Συγγραφέας:Καλαφάτη, Ελένη
 
Τίτλος:Τα σχολικά κτίρια της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης (1821-1929)
 
Υπότιτλος:Από τις προδιαγραφές στον προγραμματισμό
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:8
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1988
 
Σελίδες:288
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Πρωτοβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1821-1929
 
Περίληψη:Οι όροι της γέννησης του σχολικού κτιρίου ως εξειδικευμένου χώρου και η ανάδειξη του σε «νέα εκδήλωση του δημοσίου βίου» αποτελεί το αντικείμενο αυτής της μελέτης. Στο πρώτο μέρος της μελέτης, εξετάζεται αφενός πώς το πρόβλημα του σχολικού χώρου διατυπώνεται σε σχέση με την εγκαθίδρυση ενός εθνικού σχολικού συστήματος και την ομοιόμορφη οργάνωση των σχολείων στη βάση μιας συγκεκριμένης μεθόδου διδασκαλίας, και αφετέρου πώς μορφοποιείται η λύση του σε σχέση με τις νέες πρακτικές και αντιλήψεις. Στο δεύτερο μέρος σκιαγραφείται η εξέλιξη του ζητήματος των σχολικών εγκαταστάσεων στην Ελλάδα.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 58.29 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 0-19 από: 372
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/0.gif&w=600&h=915 8. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

ΕΛΕΝΗ ΚΑΛΑΦΑΤΗ

ΤΑ ΣΧΟΛΙΚΑ ΚΤΙΡΙΑ ΤΗΣ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ

1821-1929

ΑΠΟ ΤΙΣ ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ ΣΤΟΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟ

ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΝΕΟΛΑΙΑΣ

ΓΕΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΝΕΑΣ ΓΕΝΙΑΣ

—————————————— 8 ——————————————

ΑΘΗΝΑ 1988

Σελ. 0
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/1.gif&w=600&h=915 8. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 1
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/2.gif&w=600&h=915 8. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 2
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/3.gif&w=600&h=915 8. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

ΤΑ ΣΧΟΛΙΚΑ ΚΤΙΡΙΑ ΤΗΣ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ

Σελ. 3
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/4.gif&w=600&h=915 8. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΙΣΤΟΡΙΚΟΥ ΑΡΧΕΙΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΝΕΟΛΑΙΑΣ

ΣΠΥΡΟΣ Ι. ΑΣΔΡΑΧΑΣ, ΓΙΑΝΝΗΣ ΓΙΑΝΝΟΥΛΟΠΟΥΛΟΣ,

ΦΙΛΙΠΠΟΣ ΗΛΙΟΥ, ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΟΣ E. ΣΚΛΑΒΕΝΙΤΗΣ

© ΓΕΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΝΕΑΣ ΓΕΝΙΑΣ

Αχαρνών  417, τηλ. 25 30 872 και 25 3ο 873

Σελ. 4
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/5.gif&w=600&h=915 8. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

ΕΛΕΝΗ ΚΑΛΑΦΑΤΗ

ΤΑ ΣΧΟΛΙΚΑ ΚΤΙΡΙΑ ΤΗΣ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ

1821 -1929

ΑΠΟ ΤΙΣ ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ ΣΤΟΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟ

ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΝΕΟΛΑΙΑΣ

ΓΕΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΝΕΑΣ ΓΕΝΙΑΣ

—————————————— 8 ——————————————

ΑΘΗΝΑ 1988

Σελ. 5
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/6.gif&w=600&h=915 8. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 6
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/7.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

Σήμερα στην Ελλάδα το σχολικό κτίριο αποτελεί βασικό στοιχείο του συστήματος κοινωνικού εξοπλισμού. Συνδεδεμένα με ένα θεσμό εθνικό, τα διδακτήριο ανήκουν σ' εκείνες τις εγκαταστάσεις που θεωρούνται απαραίτητες για τη ζωή της κοινότητας. Το κτιριολογικό τους πρόγραμμα και οι κατασκευαστικές προδιαγραφές απασχολούν αρχιτέκτονες και παιδαγωγούς και αποτελούν αντικείμενο θεσμικών και διοικητικών ρυθμίσεων. Υπάρχει ένας κρατικός οργανισμός που έχει ως αποκλειστικό έργο την κατασκευή τους και μια διεύθυνση στο Υπουργείο Παιδείας που μελετά τις ανάγκες και προγραμματίζει την κάλυψη τους σε εθνικό επίπεδο. Ενώ το γεγονός, ότι αυτές οι ανάγκες δύσκολα καλύπτονται, θεωρείται κοινωνικό πρόβλημα. Τέλος, έχει διαμορφωθεί μια "κανονική" εικόνα κτιρίου, που επιτρέπει την ανάγνωση της χρήσης μέσω του χώρου και αποτελεί ένα από τα χαρακτηριστικά σημεία τον κτισμένου τοπίου.

Αυτές οι πρακτικές και παραστάσεις είναι, ωστόσο, φαινόμενο αρκετά πρόσφατο. Στα 1911, σ' ένα άρθρο του με προγραμματικό χαρακτήρα για τους στόχους και τα καθήκοντα της νεοελληνικής αρχιτεκτονικής, ο Εμμ. Κριεζής διαπιστώνει: "Ενώ ο ναός και ο οίκος του χωρικού υπέστησαν την εξέλιξίν των διά μέσου πολλών αιώνων, ήτις βραδέως και διαδοχικώς έφθανεν από βαθμίδας εις βαθμίδα, το σχολείον καταλαμβάνει άλλην θέσιν ως νεώτατον δημιούργημα αναβλάστησεν ταχέως από τα πρώτα του σπέρματα και εξελίχθη ιδιαιτέρως κατά τας τελευταίας δεκαετηρίδας εις νέαν εκδήλωσιν του δημοσίου βίου "1.

Οι οροί της γέννησης του σχολικού κτιρίου ως εξειδικευμένου χώρου και η ανάδειξη του σε "νέα εκδήλωση του δημοσίου βίου" αποτελεί ακριβώς το αντικείμενο αυτής της μελέτης. Για να μπορέσω να παρακολουθήσω την εξέλιξη αύτη χρειάστηκε να επεκταθώ χρονικά σε διάστημα ενός αιώνα, παραμένοντας όμως γεωγραφικά πάντα στα όρια του ελληνικού κράτους.

Η χρονολογική αφετηρία που δηλώνεται στον τίτλο, 1821, δεν αντιστοιχεί σε κάποιο συγκεκριμένο γεγονός στον τομέα των σχολικών εγκαταστάσεων.

Ι. Ε. Κριεζής, "Δημώδης Αρχιτεκτονική", Αρχιμήδης, τόμ. ΙΓ', 1912, σ. 6.

Σελ. 7
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/8.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

Επιλέχτηκε όμως γιατί υποδηλώνει, μέσα από την τομή της επανάστασης και της εγκαθίδρυσης ενός σύγχρονου εθνικού αστικού κράτους, τις νέες πραγματικότητες που διαμορφώνονται στον τομέα τόσο της εκπαίδευσης όσο και τον δομημένου χώρου. Και είναι στα πλαίσια αυτών των μεταβολών που το σχολικό κτίριο γεννιέται ως σύγχρονο εξοπλιστικό κτίριο.

Το φαινόμενο αυτό θέλησα να προσεγγίσω στο πρώτο μέρος της μελέτης, εξετάζοντας αφ' ενός πως το πρόβλημα τον σχολικού χώρου διατυπώνεται σε σχέση με την εγκαθίδρυση ενός εθνικού σχολικού συστήματος και την ομοιόμορφη οργάνωση των σχολείων στη βάση μιας συγκεκριμένης μεθόδου διδασκαλίας, και αφ' ετέρου πως μορφοποιείται η λύση του σε σχέση με τις νέες πρακτικές και αντιλήψεις που καθιστούν κάθε κοινωφελές έργο αντικείμενο πρόβλεψης, αξιολόγησης, ελέγχου και προγραμματισμού εκ μέρους της κεντρικής διοίκησης. Πριν όμως προχωρήσω σ' αυτήν την ανάπτυξη θεώρησα σκόπιμο, να αναφερθώ σε ορισμένα στοιχεία των προεπαναστατικών σχολικών πρακτικών και των παιδαγωγικών/εκπαιδευτικών αντιλήψεων, χρήσιμα για να εκτιμηθούν οι τομές και οι συνέχειες, το εύρος των θεσμικών ρυθμίσεων που συνεπάγεται η εθνική επανάσταση και τα προβλήματα της εφαρμογής τους.

Στο δεύτερο μέρος σκιαγραφείται η εξέλιξη του ζητήματος των σχολικών εγκαταστάσεων στην Ελλάδα, από τη στιγμή που η τοποθέτηση των προβλημάτων καθώς και οι απαντήσεις που δίνονται προσδιορίζονται ακριβώς από την ύπαρξη ενός θεσμοθετημένου προτύπου που αφορά τόσο τα χαρακτηριστικά του σχολικού χώρου όσο και τους ορούς της παραγωγής και της χρήσης του. Ο βασικός άξονας της προβληματικής μου, που υποδηλώνεται από τον υπότιτλο "από τις προδιαγραφές στον προγραμματισμό", με οδήγησε χρονικά ως το 1929. Τη χρονιά αύτη εξασφαλίζεται η χρηματοδότηση ενός μεγάλου προγράμματος κατασκευής σχολικών κτιρίων, το γνωστό ως πρόγραμμα Παπανδρέου, που θα καλύψει ένα σημαντικό τμήμα των αναγκών σε εθνικό επίπεδο. Για την υλοποίηση αυτού του προγράμματος θα χρησιμοποιηθεί ένα θεσμικό πλαίσιο και ένας ειδικός κρατικός μηχανισμός που διαμορφώνονται σταδιακά στις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα ολοκληρώνοντας έτσι τη σύγχρονη αντίληψη για το σχολικό κτίριο.

Πολλοί παράγοντες παρεμβαίνουν σ' αυτήν την εξέλιξη. Επιμείναμε κυρίως στην εξέταση της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης, στο εννοιολογικό πεδίο και στις πρακτικές που αναφέρονται στο δομημένο χώρο, στις υγιεινολογικες θεωρίες και στη θέση που ο χώρος κατέχει σ' αυτές. Τέλος, το ζήτημα των σχέσεων κράτους και τοπικών αρχών τέθηκε από το ίδιο το καθεστώς του δημοτικού σχολείου. Η σχετική τους θέση στην παραγωγή των σχολικών κτιρίων αποτελεί κομβικό σημείο της ανάπτυξης που ακολουθεί.

Οι δυσκολίες που αντιμετωπίζει ο ιστορικός που ασχολείται με τον ελληνικό 19ο αι. έχουν πολλές φορές επισημανθεί σε ότι αφορά τα ποσοτικά στοιχεία

Σελ. 8
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/9.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

Στην περίπτωση των σχολικών εγκαταστάσεων η κατάσταση επιβαρύνεται στο βαθμό που η σημασία τους σε σχέση με τα άλλα στοιχεία τον σχολείου είναι υποτονισμένη τουλάχιστον για την κεντρική διοίκηση και οι λύσεις που δίνονται σε τοπικό επίπεδο είναι, παρά την ύπαρξη των προδιαγραφών, ποικίλες. Δύο δημοτικά αρχεία μου έδωσαν τη δυνατότητα να καταγράψω ένα ευρύ φάσμα προβλημάτων και λύσεων: το δημοτικό αρχείο της Ερμούπολης -ένα από τα πρώτα αστικά κέντρα, και με σημαντικές εκπαιδευτικές επιδόσεις- και το αρχείο του Δήμου Ναυπλίου, που αφορά μια μεσαία πόλη με κύρια διοικητικό χαρακτήρα αλλά και μια αγροτική ενδοχώρα οπού βρίσκονται διεσπαρμένοι 12 οικισμοί με 3000 κατοίκους περίπου. Επιπλέον, το τμήμα τον αρχείου της Τεχνικής Υπηρεσίας του Υπουργείου Παιδείας που εντοπίσαμε στη Νομαρχία Αργολίδος και στο Υπουργείο Παιδείας, αν και αφορά τον 20ό αιώνα, ωστόσο περιέχει κάποιες ακριβείς πληροφορίες για σχολικές εγκαταστάσεις του περασμένου αιώνα. Στηριζόμενη κυρίως σ' αυτό το αρχειακό υλικό και χρησιμοποιώντας παράλληλα δημοσιευμένες πήγες κυρίως θεσμικού και διοικητικού χαρακτήρα επεχείρησα να αναδείξω μερικές βασικές τάσεις στη μορφοποίηση τον σχολικού χώρου.

Η έρευνα αυτή ξεκίνησε το 1980 και στο τέλος του 1985 υποβλήθηκε στην École des Hautes Études en Sciences Sociales, ως διδακτορική διατριβή. Πολλοί είναι εκείνοι που με βοήθησαν σ' αυτήν την πορεία. Ιδιαίτερα θα ήθελα να εκφράσω την οφειλή μου στο Β. Παναγιωτόπουλο, τόσο για την αρχική διατύπωση του θέματος, όσο και για τη διαμόρφωση των βασικών υποθέσεων αυτής της ερευνάς. Ο A. Tenenti μου πρόσφερε μια γόνιμη μαθητεία ενώ η υπομονή και ο διακριτικός του έλεγχος με βοήθησαν να ξεπέρασα) τόσο τις ανασφάλειες όσο και τις εύκολες βεβαιότητες μου. Ανεκτίμητη είναι η υποστήριξη που δέχτηκα όλα αυτά τα χρόνια από τον Τρ. Σκλαβενίτη. Το λιγότερο που μπορώ να αναφέρω είναι η καθοριστική συνεισφορά του στην αρχειακή και βιβλιογραφική μου έρευνα. Η Χριστίνα Ξύδη-Ζαβλιάρη, τμηματάρχης στη Διεύθυνση Προγραμματισμού και Μελετών του Υπουργείου Παιδείας, μου έδωσε τη δυνατότητα να μελετήσω το Αρχείο της Τεχνικής Υπηρεσίας του Υπουργείου και γι' αυτό την ευχαριστώ θερμά. Επίσης θα ήθελα να ευχαριστήσω τη φίλη Έφη Αβδελά που διάβασε το χειρόγραφο εντοπίζοντας τις ασάφειες και βελτιώνοντας στο μέτρο του δυνατόν τη γλωσσική δυσκαμψία μου. Η Άννα Μαλικιώση επιμελήθηκε την έκδοση, και από τη θέση αυτή την ευχαριστώ για τις φροντίδες της. Τέλος ευχαριστίες χρωστώ στην Επιτροπή Ιστορικόν Αρχείου Ελληνικής Νεολαίας της Γενικής Γραμματείας Νέας Γενιάς που δέχτηκε να συμπεριλάβει την ερευνά αύτη στο Πρόγραμμα της και Ιδιαίτερα στον Φ. Ηλιού που διέθεσε πολύτιμο χρόνο για να διαβάσει το χειρόγραφο και να μου υποδείξει διορθώσεις και βελτιώσεις.

Σελ. 9
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/10.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ

ΓAΚ.: Γενικά Αρχεία του Κράτους

ΙAΔΕ : Ιστορικό Αρχείο Δήμου Ερμουπόλεως

ΔAΝ : Δημοτικό Αρχείο Ναυπλίου

ATYΝA : Αρχείο της Τεχνικής Υπηρεσίας Νομού Αργολίδος

AΤYΥΠ : Αρχείο Τεχνικής Υπηρεσίας Υπουργείου Παιδείας

ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑ

Στη βιβλιογραφία που παρουσιάζεται στο τέλος του τόμου παραλείφθηκε, όπως δεν θα έπρεπε, η αναφορά στην ανέκδοτη διδακτορική διατριβή του I. Solomon, Espace et ordre scolaire dans l'école primaire grecque (1820-1930), Thèse de Doctorat de 3e Cycle eu Sociologie, Université de Paris VIII -Vincennes- Saint Denis, 1983, εργασία με την οποία υπάρχουν κάποιες κοινές διαπιστώσεις, οφειλόμενες αφενός σε κοινές εξωπηγαϊκές αφορμές (κυρίως Μ. Foucault, Surveiller et punir ., 1975' A. Querrien, Généalogie. , 1975' G Viiu'.enl, L'école primaire française , 1980), και κατά συνέπεια σε κοινά εννοιολογικά εργαλεία, και, εξυπακούεται, στην επεξεργασία ορισμένων στοιχειωδών άμεσων πηγών (όπως: η έκθεση του N Νικητόπλου προς την Επί της Προπαιδείας Επιτροπήν, με ημερομηνία 9 Φεβρ. 1830, στο A Δασκαλάκης, Κείμενα , 1968, σ. 760-772 Ι Π. Κοκκώνης, ΙΙερίληψις ,1830· Ι Π. Κοκκώνης. Οδηγός ,1830-και οι επανεκδόσεις του Σπ Μωραΐτης, Διδασκαλική , 1880' το διάταγμα της 17 Μαΐου 1894 "Περί του τρόπου της κατασκευής των σχολείων" τα σχέδια των διδακτηριακών τύπων του 1898). Προστίθενται ειδικότερα οι εξής παραπομπές:

- σελ 49, στο τέλος της σημείωσης 2, να συμπληρωθεί: Για μια διεξοδική παρουσίαση και σχολιασμό όλων των στοιχείων της διδακτικής διαδικασίας όπως προβλέπεται από τον Οδηγό: βλ Ι Solomon, ο.π., α 145-197

- σελ 61, στο τέλος της σημείωσης 3, να προστεθεί: Οι προτάσεις των δασκάλων που αφορούν στη διάταξη των θρανίων και των ημικυκλίων παρουσιάζονται και στο Ι Solomon, όπ., σ 70-75, οπού και σχολιάζονται συνολικά και ειδικά ως μαρτυρίες "ενός παιδαγωγικού πνεύματος που διαφοροποιείται σημαντικά από αυτό του Sarazin και των ελληνικών στηριγμάτων του", στα πλαίσια μιας προβληματικής διαφορετικής από αυτήν που παρουσιάζεται εδώ (βλ. και εδώ, σ 47-48)

- σελ 62, στο τέλος της σημείωσης 3, να προστεθεί: Η πρόταση αυτή, που προέρχεται από το δάσκαλο ΙΙ Μπούα (βλ. εδώ, σ 82, ση μ 2), παρουσιάζεται σε σχηματική αναπαράσταση στο Ι Solomon, ο.π., σ 71, fig 4, πρόκειται όμως για παρερμηνεία που θέλει τον Π Μπούα να προτείνει ημικυκλική διάταξη των θρανίων.

- σελ 69, στο τέλος της σημείωσης 4, να προστεθεί: Πβ. επίσης Ι Solomon, ο.π., β 120, οπού προτείνεται και μια ερμηνευτική προέκταση προς την κατεύθυνση του συμβολισμού (symboliser le "plain-pied" avec les populations consernées) η οποία όμως δεν φαίνεται να τεκμηριώνεται από τα κείμενα της εποχής που έχουμε υπόψη μας

- σελ. 134, στίχος 25, ...του Οδηγού, να προστεθεί: σημ. 6. Την ενίσχυση της υγιεινιστικής άποψης και την εγκατάλειψη του αξιωματικού ύφους διαπιστώνει και ο Ι. Solomon, ο.π., σ. 244-245, 247-248, τα θεωρεί όμως ως δευτερεύοντα στοιχεία και τα συνδέει με μεταβολές στην ίδια την έννοια της εκπαίδευσης που Θεωρεί ότι χαρακτηρίζουν τις επανεκδόσεις του Οδηγού.

- σελ 155, στίχος 15-16,. . κέντρο της., να συμπληρωθεί: σημ. 3α Πβ. και Ι Solomon, όπ., σ. 308.

- σελ 156, στίχος 3,να προστεθεί: σημ 1α Για μια αντίθετη άποψη βλ. Ι Solomon, όπ., σ 309

- σελ. 156, στο τέλος της σημείωσης 2, να προστεθεί: ΙΙβ. και I. Solomon, ο.π., σ. 310, οπαυ οι συγκρίσεις αυτές συνδέονται με την ποιότητα της εκπαίδευσης γενικά, και μάλιστα αυτής που παρέχεται από το κράτος.

- σελ. 167, στίχος 12, .κανονισμού., να συμπληρωθεί: σημ. 2α. Πβ. I Solomon, ο.π., σ 367

Σελ. 10
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/11.gif&w=600&h=915 8. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ

Η ΓΕΝΝΗΣΗ ΕΝΟΣ ΘΕΣΜΟΥ ΚΑΙ

Η ΜΟΡΦΟΠΟΙΗΣΗ ΤΟΥ ΧΩΡΟΥ ΤΟΥ:

ΤΟ ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ

Σελ. 11
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/12.gif&w=600&h=915 8. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 12
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/13.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Α'

Η ΣΧΟΛΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΣΤΙΣ ΠΑΡΑΜΟΝΕΣ ΤΗΣ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗΣ

1.  Ο ΠΟΛΛΑΠΛΑΣΙΑΣΜΟΣ ΤΩΝ ΣΧΟΛΕΙΩΝ: ΝΕΑ ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΜΙΑΣ ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΗΣ ΠΡΑΚΤΙΚΗΣ

Οι μαρτυρίες συγκλίνουν: την εποχή που στον ελλαδικό χώρο εκδηλώνονται τα οικονομικά φαινόμενα που θα χαρακτηρίσουν τη μετάβαση του στη σύγχρονη εποχή -σύνδεση με την ευρωπαϊκή αγορά, ανάπτυξη του εμπορικού ναυτικού, προσανατολισμός προς εμπορευματικές καλλιέργειες-, την εποχή επίσης που διατυπώνεται με τη μεγαλύτερη ένταση και καθαρότητα η ιδέα του εκσυγχρονισμού ως υιοθέτηση του δυτικού προτύπου1, "ο έρως της παιδείας ανάπτει επί μάλλον και διαδίδεται [...] και ο αριθμός των εις την διάδοσιν αυτήν συντελούντων μέσων αυξάνει καθημερινώς"2.

Έρως της παιδείας αλλά και έρως της εκπαίδευσης. Η πύκνωση των μετακινήσεων και των ανταλλαγών γεννά νέες ανάγκες επικοινωνίας και διαχείρισης. Η βελτίωση των συνθηκών ζωής εξασφαλίζει εκείνο το χρονικό πλεόνασμα που είναι απαραίτητο ώστε να αναπτυχθεί το ενδιαφέρον για όσα ξεπερνούν την άμεση ικανοποίηση των βασικών βιοτικών αναγκών 3. Οι επαφές με τη Δύση διευρύνονται με φορείς τους εμπόρους, τους ναυτικούς και

1. Βλ V. Georgescu, "Η ορολογία εκσυγχρονισμός και εξευρωπαϊσμός της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και της νοτιοανατολικής Ευρώπης κάτω από το φως της ρουμανικής εμπειρίας", στο Εκσυγχρονισμός και βιομηχανική επανάσταση στα Βαλκάνια τον 19ο αιώνα, Αθήνα 1980, σ. 121-125.

2. "Αγγελίαι εκ της Ελλάδος", Λόγιος Ερμής, 1818, σ. 463.

S. "L'homme avant tout songe à s'assurer sa subsistance ;[...] Ce n'est qu'après avoir satisfait à ce premier besoin de la nature, et rendu en quelque sorte moins précaire son existence, qu'il porte ses regards autour de lui, qu'il cherche a agrandir la sphère de son intelligence. Telle a été dans tous les temps et dans tous les lieux la marche de l'esprit humain; telle je l'ai observée chez les Grecs.", A. Coray, Mémoire sur l' état actuel de la civilisation dans la Grèce, Παρίσι 1803 (φωτοανατύπωση KNE/ ΕΙΕ, 1983), σ. 16-17.

Σελ. 13
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/14.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

τους λογίους. Όλα αυτά συντείνουν στη δημιουργία μιας κοινωνικής συνείδησης ως προς την αναγκαιότητα της εκπαίδευσης και παράλληλα στην ανάδειξη του σχολείου σε κατεξοχήν μέσο για τη διάδοση της παιδείας σε ευρύτερα στρώματα του πληθυσμού1. Πράγματι, η προσφορά σε σχολεία αυξάνει σταθερά κατά το τελευταίο τέταρτο του 18ου και κυρίως τις αρχές του 19ου αιώνα: "Εις όλας σχεδόν τας πόλεις και χώρας της Ελλάδος ευρίσκονται δύο Σχολεία, το μεν Κοινόν, το δε Ελληνικόν, λεγόμενα, εις το όποιον τούτο το δεύτερον παραδίδοται Γραμματικώς η παλαιά Ελληνική Γλώσσα", θα διαπιστώσει στα 1811 ο Λόγιος Ερμής 2.

Σ' ό,τι αφορά, λοιπόν, τη στοιχειώδη εκπαίδευση θα μπορούσε να υποστηριχθεί ότι στο πέρασμα από το 18ο στο 19ο αιώνα το σχολικό σχήμα -έστω με την πιο γενική του μορφή, "σαν μια δομή υποδοχής που συγκεντρώνει, γύρω από ένα δάσκαλο η έναν επιστάτη που περιβάλλονται με αρμοδιότητες μεταβλητές, έναν αριθμό μαθητών με σκοπό τη μετάδοση μιας γνώσης" 3 - αντικαθιστά, στη διαδικασία του αλφαβητισμού, τις παραδοσιακές μορφές της συνάντησης σε οποιοδήποτε χώρο και σε οποιοδήποτε χρόνο, κάποιου που ήθελε να μάθει γράμματα και κάποιου που μπορούσε να τον διδάξει 4. Η φοίτηση στο σχολείο γίνεται για το παιδί, ακόμη και της μικρής κοινότητας, ένα στάδιο που φυσιολογικά θα διανύσει 5.

Αυτή η παρουσία του σχολείου σηματοδοτεί, εκτός από την εν δυνάμει διεύρυνση του αλφαβητισμού6, μία άλλου τύπου ποιοτική μεταβολή: την εμφάνιση

1. Πβ. "Και διατί η αναγκαία πολλή δαπάνη εις πολύτομους εκδόσεις να μη καταβληθεί εις πολλαπλασιασμόν κοινών σχολείων και κοινών βιβλίων ηθικής, τεχνών, γεωργίας, διατί μη εις εξάπλωσιν της Λαγκαστρινής μεθόδου;", Ι. Κ , "Περί της μελετωμένης εκδόσεως των χρυσοστομικών συγγραμμάτων". Λόγιος 'Έρμης, 1820, σ. 654. Κάτω από τα άρχικά Ι Κ. κρύβεται ο Αδαμάντιος Κοραής. Για την ταύτιση βλ Δημητρίου A. Γκίνη, Τα ανώνυμα έργα του Κοραή. Βιβλιογραφικό δοκίμιο, Αθήνα 1948, σ. 27· επίσης βλ. "Επιστολή στον Κοκκινάκη" 6.10 1820, στο: A. Κοραής, Αλληλογραφία Τόμος τέταρτος, 1817-1822, έκδ ΟΜΕΔ, Αθήνα 1982, σ 252-261

2. Λόγιος Έρμης, 1811, σ 18

3 W. Frijhoff, "Préface", στο L'offre d'école, Éléments pour une étude comparée des politiques éducatives aux XIXe siècle, Παρίσι 1983, σ. 6

4. Βλ. Ρ. Σταμούλη, "Ο αλφαβητισμός στην Πρέβεζα κατά τον 18ο αι (1742-1784)", Ο Ερανιστής, 17(1981), σ. 89.

5 Βλ A Αγγέλου, "Η εκπαίδευσις". Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τ IA', σ. 320

6. Φαίνεται πάντως, ότι ενός τύπου αλφαβητισμός είναι διαδεδομένος ήδη στον 16ο αιώνα. Αυτό είναι το συμπέρασμα στο οποίο καταλήγει ο Φ. Ηλιού βασισμένος στα στοιχεία τα σχετικά με τη διάδοση των ελληνικών βιβλίων, διευκρινίζοντας βέβαια ότι πρόκειται για ένα πρωτοβάθμιο αλφαβητισμό που αντιστοιχεί στις περιορισμένες ανάγκες των μελών μιας κλειστής αγροτικής κοινωνίας ["Σημειώσεις για τα "τραβήγματα" των ελληνικών βιβλίων τον 16ο αι.". Ελληνικά, 28 (1975), σ. 115,140-141].

Σελ. 14
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/15.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

ενός νέου μηχανισμού αγωγής. Το σχολείο συμμετέχει στη διαμόρφωση του παιδιού μαζί με την οικογένεια, την επαγγελματική μαθητεία, τη θέαση του κόσμου. Πρόκειται για φαινόμενο του όποιου δεν μπορούμε να προσδιορίσουμε την έκταση, αν και διαπιστώνουμε την υπαρξή του από έμμεσες μαρτυρίες.

Και πρώτα απ' όλα οι λέξεις. Χαρακτηριστική απ' αυτήν την άποψη είναι η πληροφορία του Μανουήλ Γεδεών, Γράφει στα 1889: "Από του παρελθόντος αιώνος αι παρ' ημίν σχολαί εκαλούντο ως εκ των διδασκομένων μαθημάτων "σχολαί ιερών" η "κοινών γραμμάτων" και "σχολαί των ελληνικών μαθημάτων", ούτω δε και οι εν αυταίς διδάσκαλοι' κατά τα πρώτα δ' έτη της ημετέρας εκατονταετηριδος, τα [...] της στοιχειώδους και προκαταρκτικής παιδεύσεως εκαλούντο "κοινά σχολεία" [...] και [...] ο διδάσκαλος ωνομάζετο συνηθέστερον "παιδαγωγός"1.

Ο Παναγής Σκουζές καταθέτει μια περισσότερο άμεση μαρτυρία για το τέλος του 18ου αιώνα όταν, αναφερόμενος στην παιδική του ηλικία συνδέει στην αφήγηση του την μαθητεία του σε κάποιο "αργαστήριον πραγματεφτάδικον" με τη σχολική του "παιδεία" 2. Ενώ ο Κοραής, στο τέλος της πρώτης δεκαετίας του 19ου αι., θεωρεί δεδομένη τη συμμετοχή του κατώτερου σχολείου στη διαμόρφωση του παιδιού και ζητά γι' αυτόν ακριβώς το λόγο την αναμόρφωση του, "Αι επιστήμαι", γράφει, "ήρχισαν να εμβαίνωσιν εις την Ελλάδα' αλλά διά να ωφεληθώσιν απ' αυτάς οι νέοι, και απ' αυτούς όλον το γένος, χρεία είναι να έρχωνται εις αυτάς προετοιμασμένοι με ορθήν παιδικήν άνατροφήν"3 και προτρέπει "να αναμορφώσετε, ως είπα, και των λεγομένων Κοινών γραμμάτων τα σχολεία, όπου μάλιστα έχει χώραν η παιδική ανατροφή"4.

1. M, Ι Γεδεων, Η πνευματική κίνησις τον Γένους κατά τον ΙΗ' και ΙΘ' αιώνα, εκδ. φροντίδα Α. Αγγέλου-Φ. Ηλιού, Αθήνα 1976, σ 227.

2. "Έως τότε με είχεν εις το ελληνικόν σκολείον λεγόμενον, [ ] και είχα προχωρήσει έως την χρηστοήθειαν λεγόμενην τότε. Αλλ' ο πατήρ μου από την δυστυχιαν με ήβγαλεν, [ ] από το σχολείον ηξέβροντας να γράφω μόνον, καθώς και βλέπεται τα παρόντα γράμματα, και με συμφώνησε τον χρόνο διά γρόσια πέντε και να με ταγίζει ο πατέρας μου [ ] Αυτοί δεν με έδιδαν ειμή τα γρ(όσια) 5 τον χρόνον, παπούτζια όσα έκαταλούσα και ένα άσπρον -τρίτον του παρά- κάθα 15 ημέρες διά να ξυριστώ. Και ξύλο οταν αυθαδίαζα η όταν δεν έκαμνα το χρέος μου. Μερικές βολές με τον φάλα(ν)γγα εις τους πόδας. Επαρομοίως θέλω διηγηθώ και των διδασκάλων την παιδείαν" [Π. Σκουζές, Απομνημονεύματα. Η τυραννία του Χατζή-Αλή Χασεκή στην Τουρκοκρατούμενη Αθήνα (1772-1796). Επιμέλεια - εισαγωγή - σχόλια Θ. Χ. Παπαδόπουλος, Αθήνα, Κέδρος, 1975, σ. 90-91].

3. Α. Κοραής, "Στοχασμοί αυτοσχέδιοι" του 1810 (στον Β' τόμο της έκδοσης του Πλουτάρχου). Χρησιμοποιώ την έκδοση A. Κοραής, Προλεγόμενα στους Αρχαίους "Ελληνες Συγγραφείς και η αυτοβιογραφία του Τόμος Α', πρόλογος Κ.Θ. Δημαρά (φωτομηχανική αναπαραγωγή της έκδοσης του 1833), Αθήνα, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, 1986, σ. 398

4. στο ίδιο, σ. 402.

Σελ. 15
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/16.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

Την αναμόρφωση αυτή, στην όποια επανέρχεται συχνά και με όρους επιτακτικούς, την ορίζει γενικά ως αντικατάσταση της "παλαιάς μεθόδου" από "μέθοδον φιλοσοφικήν" 1.

Πράγματι, αν και η εξάπλωση της σχολικής εκπαίδευσης μπορεί να θεωρηθεί σύγχρονο φαινόμενο που αντιστοιχεί σε παρόμοιους μετασχηματισμούς της ελληνικής κοινωνίας, το σχολείο το ίδιο παρουσιάζει την αρχαϊκή εικόνα μιας κοινωνικής πρακτικής ακόμα αβέβαιης -κυρίως σε ότι αφορά τον πρώτο εκπαιδευτικό κύκλο, το στοιχειώδη. Τα "κοινά σχολεία" στην πλειοψηφία τους δημιουργούνται και λειτουργούν στην αφάνεια και διατηρούν από την παράδοση των προηγούμενων αιώνων έναν χαρακτήρα "θρησκευτικό"2, που αποτελεί και το ενοποιητικό τους στοιχείο. Ο δάσκαλος είναι κατά κανόνα μοναχός, κάποιες φορές εφημέριος. Εκτός από την Χρήσιμο Παιδαγωγία, το αλφαβητάρι της Τουρκοκρατίας, ως σχολικά βιβλία χρησιμοποιούνται τα λειτουργικά βιβλία: Οκτώηχος, Ψαλτήρι, Απόστολος, Τριώδιο, Ανθολόγιο, "βιβλία όντως άγια και θεολογικά, εις ωραίαν φράσιν ελληνικήν, οπού, όχι μόνον μικρά παιδία, αλλά και πολλοί διδάσκαλοι δεν γινώσκουσι ποσώς τι αναγινώσκουσιν" 3. Το πέρασμα από το ένα στο άλλο κατά την πρόοδο του μαθητή στην ανάγνωση -γιατί η διδασκαλία της γραφής έπεται και είναι τελείως διακριτή- αποτελεί και τη μόνη μορφή παιδαγωγικής οργάνωσης αυτών των σχολείων4. Η έννοια της τάξης δεν υπάρχει. Ο σχολικός χρόνος όπως και ο σχολικός χώρος είναι αδιαμόρφωτοι. Οι μαθητές, χωρίς διάκριση ηλικίας η επιπέδου, διδάσκονται ο καθένας ξεχωριστά τις τεχνικές της αποκρυπτογράφησης η της καταγραφής, ενώ ο χρόνος που ο δάσκαλος αφιερώνει στον κάθε μαθητή είναι για το σύνολο της τάξης χαμένος 5. Τέλος η απουσία κανόνων, που

Ι. στο "5ιο, σ Η98

2. Βλ. χαρακτηριστικά Γ Γ. ΙΙαππαδόπουλος, "Λόγος περί των προγενεστέρων ελληνικών σχολείων", Έκθεσις περί του Ελληνικού Εκπαιδευτηρίου κατά το σχολικόν ε'τος 1856-7, Αθήνα 1857, σ 12-13 Βέβαια ο συγγραφέας θεωρεί θετικό αυτόν το χαρακτήρα της προεπαναστατικής σχολικής εκπαίδευσης. Βλ. γενικά για την οργάνωση των προεπαναστατικών σχολείων A Αγγέλου, "Η εκπαίδευσις", ο.π., σ. 306-328

3. Πολυζώης Κοντός, Ποικίλη διδασκαλία, ήτοι Αλφαβητάριο}' ευμαθείας εν ω ευρίσκονται μαθήματα ωφέλιμα ίνα διδάσκωνται τα εις Τουρκίαν μικρά παιδία των χριστιανών, Βιέννη3 1818, αναφέρεται στο Μ.Ι. Γεδεών, Η πνευματική κίνησις, ο.π , σ. 153-154

4. Βλ. Φ.Η. Ηλιού, "Σημειώσεις...", ο.π., σ. 112-115. Επίσης Μ. Γεδεών, Η πνευματική κίνησις . , o π., σ. 10-11 και 256-257, όπου δημοσιεύεται και ο οργανισμός του "κοινού σχολείου" των Τρικκάλων Κορινθίας (1730).

5. "[.. ] και αν ύποθέσης τον διδάσκαλον να διδάσκη 50 παίδας, 6 ώρας καθ" εκάστην κατά συνέχειαν, δεν αναλογεί εις έκαστον παίδα, παρά 7 λεπτά την ημέραν μόνον, και ακολούθως 40 ώραι μόνον εις εν ολόκληρον έτος' ο δε λοιπός καιρός υπάγει χαμένος' επειδή εν ω αυτός διδάσκει το εν, τα άλλα 49 μένουσιν αργά η και παίζουσιν" (Λόγιος Έρμης, 1820, σ.

Σελ. 16
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/17.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

να διέπουν τη σχολική λειτουργία και τους όποιους μπορεί ο δάσκαλος να εφαρμόζει και ο μαθητής να εσωτερικεύει, καθιστά τη σχέση εξουσίας ωμή επιβολή1.

Ήδη από το δεύτερο μισό του 18ου αιώνα, οι εκπρόσωποι του Διαφωτισμού θα επισημάνουν την απόσταση που υπάρχει ανάμεσα στην παραδοσιακή οργάνωση των σχολείων και στην αυξανόμενη σημασία που φαίνεται να αποκτά η σχολική εκπαίδευση στη διαμόρφωση της νεότητας και στη διάδοση του προτύπου του νέου ανθρώπου, όπως διατυπώνεται στο λόγο των Φιλοσόφων. Πέρα από την ίδρυση σχολείων ενδιαφέρονται λοιπόν και για τη διαμόρφωση ενός ορθολογικού συστήματος διδασκαλίας, για τη διατύπωση κατευθυντήριων παιδαγωγικών αρχών.

Ο Ιώσηπος Μοισιόδαξ και ο Δημήτριος Καταρτζής θα συντάξουν αυτοτελείς

679) Πρόκειται για την "ατομική μέθοδο", που οι αντίπαλοι της ονομάζουν απλά "παλαιά μέθοδο" Αυτή η εμβρυακή οργάνωση της διδασκαλίας παρουσιάζεται σαν γενικευμένο φαινόμενο στα σχολειά του πρώτου κύκλου. Υπάρχει, ωστόσο, η πληροφορία ενός γάλλου περιηγητή για την εφαρμογή μιας μορφής συνδιδακτικής διδασκαλίας σ' ενα σχολείο της Αθήνας τον 170 αι : "Όλη η κλάσις ανεγίγνωσκε ταυτοχρόνως, χωρίς να ακολουθήση καμμία σύγχυσις, και πας μαθητής επρόσεχεν εις την ανάγνωσιν των άλλων Τα βιβλία, τα οποία τα παιδία άνεγίνωσκον, ήσαν όλα όμοια' αν οι μαθηταί ήσαν τριάκοντα έδιδεν ο διδάσκαλος εις αυτούς ν' αναγνώσωσι τριάκοντα λέξεις διαφόρων φράσεων αλληλοδιαδόχων ο πρώτος μαθητής ανεγίνωσκε την πρώτην λέξιν, ο δεύτερος την δευτέραν, ο τρίτος την τρίτην, και ούτως εφεξής Όταν ολοι οι μαθηταί άνεγίνωσκον καλώς, τότε έδιδεν εις αυτούς τριάκοντα άλλας λέξεις Εάν τις εκ των μαθητών έσφαλεν, εδιορθόνετο ευθύς από τον πλησίον του [. ] Οι μαθηταί εβιάζοντο να προσέχωσι πάντοτε, και να είναι έτοιμοι ν' αναγνώσωσι την ιδίαν λέξιν. Πας μαθητής εφιλοτιμείτο ν' αναγνώση καλλιώτερον των άλλων ώστε μία γενική φιλοτιμία εκυρίευε τάς ψυχάς όλων των μαθητών. Αυτοί δεν εκάθηντο πάντοτε εις τον αυτόν τόπον, άλλ' εκείνος ος τις εν μάθημα ήτον εις την αρχήν της κλάσεως, εις εν άλλο μάθημα εκάθητο εις άλλον αδιόριστον τόπον' τούτο δ' εγίνετο διά ν' έμποδίζηται εν άτοπον, το οποίον ηδύνατο ν' ακολουθήση, αν οι μαθηταί εκάθηντο πάντοτε εις τον αυτόν τόπον επειδή τότε πας μαθητής ήθελεν προμελετά μονάς τάς οποίας έμελλε ν' ανάγνωση λέξεις" (De la Guilletiere, Athènes Ancienne et Nouvelle et l'estat présent de l'Empire des Turcs, Παρίσι 1675, σ 23Ι. Το απόσπασμα μεταφράζεται στο Λόγιο Έρμη, 1816, σ 389) Αλλά ακόμη και αν θεωρήσουμε την πληροφορία ακριβή, αύτη η πιο σύνθετη σχολ.ική οργάνωση πρέπει να παρέμεινε μεμονωμένο φαινόμενο Όταν στα 1816 χρησιμοποιείται σαν επιχείρημα για τη διεκδίκηση της ελληνικής καταγωγής της αλληλοδιδακτικής μεθόδου, περιβάλλεται με εξαιρετική απροσδιοριστία: "Αλλά χωρίς να εκτείνωμεν τάς εξετάσεις μας τόσον μακράν, αρκούμεθα να φανερωσωμεν, ότι η Μέθοδος αύτη ήτο εις πράξιν εις τάς Αθήνας προ διακοσίων ετών, και 'ίσως υπάρχει ακόμη εις πολλά της Ελλάδος μέρη" (Λόγιος Ερμής, 1816, σ 389)

1 Ο Π. Σκουζές μας δίνει μια αρκετά λεπτομερή περιγραφή του οπλοστασίου των "βασανιστηρίων", όπως αποκαλεί τις σωματικές τιμωρίες, που διέθεταν οι δάσκαλοι της εποχής (Απομνημονεύματα , ο π , σ 91), ενώ ο Κοραής μιλάει για την "σκυθικήν αγριότητα και βίαν, εις την οποίαν πολλά δυστυχέστατα ανθρωπάρια χρεωστούν και την άπαιδευσίαν και τα δουλοπρεπή των φρονήματα" ("Στοχασμοί αυτοσχέδιοι " του 1810, όπ., σ. 353)

Σελ. 17
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/18.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

παιδαγωγικές πραγματείες που απευθύνονται σε γονείς και διδασκάλους1, Στα δοκίμια αυτά κρίνεται αυστηρά η ανεπάρκεια της διδασκαλίας των πρώτων γραμμάτων, όπως αυτή γίνεται είτε στα πλαίσια των κοινών σχολείων είτε στα αρχοντικά σπίτια με τους ιδιωτικούς δασκάλους. Τα αποτελέσματα θεωρούνται ισχνά, αν όχι αρνητικά, τόσο από την άποψη της μετάδοσης των γνώσεων, όσο και από την άποψη της διαμόρφωσης νοοτροπιών2. Καταδικάζεται επίσης ο σχολαστικισμός που χαρακτηρίζει το σύνολο της σχολικής εκπαίδευσης και έχει ως αποτέλεσμα να απορροφάται μεγάλος χρόνος από τη ζωή του νέου χωρίς αυτός να αποκτά καμιά γνώση χρήσιμη για το επάγγελμα του3.

Σε αντίθεση με αυτές τις πρακτικές διατυπώνεται ένα εκπαιδευτικό σχήμα που χαρακτηρίζεται από την προσπάθεια να προσαρμοστεί το περιεχόμενο της διδασκαλίας στις δυνατότητες του παιδιού ανάλογα με την ηλικία του, να αναπτυχθεί διαδοχικά μνημονικό και κρίση, να δοθεί προτεραιότητα στις ιδέες

1 Ι. Μοισιόδαξ, Πραγματεία περί παίδων αγωγής η Παιδαγωγία, Βενετία 1779' Δ. Καταρτζής, "Σχέδιο της αγωγής των παιδιών Ρωμηών και Βλάχων, που πρέπει να γένεται μετά λόγου στα κοινά και σπητικά σχολειά", Τα Ευρισκόμενα, έκδ Κ Θ. Δημαράς, Αθηνα 1970, σ 24-41 To "Σχέδιο" του Καταρτζή γράφτηκε στα 1783 αλλά πρωτοδημοοιεύτηκε στις μέρες μας. Για τις δυτικές πηγές απ' όπου αντλούν στοιχεία της προβληματικής τους βλ. Ε. Κριαράς, "Η "Παιδαγοιγία" του Μοισιόδακος και η σχέση της με το παιδαγωγικό σύγγραμμα του Locke", ανάτυπο από το Byzantinisch-Neugriechische Jahrbuecher (τ. ΧΙΠ), Αθήνα 1943, και Κ Θ. Δημαράς, Νεοελληνικός Διαφωτισμός, Αθήνα4 1985, σ 230.

2 "Το παιδί λοιπόν, βάνωντάς το από μικρό στα ιερά γράμματα, το μαθαίνουν τα Κοινά, χωρίς να του τα 'ξηγούν, αλλά μόνε του τα παραδίνουνε διαβάστ' άπτο πουρν' ως το βράδυ, [ .] μήτε τα συντυχαίνουν ποτές τίποτες διά να τα δώσουν ιδέαις, αλλά έπιστατούν απάνου τους με το ραβδί και ξυλιαίς να διαβάζουν τα μαύρ' αδιάκοπα και μεγαλοφώνως οσο μπορούν, και να μή σαλεύουν ποσώς απτόν τόπο τους. Μετά τέσσερα-πέντε χρόνια τα παιδιά ξέρουν να διαβάσουν μόν' εκείνα τα βιβλία πώμαθαν να διαβάσουν, δίχως να γνωρίζουν καμμιάν ελληνική λέξι, ο έστι, χωρίς ν' απόχτησαν καμμιάν ιδέ' απτό μάθημα τους, παρά μόνε την εξωτερική και υλική του μορφή" (Δ. Καταρτζής, Τα Ευρισκόμενα, ο π , σ. 29-30)

8 "[ ..], το επάγγελμα του άρα είναι πάλε για δάσκαλος, οτ' αυτό έμαθε κι άλλο δε ξέρει, γιατί δεν έμαθε τιποτες στον κόσμο και στον τόπο που βρίσκεται, στον αιώνα και στον καιρό που ζή" (Δ. Καταρτζής, Τα Ευρισκόμενα, ο π , σ. 35). Τα επαγγέλματα αυτά στα οποία ο Καταρτζής ζητάει να προσαρμοστεί η σχολική εκπαίδευση περιορίζονται στις ανάγκες και τις προοπτικές του μέλους της φαναριώτικης ομάδας: θρησκευτικά και πολιτικά αξιώματα Σ' ένα άλλο δοκίμιο, "Συμβουλή στους νέους πως να ωφελιούνται και να μή βλάπτουνται απτά βιβλία τα φράγκικα και τα τούρκικα, και ποια να 'ναι η καθ' αυτό τους σπουδή" (ατό ίδιο, σ 42-71) θα περιλάβει στα "ανάρμοστα στα επαγγέλματα των νέων μαθήματα", και τη γεωμετρία: "[.. ] πόσους από μας είδα κ' εδιάβασαν γεωμετρικά απ' τους δασκάλους τους, κανέναν όμως νομικά' και πάλε κανένα δεν είδα να χρειαστούν τα γεωμετρικά, όμως τα νομικά όλους" (στο ίδιο, σ. 58). Βρισκόμαστε ακόμα μακριά από τη γενικευμένη παιδεία, την προσαρμοσμένη στις πολιτικές και οικονομικές ανάγκες του έθνους που θα προπαγανδίσει ο Κούμας (βλ. πιο κάτω).

Σελ. 18
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/18/gif/19.gif&w=600&h=9158. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

και όχι στις λέξεις. Η εικόνα του παιδιού διαγράφεται θετική, όχι σαν μικρογραφία ενηλίκου, αλλά σαν μια ιδιαίτερη φάση στη ζωή του ανθρώπου, με χαρακτηριστικά που πρέπει να γίνουν σεβαστά ώστε να είναι αποτελεσματική η αγωγή, που στοχεύει στη μεθοδική ανάπτυξη του ηθικού κόσμου και των διανοητικών ικανοτήτων του ατόμου.

Αλλά αν βασικός στόχος των αναμορφωτικών αυτών προτάσεων είναι να καταστεί αποδοτικότερος ο χρόνος της σπουδής του νέου, απουσιάζουν ωστόσο αναφορές στη μεθοδική οργάνωση και το συνδυασμό των πολλαπλών, χρόνων, που απαιτείται για να είναι αποδοτική η λειτουργία του κοινού σχολείου. Ειδικότερα, το Δοκίμιο του Καταρτζή, παρά τον τίτλο του, δεν συνιστά σχέδιο κοινής παιδείας. To πρότυπο στο οποίο τείνει είναι η καλύτερη κατ'' οίκον εκπαίδευση εκείνων που "έχουν με καιρό να διοικήσουν τον τόπο κατά τα πολιτικά κ" εκκλησιαστικά, και θέλει διδάξουν και φωτίσουν το έθνος όλο σ' όλην την έκτασί του" 1.

2. Η ΜΕΘΟΔΙΚΗ ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΤΟΥ ΓΕΝΟΥΣ

Στις δύο πρώτες δεκαετίες του 19ου αιώνα -στην περίοδο του Διαφωτισμού που κυριαρχείται από τη μορφή του Κοραή και βρίσκεται σε στενή σχέση με την κίνηση των Ιδεολόγων2- θα δούμε να πολλαπλασιάζονται οι αναφορές στην παιδαγωγική ως τέχνη και επιστήμη της εκπαίδευσης και στο σχολείο ως κύριο κοινό εκπαιδευτικό μηχανισμό που απαιτεί συστηματική οργάνωση, Σπουδαστές, επηρεασμένοι από τη διδασκαλία του Κοραή έρχονται σε επαφή με τις σύγχρονες παιδαγωγικές θεωρίες3 και παρακολουθούν τις προσπάθειες

1. στο ίδιο, σ. 38.

2. Βλ. Κ.Θ. Δημαράς, Νεοελληνικός Διαφωτισμός, ο.π., σ. 11, και Φ. Ηλιού, "Στην τροχιά των Ιδεολόγων. Κοραής - Daunou - Φουρναράκης", ανάτυπο από τα Χιακά Χρονικά, Ι (1978), όπου αναφέρεται ο σημαντικός ρόλος των Ιδεολόγων στη διαμόρφωση των εκπαιδευτικών θεσμών της Γαλλικής Δημοκρατίας.

3. Σύμφωνα με τον Κοραή για τον καθορισμό της Ορθής μεθόδου, τόσο διδακτικής όσο και παιδαγωγικής, το γένος δεν μπορεί να στηριχτεί μόνο στις δικές του δυνάμεις. Πρέπει να μελετηθεί και να χρησιμοποιηθεί η δυτική εμπειρία ακόμη και στις πιο καινοτομικές της εκδηλώσεις. Έτσι αν το Κοινό της Κωνσταντινούπολης το "εθνικό κέντρο", που σύμφωνα με το σχήμα του Κοραή πρέπει να χαράζει και να ασκεί ενιαία εκπαιδευτική πολιτική:- οφείλει να ανταμείψει οποίον από τους "γραμματιστάς [...] ερευνήση και εύρη τον ηδύτερον και συντομώτερον [...] τρόπον" για την διδασκαλία της ανάγνωσης, της γραφής και της αριθμητικής,1 παράλληλα θα .τρέπει να στείλει δύο υποτρόφους στην Ευρώπη "διά μόνον αυτό: τούτο, να μαθητευθώσι την μέθοδον του Πεσταλότζη, και να την έμβάσωσιν είς την Ελλάδα" [A. Κοραής, "Στοχασμοί αυτοσχέδιοι" του 1809 (στον A' τόμ. των Βίων του Πλουτάρχου), Προλεγόμενα..., 8.π., σ. 351-353].

Σελ. 19
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Τα σχολικά κτίρια της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης (1821-1929)
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 0
    8. Καλαφάτη, Σχολικά κτίρια

    ΕΛΕΝΗ ΚΑΛΑΦΑΤΗ

    ΤΑ ΣΧΟΛΙΚΑ ΚΤΙΡΙΑ ΤΗΣ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ

    1821-1929

    ΑΠΟ ΤΙΣ ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ ΣΤΟΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟ

    ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΝΕΟΛΑΙΑΣ

    ΓΕΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΝΕΑΣ ΓΕΝΙΑΣ

    —————————————— 8 ——————————————

    ΑΘΗΝΑ 1988