Συγγραφέας:Διεθνές Συμπόσιο
 
Τίτλος:Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία»
 
Υπότιτλος:Ιστορική διάσταση και προοπτικές
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:19
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1989
 
Σελίδες:657
 
Αριθμός τόμων:2 τόμοι
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Τριτοβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ευρώπη
 
Χρονική κάλυψη:13ος-20ός αι.
 
Περίληψη:Στους δύο τόμους του βιβλίου αυτού περιέχονται τα Πρακτικά του 2ου Διεθνούς Συμποσίου που διοργάνωσε το ΙΑΕΝ σε συνεργασία με την Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού, με θέμα Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία.Ιστορική διάσταση και προοπτικές. Το Συμπόσιο έγινε στην Αθήνα από τις 21 έως τις 26 Σεπτεμβρίου 1987 και συνέπεσε με τον εορτασμό των 150 χρόνων του Πανεπιστημίου Αθηνών.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 22.49 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 179-198 από: 662
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/179.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

διαμορφώνεται στο χώρο της εργασίας έχει τις ίδιες δυνατότητες να φτάσει σε υψηλές θέσεις ακόμα και σε χώρους κρατικούς όπως είναι οι μηχανικοί του Πολεμικού Ναυτικού.41 Οι ιδιωτικές οικοδομές ρυθμίζονται ακόμη με τον νόμο του 1835 περί πόλεων και κωμών, που αναφέρει μόνον την περιορισμένη έγκριση των σχεδίων από εμπειροτέχνες.42 Και η κατάσταση της βιομηχανίας και ειδικότερα της κατεργασίας των μετάλλων στο γύρισμα του αιώνα δεν παρουσιάζει χαρακτηριστικά που θα απαιτούσαν την ενίσχυση του επιστημονικού χαρακτήρα των σπουδών του μηχανουργού. Η σχετική ανάπτυξη του κλάδου και οι νέες επενδύσεις "δεν αφορούν αξιοσημείωτες τεχνολογικές αλλαγές"43 που πιθανόν να εγκαινίαζαν μια νέα σχέση με τους τεχνικούς.

Αλλά αν η νέα φιγούρα του επιστήμονα μηχανικού με σημαντική παρέμβαση στο χώρο της βιομηχανίας δεν παράγεται, στην περίοδο στην οποία αναφερόμαστε, στον χώρο της εργασίας, πολλαπλασιάζονται ωστόσο την εποχή αυτή οι εκδηλώσεις μιας αντίληψης που πριμοδοτεί τον τεχνικό λόγο σαν φορέα της αντικειμενικής επιστημονικής ανάλυσης της οικονομικής κατάστασης της χώρας και φιλοδοξεί να διατυπώσει τεχνικά εφικτές λύσεις για τα προβλήματα που απασχολούν τον τόπο. Το φαινόμενο αυτό συνδέεται με τη συγκρότηση των μηχανικών σε επαγγελματική ομάδα που αρχίζει να αναπτύσσει τις δικές της στρατηγικές και να προωθεί τα επαγγελματικά της συμφέροντα, αναπόσπαστα συνδεδεμένα με την αναβάθμιση των σπουδών. Επαγγελματική ομάδα που εμφανίζεται επιπλέον ισχυρή, όχι τόσο για την αριθμητική ή οικονομική της δύναμη αλλά χάρις στην αίγλη που της προσδίδει η συμμετοχή της στο σχεδιασμό της κρατικής τεχνικής πολιτικής.

Μια πρώτη έκφραση αυτής της τάσης αποτελεί η έκδοση, το 1887, του πρώτου ελληνικού τεχνικού περιοδικού, της Μηχανικής Επιθεώρησης, η οποία όμως φαίνεται ότι δεν βρήκε την αναμενόμενη υποστήριξη και την επόμενη χρονιά διακόπηκε οριστικά. Μετά μία δεκαετία ο ίδιος ο εκδότης της Μηχανικής Επιθεώρησης, Ο Ηλ. Αγγελόπουλος,44 θα αναλάβει την επιμέλεια της έκδοσης ενός άλλου τεχνικού περιοδικού. Αυτή τη φορά το

———————

41. Μετσόβιον Πολυτεχνείον, Γα του Σχολείον των Βιομηχάνων Τεχνών, ό.π., σ. 7-8.

42. Β.Δ. "Περί υγιεινής οικοδομής των πόλεων και κωμών", 3 Απρ. 1835, άρθρο 13. Το ζήτημα θα ανακινηθεί για πρώτη φορά το 1908 από τον Πολυτεχνικό Σύλλογο, ο οποίος θα υποβάλει στην Βουλή νομοσχέδιο με το οποίο επιτρέπεται η σύνταξη σχεδίων οικοδομών μόνον από πτυχιούχους ειδικών σχολών Μηχανικών ή Αρχιτεκτόνων (βλ. Αρχιμήδης, έτος Η', σ. 117-118). Φαίνεται όμως ότι η ενέργεια αυτή δεν είχε συνέχεια. Ο πρώτος νόμος που συστηματοποιεί τα σχετικά με την άσκηση του επαγγέλματος αρχιτεκτόνων και μηχανικών είναι ο 4663/1930, που όμως επιτρέπει την άσκηση του επαγγέλματος και σε εμπειροτέχνες όταν πρόκειται για απλές οικοδομές μέχρι και δύο ορόφους.

43. Χρ. Αγριαντώνη, ό.π., σ. 249-250.

44. Από την εξαιρετικά ενδιαφέρουσα σταδιοδρομία του μηχανικού Η. Αγγελόπουλου,

Σελ. 179
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/180.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

εγχείρημα θα στεφθεί με σημαντική επιτυχία γιατί θα συνδεθεί με την πρώτη συσσωμάτωση του τεχνικού κόσμου, τον "Ελληνικό Πολυτεχνικό Σύλλογο". Στην ιδρυτική συνεδρίαση του Συλλόγου, που θα γίνει στις 11 Μαρτίου 1898 σε αίθουσα του Πολυτεχνείου, ο Λ. Βλάσσης, γενικός επιθεωρητής των Δημοσίων Έργων, θα επιχειρηματολογήσει υπέρ της αναγκαιότητας της σύστασης του Συλλόγου: "Αι διέπουσαι τας σημερινάς κοινωνίας συνθήκαι εισί τοιαύται, ώστε αι των Μηχανικών και των εν ταις εφηρμοσμέναις επιστήμαις ασχολουμένων εργασίαι εγένοντο ο θεμελιώδης παράγων της ευημερίας των πεπολιτισμένων εθνών [...] Αλλ' ως αι προς ένα και τον αυτόν σκοπόν εργαζόμεναι ομάδες συνεταιρίζονται εις σωματεία, ούτω και οι Μηχανικοί πάσης ειδικότητος φέρονται προς συνεταιρισμόν [...] Εις άπαντας εκυοφόρει, ενυπήρχεν η περί συστάσεως συλλόγου ιδέα και το ζήτημα αυτό ανεκινείτο από πολλού χρόνου, λόγος δ' εγένετο και εν τω Συμβουλίω των Δημοσίων Έργων [...] Ο Σύλλογος κατά την σταδιοδρομίαν των μελών αυτού, θέλει χρησιμεύσει ως σύνδεσμος, ως αλληλεγγύη, ως βοήθημα και ως κριτής των πράξεων αυτών· ας ευχηθώμεν δε όπως η ίδρυσις αυτού γείνη αιτία [...] να προαγάγη αφ' ενός την επιστήμην και να ευεργετήση αφ' ετέρου τον τόπον".45 Τον Ιανουάριο του 1899 θα κυκλοφορήσει το όργανο του Συλλόγου ο Αρχιμήδης που θα εκδίδεται ανελλιπώς μέχρι το 1925 και θα αποτελέσει το βήμα του τεχνικού κόσμου της χώρας με σημαντικό βάρος στη δημόσια συζήτηση για τα τεχνικοοικονομικά ζητήματα.

Αν και ο "Πολυτεχνικός Σύλλογος" από τη σύστασή του ερμήνευσε με ευρύτητα τον όρο του τεχνικού επιστήμονα και του μηχανικού και περιελάμβανε σαν μέλη όχι μόνον αποφοίτους τεχνικών σχολών αλλά και αποφοίτους των φυσικομαθηματικών κλάδων των πανεπιστημίων, καθώς και άτομα χωρίς κανένα πτυχίο που είχαν όμως διακριθεί στην τεχνική τους σταδιοδρομία,46 θα συνεισφέρει ωστόσο σημαντικά στην επαγγελματική κατοχύρωση των αποφοίτων του Πολυτεχνείου και στην ενίσχυση του κύρους του ιδρύματος. Είναι χαρακτηριστική, από αυτή την άποψη, η θέση που παίρνει στη διαμάχη του Πολυτεχνείου με την Βιομηχανική και Εμπορική Ακαδημία το φθινόπωρο του 1905.

Η Βιομηχανική και Εμπορική Ακαδημία ιδρύθηκε το 1894 από τον χημικό Ο. Ρουσσόπουλο και τον φυσικό Ι. Γεράκη, ως μέση τεχνική σχολή

———————

πτυχιούχου της École des Ponts et Chaussées, ας αναφέρουμε ότι σε αυτόν οφείλονται τα πρώτα έργα που κατασκευάζονται στην Ελλάδα με σκελετό από οπλισμένο σκυρόδεμα, και ότι θα διατελέσει πρώτος πρόεδρος του Τεχνικού Επιμελητηρίου της Ελλάδος.

45. Αρχιμήδης, έτος Α', σ. 1.

46. Βλ. Π. Ντούλης, "Τα 80 χρόνια του Ελληνικού Πολυτεχνικού Συλλόγου", Αρχιμήδης, ειδικό τεύχος, 1978, σ. 3-8, όπου παρατίθεται και κατάλογος των 70 ιδρυτικών μελών του Συλλόγου με τις επιστημονικές και επαγγελματικές τους ιδιότητες.

Σελ. 180
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/181.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

με σκοπό "την εν Ελλάδι θεωρητικήν Εκπαίδευσιν και πρακτικήν εξάσκησιν των βιομηχάνων και χημικών βιομηχάνων εν γένει". Αρχικά περιελάμβανε "Ανωτέρα Εμπορική Σχολή" και "Βιομηχανική Σχολή" με δύο τμήματα "ζυμοτεχνικό" και "ελαιουργικό", και στη συνέχεια επεκτάθηκε με την ίδρυση "Γεωργικής Σχολής" το 1898, "Μεταλλευτικής και Μεταλλουργικής" το 1901, "Μηχανουργικής" το 1903, "Ναυτικής Εμπορικής" το 1904. Η Ακαδημία διαθέτει πολύ καλή οργάνωση σπουδών, εντυπωσιακό εργαστηριακό εξοπλισμό και υψηλής στάθμης διδακτικό προσωπικό. Ωστόσο, εξακολουθεί να είναι μια μέση τεχνική σχολή που παρέχει καλή πρακτική μόρφωση με μερικά απαραίτητα στοιχεία θεωρητικών γνώσεων. Το πρόγραμμα σπουδών χαρακτηρίζεται από πληθώρα εξειδικευμένων τεχνικών μαθημάτων, ενώ τα μαθηματικά και το σχέδιο διδάσκονται στοιχειωδώς. Επί πλέον η φοίτηση σε όλες τις σχολές είναι διετής και γίνονται δεκτοί απόφοιτοι Ελληνικών σχολείων και μάλιστα χωρίς εισαγωγικές εξετάσεις.47 Παρ' όλα αυτά η διεύθυνση της Ακαδημίας πετυχαίνει το 1905 την έκδοση Β. Διατάγματος με το οποίο αναγνωρίζεται ως "ίδρυμα ανωτέρας τεχνικής εκπαιδεύσεως" και τίθεται υπό την εποπτεία του Υπουργείου Παιδείας, το οποίο επικυρώνει και τα διπλώματα της Σχολής.48 Καθίσταται έτσι ισότιμη με το Πολυτεχνείο, ενώ οι απόφοιτοί της, χάρις στη γενική διατύπωση των νόμων που προσδιορίζουν τα προσόντα που απαιτούνται στις κρατικές τεχνικές υπηρεσίες, μπορούν αυτοδικαίως να καταλάβουν τις θέσεις αυτές.49 Η έκδοση του Β. Διατάγματος ξεσηκώνει, όπως είναι φυσικό, έντονες αντιδράσεις τόσο των φοιτητών όσο και των καθηγητών του Πολυτεχνείου που ζητούν την ανάκλησή του.50

Το ζήτημα αυτό θα απασχολήσει και τον "Πολυτεχνικό Σύλλογο", "καθ' ο αποτελούμενος εκ μελών επιστημόνων και εφωδιασμένων διά διπλωμάτων ανωτέρων τεχνικών Σχολών έχει καθήκον να εξετάση, [...] αν ορθώς και επαξίως της μορφώσεως των εκ τοιούτων ιδιωτικών σχολών αποφοιτώντων νέων, δύνανται να εφοδιασθώσιν ούτοι διά διπλώματος ανωτέρας τεχνικής 

———————

47. Αναλυτικά στοιχεία για το πρόγραμμα και την οργάνωση των σπουδών στην Ακαδημία περιέχονται στο μηνιαίο Δελτίον της Βιομηχανικής και Εμπορικής Ακαδημίας, το οποίο εκδίδεται από το 1895. Για την ιστορία της Ακαδημίας γενικά βλ. Στρ. Παπαϊωάννου, Ένα πρωτοποριακό ίδρυμα και η εποχή τον. Η Εμπορική και Βιομηχανική Ακαδημία, Αθήνα 1951.

48. Β.Δ. 12 Νοεμ. 1905, Εφημερίς της Κυβερνήσεως, τχ. Α', αρ. 224, 15 Νοεμ. 1905. Να σημειώσουμε ότι την εποχή αυτή τα διπλώματα του Πολυτεχνείου δεν επικυρώνονταν από καμία δημόσια αρχή.

49. Βλ. ενδεικτικά το άρθρο 21 του νόμου ΑΦΜΑ' "Περί οργανισμού της Σχολής των Βιομηχάνων Τεχνών"· το κεφάλαιο Γ' του νόμου ΑΥΛΒ' "Περί μηχανικών των Δημοσίων Έργων"· το άρθρο 3 του νόμου ΓΣΊ" "Περί συστάσεως χημικού εργαστηρίου εν τω υπουργείω των Οικονομικών", κλπ.

50. Βλ. Κ. Μπίρης, ό.π., σ. 417-418.

Σελ. 181
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/182.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Σχολής".51 Στη σχετική συζήτηση αναφέρεται ως βασικό επιχείρημα κατά της αναγνώρισης της Ακαδημίας η βλάβη που υφίσταται το Πολυτεχνείο και η Φυσική Σχολή του Πανεπιστημίου, των οποίων τα διπλώματα χάνουν την αξία τους. Τονίζεται μάλιστα ότι "η γεννηθείσα θύελλα [...] προέκυψεν ιδίως εκ της συστάσεως εν τη Ακαδημία ταύτη Σχολής Μηχανουργών, οίτινες, συνεπεία του εν λόγω διατάγματος, αποκτώσι τα αυτά δικαιώματα με τους εκ του Μετσοβίου Πολυτεχνείου αποφοιτώντας", και διατυπώνεται η πρόταση να αναγνωριστούν ως ανώτερες σχολές μόνον τα εμπορικά και χημιοτεχνικά τμήματα της Ακαδημίας "αφού τοιούτου είδους σχολαί ανώτεραι ταύτης δεν υπάρχουσι εν Ελλάδι", αλλά να παρεμποδιστεί η λειτουργία μηχανουργικών, αρχιτεκτονικών κλπ. τμημάτων. Και βέβαια αναφέρεται ως βασικό αρνητικό επιχείρημα η πρόσβαση στις δημόσιες υπηρεσίες που αυτοδίκαια αποκτούν οι απόφοιτοι της Ακαδημίας με την αναγνώρισή της.

Με βάση την επιχειρηματολογία αυτή ο "Πολυτεχνικός Σύλλογος" θα συντάξει και θα επιδώσει στον Υπουργό των Εσωτερικών υπόμνημα ζητώντας την ανάκληση του Διατάγματος. Σε αντίστοιχες ενέργειες θα προβεί και ο "Σύνδεσμος των Μηχανικών του Μετσοβίου Πολυτεχνείου", -που ιδρύεται το 1906 και του οποίου το καταστατικό ορίζει ως πρωταρχικό σκοπό "την τήρησιν του γοήτρου του Πολυτεχνείου και της επαγγελματικής αξιοπρέπειας των αποφοίτων αυτού".52

Το Διάταγμα θα ανακληθεί 15 ημέρες μετά την έκδοσή του,53 αλλά γενικότερα ο πολλαπλασιασμός των ιδιωτικών τεχνικών σχολών, που παρατηρείται την εποχή αυτή, και η πολυτυπία και ασάφεια που χαρακτηρίζει το καθεστώς τους, οξύνει το πρόβλημα της επαγγελματικής κατοχύρωσης των αποφοίτων του Πολυτεχνείου και της βαθμολογικής τους εξέλιξης, και προβάλλεται ως βασικό επιχείρημα για τη θεσμική αναβάθμιση του Πολυτεχνείου και την αναγνώρισή του ως του μόνου ανώτερου τεχνικού ιδρύματος της χώρας.54

Στο αίτημα αυτό θα απαντήσει ο νόμος 388 του 1914. Το ΕΜΠ 

———————

51. Βλ. "Πρακτικά της συνεδριάσεως του Πολυτεχνικού Συλλόγου κατά την συζήτησιν επί της αναγνωρίσεως της ιδιωτικής Βιομηχανικής Ακαδημίας ως ανωτέρας τεχνικής σχολής", Αρχιμήδης, έτος ΣΤ, σ, 61.

52. Βλ. σχετικά με τις δραστηριότητες του Συνδέσμου: "Το Τεχνικόν Επιμελητήριον της Ελλάδος", Τεχνική Επετηρίς της Ελλάδος, έκδ. ΤΕΕ, τ. Α', τχ. Ι, Αθήνα 1935, σ. 5-6.

53. Β.Δ. "Περί καταργήσεως του από 12 Νοεμβρίου 1905 Β.Δ....", 26 Νοεμ. 1905, Εφημερίς της Κυβερνήσεως, τχ. Α', αρ. 238, 26 Νοεμ. 1905.

54. Βλ. Μετσόβιον Πολυτεχνείον, Τα του Σχολείου των Βιομηχάνων Τεχνών, ό.π., σ. 6-9. Υπόμνημα τον Συλλόγου των Καθηγητών του Σχολείου των Βιομηχάνων Τεχνών περί προαγωγής της τεχνικής Εκπαιδεύσεως εν Ελλάδι, 28 Οκτ. 1913, λιθογράφο, σ. 8-13.

Σελ. 182
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/183.gif&w=600&h=915 19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

αναγνωρίζεται ισότιμο με το Πανεπιστήμιο και κατοχυρώνεται το προνόμιό του να παρέχει αποκλειστικά την ανώτατη τεχνική εκπαίδευση «ουδεμίας άλλης σχολής αναγνωριζομένης ως ισοτίμου εν Ελλάδι». Ο νόμος τέλος 980 του 1917 θα διευρύνει τους τομείς δράσης του με την προσθήκη των τριών σχολών Αρχιτεκτόνων, Αγρονόμων Τοπογράφων και Χημικών Μηχανικών, και θα ολοκληρώσει τον πανεπιστημιακό χαρακτήρα του ρυθμίζοντας τη διοίκησή του σύμφωνα με τα πανεπιστημιακά πρότυπα και αναγνωρίζοντας την αυτοτέλειά του. Η διαδικασία αυτή εξομοίωσης του ΕΜΠ προς το Πανεπιστήμιο θα ολοκληρωθεί το 1943 με την αναγνώριση του δικαιώματός του να απονέμει διδακτορικά διπλώματα.

Σελ. 183
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/184.gif&w=600&h=915 19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 184
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/185.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΙΔΕΟΛΟΓΙΑ ΚΑΘΗΓΗΤΩΝ ΚΑΙ ΦΟΙΤΗΤΩΝ ΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΤΟΥ ΟΘΩΝΙΚΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ (1837-1862)

ΓΕΡ. Η. ΠΕΝΤΟΓΑΛΟΣ

Με τη δήλωση πως θα μελετηθεί η ιδεολογία των καθηγητών αλλά και των φοιτητών της Ιατρικής Σχολής του Οθωνικού Πανεπιστημίου, νοείται στην απλούστερη διατύπωση του όρου ότι θα μελετηθούν όσο είναι δυνατό οι γνώμες, ιδέες, αντιλήψεις και αρχές που πρέσβευαν και στις οποίες θήτευσαν τα άτομα αυτών των δύο ομάδων, που συγκροτούσαν την Ιατρική Σχολή για το διάστημα από το 1837 μέχρι τον Οχτώβρη του 1862. Τα χρονικά όρια καθορίστηκαν με αρχή το 1837, έτος έναρξης της λειτουργίας του Πανεπιστημίου, και με τέλος τη χρονολογία έξωσης του Όθωνα, όταν το Πανεπιστήμιο θα μετονομαστεί σε "Εθνικό". Αυτό το τελευταίο όριο, όπως θα φανεί, ήταν καθοριστικό για την Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου, πραγματικό "σημείο τομής" για το θέμα που εξετάζεται εδώ.

Ο ρόλος των γιατρών ως φορέων αλλά και παραγωγών ιδεών και ευρύτερα ιδεολογίας με απασχόλησε άλλοτε για άλλο χώρο και, συγκεκριμένα, για τα νησιά του Ιονίου.1 Οι διαφορές είναι σημαντικές, αφού εκεί μελετήθηκε το θέμα στη διάρκεια δυόμισι αιώνων και οι γιατροί άσκησαν το ρόλο τους όχι ως πανεπιστημιακοί δάσκαλοι σε φοιτητική κοινότητα, αλλά ως άτομα στο ευρύ κοινό των κατοίκων των νησιών. Όμως το στοιχείο που διακρατώ από αυτή τη μνήμη είναι η διαπίστωση του ρόλου τους εκεί ως διανοουμένων σε πρώτη θέση ο οποίος, όσο κι αν έχει συρρικνωθεί τον 19ο αιώνα προς όφελος άλλων λογίων, είναι σημαντικός πάντα και ακόμη σημαντικότερος εδώ, όταν για τους καθηγητές συνοδεύεται από την πανεπιστημιακή τήβεννο και για

———————

1. Γ. Πεντόγαλος, "Η κίνηση των ιδεών στο χώρο του Ιονίου και ο ρόλος των γιατρών από το 17ο μέχρι το 19ο αιώνα", Πρακτικά 2ου Συμποσίου του Κέντρου Μελετών Ιονίου, Ζάκυνθος 24-27/10/1985 (τυπώνονται).

Σελ. 185
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/186.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

τους φοιτητές από την καθολική αποδοχή του αυριανού ηγετικού τους ρόλου.

Αρχίζω από τους καθηγητές. Ό,τι επιφυλάχθηκε σ' αυτούς τους γιατρούς που επάνδρωσαν την Ιατρική Σχολή, όπως και στους συναδέλφους τους καθηγητές των άλλων Σχολών, ήταν να μεταφέρουν γνώση και να οικοδομήσουν ιδεολογία στον απελευθερωμένο ελληνικό χώρο, αυτόν που ειπώθηκε αργότερα "ελλαδικός". Η Δουλεία δεν άφηνε περιθώρια παλαιότερα για μείζονες προσπάθειες και οι ιδεολογίες, με την όποια μορφή τους, διαμορφώνονταν στο χώρο των παροικιών του εξωτερικού, ενώ όσες αναπτύχθηκαν στον υπόδουλο ήταν κυρίως αντίδραση σε ό,τι ερχόταν απ' έξω. Το Πανεπιστήμιο ιδρύθηκε στο νεόκοπο κράτος με πολλές προοπτικές, αλλά μία από αυτές ήταν ενσυνείδητα ή ασυνείδητα η παραγωγή ιδεολογίας που προαναφέρθηκε. Ο ρόλος των καθηγητών του ως "μειζόνων διδασκάλων" ορίζεται νομοθετικά2 και οι ίδιοι καλούνται να τον επιβεβαιώσουν.

Από τους εννιά πρώτους καθηγητές, που διορίστηκαν στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου τον Απρίλη του 1837, πέντε έχουν τη διδακτική προϊστορία τους. Επάνδρωσαν μαζί με τον Ξαβιέριο Λάνδερερ το "Ιατροχειρουργικόν Σχολείον", που ίδρυσε η Αντιβασιλεία ύστερα από πρόταση, όπως φαίνεται, της Γραμματείας Εσωτερικών, και δίδαξαν, άλλος περισσότερο και άλλος λιγότερο, στα δύο χρόνια που λειτούργησε (Δεκέμβρης 1835-Απρίλης 1837).3 Ο τρόπος επιλογής γι' αυτές τις θέσεις το 1835 δε μας είναι ακριβώς γνωστός, όμως υπάρχουν δύο χαρακτηριστικές μαρτυρίες. Η μία είναι στις 22-11-1839 από την εφημερίδα Ελλάς, όπου η νεκρολογία του καθηγητή Δημητρίου Μαυροκορδάτου.4 Εκεί αναφέρεται ότι "προσκληθείς υπό της τότε Αντιβασιλείας εις την καθέδραν της Ελληνικής Κυβερνήσεως είχε την σπανίαν ευτυχίαν του να διδάξη πρώτος πάντων ιατρικά μαθήματα κατά τας αναγεννηθείσας Αθήνας προ της συστάσεως εισέτι του Ελληνικού Πανεπιστημίου". Η δεύτερη αφορά στην πρόταση για διορισμό του Αναστασίου Γεωργιάδη Λευκία από τη Γραμματεία των Εσωτερικών το 1836 στη θέση του καθηγητή "της Δημοσίας Υγιεινής και της Γενικής Εγκυκλοπαιδείας των Ιατρικών Επιστήμων" και η απόρριψή της από τον Armansperg (που υπογράφει μόνος τη σχετική απορριπτική απόφαση).5 Οι δύο περιπτώσεις κάνουν μάλλον φανερή την πηγή εξουσίας που ρύθμιζε αυτά τα ζητήματα.

Όταν ο Armansperg θα θελήσει να προλάβει τον Όθωνα στην ίδρυση

———————

2. Εφημερίς της Κυβερνήαεως (ΕΚ), φ. 16, 24-4-1837, σ. 64, 65.

3. ΕΚ, φ. 23, 19-5-1835, σ. 164-165 και Γ.Α.Κ., Οθωνικό Αρχείο, Γραμματεία Εσωτερικών, φακ. 204, υποφακ. 128, έγγρ. αρ. 849, 31-1-1836.

4. Ελλάς, φ. 21, 22-11-1839.

5. Γ.Α.Κ., Οθωνικό Αρχείο, Γραμματεία Εσωτερικών, φακ. 204, υποφακ. 128, έγγρ. αρ. 8746, 22/3-8-1836.

Σελ. 186
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/187.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

του Πανεπιστημίου, θα επιλέξει, τότε που δημοσιεύει τα πρώτα διατάγματα συγκρότησης του Πανεπιστημίου το χειμώνα του 1836-1837,6 από τους πέντε που είχαν διδάξει στο Ιατροχειρουργικό Σχολείο τους τέσσερις για καθηγητές στην Ιατρική Σχολή. Αυτοί οι ίδιοι και πάλι (Ιωάννης Βούρος, Νικόλαος Κωστής, Δημήτριος Μαυροκορδάτος, Ιωάννης Ολύμπιος) ορίζονται τελικά καθηγητές μετά τους διορισμούς που έγιναν τον Απρίλη του 1837.7 Έχουν σπουδάσει και οι τέσσερις στη Γερμανία ή στη Βαυαρία, αλλά και από τους άλλους, που θα συμπληρώσουν την ομάδα των διδασκόντων, δύο ακόμη (ο Αναστάσιος Γεωργιάδης Λευκίας και ο Ερρίκος Τράιμπερ) έχουν επίσης σπουδάσει και αποφοιτήσει στον ίδιο χώρο.8 Τρεις που έχουν σπουδάσει αλλού (Πέτρος Ηπίτης-Βιέννη, Ιωάννης Νικολαΐδης Λεβαδεύς-Παρίσι, Αλέξιος Πάλλης-Πίζα) αποτελούν μειοψηφία, έτσι που δεν θα μπορέσουν να επηρεάσουν τη μορφή και την κατεύθυνση της Ιατρικής Σχολής, αφού μάλιστα από τον πρώτο κιόλας χρόνο περιορίζονται σε δύο ύστερα από την πρώιμη παύση του Π. Ηπίτη.

Ο τρόπος της εκλογής τους στις διαδοχικές φάσεις που προαναφέρθηκαν ήταν πάντα ο ίδιος. Προσωπική επιλογή του Armansperg στις δύο πρώτες, του Όθωνα στην τελευταία. Οι σπουδές τους σε γερμανικά και βαυαρικά πανεπιστήμια, η γνώση της γερμανικής γλώσσας, η εστία απ' όπου έπαιρναν δύναμη, το Παλάτι, τους επιτρέπει σύντομα να αποκτήσουν ψυχολογία "ομάδας". Αυτής της τελευταίας οι συνέπειες πιθανολογούνται γενικά, γίνονται όμως φανερές στην περίπτωση της εκλογής ως καθηγητή της Ανατομίας-Φυσιολογίας του Δαμιανού Γεωργίου το 1840, ύστερα από το θάνατο του Δ. Μαυροκορδάτου. Το παρασκήνιο μπορούμε να το μαντέψουμε από το πικρόχολο σχόλιο του Αιώνος, στις 24-1-1840, όπου γράφει σε κύριο άρθρο με τίτλο "Αι κατά της επιστήμης προγραφαί": Οι Βαυαροί αρχίατροι στην Ελλάδα και συγκεκριμένα ο "μισέλλην Βαυαρός" Βίμπερ "εσύστησαν εις την Κυβέρνησιν ως αξίους Καθηγητάς πρώτον τους σπουδάσαντας εις Γερμανίαν, δεύτερον τους ελθόντας εις την Ελλάδα μαζί τους ή έπειτα, τρίτον τους υποκλινείς εις τας θελήσεις των". Αλλά και ο Φίλος του Λαού στο φύλλο της 19-2-1840 επίσης

———————

6. ΕΚ, φ. 3, 24-1-1837, σ. 12.

7. ΕΚ, φ. 16, 24-4-1837, σ. 63.

8. Για τον πρώτο ρόλο που έχει η γερμανική παιδεία στον ευρωπαϊκό χώρο αυτά τα χρόνια και το κύρος που απολαμβάνουν οι πτυχιούχοι των γερμανικών πανεπιστημίων, και ιδίως της ιατρικής, αλλά και την αντίδραση εναντίον τους στην Ελλάδα, βλ. την εμπεριστατωμένη μελέτη του Ζ. Τσιρπανλή, "Οι Έλληνες φοιτητές στα ευρωπαϊκά πανεπιστήμια και η παρουσία τους στην πανεπιστημιακή ζωή της νεώτερης Ελλάδας (1800-1850)", Παρνασσός, τ. 21,1979 και κυρίως στις σελίδες 328, 332, 334-337. Ότι μια μεθοδευμένη προβολή αυτής της γερμανικής παιδείας, που έφθανε σε "μυθοποίηση", κυριάρχησε αυτά τα χρόνια, αλλά και για πολλά ακόμη, επηρεάζοντας τη ζωή της αναγεννημένης Ελλάδας, είναι γνωστό σε όλους.

Σελ. 187
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/188.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

γράφει: "Πόσοι ιατροί δεν υπάρχουν ικανώτεροι πολύ των ακρίτως παραδεδεγμένων καθηγητών και είναι αποκεκλεισμένοι διότι έφθασαν οι αμαθείς και αγύρται να καταλάβουν με ραδιουργίας και χαμερπείας τας υψηλάς αυτάς θέσεις". Αρκετά χρόνια μετά την έναρξη λειτουργίας του Πανεπιστημίου, από αφορμή προσπάθεια παράνομης απονομής διπλώματος σε άτομο που δήλωνε πως σπούδασε ιατρική, και θέλοντας να δείξει την έλλειψη κύρους των δασκάλων, η Ελπίς ανατρέχει ειρωνικά σε αγόρευση του Κριεζώτη στην Εθνοσυνέλευση όπου είχε αποκαλέσει υποτιμητικά τους καθηγητές "κοπέλια" από το βήμα και αρνιόταν να συγκατατεθεί στην πρόταση να εκλέγουν βουλευτή.9

Η επιφύλαξη πάντως της Αντιβασιλείας, αλλά και του Όθωνα, για όσους δεν τους επηρέαζαν άμεσα, είχε τις δικαιολογίες της. Η σύγκρουση πολύ ενωρίς με τον Ηπίτη, που υποστήριζε την καθιέρωση Συντάγματος στην Ελλάδα και ενεργούσε δραστήρια γι' αυτό,10 τους έκανε σκεπτικιστές για όσους, έχοντας σπουδάσει ιατρική σε κέντρα φιλελεύθερα, όπως η Πίζα ή το Παρίσι, μπορούσαν χάρη στη θέση τους να μεταφέρουν φιλελεύθερες ιδέες στους μαθητές τους. Η εξαίρεση για τον Πάλλη και το Λεβαδέα δεν αναιρεί τη γενική διάθεση.

Ο τρόπος επιλογής και διορισμού θα διαμορφώσει κυρίως τη στάση. Η αφοσίωση στον ηγεμόνα δεν είναι μόνο η γενικά παραδεκτή αρχή αυτών των χρόνων, αλλά εδώ είναι κάτι περισσότερο. "Υποκλινείς εις τας θελήσεις των" λέει ο Αιών και δεν πρέπει να είναι μακριά από την πραγματικότητα. Η απόλυση του Ηπίτη από το Πανεπιστήμιο έδειχνε πως ο θεμελιωτής του και οι συν αυτώ δε θα δέχονταν αντιρρήσεις στις επιθυμίες και επιδιώξεις τους. Η πειθαρχία και η αφοσίωση επιβραβεύονται και οι Ι. Βούρος και Ν. Κωστής θα ορισθούν αυλικοί γιατροί κοντά στους βαυαρούς Βίμπερ και Ρέζερ.

———————

9. Όσο κι αν η έκφραση "ακρίτως παραδεδεγμένων" φαίνεται βαριά, η έλλειψη αντίδρασης από τους θιγομένους αφήνει ερωτηματικά. Έτσι δεν πρέπει να παραβλεφθεί η αμφισβήτηση των σπουδών του Ιωάννη Ολυμπίου δέκα χρόνια μετά τον αρχικό διορισμό του. "Ούτος κακώς το όνομα του ιατρού οικειοποιήθη, διότι δύο έτη μόνον διατρίψας εις Γερμανίαν δεν ηδύνατο να ακροασθή άπαντα της Ιατρικής τα μαθήματα... Η μεγίστη ατέλεια εις τας σπουδάς του απεστέρησεν αυτόν και του αναποφεύκτου εις πάντα επιστήμονα ιατρόν διπλώματος προς απόδειξιν επίσημον και αναντίρρητον της επιστημονικής ικανότητος του ιατρού. Δια ταύτα ο κ. Ολύμπιος δεν δύναται να καταταχθή μεταξύ των επιστημονικών της πρωτευούσης ιατρών, οίτινες και τακτικώς τας σπουδάς αυτών ετελείωσαν και άπαντες δίπλωμα έχουσιν, αλλά πρέπει να εξομοιωθή με τους πρακτικούς ιατρούς της Ελλάδος, οίτινες συγκαταβάσει της Κυβερνήσεως μετέρχονται την χειρουργίαν". Βλ. εφ. Ο Φίλος του Λαού, φ. 429, 16-11-1846. Για την αγόρευση του Κριεζώτη βλ. Ελπίς, φ. 363, 11-1846.

10. Γ. Πεντόγαλος, "Ο γιατρός Πέτρος Ηπίτης και ο ρόλος του στους αγώνες για την κατάργηση της Βαυαρικής Μοναρχίας στην Ελλάδα", Αρχεία Ελληνικής Ιατρικής, τ. 3, 1986, σ. 311-313 και σε ανάτυπο.

Σελ. 188
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/189.gif&w=600&h=915 19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Αλλά και η ωφελιμιστική χρησιμοποίηση της δύναμης και τα οικονομικά αποκτήματα δεν είναι ασήμαντα, τόσο που να προκαλούν κάποτε και το κοινό αίσθημα. Ο Π. Σοφιανόπουλος κατηγορεί χωρίς επιφυλάξεις τον Ε. Τράιμπερ για σκανδαλώδεις μισθοδοσίες με βαρύτατους χαρακτηρισμούς.11 Όσο για το Ν. Κωστή θα παρθούν ειδικά κυβερνητικά μέτρα εναντίον του το 1843, αμέσως μετά τη μεταπολίτευση του Σεπτέμβρη, για περιορισμό της συσσώρευσης πλούτου που πραγματοποιούσε, αν πιστέψουμε τις εφημερίδες της εποχής.12 Και ο Ι. Βούρος θα κατηγορηθεί αργότερα από τον Α. Γούδα για ωφελιμιστική χρησιμοποίηση των θέσεων που κατείχε χάρη στην εύνοια του Παλατιού.13

Αν θελήσουμε να καθορίσουμε την ιδεολογία αυτών των πρώτων καθηγητών εκεί στην αφετηρία της νεοελληνικής πανεπιστημιακής ζωής, θα δυσκολευτούμε φυσικά. Η σχέση τους με τον περίγυρο δεν είναι εύκολο να επισημανθεί από τις λιγοστές αναφορές που μας δίνουν οι εφημερίδες. Μπορούμε να σημειώσουμε πάντως την πρώιμη αντίθεση του Π. Ηπίτη στην απολυταρχία της Αντιβασιλείας, δικαιολογημένη για ένα άτομο με ενεργό ρόλο και δράση στην Επανάσταση. Είναι άλλωστε και ο μόνος που έδρασε στα χρόνια του Αγώνα και ο μόνος που θα συγκρουστεί ενεργά με το καθεστώς. Οι άλλοι είναι νεότεροι και έμειναν μακριά από τον πόλεμο σπουδάζοντας ή σε τέλεια απουσία όπως ο πρεσβύτερος όλων ο Α. Γ. Λευκίας.14 Από αυτούς τους νεότερους της αρχικής ομάδας ο Ι. Νικολαΐδης Λεβαδεύς θα συνδυάσει εύστοχα τη διακριτική κριτική στα έντυπα που διευθύνει με την εύνοια που θα τον οδηγήσει ενωρίς στη θέση του κυβερνητικού συμβούλου.15 Η «ομάδα» βέβαια δεν του συγχωρεί την «αλλότρια επιστημονική προέλευση» και φαίνεται πως προσπάθησε να απαλλαγεί απ' αυτόν με πολιτική παρέμβαση το 1844.16 Από αυτούς που θα ακολουθήσουν μετά τους πρώτους, σημειώνεται η δραστηριότητα του Κωνσταντίνου Μαυρογιάννη και του Γεωργίου Πρινάρη, που στρατεύονται ενωρίς στις εθνικο-επεκτατικές και φιλορθόδοξες κινήσεις, που είναι χαρακτηριστικές αυτών των χρόνων. Ο πρώτος, αγνός ιδεολόγος, θα πάρει ενωρίς μέρος στις δραστηριότητες της «Φιλορθοδόξου Εταιρείας» και θα φυλακιστεί —πριν γίνει καθηγητής, το 1840— γι' αυτήν του τη δράση,17 ενώ ο 

———————

11. Η Πρόοδος, φ. 20, 15-6-1837 και φ. 23, 15-9-1837.

12. Πρωινός Κήρυξ, φ. 4, 6-1843 και φ. 28, 27-7-1843.

13. Α. Γούδας, Επιφυλλίς, Ιατρική Μέλισσα, τ. 3, 1855, σ. 447.

14. Μ. Αποστολίδης, «Αναστάσιος Γεωργιάδης Λευκίας», Θρακικά, 1931, έκτακτο τεύχος, Παράρτημα, σ. 121.

15. [Ι. Ν. Λεβαδεύς], «Ιατρική. Κατάστασις αυτής εις την Ελλάδα», Ηώς Α΄ 5, 30-5-1836, σ. 34-37· και του ίδιου, Βιβλιοκρισία, Ευρωπαϊκός Ερανιστής, τ. 2, 1840, σ. 202.

16. Ελπίς, φ. 176, 5-10-1844.

17. J. Petropulos, Πολιτική και συγκρότηση Κράτους στο Ελληνικό Βασίλειο (1833-1843), τ. Α', Αθήνα, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, 1985, σ. 375.

Σελ. 189
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/190.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

δεύτερος θα δικτυωθεί εγκαίρως στους ηγετικούς κύκλους που θα τον προωθήσουν στην καθηγεσία, ενώ σύγχρονα συμμετέχει στην όχι και τόσο γνωστή "Αδελφότητα των Ευαγγελιζομένων" με παραπλήσιες προς τη "Φιλορθόδοξη Εταιρεία" επιδιώξεις.18 Στην άλλη όχθη, έστω και αν αυτό δεν είναι πρώιμα φανερό, βρίσκονται στα επόμενα χρόνια άλλοι, όπως ο Κωνσταντίνος Βουσάκης, που μας είναι γνωστές οι φιλελεύθερες και αντιδυναστικές πεποιθήσεις του -που θα τον οδηγήσουν ακόμη και στην φυλακή19- ή ο Θεόδωρος Αφεντούλης που θα υμνήσει την Εθνοφυλακή και τους φοιτητές που στρατεύθηκαν σ' αυτήν κατά την επανάσταση του 1862.20

Στην προσπάθεια για άνοδο ή στην έφεση για διατήρηση των κεκτημένων δεν χρησιμοποιούνται πάντα ορθόδοξοι τρόποι. Ο Μαυρογιάννης θα πολεμηθεί από τους γερμανοσπουδασμένους συναδέλφους του που θέλουν να έχουν τον έλεγχο της Σχολής με όργανο τους φοιτητές,21 ενώ ο Πρινάρης θα στηριχθεί στον πεθερό του Γ. Γλαράκη, υπουργό της κυβέρνησης Κωλέττη, και τον κουμπάρο του Ι. Βούρο για να εκτοπίσει τον Λευκία με δικαιολογία τη μεγάλη ηλικία του.22 Όσο για τον Ι. Νικολαΐδη Λεβαδέα, αυτός θα χρησιμοποιήσει την ιδιότητά του ως υπουργικός σύμβουλος στην Παιδεία για να διορίσει τον εαυτό του τακτικό καθηγητή το 1846,23 θα απομακρυνθεί όμως σε δύο χρόνια όταν θα χάσει την πολιτική κάλυψή του ύστερα από το θάνατο του Κωλέττη. Οι κατ' εξοχήν αυλικοί γιατροί Ν. Κωστής και Ι. Βούρος θα γίνουν συχνά στόχοι επιθέσεων, θα διατηρήσουν όμως τις θέσεις τους, ο πρώτος μέχρι το θάνατο του το 1861 24 και ο δεύτερος μέχρι το 1848, όταν παραιτήθηκε για λόγους υγείας, επηρεάζοντας όμως το Πανεπιστήμιο από τη θέση του Διευθυντή Υγείας στο Υπουργείο Εσωτερικών και τις θέσεις του αυλικού γιατρού και του Ιατροσυνέδρου μέχρι την έξωση του Όθωνα.25

———————

18. Β. Σφυρόερας, «Η "Αδελφότης των Ευαγγελιζομένων", μυστική επαναστατική Οργάνωσις του 1849», Επιστημονική Επετηρίς της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών, τ. ΚΓ', 1972-1973, σ. 218, 230-231.

19. Α. Λιάκος, «Οι φιλελεύθεροι στην επανάσταση του 1862. Ο πολιτικός σύλλογος "Ρήγας Φερραίος"», Μνήμων, τ. 8, 1980-82, σ. 41.

20. Εφημερίς των Φιλομαθών, φ. 469, 31-10-1862.

21. Ι. Πανταζίδης, Χρονικόν της πρώτης πεντηκονταετίας τον Ελληνικού Πανεπιστημίου, Αθήνα 1889, σ. 87.

22. Ελπίς, φ. 428, 20-11-1847.

23. Πρωινός Κήρυξ, φ. 184, 11-3-1846.

24. Πρακτικά των Συνεδριάσεων της Βουλής κατά την Τρίτην Σύνοδον της Τετάρτης βουλευτικής Περιόδου, τ. Β', Αθήνα 1856, σ. 522.

25. Α. Γούδας, Επιφυλλίς, Ιατρική Μέλισσα, τ. 3, 1855, σ. 490-495 και Ελπίς, φ. 239, 8-6-1854, όπου για την όλη στάση των καθηγητών γράφει χαρακτηριστικά: "Εις το Πανεπιστήμιον"... "εις αυτόν τον ναόν της ανατολικής εκπαιδεύσεως" ... "βλέπομεν τους καθηγητάς εξανδραποδίζοντας εαυτούς, γενομένους δούλους φατριών, θέλοντας να τους 

Σελ. 190
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/191.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Όταν σχηματίζεται, το Πανεπιστήμιο και για τα χρόνια που θα ακολουθήσουν, κυρίαρχη ιδεολογία σε όλο το φάσμα των διανοουμένων, αλλά και των πολιτικών είναι εκείνη της ανάκτησης του αρχαίου μεγαλείου της Ελλάδας, κληρονόμου και διαδόχου του αρχαίου κόσμου.26 Οι καθηγητές της Ιατρικής την ενστερνίζονται και συμμετέχουν δραστήρια στις ιδρυόμενες επίσημα εταιρείες με σκοπό, κυρίως, την προβολή της, όπως π.χ. η Φιλεκπαιδευτική, επηρεάζοντας αναμφισβήτητα την κίνηση των ιδεών.27 Η έννοια της ελευθερίας, όπως έχει διατυπωθεί από τον Κοραή, έχει υποχωρήσει τώρα και ο παλιός φίλος του, και σε πολλά σημεία ανάστημά του, Ι. Βούρος,28 μπορεί να συμβιβάζεται με την απολυταρχία της Αντιβασιλείας και του Όθωνα. Αργότερα το "κλίμα της φρικίασης που διατρέχει τον Ελληνισμό"29 με προσδοκίες για πρόσκτηση της Θεσσαλίας, της Ηπείρου και της Μακεδονίας, είναι εκείνο που θα αναστατώσει πολλούς και θα οδηγήσει τον Κωνστατίνο Μαυρογιάννη στη φυλακή.30 Η βαθμιαία απομάκρυνση από την εκτίμηση σε ό,τι δυτικό, που ραγδαία συντελείται αυτά τα χρόνια και εκφράζεται με το σύνθημα "η Ανατολή διά της Ανατολής", θα φέρει τελικά στη διακήρυξη της Μεγάλης Ιδέας το

———————

σέβηται το κοινόν, αφού αυτοί δεν σέβονται εαυτούς, ζητούντας... από όλους... αρετάς και γενναιότητα των οποίων δεν δίδουσι οι ίδιοι το καλόν παράδειγμα... Δεν εννοούμεν ότι δεν υπάρχουν και έντιμοι εξαιρέσεις. Αλλά αυταί κατά δυστυχίαν είναι ολίγαι". Η εφημερίδα παραθέτει παρακάτω τις πληροφορίες ότι οι καθηγητές στο θέμα της εκλογής βουλευτή του Πανεπιστημίου είναι διχασμένοι και η μία ομάδα θέλοντας να "κολακεύσει" την Κυβέρνηση προτείνει για τη θέση αυτή τον Ι. Νικολαΐδη Λεβαδέα, ενώ οι φιλικοί προς την αυλή τον Φίλιππο Ιωάννου. "Αναφέρομεν ταύτα", καταλήγει η εφημερίδα, "μόνον διά να δείξωμεν εις ποίαν ηθικήν κατάστασιν ευρίσκονται οι Καθηγηταί μας, οι φωνάζοντες κατά της ελλείψεως δημοσίας ηθικής, οι προσβάλλοντες διά την υλικότητά των τους περιστοιχισμένους από τόσας ανάγκας απαιδεύτους βουλευτάς, τους πάσχοντας από ένδειαν οικογενειάρχας στρατιωτικούς και πολιτικούς υπαλλήλους και παραπονούμενοι ότι δεν ευρίσκει τις πολιτικήν ανδρείαν και χαρακτήρας ανεξαρτήτους εις την Ελλάδα. Και εν τούτοις εκ των Καθηγητών μας άλλοι είναι ευκατάστατοι, άλλοι είναι ιατροί έχοντες πόρον ζωής την επιστήμην των, άλλοι Μαθουσάλαι της ελληνικής παιδείας και επομένως εξησφαλισμένοι κατά πάσης αδικίας από μέρους της Εξουσίας..." ... "Και τοιαύτην έχοντες ανεξάρτητον εν τη κοινωνία μας ύπαρξιν δεν έχουν την γενναιότητα να σεβασθώσι τον νόμον, να δείξωσι πολιτικήν ανδρείαν, να κάμωσι και αυτήν την Έξουσίαν να τους σεβασθή και να μη τολμήση να τους εξομοιώση με τους κρεμαμένους από την εύνοιάν της μικρούς του Κράτους υπαλλήλους".

26. Κ. Δημαράς, Ελληνικός Ρωμαντισμός, Αθήνα, Ερμής, 1985, σ. 339.

27. Αθηνά, φ. 741, 14-8-1840 και φ. 750, 14-9-1840, όπου σημειώνεται η συμμετοχή των Ν. Κωστή και Ι. Ολύμπιου στη Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία.

28. Α. Κούζης, "Βούρος Ιωάννης", Μ.Ε.Ε., τ. Ζ', σ. 715, όπου τονίζεται ότι "έτυχεν υποστηρίξεως εν ταις σπουδαίς αυτού εκ μέρους του Κοραή". Στην κατά Α. Γούδα συνταγμένη από τον ίδιο το Ι. Βούρο βιογραφία του, που έχει δημοσιεύσει στη "Νεοελληνική Φιλολογία", Μέρος Β', ο Α. Παπαδόπουλος Βρεττός, δεν αναφέρεται καθόλου αυτή η σχέση.

29. Κ. Δημαράς, ό.π., σ. 340.

30. Ο Φίλος του Λαού, φ. 32, 12-2-1840.

Σελ. 191
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/192.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

1844, που της έδωσε περίγραμμα ο Κωλέττης με τη γνωστή αγόρευσή του στην Εθνοσυνέλευση και που είναι κατά τον Κ. Δημαρά "ο πόθος για την πραγματοποίηση, στο πολιτικό επίπεδο, του ενιαίου της ελληνικής φυλής, η ιστορική δικαίωση του ενιαίου αυτού και τέλος η μεταλαμπάδευση".31 Οι καθηγητές της Ιατρικής Σχολής θα στοιχηθούν σ' αυτό το κήρυγμα και διάφοροι λόγοι τους, ιδίως του Α. Πάλλη32 και Ν. Κωστή,33 είναι χαρακτηριστικοί. Αλλά και σε άλλα τους κείμενα διαφαίνεται εδώ και εκεί η τοποθέτησή τους στην κυρίαρχη αυτή ιδεολογική τάση.34

Ένας άλλος τομέας, που πρέπει να προσεχτεί στην εκτίμηση της ιδεολογίας, είναι η στάση τους στο θέμα της γλώσσας. Στα αρχικά κείμενα, που έχουμε στη διάθεσή μας, ο λόγος είναι "ο απλός που καθαρίζεται", έτσι όμως όπως τον ήθελε ο Κοραής. Ως πειστήρια παίρνουμε τα διδακτικά βιβλία που έχουν λόγο φροντισμένο. Στην "Ανατομία του Ανθρωπίνου Σώματος" του Δημητρίου Μαυροκορδάτου ο λόγος είναι όπως τον έχουμε γνωρίσει στα κοραϊκά κείμενα. "Αι πρόοδοι", γράφει στα προλεγόμενά του, "τας οποίας έκαμον την σήμερον η τε ιατρική και η χειρουργία χρεωστούνται μόνον εις τας προόδους τας οποίας έκαμεν η ανατομία και η φυσιολογία".35 Ανάλογος είναι ο λόγος και στην "Ελληνικήν Φαρμακοποιίαν" των Ι. Βούρου, Ξ. Λάνδερερ και Ι. Σαρτορίου, την τυπωμένη το 1837, όπου ο Ι. Βούρος γράφει: "Εις την βίβλον ταύτην παρεδέχθημεν εκ των παλαιών και νέων φαρμάκων όσα ηξεύρομεν εκ πείρας ότι μεταχειρίζονται εις την Ελλάδα οι ιατροί, μ' όλον τούτο εισήξαμεν και τινα άλλα άξια λόγου".36 Ακόμη και αυτός ο Αναστάσιος Γεωργιάδης Λευκίας, ο αρχαϊστής ομιλητής του εναρκτηρίου της 3ης Μαΐου 1837, όπου η γλώσσα ήταν σύμφωνη με τις πεποιθήσεις του -αυτός ο φανατικός αντίπαλος του Κοραή- χρησιμοποιεί στις παραδόσεις του το 1839 άλλη γλώσσα. Διδάσκει ότι "της Ιατρικής πρώτος διδάσκαλος εστάθη η φύσις, π.χ. ένας

———————

31. Κ. Δημαράς, ό.π., σ. 361.

32. Α. Πάλλης, Ότι οι Έλληνες ιατροί πολυειδώς ωφέλησαν την πατρίδα αυτών. Ομιλία εκφωνηθείσα εν τω Οθωνείω Πανεπιστημίω κατά το τέλος της θερινής εξαμηνίας του ενεστώτος έτους [1854], Αθήνα 1854, σ. 18-22· του ίδιου, Περί της επιρροής του κλίματος επί του χαρακτήρας του φύλου. Λόγος εκφωνηθείς εν τω Πανεπιστημίω Όθωνος εντολή της Ακαδημαϊκής Συγκλήτου [20-5-1859], Αθήνα 1859, σ. 15-24.

33. Ν. Κωστής, Λόγος εκφωνηθείς... κατά την 20 Μαΐου 1847 επέτειον εορτήν του εν Αθήναις Πανεπιστημίου, Αθήνα 1847, σ. 8· του ίδιου, Λόγος εκφωνηθείς κατά την 20 Σεπτεμβρίου 1853, καθ' ην ανέλαβε την Πρυτανείαν, Αθήνα 1853, σ. 39-40.

34. Ι. Ολύμπιος, "Προσφώνησις... εις την 2αν καθολικήν συνεδρίασιν της εν Ερλάγγη συνόδου των Φυσιογράφων και Ιατρών 10-9-1840", Ευρωπαϊκός Ερανιστής, τ. 3, 1841, σ. 26 κ.εξ.

35. Δ. Μαυροκορδάτος, Ανατομία του Ανθρωπίνου Σώματος, Αθήνα 1836, σ. ε'.

36. Ι. Βούρος, Ξ. Λάνδερερ, Ι. Σαρτόριος, Ελληνική Φαρμακοποιία, Αθήνα 1837 (ανατύπωση 1846), σ. γ'-δ'.

Σελ. 192
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/193.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

έφαγε πολύ και αισθάνθη βάρος εις τον στόμαχόν του και του ήρχετο αηδία και του έδειξε η φύσις να βάλη τους δακτύλους του εις το στόμα και ούτως εξέρασεν".37 Δεκεπέντε χρόνια αργότερα έρχεται και εδώ μια γλώσσα "που καθαρεύει όλο και περισσότερο", δηλαδή "μια τάση προς ολοένα πιο έντονη τροπή προς τον αρχαϊσμό".38 Στο "Εγχειρίδιον Φαρμακολογίας συνταχθέν υπό Ν. Κωστή", που τυπώθηκε και κυκλοφόρησε το 1855, διαβάζουμε αλλιώτικα: "Τούτων ούτως εχόντων, τίνα έξει πολικόν αστέρα και πυξίδα εν τω πελάγει των αμφιβολιών ο συγγράφων περί Φαρμακολογίας και πώς συμβιβάσει τας πολλάς αντιφάσεις; πώς δ' εκλέξει τον αδάμαντα της αληθείας...".39 Αυτοί οι "ποικίλοι λόγοι" που "οδήγησαν μεγάλη μερίδα της ελληνικής λογιοσύνης προς λύσεις πιο αρχαϊστικές", και αναφέρω ενδεικτικά εδώ ως πρώτη τη θεωρία του Φαλμεράυερ, στοιχίζουν και τους καθηγητές της Ιατρικής στη "θέληση της νέας πολιτείας να υπογραμμίσει τις αρχαίες ρίζες", στη "θέληση του νέου ελληνισμού να τονίσει την αρχαία του καταγωγή".40 Όταν αυτή την αντίληψη θα την διαδεχθεί η Μεγάλη Ιδέα, που "συμπληρώνει" τη θεωρία για Ελλάδα κληρονόμο της αρχαίας, οι πιστοί της και ανάμεσα σ' αυτούς και οι καθηγητές της Ιατρικής, που στοιχίζονται σ' αυτήν, δεν έχουν λόγο να απομακρυνθούν από το "αρχαΐζον" γλωσσικό όργανο που το χειρίζονται όλοι σχεδόν άριστα και το θεωρούν κατάλληλο για την επίτευξη των εθνικών αλλά και των επιστημονικών στόχων.

Δεν ξέρουμε πόσο η "ομάδα" των καθηγητών της Ιατρικής για όλα αυτά τα χρόνια και οι άλλοι που ακολούθησαν ταυτίστηκαν στις προοπτικές και τις επιδιώξεις με τους άλλους καθηγητές του Πανεπιστημίου. Στη σχέση τους όμως με τους φοιτητές στάθηκαν έστω και "λανθανόντως" ανταγωνιστικοί. Από ενωρίς το θέμα των διδακτικών βοηθημάτων ήταν στο επίκεντρο αυτής της σύγκρουσης, που είχε και άλλες αφορμές αλλά και προεκτάσεις, όπως την αταξία στη διδασκαλία και την έλλειψη οργανισμού του Πανεπιστημίου.41 Γι' αυτόν τον τελευταίο, όπως φαίνεται, πέρα από τις αποστροφές για την ανάγκη του στους πρυτανικούς λόγους δεν έγινε από μέρους των καθηγητών της Ιατρικής σοβαρή πίεση προς την κατεύθυνση του Κράτους.

Αναφέρθηκε στην αρχή ότι η μεταπολίτευση που έφερε η απομάκρυνση του Όθωνα αποτέλεσε "σημείο τομής" για την Ιατρική Σχολή. Ο όρος έχει

———————

37. Α.Γ. Λευκίας, "Της καθόλου νοσολογίας στοιχεία. Κεφάλαιον Πρώτον. Περί Ιατρικής" (χειρόγραφο τετράδιο 2), φ. 14v. Του χειρογράφου ετοιμάζω έκδοση.

38. Κ. Δημαράς, ό.π., σ. 370-371.

39. Ν. Κωστής, Εγχειρίδιον Φαρμακολογίας, Αθήνα 1855, σ. η'.

40. Κ. Δημαράς, ό.π., σ. 370-371.

41. Πρακτικά των συνεδριάσεων της Βουλής κατά την Πρώτην Σύνοδον της Δευτέρας Βουλευτικής Περιόδου, τ. Α', Αθήνα 1847, σ 788-794.

13

Σελ. 193
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/194.gif&w=600&h=915 19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

τη θέση του. Από την παλαιά ομάδα που συγκροτούσαν οι Μαυροκορδάτος, Βούρος, Κωστής, Ολύμπιος, Λευκίας, Γεωργίου μόνο ο τελευταίος διδάσκει ακόμη το 1862 στο Πανεπιστήμιο. Από τους πρώτους που διορίστηκαν το 1837 παραμένει μόνο ο Α. Πάλλης. Ανάμεσα σ' αυτούς που τους έχουν διαδεχθεί είναι ο Στέφανος Σταυρινάκης, που πήρε μέρος στις διαμαρτυρίες για τον Λάνδερερ,42 ο Θεόδωρος Αφεντούλης, που έγραψε «Ωδήν Αλκαιϊκήν» για την Εθνοφυλακή αφιερωμένη «εις την νεότητα του Πανεπιστημίου»,43 και ο Κωνσταντίνος Βουσάκης, δραστήριο μέλος του φιλελεύθερου πολιτικού συλλόγου «Ρήγας Φερραίος», που μέλη του επίσης είναι οι υφηγητές Γεώργιος Ζαβιτσάνος και Γεώργιος Καραμίτσας,44 καθηγητές και οι δύο τα επόμενα χρόνια. Αμέσως μετά θα διοριστεί ο Σπυρίδων Μπαλάνος, που ως φοιτητής είχε σημειωθεί ανάμεσα στους υποστηριχτές του Θ. Μανούση.45 Οι Γεώργιος Μακκάς, Ανδρέας Αναγνωστάκης και ο Παναγιώτης Κυριάκος (που θα διοριστεί αυτός ο τελευταίος μόλις γίνει η μεταπολίτευση του 1862), είναι όλοι φορείς νέου πνεύματος στην Ιατρική Σχολή, όπως θα δείξει η δράση τους τα επόμενα χρόνια. Η Ιατρική Σχολή του Οθωνικού Πανεπιστημίου παραχωρούσε τη θέση της στην Ιατρική Σχολή του Εθνικού Πανεπιστημίου.

Και τώρα ο λόγος για τους φοιτητές της Ιατρικής αυτών των χρόνων, και πρώτα γι' αυτούς που άρχισαν να σπουδάζουν με την έναρξη της λειτουργίας της Ιατρικής Σχολής. Οι προδιαγραφές για την εγγραφή, που απαιτούσαν γυμνασιακές γνώσεις, έφεραν περιορισμένο αριθμό στις αίθουσες διδασκαλίας. Η κοινωνική σύνθεση του φοιτητικού πληθυσμού δε μας είναι γνωστή και κάθε γενίκευση περιορισμένων πληροφοριών θα ήταν πιθανόν έξω από την πραγματικότητα.46 Όμως μπορούμε να πιθανολογήσουμε ότι η ανοιχτή παιδεία που καθιέρωσε το νεοσύστατο κράτος προς όλα τα κοινωνικά «στρώματα» έφερε σημαντικό αριθμό ατόμων με μέτριο αλλά και χαμηλό εισόδημα στη σπουδή της ιατρικής. Η έλξη της ήταν σημαντική αφού τα παραδείγματα έδειχναν επαγγελματίες με «ευπρεπές» επάγγελμα που πλούτιζαν από την άσκησή του. Το δίπλωμα γίνεται επιδίωξη που θα εξασφαλίσει άνετη ζωή, αλλά και θα ανεβάσει «κοινωνικά» τους «πιστούς» του. Κάθε τι που παρεμποδίζει αυτήν την εξέλιξη αντιμετωπίζεται με εχθρότητα. Έτσι πολύ πρώιμα προβλήματα εκπαίδευσης, προβλήματα που σήμαιναν κύρος σπουδών άρα και

———————

42. Ελπίς, φ. 173, 24-9-1844.

43. Εφημερίς των Φιλομαθών, φ. 469, 31-10-1862

44. Α. Λιάκος, ό.π., σ. 41-42.

45. Ελπίς, φ. 444, 14-2-1848.

46. Κ. Τσουκαλάς, Εξάρτηση και αναπαραγωγή. Ο κοινωνικός ρόλος των εκπαιδευτικών μηχανισμών στην Ελλάδα (1830-1922), έκδ. β', Αθήνα, Θεμέλιο, 1979, σ. 437-438· και Πρακτικά των Συνεδριάσεων της βουλής, ό.π., σ. 789.

Σελ. 194
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/195.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

κύρος διπλώματος, θα φέρουν σε σύγκρουση καθηγητές και φοιτητές. Ο τύπος της εποχής μάς περιέσωσε αυτήν την πρώτη σύγκρουση. Είχε ως αφορμή τον τρόπο διδασκαλίας των μαθημάτων Ανατομίας-Φυσιολογίας από τον Δ. Μαυροκορδάτο. Γράφει η Ελλάς -λίγους μήνες αργότερα στη νεκρολογία του τελευταίου- ότι η "διαφορά" μεταξύ των φοιτητών και του καθηγητή προήλθε "ουχί εκ δυστροπίας ενός των μερών, αλλ' εκατέρωθεν εξ αιτίας επίσης εντίμου, δηλαδή ένθεν μεν εκ του ζήλου του να μεταδώση συγχρόνως την ενδεχομένως μείζονα ποσότητα γνώσεων ένθεν δε εκ της επιθυμίας του να μην προβαίνη η διδασκαλία ταχύτερον της καταλήψεως αυτών".47 Κάπως αλλιώτικα βέβαια μας έχει περισώσει τα γεγονότα ο Ι. Πανταζίδης. Αναφέρει ότι με την υποκίνηση των Α. Γούδα και Ν. Κομπότη οι φοιτητές υπέγραψαν αναφορά προς την Πρυτανεία και διαμαρτύρονταν για τον τρόπο διδασκαλίας, ενώ συγχρόνως απαιτούσαν να τους υπαγορεύει ο καθηγητής το μάθημα ή να τους δίνει τις σημειώσεις του να τις αντιγράφουν. Ακολούθησε τις ίδιες ημέρες αποχή από τα μαθήματα περιορισμένης, όπως φαίνεται, διάρκειας. Η τιμωρία ήταν η δημόσια επίπληξη για όσους πήραν μέρος στη διαμαρτυρία,48 που μάλλον ήταν το σύνολο των φοιτητών της Σχολής, και "η οκταήμερος κράτησις εις το Πανεπιστήμιον των φοιτητών Α. Γούδα και Ν. Κομπότη".49 Αν λάβουμε υπόψη ότι η κράτηση για 24 ώρες στο Πανεπιστήμιο ήταν η μεγαλύτερη ποινή που πρόβλεπε για τους φοιτητές ο "προσωρινός κανονισμός του πανεπιστημίου (αρθρ. 31)" και που πέρα από το όριο αυτό έπρεπε να αποφασίζει η Σύγκλητος, γίνεται φανερή η σημασία που αποδόθηκε στο γεγονός. Εκείνο που φαίνεται πολύ πιθανό είναι ότι η ενέργεια αυτή δεν προήλθε από διαβολή συναδέλφων του Μαυροκορδάτου και ανάλογη παρακίνηση των φοιτητών.

Αν πήραν μέρος φοιτητές της Ιατρικής στις αποδοκιμασίες των Συνοδικών και στις φωτιές που ανάφτηκαν έξω από το σπίτι του υπουργού Γλαράκη τις τελευταίες μέρες του 1839, συνοδευόμενες με φωνές "Ζήτω το Σύνταγμα", δεν είναι γνωστό από τις περιορισμένες πληροφορίες που έχουν περισωθεί.50 Φοιτητές της Ιατρικής όμως θα έχει ως δράστες και η δεύτερη περίπτωση αναταραχής που σημειώνεται μέσα στο Πανεπιστήμιο, και αυτή με αίτια, φανερά τουλάχιστον, σχετικά με τον τρόπο εκπαίδευσης. Και εδώ, σύμφωνα με τη μαρτυρία του Ι. Πανταζίδη, τους πρώτους μήνες του 1844, και λίγο καιρό μετά τη μεταβολή της 3ης Σεπτεμβρίου, "τινές των φοιτητών της ιατρικής εσκευώρουν -άδηλον υπό τίνων κινούμενοι- κατά του νεωστί διωρισμένου καθηγητού της κλινικής Κ. Μαυρογιάννη: υπέγραψαν αναφοράν κατ'

———————

47. Ελλάς, φ. 21, 22-11-1839.

48. Ι. Πανταζίδης, ό.π., σ. 37.

49. Η Φήμη, φ. 231, 3-6-1839.

50. J. Petropulos, ό.π., σ. 366, 475.

Σελ. 195
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/196.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

αυτού εις το Υπουργείον και ήρχισαν να φέρωνται προπετώς εν ταις παραδόσεσιν αυτού". Η άποψη που υποστηρίζουν για τη στάση αυτή των φοιτητών στη Σύγκλητο οι Ν. Κωστής και Δ. Γεωργίου (της "γερμανικής ομάδας" και οι δύο) είναι ότι οι φοιτητές έχουν δίκιο γιατί, ενώ είναι συνηθισμένοι σε μαθήματα "κατά γερμανικόν σύστημα", δεν μπορούσαν να παρακολουθήσουν το Μαυρογιάννη που δίδασκε "κατά γαλλικόν σύστημα".51 Είναι φανερό ότι εδώ οι φοιτητές χρησιμοποιήθηκαν στις διενέξεις των καθηγητών της Σχολής, στην οποία ο Μαυρογιάννης, χάρη στην παλιότερη δράση του στη "Φιλορθόδοξη Εταιρεία", ήταν σε αντίθεση με την ομάδα των αυλικών και γενικότερα των γερμανοσπουδασμένων, τους οποίους άλλωστε και ενυπόγραφα στο παρελθόν είχε έμμεσα κατηγορήσει για ανεπάρκεια.52

Από το σημείο αυτό και πέρα η πολιτικοποίηση αρχίζει να διαφαίνεται στις εκδηλώσεις του συνόλου των φοιτητών ως αποτέλεσμα της πολιτικής μεταβολής, αλλά και της δραστηριότητας που αναπτύσσουν οι διάφορες εταιρείες με εθνικές και πολιτικές επιδιώξεις.53 Οι φοιτητές της Ιατρικής και στις νέες συνθήκες πρωτοστατούν στα γεγονότα. Τους σημειώσαμε παραπάνω ως δράστες για τις δύο πρώτες "στάσεις" που αναφέρονται στο Πανεπιστήμιο. Είναι παρόντες όμως και σ' αυτές που θα ακολουθήσουν. Συμμετέχουν στις εκδηλώσεις διαμαρτυρίας για την επάνοδο στη Φιλοσοφική Σχολή του καθηγητή της Χημείας Ξ. Λάνδερερ απ' όπου είχε απομακρυνθεί μετά τη συνταγματική μεταβολή. Πρόκειται με βεβαιότητα για μια πολιτική εκδήλωση με την επίκληση και αιτημάτων εκπαιδευτικών.54 Επίσης συμμετέχουν μαζί με φοιτητές της Φιλοσοφικής στην έγγραφη αναφορά διαμαρτυρίας απ' ευθείας στον Όθωνα το Δεκέμβρη του 1844, όπου, αφού αναφέρονται στην έλλειψη της έδρας λατινικής γλώσσας και τον τρόπο διδασκαλίας στο Πανεπιστήμιο, επισημαίνουν ότι "απομανθάνουσιν εις το Πανεπιστήμιον όσα έχουσι μεμαθημένα εις τα Γυμνάσια".35 Είναι αξιοσημείωτη αυτή η διαμαρτυρία για τη φύση της, που είναι πλέον κριτική του Πανεπιστημίου, αλλά και της εκπαιδευτικής πολιτικής. Υπάρχει και εδώ, όπως και στις τρεις που προηγήθηκαν, απαίτηση για βελτίωση της διδασκαλίας. Μια απαίτηση απόλυτα θεμιτή, αφού είναι γνωστό ότι το Πανεπιστήμιο, και ιδίως η Ιατρική Σχολή, δέκα περίπου χρόνια

———————

51. Ι. Πανταζίδης, ό.π., σ. 87 και Ζ. Τσιρπανλής, ό.π., σ. 341-342.

52. Κ. Μαυρογιάννης, "Ενεστώσα κατάστασις της Ιατρικής εις την Ελλάδα", Ευρωπαϊκός Ερανιστής, τ. 3, 1841, σ. 197-200.

53. Ν. Σφυρόερας, ό.π., σ. 209-211.

54. Ελπίς, φ. 173, 24-9-1844, όπου στο έντονο κείμενο διαμαρτυρίας υπογράφουν φοιτητές της Ιατρικής, μεταξύ των οποίων ο μετέπειτα καθηγητής Σ. Σταυρινάκης· βλ. και Ι. Πανταζίδης, ό.π., σ. 87-88.

55. Ι. Πανταζίδης, ό.π., σ. 88-89.

Σελ. 196
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/197.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

μετά την ίδρυσή του υστερούσε σε πάρα πολλά σημεία.58 Όμως από το 1847 και ύστερα "οι χρονογράφοι της εποχής έρχονται να διαγνώσουν έντονη τη στροφή της φοιτητικής νεολαίας προς την εσωτερική πολιτική πράξη, εκείνην που οδηγεί στην ενεργό συμμετοχή των φοιτητών όταν επέρχεται η πτώση της Οθωνικής δυναστείας".57 Η Μεγάλη Ιδέα, όπως διατυπώθηκε από τον Κωλέττη και όπως ειδικότερα εκτέθηκε σχετικά με το Πανεπιστήμιο από τον ίδιο στην Τρίτη Σύνοδο της Πρώτης Βουλευτικής Περιόδου το 1847,58 έχει απήχηση στους φοιτητές και ειδικά στους φοιτητές της Ιατρικής. Από το άλλο μέρος οι ιδέες, που θα οδηγούσαν τη Γαλλία στα γεγονότα του 1848, διαχέονταν και προς την Ελλάδα. Έτσι στα γεγονότα που θα ακολουθήσουν, τα γνωστά "Μανούσεια",59 οι φοιτητές της Ιατρικής -τουλάχιστον ένας αριθμός τους- θα υπερασπιστούν τον καθηγητή της Φιλοσοφικής Θ. Μανούση μαζί με άλλους συναδέλφους τους από τις επιθέσεις για αθεΐα που εξαπολύονται εναντίον του από τους πολιτικούς κύκλους που κινούνται γύρω από την εφημερίδα Αιών. Μερικοί μας είναι γνωστοί με τα ονόματά τους,60 όπως οι μετέπειτα στρατιωτικοί γιατροί Ευστάθιος Γκίκας και Περικλής Σούτζος, αλλά και ο Σπυρίδων Μπαλάνος που θα διοριστεί καθηγητής τον Οκτώβριο του 1862. Με βεβαιότητα είναι αυτοί οι τρεις, ίσως όμως είναι και άλλοι που δεν μπορούν να εντοπιστούν εύκολα λόγω του κοινότοπου του επιθέτου τους και της ασάφειας στις υπογραφές στο κείμενο της υποστήριξης του Θ. Μανούση. Αυτή η σύγκρουση, που είχε καθαρά πολιτικά κίνητρα στο επίπεδο των παρατάξεων, που ερίζανε για τον έλεγχο της Βουλής αλλά και της χειραγώγησης του Όθωνα, θα ανοίξει οριστικά το δρόμο για την έντονη ανάμιξη των φοιτητών, και φυσικά των φοιτητών της Ιατρικής, στις μετέπειτα αναστατώσεις.

Συγκεκριμένα αναφέρουμε την αντίδραση τη γνωστή ως "Αιγινήτεια" το 1855, με στόχο κυρίως το Υπουργείο που θέλησε να προωθήσει τον εκλεκτό του και εκλεκτό του αυλικού γιατρού Ι. Βούρου Διονύσιο Αιγινήτη.61 Οι φοιτητές αντέδρασαν βίαια παρεμποδίζοντας τον Αιγινήτη να διδάξει μέχρι που έγινε δεκτό το αίτημα να διδάσκει το μάθημα και ο Γ. Μακκάς. Θα είναι ασφαλώς παρόντες, χωρίς όμως συγκεκριμένη μαρτυρία, στις ταραχές των 18ης-25ης Μαρτίου 1857 με επίκεντρο τον προστατευόμενο του Όθωνα Αλέξανδρο Ρίζο

———————

56. Πρακτικά των Συνεδριάσεων της Βουλής κατά την Τρίτην Σύνοδον της Πρώτης Βουλευτικής Περιόδου, τ. Β', Αθήνα, 1857, Συνεδρία 7-3-1847, σ. 1167, 1175- και Ζ. Τσιρπανλής, ό.π., σ. 344-345.

57. Κ. Δημαράς, ό.π., σ. 352.

58. Πρακτικά των Συνεδριάσεων της Βουλής, ό.π., σ. 1107-1170.

59. Ι. Πανταζίδης, ό.π., σ. 89-91.

60. Ελπίς, φ. 442, 3-2-1848, σ. 1785 και φ. 444, 14-2-1848, σ. 1794.

61. Επιστολή από Κωνσταντινούπολη 18-4-1855, υπογράφει: Ι. Β., Ιατρική Μέλισσα, τ. 4, 1856, σ. 555-561.

Σελ. 197
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/198.gif&w=600&h=915 19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Ραγκαβή, ταραχές που είχαν «καθαρώς πολιτικόν χαρακτήρα» κατά τον Ι. Πανταζίδη.62

Μπορεί αυτά τα χρόνια η αρχική λάμψη της Μεγάλης Ιδέας να υποχωρεί σιγά σιγά, μπορεί οι πρώτοι της υπέρμαχοι να την ειρωνεύονται αργότερα, όμως οι φοιτητές έχουν στρατευθεί στα κηρύγματά της.63 Την αντι-Οθωνική δράση θα την δουν ως ένα βήμα για τη λύτρωση από την αναποφασιστικότητα στα εθνικά θέματα που είναι διάχυτη γύρω τους.64 Η συμμετοχή σε συλλόγους, όπως ο «Ρήγας Φερραίος», γιατρών πρώην φοιτητών του Πανεπιστημίου των χρόνων της ωρίμανσης είναι χαρακτηριστική.65 Όμως υπάρχουν πλέον πολλά δείγματα πολύ σημαντικά για την πολιτικοποίηση των φοιτητών.68 Οι διαμαρτυρίες τους γίνονται αλλεπάλληλες και δεν είναι μακριά η εποχή που θα καούν δημόσια από τους ίδιους, το 1858, τα φύλλα του Αιώνα, γιατί δεν ενεκρολόγησε όπως έπρεπε κατά τη γνώμη τους η εφημερίδα τον Θ. Μανούση. Θα αναστατώσουν την Αθήνα στα «Σκιαδικά» το 1859,67 και θα συγκλονίζεται για μέρες το Πανεπιστήμιο με τα επεισόδια, το 1860,68 για τον υφηγητή Κ. Κωστή, που στρέφονταν ουσιαστικά εναντίον του πατέρα του Ν. Κωστή, με κατάληξη την αντι-Οθωνική εξέγερση του 1862 και τη δημιουργία της Πανεπιστημιακής Φάλαγγας. Τη θέση της ωφελιμιστικής ιδεολογίας των πρώτων χρόνων έχει πάρει η έφεση για ανάμιξη στα κοινά, η αντι-Οθωνική στάση ως αντίδραση στη συμβιβαστική πολιτική που διαδέχθηκε τα οράματα, και κυρίως τη Μεγάλη Ιδέα, που με το «αβέβαιο περίγραμμα του όρου αυτού... επέτρεπε στον κάθε έναν, ο οποίος την εστοχαζόταν, να τον πλουτίζει με υποκειμενικά στοιχεία και με συναισθηματικές συνδηλώσεις».69

Για τους φοιτητές το αρχικό κήρυγμά της έμεινε ζωντανό όλα αυτά τα χρόνια όσο και αν άρχισε να χάνει τη λάμψη του στους μεγαλύτερους. Με τις μεταξύ τους επικοινωνίες αλλά και δέκτες εξωτερικών επιδράσεων (με σημείωση στα γεγονότα του '48 στη Γαλλία και στους αγώνες των Ιταλών για εθνική αποκατάσταση), θα διαπαιδαγωγηθούν πολιτικά φιλελεύθερα και θα φρονηματιστούν εθνικά, και μάλιστα οι φοιτητές της Ιατρικής, που αποτέλεσαν και αντικείμενο αυτής της μελέτης. Έτσι συναντούμε τους φοιτητές που

———————

62. Ι. Πανταζίδης, ό.π., σ. 92-94.

63. Α. Γούδας, «Περί της Μεγάλης Ιδέας», Μέλισσα των Αθηνών, τ. Α', 1864, σ. 96

64. Γ. Βιτάλης, «Πολιτικός βίος του βασιλείου της Ελλάδος κατά το 1861 και 1862», Εθνικόν Ημερολόγιον, τ. Γ', 1863, σ. 83-86

65. Α. Λιάκος, ό.π., σ. 41-43.

66. Κ. Δημαράς, ό.π., σ. 390.

67. J. Petropulos, ό.π., σ. 366 και Κ. Δημαράς, ό.π., σ. 393-394.

68. Ι. Πανταζίδης, ό.π., σ. 96-100 και Δ. Δημητριάδης, «Φοιτητικαί ταραχαί, Μ.Ε.Ε., τ. ΚΔ', σ. 101-102.

69. Κ. Δημαράς, ό.π., σ. 361.

Σελ. 198
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία»
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 179
    19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

    διαμορφώνεται στο χώρο της εργασίας έχει τις ίδιες δυνατότητες να φτάσει σε υψηλές θέσεις ακόμα και σε χώρους κρατικούς όπως είναι οι μηχανικοί του Πολεμικού Ναυτικού.41 Οι ιδιωτικές οικοδομές ρυθμίζονται ακόμη με τον νόμο του 1835 περί πόλεων και κωμών, που αναφέρει μόνον την περιορισμένη έγκριση των σχεδίων από εμπειροτέχνες.42 Και η κατάσταση της βιομηχανίας και ειδικότερα της κατεργασίας των μετάλλων στο γύρισμα του αιώνα δεν παρουσιάζει χαρακτηριστικά που θα απαιτούσαν την ενίσχυση του επιστημονικού χαρακτήρα των σπουδών του μηχανουργού. Η σχετική ανάπτυξη του κλάδου και οι νέες επενδύσεις "δεν αφορούν αξιοσημείωτες τεχνολογικές αλλαγές"43 που πιθανόν να εγκαινίαζαν μια νέα σχέση με τους τεχνικούς.

    Αλλά αν η νέα φιγούρα του επιστήμονα μηχανικού με σημαντική παρέμβαση στο χώρο της βιομηχανίας δεν παράγεται, στην περίοδο στην οποία αναφερόμαστε, στον χώρο της εργασίας, πολλαπλασιάζονται ωστόσο την εποχή αυτή οι εκδηλώσεις μιας αντίληψης που πριμοδοτεί τον τεχνικό λόγο σαν φορέα της αντικειμενικής επιστημονικής ανάλυσης της οικονομικής κατάστασης της χώρας και φιλοδοξεί να διατυπώσει τεχνικά εφικτές λύσεις για τα προβλήματα που απασχολούν τον τόπο. Το φαινόμενο αυτό συνδέεται με τη συγκρότηση των μηχανικών σε επαγγελματική ομάδα που αρχίζει να αναπτύσσει τις δικές της στρατηγικές και να προωθεί τα επαγγελματικά της συμφέροντα, αναπόσπαστα συνδεδεμένα με την αναβάθμιση των σπουδών. Επαγγελματική ομάδα που εμφανίζεται επιπλέον ισχυρή, όχι τόσο για την αριθμητική ή οικονομική της δύναμη αλλά χάρις στην αίγλη που της προσδίδει η συμμετοχή της στο σχεδιασμό της κρατικής τεχνικής πολιτικής.

    Μια πρώτη έκφραση αυτής της τάσης αποτελεί η έκδοση, το 1887, του πρώτου ελληνικού τεχνικού περιοδικού, της Μηχανικής Επιθεώρησης, η οποία όμως φαίνεται ότι δεν βρήκε την αναμενόμενη υποστήριξη και την επόμενη χρονιά διακόπηκε οριστικά. Μετά μία δεκαετία ο ίδιος ο εκδότης της Μηχανικής Επιθεώρησης, Ο Ηλ. Αγγελόπουλος,44 θα αναλάβει την επιμέλεια της έκδοσης ενός άλλου τεχνικού περιοδικού. Αυτή τη φορά το

    ———————

    41. Μετσόβιον Πολυτεχνείον, Γα του Σχολείον των Βιομηχάνων Τεχνών, ό.π., σ. 7-8.

    42. Β.Δ. "Περί υγιεινής οικοδομής των πόλεων και κωμών", 3 Απρ. 1835, άρθρο 13. Το ζήτημα θα ανακινηθεί για πρώτη φορά το 1908 από τον Πολυτεχνικό Σύλλογο, ο οποίος θα υποβάλει στην Βουλή νομοσχέδιο με το οποίο επιτρέπεται η σύνταξη σχεδίων οικοδομών μόνον από πτυχιούχους ειδικών σχολών Μηχανικών ή Αρχιτεκτόνων (βλ. Αρχιμήδης, έτος Η', σ. 117-118). Φαίνεται όμως ότι η ενέργεια αυτή δεν είχε συνέχεια. Ο πρώτος νόμος που συστηματοποιεί τα σχετικά με την άσκηση του επαγγέλματος αρχιτεκτόνων και μηχανικών είναι ο 4663/1930, που όμως επιτρέπει την άσκηση του επαγγέλματος και σε εμπειροτέχνες όταν πρόκειται για απλές οικοδομές μέχρι και δύο ορόφους.

    43. Χρ. Αγριαντώνη, ό.π., σ. 249-250.

    44. Από την εξαιρετικά ενδιαφέρουσα σταδιοδρομία του μηχανικού Η. Αγγελόπουλου,