Συγγραφέας:Διεθνές Συμπόσιο
 
Τίτλος:Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:1
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Συντελεστές:Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού
 
Έτος έκδοσης:1986
 
Σελίδες:725
 
Αριθμός τόμων:2 τόμοι
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Βιβλιογραφία
 
Διεθνή Συμπόσια
 
Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Μαθητεία και εργασία
 
Νεανικά έντυπα
 
Νεανικές οργανώσεις
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ευρώπη
 
Χρονική κάλυψη:Μεσαίωνας-20ός αιώνας
 
Περίληψη:Το βιβλίο αυτό περιέχει τα πρακτικά του πρώτου επιστημονικού συμποσίου που διοργάνωσε η επιτροπή του ΙΑΕΝ σε συνεργασία με την Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού. Το συμπόσιο, με θέμα «Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας», έγινε στο αμφιθέατρο του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών από τη 1 έως τις 5 Οκτωβρίου 1984.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 28.86 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 79-98 από: 730
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/79.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΣΥΓΚΡΟΤΗΣΗ ΚΑΙ ΔΙΑΔΟΧΗ ΤΩΝ ΓΕΝΕΩΝ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΣΤΟ ΠΡΩΤΟ ΜΙΣΟ ΤΟΥ 19ου ΑΙ.

Η ΔΗΜΟΓΡΑΦΙΚΗ ΤΥΧΗ ΤΗΣ ΝΕΟΤΗΤΑΣ

ΜΑΤΟΥΛΑ ΤΟΜΑΡΑ-ΣΙΔΕΡΗ

ΝΙΚΟΣ ΣΙΔΕΡΗΣ

Η συγκρότηση μιας νέας γενιάς στην Ελλάδα στο πρώτο μισό του 19ου αιώνα αποτελεί το αντικείμενο αυτής της ιστορικής δημογραφικής και νοσολογικής μελέτης.

Ελπίζουμε ότι η έκθεση θα δείξει κατά πόσο ένα τέτοιο διάβημα είναι και ιστοριογραφικά αναγκαίο και μεθοδολογικά ωφέλιμο. Όπως τα νοσολογικά και δημογραφικά συμβάντα δεν είναι απλοί αριθμοί, αλλά βιώματα με βάρος κι επιπτώσεις, έτσι και οι στατιστικές σειρές που αντιστοιχούν σ' αυτά μιλούν για στάσεις και συμπεριφορές που δεσμεύουν σε βάθος το ανθρώπινο υποκείμενο. Όσο για το συγκεκριμένο ιστορικό αντικείμενο, τη νεότητα, θα παρουσιάσουμε κάποια συμπεράσματα που ελπίζουμε ότι δεν θα είναι πάντα τ' αναμενόμενα.

Οι πίνακες των δεδομένων σύντομα θα δημοσιευθούν. Το πεδίο της εμπειρικής μας διερεύνησης δεν εξαντλεί βέβαια την γκάμα των πιθανών ευρημάτων. Αλλά εικονογραφεί και τον τύπο των ευρημάτων και το είδος των προβλημάτων και προσπελάσεων που χαρακτηρίζουν τέτοιας λογής ιστορικά εγχειρήματα.

Έτσι λοιπόν, αυτά που θα εκθέσουμε δεν είναι τόσο τα δεδομένα, όσο η λογική που διέπει τα φαινόμενα στα οποία αναφέρεται το υλικό. Τα εμπειρικά ευρήματα χρησιμεύουν σαν εικονογράφηση των οδηγών σημείων της ανάλυσης και σαν αφετηρία κάποιων συλλογισμών.

Σελ. 79
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/80.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Ι. ΑΠΟΛΟΓΙΣΜΟΣ ΜΙΑΣ ΝΕΟΤΗΤΑΣ

Χώρος και χρόνος της έρευνας

Θα παρακολουθήσουμε μια κοόρτη από τη στιγμή της γέννησης των μελών της μέχρι το τέλος της νεότητάς τους - συμβατικά, το 25ο γενέθλιο της ζωής τους.

Η κοόρτη αυτή, αντιπροσωπευτική της κατάστασης του πληθυσμού, αντιστοιχεί στη γενιά του 1823: Συνολικά, 620 άτομα που γεννήθηκαν στο νησί της Λευκάδας αυτή τη χρονιά.

Η μορφολογία της δημογραφικής πορείας έχει δύο βασικές ορίζουσες: την αφετηριακή προικοδότηση και την επιγενετική διαλεκτική που χαρακτηρίζει αυτή τη γενιά στο βιολογικό, οικολογικό, κοινωνικό και πολιτισμικό πεδίο.

Η τότε Λευκάδα είναι μια κοινωνία όπου κυριαρχεί το αγροτικό στοιχείο, η πατριαρχία, η παράδοση και η θρησκεία. Σημειώνουμε επίσης τη μακρόχρονη δυτική κυριαρχία που συνοδεύεται από μια παράδοση διοικητικής τάξης. Στο δημογραφικό πεδίο επισημαίνονται δύο βασικές διχοτομίες: Πόλη - χωριά, η πρώτη, αρσενικό - θηλυκό, η δεύτερη. Μαζί με τις κοινωνικές διαφορές, αντιπροσωπεύουν τις κύριες πηγές διαφοροποιήσεων σε σχέση και με τη ζωή και με το θάνατο.

Αυτά τα στοιχεία προσδιορίζουν, χωρίς να εξαντλούν, το πεδίο στο οποίο καλείται να κινηθεί η νέα γενιά.

1. Θνησιμότητα. Η θνησιμότητα αντιπροσωπεύει ένα προνομιακό πεδίο εκδήλωσης της αφετηριακής προικοδότησης και της επιγενετικής διαλεκτικής - τόσο καθεαυτή, όσο και σαν ενδείκτης της γενικότερης κοινωνικής κατάστασης: το πώς πεθαίνουμε συνοψίζει, θα 'λεγε κανείς, και το πώς ζούμε.

Οι διαστάσεις και η μορφολογία της είναι τέτοιες, που κάνουν το βιολογικό έναν από τους μείζονες καταναγκασμούς που διέπουν την κοινωνική λειτουργία στην εποχή που μελετάμε, θέτοντας το πρόβλημα της επιβίωσης και σε ατομικό και σε συλλογικό επίπεδο.

Για τη γενιά του 1823, 1 στα 4 αρχικά μέλη της χάνεται πριν το 25ο γενέθλιο. Ένας στους δύο θανάτους επέρχεται στα 2 πρώτα χρόνια της ζωής, κύρια στον πρώτο χρόνο. Μέχρι την ενήβωση, το έργο της νεανικής θνησιμότητας έχει πρακτικά συντελεσθεί: 9 στους 10 θανάτους επέρχονται πριν το 12ο γενέθλιο.

Οι κύριες αιτίες θανάτου είναι: Τα εμπύρετα νοσήματα, οι γαστρεντερικές διαταραχές και η "φυσική ασθένεια" - μια ευρεία κατηγορία με κοινό χαρακτηριστικό την εικόνα ενός φθίνοντος σώματος,

Συνεπώς, τα νέα άτομα πέθαιναν τότε μαζικά και πρόωρα, κατά κύριο

Σελ. 80
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/81.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

λόγο από οξέα λοιμώδη και παρασιτικά νοσήματα. Αυτή η τυπική νοσηρότητα με μοιραία έκβαση αντανακλά όχι μόνο το ότι βρισκόμαστε σε μια «κοινωνία χωρίς αντιβιοτικά», αλλά και τις γενικότερες μάλλον αντίξοες συνθήκες διαβίωσης, διατροφής, υγιεινής και περίθαλψης, που αποδυνάμωναν τον οργανισμό και τον άφηναν έκθετο στις προσβολές της αρρώστιας.

Ο υπολογισμός του προσδόκιμου επιβίωσης στη γέννηση δίνει μεγέθη της τάξης των 50 χρόνων. Το μέγιστο της συνολικής προσδοκώμενης διάρκειας ζωής (63 - 64 χρόνια) αντιστοιχεί στην ηλικία των 15 - 25 ετών.

Με βάση το προσδόκιμο επιβίωσης μπορούμε να εκτιμήσουμε το μέγεθος των απωλειών με μέτρο τα Απολεσθέντα Δυνητικά Έτη Ζωής: Το 1/5 της θεωρητικά προσδοκώμενης διάρκειας ζωής της κοόρτης χάνεται πριν το 25ο γενέθλιο.

Ο τομέας της θνησιμότητας εικονογραφεί τις απώλειες στη μάχη για την επιβίωση. Οι γάμοι και η τεκνοποιία αντιστοιχούν ήδη στη διαδικασία αντιρρόπησης των απωλειών.

2. Γάμοι. Στο αυστηρά δημογραφικό επίπεδο, οι γάμοι, θεσμός που αντιπροσωπεύει το αποκλειστικό σχεδόν πλαίσιο τεκνοποιίας, έχουν υπολογίσιμο βάρος σαν πρώτος, ακριβέστερα, προπαρασκευαστικός μηχανισμός αντιρρόπησης των απωλειών.

Ένα στα 5 αρχικά μέλη και 1 στα 4 από αυτά που φτάνουν σε γόνιμη ηλικία παντρεύονται πριν το 25ο γενέθλιο.

Οι πριν τα 20 γάμοι είναι πάνω από το μισό του συνόλου, οι πριν τα 18 το 1/3 και οι πολύ πρώιμοι (πριν τα 16) το 1/5 του συνόλου. 7 στους 10 νεανικούς γάμους αφορούν γυναίκες της κοόρτης.

Συνεπώς, οι νέοι από νωρίς εμπλέκονται, στη διαδικασία αναπλήρωσης των φθορών που προκαλεί η θνησιμότητα.

3. Τεκνοποιία. Τ' αποτελέσματα δεν είναι αμελητέα. Τα 2/3 των απωλειών αναπληρώνονται, κι αυτό με κινητοποίηση μέρους μόνο των αναπαραγωγικών δυνάμεων της γενιάς: Τεκνοποιεί μόλις το 1/5 των αρχικών και το 1/3 των επιζώντων στη γόνιμη ηλικία μελών της. Άρα υπάρχουν ακόμη υπολογίσιμες εφεδρείες,

Η κινητοποίηση αυτή είναι μεγαλύτερη (και οι εφεδρείες ακόμη άτεκνων, αλλά όχι βέβαια και της γονιμότητας, μικρότερες) στην περίπτωση των γυναικών.

Α 6

Σελ. 81
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/82.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΙΙ. ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΔΗΜΟΓΡΑΦΙΚΗΣ ΣΥΓΚΡΟΤΗΣΗΣ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΓΕΝΙΑΣ

Η επισκόπηση των δεδομένων οδηγεί σε μια σειρά συμπεράσματα.

Θνησιμότητα. 1. Το μέγεθος των απωλειών είναι υπολογίσιμο, 20 με 25% του αρχικού δυναμικού χάνεται πριν το τέλος της νεότητάς του. Αυτά τα μεγέθη μπορούν να θεωρηθούν και ενδείκτες των γενικότερων απωλειών που προκαλεί η νοσηρότητα, της οποίας μερική μόνο έκφραση είναι η θνησιμότητα.

2. Το προφίλ του ρυθμού των απωλειών είναι σαφές και εύγλωττο. Ο μηχανισμός της θνησιμότητας είναι πολυπαραγοντικός. Η διαφορική δράση του διαμορφώνει τρεις διακριτές περιόδους:

— Την αρχική περίοδο της πρώιμης παιδικής εκατόμβης (0 - 5 ετών). Σ' αυτήν αντιστοιχεί η μέγιστη συνέργεια όλων των αντίξοων παραγόντων και, σαν νοσολογική δεσπόζουσα, τα λοιμώδη και παρασιτικά νοσήματα και οι γαστρεντερικές διαταραχές.

— Την περίοδο ύφεσης της θνησιμότητας (5 - 20 έτη), που αντιστοιχεί, στο πεδίο του μηχανισμού, σ' έναν αποσυγχρονισμό της συνέργειας ή κι απόσβεση της επενέργειας των αντίξοων παραγόντων και σε μια σχετική διαφοροποίηση κι εξατομίκευση της νοσολογίας.

— Την περίοδο σχετικού επανασυγχρονισμού αντίξοων παραγόντων και σχετικής αναζωπύρωσης της θνησιμότητας (20 - 25 έτη). To νέο νοσολογικό δεδομένο είναι η άνοδος της συχνότητας των αναπνευστικών παθήσεων.

3. Διαφορές στους ρυθμούς θνησιμότητας υφίστανται και είναι συνάρτηση του φύλου, του τόπου κατοικίας, της ηλικίας, των νοσολογικών ιδιαιτεροτήτων. Οι διαφορές αυτές αντιστοιχούν στους τοπικούς αιτιακούς καθορισμούς που εκφράζονται, στη γενιά του 1823, σαν μεγαλύτερη θνησιμότητα των κοριτσιών, π.χ., ή σα μεγαλύτερη θνησιμότητα στα χωριά, στη βρεφική και πρώτη παιδική ηλικία, ή στις πόλεις, στην ηλικία των 5 - 14 ετών.

4. Πολλά, αλλά όχι όλα κρίνονται στην πρώτη παιδική ηλικία: Οι αντιστοιχίες του δείκτη θνησιμότητας στη βρεφική (0 - 1), και πρώτη παιδική ηλικία (1 - 4 και 0 - 4) με τον συνολικό δείκτη θνησιμότητας (0 - 25 ετών) είναι προβληματικές και μάλλον απουσιάζουν.

5. Το σημαντικότερο όμως εύρημα είναι το εξής: Παρά τις περιγραφικές αυτές διαφορές και το διαφορικό παιχνίδισμα των τοπικών αιτιακών καθορισμών, το τελικό μέγεθος των απωλειών δεν εμφανίζει σημαντικές διαφορές σε σχέση με το φύλο ή τον τόπο κατοικίας. Και στους άντρες και στις γυναίκες και της πόλης και του χωριού τα 9/10 των νεανικών θανάτων επέρχονται πριν το 12ο γενέθλιο, ο συνολικός δείκτης νεανικής θνησιμότητας (0 - 25) εμφανίζει τιμές ίδιας τάξης, καθώς και το προσδόκιμο επιβίωσης στη γέννηση και το συνολικό μέγεθος των απωλειών σε Απολεσθέντα Δυνητικά Έτη Ζωής.

Σελ. 82
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/83.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Συνεπώς, οι τοπικές διακυμάνσεις τείνουν, στο επίπεδο του τελικού αποτελέσματος, ν' αποσβεσθούν μέσα στην ευρύτερη συνάφεια του συνολικού μοντέλου της θνησιμότητας και οπωσδήποτε δεν αμφισβητούν τη δομική σταθερότητα του μοντέλου αυτού.

6. Σχετικά με τη φύση αυτής της δομικής σταθερότητας μπορούμε να υποθέσουμε ότι έχουμε να κάνουμε εδώ μ' ένα σύστημα που λειτουργεί, στο δημογραφικό πεδίο, με βάση επίπεδα θνησιμότητας υψηλά και γι' αυτό σχετικά ανελαστικά στις διακυμάνσεις τους. Οι μηχανισμοί αυτής της θνησιμότητας τείνουν στη σχετική εξίσωση των τελικών αποτελεσμάτων τους, ανεξάρτητα από τις αρχικές συνθήκες και την τροχιά που ακολουθείται (δηλ. τις διαφορές ανάλογα με το φύλο, την ηλικία, τον τόπο κ.λπ.). Αυτή είναι μια άριστη εικονογράφηση της αρχής που διέπει τη λειτουργία των ανοιχτών συστημάτων και που ονομάζεται ισοτέλεια.

Τα δε τελικά αυτά αποτελέσματα, στο μέτρο που οι προσδιοριστικές παράμετροι του συστήματος (στην περίπτωσή μας, η νοσολογία, η υγιεινή, οι συνθήκες διαβίωσης και η περίθαλψη) εμφανίζουν σχετικά σταθερή μορφολογία, τείνουν ν' αντιστοιχούν σε μορφικές παραλλαγές της ίδιας σταθερής κατάστασης του συστήματος.

Η υπόθεση εργασίας μας είναι ότι η κύρια επίδραση των νοσολογικών μεταβλητών στην κοινωνική διαδικασία εκδηλώνεται όχι τόσο στο θεαματικό/συμβαντικό μέρος (π.χ. μεγάλες επιδημίες), όσο στο πεδίο της διαμόρφωσης αυτής της «σταθερής κατάστασης» που χαρακτηρίζει το σύστημα στις μεγάλες διάρκειες. Τα ευρήματά μας σχετικά με τη γενιά του 1823 είναι συμβατά μ' αυτή την άποψη.

7. Συνολικά λοιπόν, οι ανισότιμες διακυμάνσεις, εκδηλώσεις των τοπικών αιτιακών καθορισμών, δεν αίρουν τη συνολική δομική σταθερότητα του συστήματος που μελετάμε και το οποίο φαίνεται να βρίσκεται στη φάση της «σταθερής κατάστασης».

Παρά τις ετερογένειες και ανισότητες, το δεσπόζον στοιχείο που χαρακτηρίζει το σύστημα αυτό είναι η συνολική τρωτότητα του βιολογικού ιστού που μετέχει στη συγκρότησή του.

Αυτή η συνολική τρωτότητα συμπαρομαρτεί δύο πράγματα:

Πρώτο, απώλειες υψηλές και (γι' αυτό) σχετικά ανελαστικές στις διακυμάνσεις της κατανομής τους.

Δεύτερο, την αναγκαιότητα κινητοποίησης ισχυρών αυτορρυθμιστικών μηχανισμών αντιρρόπησης των απωλειών, ώστε ν' αποφευχθεί η (δημογραφική) κρίση του συστήματος.

Η επισκόπηση των λοιπών δημογραφικών συμπεριφορών (γάμοι, γεννήσεις) επιτρέπει μια σχετική εποπτεία σχετικά μ' αυτούς τους αυτορρυθμιστικούς μηχανισμούς.

Σελ. 83
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/84.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Γάμοι. Με τη μελέτη των γάμων φεύγουμε από τη σφαίρα των οικολογικών αλληλεπιδράσεων (θνησιμότητα) και περνάμε στην περιοχή των νοοτροπικών ρυθμίσεων.

Η υπολογίσιμη συχνότητα των νεανικών, και ιδιαίτερα των πρώιμων γάμων, υποδηλώνει τα εξής:

1. Ο γάμος τέτοιου είδους λειτουργεί ήδη σαν έμμεσος μηχανισμός αντιρρόπησης της υψηλής θνησιμότητας.

2. To ότι ένας νέος, ιδιαίτερα μια νέα γυναίκα, παντρεύεται πρώιμα και πρώιμα τεκνοποιεί, δηλ. πρέπει να λειτουργήσει σα γονεϊκή μορφή ενώ είναι ακόμη (με τα σημερινά κριτήρια) έφηβος, δείχνει ότι αυτή η συμπεριφορά λίγο μόνο επηρεάζεται από επιθυμητικές παραμέτρους - ή ότι αυτές οι επιθυμητικές παράμετροι δέχονται και ισχυρές και διαφορετικές από τις σημερινές, π.χ., επιδράσεις από πολιτισμικές σκοπιμότητες με εμφανή την επήρεια των δημογραφικών καταναγκασμών. Συμπεραίνουμε ότι η πίεση αυτών των παραγόντων θα είχε υπολογίσιμες συνέπειες και στην ερωτική ζωή και στην ψυχική οικονομία των ανθρώπων, κι όχι μόνο των νέων. Τι συνέπειες, αυτό μένει να διερευνηθεί, αλλά αυτή η διαμεσολαβούμενη επίπτωση της δημογραφίας δεν μπορεί ν' αγνοηθεί.

Τεκνοποιία. Πριν το τέλος της νεότητάς τους, 3 στα 10 αρχικά μέλη της κοόρτης και 4 στα 10 μέλη της που φθάνουν σε γόνιμη ηλικία τεκνοποιούν. Σημαντική είναι η συμμετοχή των πρώιμων γεννήσεων. Οι γυναίκες είναι οι κύρια ενεχόμενες σ' αυτή τη διαδικασία.

Η ισχύς του μηχανισμού αυτού σχετικά με την αναπλήρωση των φθορών φαίνεται από το ότι, με κινητοποίηση μέρους μόνο των αναπαραγωγικών της δυνατοτήτων, η γενιά αυτή κατορθώνει κι αντικαθιστά, στη διάρκεια της νεότητάς της, 2 στα 4 απολεσθέντα μέλη της.

Δεν πρέπει όμως να παραβλέπεται το γεγονός ότι αυτή η υψηλή νεανική γεννητικότητα είναι μηχανισμός αποτελεσματικός μεν σε σχέση με τη θνησιμότητα, αλλά και με ανεβασμένο "κόστος λειτουργίας" - κι όχι μόνο στο αυστηρά δημογραφικό πεδίο (θάνατοι γυναικών από επιπλοκές του τοκετού), αλλά και στο οικονομικό (πρόσκαιρος έστω περιορισμός της εργασιακής ικανότητας των νέων γυναικών), στο κοινωνικό (ακαμψία θεσμικών και πολιτισμικών πλαισίων) και στο ευρύτερα ανθρώπινο (βλ. την προηγούμενη παρατήρηση για την ερωτική ζωή των νέων).

Σελ. 84
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/85.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΙΙΙ. ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ ΤΗΣ ΔΗΜΟΓΡΑΦΙΚΗΣ ΜΟΡΦΟΛΟΓΙΑΣ ΤΗΣ ΝΕΟΤΗΤΑΣ

Η μορφολογία αυτής της δημογραφικής διαδικασίας συγκρότησης και διαδοχής των γενεών έχει πολλαπλές, αν και όχι πάντοτε άμεσες, συνέπειες στην κοινωνική ζωή. Οι πιο καίριες είναι ίσως οι ακόλουθες:

1. Κοινωνίες νέων. Οι κοινωνίες που διαμορφώνονται μ' αυτό τον τρόπο είναι "κοινωνίες νέων".

Έτσι, π.χ., τόσο στη Λευκάδα του 1824 όσο και στην Ελλάδα του δεύτερου μισού του 19ου αιώνα, οι μέχρι 15 ετών κάτοικοι αντιπροσώπευαν τα 4/10 του συνολικού πληθυσμού και οι κάτω των 30 πολύ περισσότερους από τους μισούς. Οι "γέροι" άνω των 50 ήταν μόλις 1 στους 10 κατοίκους.

Οι συνέπειες αυτής της πληθυσμιακής δομής στο πεδίο π.χ. της διαθεσιμότητας εργατικής δύναμης, της σχέσης εξαρτημένων/παραγωγικών ατόμων, του κοινωνικού κλίματος, της εικόνας του εαυτού και της ομάδας κ.λπ. ξεπερνούν τα όρια της μελέτης μας, αλλά δεν είναι δυνατό ν' αγνοηθούν.

2. Εικόνα τον βιοτικού κύκλου. Αυτή η πληθυσμιακή δομή και η εμπειρία του θανάτου που τη διέπει, η σχέση των ομάδων ηλικιών και η εικόνα της διάρκειας της ζωής και των απειλών που αντιμετωπίζει μετέχουν καθοριστικά στη διαμόρφωση της αναπαράστασης της ζωής και του κόσμου και της θέσης ατόμων και ομάδων στα πλαίσιά τους.

Κάθε κοινωνία, κάθε πολιτισμός επεξεργάζεται, με βάση τη φαντασιακή επεξεργασία των δεδομένων της εμπειρίας του, κάποια εικόνα του "κανονικού βιοτικού κύκλου" - ένα αναμενόμενο, και γι' αυτό κανονιστικό, πρόγραμμα των αναγκαίων ή σημαντικών βιοτικών συμβάντων (π.χ., είσοδος στον κόσμο των ενήλικων, της εργασίας, έρωτας, σεξουαλικές εμπειρίες, γάμος, τεκνοποιία, γάμος των παιδιών, θάνατος συγγενών, θάνατος του ίδιου του ατόμου, . .). Ο χρόνος, με την έννοια της ηλικίας ή της διαδοχής αυτών των βιοτικών συμβάντων, είναι βέβαια καθοριστική διάσταση της εικόνας του βιοτικού κύκλου.

Στο αυστηρά δημογραφικό πεδίο, όπου εγγράφονται τα εμπειρικά δεδομένα της μελέτης μας, συναντάμε ορισμένες ενδείξεις για τη μορφολογία της έννοιας του βιοτικού κύκλου σε κοινωνίες όπως αυτή στην οποία αναφερόμαστε.

Η σιωπηρή, αλλά εύγλωττη μαρτυρία των δημογραφικών συμβάντων, υποδηλώνει τα εξής:

1. Η ηλικία φαίνεται δευτερεύον κριτήριο για την επεξεργασία αυτού του βιοτικού χρονοδιαγράμματος, τουλάχιστον σ' ό,τι αφορά τις νεότερες ηλικίες. Πραγματικά, μ' εξαίρεση ίσως την ενήβωση, δε φαίνεται να υπάρχει αντιστοιχία ανάμεσα σε κάποια ζώνη ηλικιών και σε μια κατηγορία ειδοποιών

Σελ. 85
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/86.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

συμβάντων (π.χ. γάμος ή τεκνοποιία). Στην καλύτερη περίπτωση, οι τέτοιες αντιστοιχίες έχουν χαρακτήρα προτίμησης και οπωσδήποτε όχι κανονιστικό.

2. Σχετική με το προηγούμενο είναι και η τάση χρονικής προσέγγισης ή επικάλυψης συμβάντων και ρόλων.

3. Παρατηρείται δηλ. τάση ολοκλήρωσης σε μίνιμουμ χρόνο του μέγιστου δυνατού μέρους του βιοτικού κύκλου. Ο βιοτικός κύκλος θα μπορούσε κάλλιστα να συμπυκνωθεί σε διάρκειες που δεν ξεπερνούν τα όρια της νεότητας. Έτσι, δεν είναι σπάνια η εικόνα όπου, πριν τα 18 π.χ., ένα άτομο γνωρίζει το γάμο, τη χηρεία, δεύτερο γάμο, τεκνοποιία, το θάνατο συγγενών και γονέων, ίσως θάνατο και δικών του παιδιών, ίσως και το δικό του θάνατο.

Ο αντιρροπιστικός ως προς την υψηλή θνησιμότητα ρόλος αυτής της εικόνας του βιοτικού κύκλου είναι εμφανής— αλλά και οι επιπτώσεις της στη ζωή, υλική και φαντασιακή, του νέου ατόμου. Η κατεύθυνση της κοινωνικής πίεσης είναι σαφής: ευνοεί, ή και επιβάλλει, την πρόωρη ωρίμανση — συνεπώς και την ασάφεια των ορίων ανάμεσα στις γενιές.

3. Θεσμοί και ιδεολογίες. Με τέτοια δεδομένα της εμπειρίας, οι συνέπειες αυτής της δημογραφικής μορφολογίας στο θεσμικό και φαντασιακό παιχνίδι είναι υπολογίσιμες. Πλήθος διαφοροποιημένα κι αδιαφοροποίητα κανάλια οδηγούν στην απαρτίωσή τους σε τρεις σταθερές που χαρακτηρίζουν το. θεσμικό πλαίσιο και τις ιδεολογίες της εποχής στην οποία αναφερόμαστε:

— Ζωή κάτω απ' το φάσμα του θανάτου.

— Συστήματα αναφοράς και σημασιοδότησης ολοποιά, έντονα επενδυμένα με τάση στην αδράνεια.

— Υψηλή συνοχή της ομάδας και ισχύς του κοινωνικού δεσμού.

Ειδικότερα σε σχέση με τις νέες γενιές, αυτά τα στοιχεία προσδιορίζουν την καθοριστική σημασία των διαγενεϊκών νομιμοτήτων στις οποίες εμπλέκεται το νέο άτομο. Οι δραματικότερες ίσως εκφράσεις αυτών των νομιμοτήτων είναι η βεντέτα και το έγκλημα τιμής. Αλλά το πεδίο επενέργειάς τους είναι πολύ ευρύτερο. To παράδειγμα του αδελφού που δεν επιτρέπεται να παντρευτεί πριν παντρέψει τις αδελφές του υποδηλώνει ότι το νέο άτομο αντιπροσωπεύει, στα πλαίσια του οικογενειακού παιχνιδιού, ένα διαθέσιμο υποκατάστατο γονεϊκών μορφών. Οι επιπτώσεις αυτής της κατάστασης τόσο στην ψυχική και διαπροσωπική λειτουργία του ατόμου όσο και στην ασάφεια των ορίων ανάμεσα στις γενιές δεν είναι σωστό ν' αγνοηθούν.

Σελ. 86
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/87.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

IV. Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΝΕΟΤΗΤΑΣ

Τα συμπεράσματα αυτής της δημογραφικής μελέτης επιτρέπουν κάποια εποπτεία σχετικά με την πραγματικότητα και την εικόνα της νεότητας στην εποχή που αναφερόμαστε, ίσως και γενικότερα.

Η νεότητα δεν υπάρχει.

Και δεν υπάρχει με πολλούς τρόπους.

Δεν υπάρχει σα βιολογική κατηγορία. Αν και κάποια βιολογικά φαινόμενα, όπως η ενήβωση ή το τέλος της φυσικής ανάπτυξης, συμπεριλαμβάνονται σ' αυτήν, ωστόσο μήτε τα άνω μήτε τα κάτω όρια της νεότητας δεν αντιστοιχούν σε κάποιο αποφασιστικό βιολογικό συμβάν. Το ίδιο το σώμα είναι τόπος πρόσφυσης κοινωνικών και πολιτισμικών καταναγκασμών. Και όχι μόνο με την έννοια των κωδίκων παρουσίασής του στο κοινωνικό βλέμμα, αλλά και με την αυστηρά βιολογική και φυσιολογική έννοια: σε σχέση, π.χ., με τους ρυθμούς ανάπτυξης του μυϊκού και οστικού συστήματος, της χρήσης των οργάνων και λειτουργιών του (εργασία, σεξουαλικότητα, τεκνοποιία...). Το βιολογικό λοιπόν από μόνο του δεν αρκεί για τον ορισμό της νεότητας.

Δεν υπάρχει σαν κατάσταση φυσικής ή κοινωνικής ανωριμότητας, σα μια κατάσταση πριν την είσοδο στον κόσμο της δουλειάς ή των "μεγάλων", κι αυτό τόσο από την άποψη της εργασίας όσο και συμπεριφορών όπως ο γάμος ή η τεκνοποιία.

Τα ίδια στοιχεία δείχνουν ότι η νεότητα δεν υπάρχει μήτε σα δομική κοινωνική κατηγορία, σαν πεδίο ειδοποιών συμβάντων ή λειτουργιών.

Ακόμη και στον σχετικά απλό κόσμο των δημογραφικών φαινομένων, η νεότητα δεν υπάρχει σα σταθερή, σαφής κατηγορία. Παράδειγμα: Στην απογραφή της Επτανήσου, στα 1824, βρίσκουμε μόνο τρεις ομάδες ηλικιών: 0 - 15, 16 - 50 (sic), "γέροι" (50 και άνω). Ενώ στις απογραφές που αναλύει o Clon Stephanos (τέλη 19ου αι.) βρίσκουμε τις εξής ομαδοποιήσεις των ηλικιών: Πρώτη: 0-5, 5-30, 30-60, 60-ω. Δεύτερη, 0-15 (enfance), 15-30 (jeunesse), 30-50 (âge viril) κλπ. Βεβαιότητες ως προς τα όρια λοιπόν απουσιάζουν.

H νεότητα δεν υπάρχει ακόμη μήτε σαν περιγεγραμμένη νοητική εικόνα. Μαρτυρούν γι' αυτό οι περιπέτειες της ορολογίας. Ανατρέχοντας σε τρία λεξικά, με έτος έκδοσης 1909, 1959 και 1967 αντίστοιχα, βρίσκουμε ότι οι όροι "έφηβος", "ανήλικος", "νέος", "νεανίας, o μεταξύ παιδικής και ανδρικής ηλικίας", καθώς και οι λέξεις adulte (γαλλικά) και adult (αγγλικά) αντιστοιχούν στην ίδια σημαντική περιοχή, όντας σχεδόν απόλυτα αντιμεταλλάξιμοι.

Η νεότητα λοιπόν δεν υπάρχει σαν κατηγορία βιολογική, μήτε σαν ενιαία και σταθερή κοινωνική ή νοητική κατηγορία. Άρα δεν υπάρχει σαν κατηγορία υπεριστορική ή διιστορική/διαπολιτισμική.

Σελ. 87
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/88.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Βέβαια, η νεότητα κάπως υπάρχει. Σαν ιστορική κατηγορία που παραπέμπει σε κάποια πραγματική διαδικασία και σε κάποια κοινωνική εικόνα.

Η ιστορική αυτή κατηγορία είναι διαστρωματωμένη. Απαρτίζεται από τόσα τουλάχιστον στρώματα όσα κι αυτά που αναφέραμε για να δείξουμε ότι δεν είναι αναγώγιμη σε κανένα απ' αυτά.

Από τη διαφορική χρονικότητα και ιστορικότητα που εμφανίζουν αυτά τα στρώματα προκύπτει η αντιφατικότητα αυτής της κατηγορίας.

Η διαστρωμάτωση και η αντιφατικότητα απαρτιώνονται σε μια ιστορική κατηγορία, η οποία μορφοποιείται κάθε φορά με βάση τα δεσπόζοντα στοιχεία που αντιστοιχούν στη νεότητα σαν κοινωνική εικόνα και σαν αντικείμενο κοινωνικής διαχείρισης.

Έτσι, π.χ., η νεότητα στις κοινωνίες σαν αυτή που μελετήσαμε μπορούμε να πούμε ότι ιστορικοποιείται με την εξής μορφή:

Η νεότητα, σαν ολική εικόνα σαφώς διακριτή από τις άλλες δεν υπάρχει. Δεν αποτελεί κατάχρηση του όρου αν πούμε ότι η νεότητα αντιπροσωπεύει κάτι σαν αυτό που η ψυχανάλυση ονομάζει μερικό αντικείμενο. Γιατί αυτό που φαίνεται να χαρακτηρίζει την τότε νέα γενιά είναι το ότι ορισμένες πλευρές της ζωής της αποτελούν αντικείμενο κοινωνικής διαχείρισης με τρόπο καθοριστικό για την ύπαρξη των νέων ατόμων. Η διαγενεϊκή νομιμότητα - κύρια, καθώς και η ερωτική επίβλεψη εν όψει της σύναψης δεσμών αγχιστείας, η θεσμική εξάρτηση και o ρόλος δυνάμει γονεϊκού υποκατάστατου, αυτά είναι τα θραύσματα της ζωής των νέων που προσδιορίζουν το στάτους της νεότητας σ' αυτή την κοινωνία.

Η απόσταση που χωρίζει αυτή τη νεότητα, σαν κοινωνική εικόνα και σαν αντικείμενο κοινωνικής διαχείρισης, απ' αυτό που στις σημερινές δυτικές κοινωνίες θεωρούμε και ζούμε σα νεότητα φαίνεται μάλλον υπολογίσιμη.

Η γενικότερη θεώρηση που μοιάζει ν' αντιστοιχεί σ' αυτή την περιδιάβαση είναι η εξής:

Η νεότητα δεν είναι παρά προϊόν κοινωνικής και πολιτισμικής στίξης ενός ετερογενούς πεδίου διαδικασιών και συμβάντων. Κι αντιστοιχεί στην ανάγκη ενός κανόνα στίξης της βιοτικής πορείας και διαφοροποίησης των αντικειμένων κοινωνικής διαχείρισης περισσότερο παρά σε μια «αντικειμενικά διακριτή» κατηγορία με σαφώς προσδιορισμένα όρια και χαρακτηριστικά. Αυτή η στίξη είναι πάντα και μεροληπτική και μερική.

Η υπόσταση, το στάτους, αυτής της κοινωνικής στίξης είναι διπλή:

— Θεσμική, άρα μεροληπτική, γιατί είναι νεότητα αυτό που κάθε φορά οι θεσμοί πλαισιώνουν και οι κοινωνικοί μηχανισμοί διαχειρίζονται σα νεότητα.

— Φαντασιακή (κι ο χαρακτήρας «μερικού αντικειμένου» δείχνει την ένταση αυτού του στοιχείου), γιατί νεότητα δεν υπάρχει δίχως τη ναρκισσική επένδυση της εικόνας της. Απ' αυτή την άποψη, η νεότητα είναι αντικείμενο

Σελ. 88
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/89.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

πρωτεϊκό, που πάντα τείνει να διαφεύγει και από την κοινωνική του εικόνα και από τη θεσμική του πλαισίωση.

Φαντασιακό/μερικό αντικείμενο, ίσως αυτή η διάσταση ν' αντιπροσωπεύει έναν καλό χαρακτηρισμό της νεότητας: Μια προβλητική επιφάνεια όπου εγγράφονται είδωλα και σκοπιμότητες, ένα αντικείμενο φευγαλέο που όλοι μας χάνουμε. Άλλωστε, η φράση "Όταν θα είσαι νέος" σχεδόν δε λέγεται - σ' αντίθεση με τη φράση "Όταν ήμουν νέος...". Υπέρ μιας τέτοιας υπόθεσης συνηγορεί και η μαρτυρία - τίνος άλλου βέβαια; Του ποιητή:

Έτσι πεθαίνει η νεότητα

 Έτσι τελειώνει the fairest play

Έτσι πεθαίνει η νεότητα

Έτσι φεύγει the fairest May.

Σελ. 89
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/90.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 90
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/91.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΚΑΙ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΙΣΜΟΙ

ΓΙΑ ΤΗ ΝΟΣΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΝΕΟΤΗΤΑΣ ΤΟΥ 19ου ΑΙ.

ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΔΥΟ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ ΤΗΣ ΕΠΟΧΗΣ

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ Κ. ΣΤΑΥΡΟΠΟΥΛΟΣ

Η παρουσίαση αυτή έχει σαν αντικειμενικό της σκοπό να τοποθετήσει τη νοσολογία, σαν απαιτητή και βασική παράμετρο, για κάθε κοινωνική έρευνα του παρελθόντος και ιδιαίτερα μάλιστα στην εκτίμηση της εξελικτικής πορείας της νεότητας.

Η νοσολογία σαν ζωτική παράμετρος κινείται και κινήθηκε μέσα σε ένα ευρύ πλαίσιο αλληλεπιδράσεων με όλους τους συνιστώντες παράγοντες της διαμόρφωσης και εξέλιξης των κοινωνιών, έτσι ώστε τα αποτελέσματα και συμπεράσματα που προκύπτουν, να έχουν ένα βάθος και μια έκταση μέσα στις χωροχρονικές εκτιμήσεις, οι οποίες και οδηγούν όχι μόνο σε διαφορετικές ερμηνείες ιστορικών φαινομένων, αλλά προβάλλουν συγχρόνως τις δυνατότητες για μελλοντολογικές εκτιμήσεις, που στην πρώτη όψη τους είναι συγκαλυμμένες.

Στην ιστορική έρευνα, η παράμετρος νοσολογία έχει αρχίσει να στοιχειοθετείται σαν βασικός παράγων ερμηνείας ορισμένων φαινομένων των κοινωνικών εξελίξεων ενός τόπου, καθώς επηρέαζε όχι μόνον αριθμητικώς τα δημογραφικά και οικονομικά δεδομένα, αλλά συγχρόνως τροποποιούσε τους βιολογικούς παράγοντες για τις κατοπινές διαμορφώσεις των κοινωνιών, σε στενά και ευρύτερα όρια.

Η σημερινή αντίληψη της πολλαπλότητας των παραμέτρων ενός φαινομένου και οι δυνατότητες που προσφέρει η τεχνολογική εξέλιξη στην αξιοποίησή τους, έχουν δημιουργήσει ορισμένες απαιτητές προϋποθέσεις αξιολογικής εκτίμησης μιας έρευνας. Οι προϋποθέσεις όμως της έρευνας του σήμερα δεν έχουν σημαντικές δυνατότητες επέκτασής τους σε εκτιμήσεις του παρελθόντος, όπου τα στοιχεία δεν είναι πλήρη για μια σημερινή θεώρηση της έρευνας.

Έτσι με αυτές τις θεωρήσεις για την αξία της ιστοριογραφικής διερεύνησης

Σελ. 91
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/92.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

του παράγοντα νοσολογία, σε σχέση με τη βασική κοινωνική παράμετρο της νεότητας, θα παρουσιάσουμε στοιχεία έρευνας αυτής της σχέσης στον 19ο αιώνα, μετά τη συγκρότηση του ανεξάρτητου ελληνικού κράτους.

Ο 19ος αιώνας στις ερευνητικές του προσπάθειες πάνω στη νοσολογία, πέρα από τις επιτυχίες του στην ανακάλυψη των αιτίων των λοιμωδών νοσημάτων και την τοποθέτηση της βάσης για την αντιμετώπισή τους, καθώς και την πρόληψή τους, στα πρώτα βήματα της ανοσοβιολογίας, κινήθηκε σημαντικά μέσα στο πλαίσιο της σχέσης νοσολογίας και τόπου.

Αυτή η ερευνητική προσπάθεια διερεύνησης των δυναμικών σχέσεων νόσων και περιβάλλοντος κάθε τόπου, που πλαισιώθηκε μέσα στον όρο "Ιατρική Γεωγραφία" ή "Ιατρική Τοπογραφία", θεμελιώθηκε με σημαντικές μελέτες τόσο για τον ευρωπαϊκό, όσο και για τον ελληνικό χώρο. Από το περιεχόμενο αυτών των ερευνών φαίνεται καθαρά ότι η περιβαλλοντολογία δεν είναι ανακάλυψη της εποχής μας.

Στην Ελλάδα είχαν ξεκινήσει ανάλογες έρευνες από τις αρχές του 19ου αιώνα με τις προσπάθειες της Ιονικής Ακαδημίας, αλλά και μετά με τις έρευνες των άγγλων στρατιωτικών γιατρών στα Επτάνησα, και των γιατρών του γαλλικού εκστρατευτικού σώματος και της επιστημονικής αποστολής των γάλλων, μέσα στην επανάσταση. Των τελευταίων πήραν και τη μορφή διδακτορικών διατριβών σε γαλλικά πανεπιστήμια. Οι έρευνες των άγγλων δημοσιεύτηκαν σε βιβλία.

Βασικές μελέτες για την ιατρική τοπογραφία του ελληνικού χώρου, με την ευρεία έννοιά του, ήταν του γιατρού Κ. Καρακάση για τη Δακία (1833) και του γιατρού A. Πασπάτη για την Κωνσταντινούπολη (1862).

Για τον ελλαδικό κρατικό χώρο του 19ου αιώνα, υπάρχουν δυο βασικές μελέτες ιατρικής τοπογραφίας, μέσα από τις οποίες θα αντλήσουμε τα αναξιοποίητα και αθησαύριστα νοσολογικά στοιχεία για την ελληνική νεότητα, για να σκιαγραφηθούν οι συνθήκες, σε μια βασική παράμετρο τους, μέσα από τις οποίες προσδιορίστηκε η βιολογική και ιστορική πορεία της.

Οι μελέτες αυτές αξιώθηκαν διεθνούς αναγνώρισης και καθώς ήσαν γραμμένες στη γαλλική γλώσσα τιμήθηκαν με διακρίσεις, χωρίς όμως να τύχουν ανάλογης προσοχής και οι συντάκτες της να αξιωθούν έστω και μνείας, στην ιστορία της ελληνικής ιατρικής.

Ο κύριος μελετητής της ιατρικής τοπογραφίας της Ελλάδας των πρώτων 50 χρόνων του ανεξάρτητου ελληνικού κράτους ήταν ο γιατρός Κλων Στέφανος (1854 - 1914), του οποίου η μελέτη "La Grèce", απετέλεσε το αντίστοιχο λήμμα του Dictionnaire Encyclopédique de Sciences Médicales, που κυκλοφόρησε, το 1884, σε ανάτυπο 217 πυκνοτυπωμένων σελίδων.1 Κλείνουν λοιπόν

1. Clon Stéphanos, La Grèce, au point de vue naturel, ethnologique, anthropologique,

Σελ. 92
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/93.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

φέτος τα 100 χρόνια από τη σημαντική αυτή έκδοση, για την οποία αξίζει να μεταφερθούν εδώ τα λίγα, αλλά ενδιαφέροντα, που έγραψε γι' αυτήν τη μελέτη ο διευθυντής της έκδοσης,

"Η ιατρική γεωγραφία της Ελλάδας, έπρεπε, για να το πούμε έτσι, να δημιουργηθεί. Αυτό το άρθρο έχει γραφτεί από τον κ. Κλώνο Στεφάνου, νέο έλληνα γιατρό, από τους πιο μορφωμένους και καταρτισμένους, με βάση στοιχεία και δεδομένα καινούρια, σε μεγάλη αναλογία και τα οποία δεν είχαν ως τώρα χρησιμοποιηθεί. Υπάρχει λοιπόν ένα ξεχωριστό ενδιαφέρον, το οποίο θα συγχωρήσει την έκταση του άρθρου. Ο διευθυντής της έκδοσης νοιώθει επιπλέον την ανάγκη να προσθέσει ότι για να περιορίσει την έκταση του άρθρου στις τωρινές του διαστάσεις, λυπήθηκε που ζήτησε από τον συγγραφέα να θυσιάσει ένα μέρος των στοιχείων του και του κειμένου του, τα οποία και θα πρέπει να ευχηθούμε, για χάρη της επιστήμης, να χρησιμοποιηθούν με κάποιο άλλον τρόπο".2

Στις μεταπτυχιακές σπουδές του στο Παρίσι, ο Κ. Στέφανος ασχολήθηκε με την ανθρωπολογία, της οποίας ήταν και ο ιδρυτής στην Ελλάδα, με την σύσταση του ανθρωπολογικού μουσείου, το 1886. Γι' αυτόν άλλωστε ιδρύθηκε και η έδρα της ανθρωπολογίας στην Ιατρική σχολή του Πανεπιστημίου το 1914, αλλά ο θάνατος του, την ίδια χρονιά, πρόλαβε την εκλογή του. Η ιατρική τοπογραφία του παραμένει μέχρι σήμερα γνωστή μόνο σε μερικούς "επαΐοντες", και όχι για το ιατρικό της μέρος και ο Κ. Στέφανος αξιολογήθηκε μόνο για τις αρχαιολογικές μελέτες του.3 Αλλά και όταν χρησιμοποιήθηκαν τα ιατρικά στοιχεία της μελέτης του, καμιά μνεία για τον συντάκτη τους.4 Η διαφορά της επιστημονικής ευσυνειδησίας του Κ. Στεφάνου φαίνεται από το γεγονός ότι για κάθε στοιχείο της μελέτης του υπάρχουν πλήρεις βιβλιογραφικές παραπομπές και ιδιαίτερη μνεία των επαρχιακών γιατρών που του έδωσαν πληροφορίες. Θα πρέπει να σημειωθεί ότι οι βιβλιογραφικές παραπομπές του στη σύνταξη των χωροχρονογραφικών πινάκων των επιδημιών του ελληνικού χώρου, αποτελούν την πρώτη ιστορική ιατρική βιβλιογραφία της Ελλάδας, και την πρώτη ελληνική ιατρική βιβλιογραφία για τις αναφορές στη

démographique et médical, Paris, G. Masson, 1884. Extrait du Dictionnaire Encyclopédique des sciences médicales.

2. ό.π., σ. 363, σημ. 1.

3. Για τον Κ. Στέφανο βλ. Λεύκωμα της Εκατονταετηρίδας της εν Αθήναις Αρχαιολογικής Εταιρείας, 1837 - 1937, σ. 47· A. Δρακάκης, "Δύο Συριανοί λόγιοι (Κλων Στέφανος - Περικλής Ζερλέντης)", Επετηρίς Εταιρείας Κυκλαδικών Μελετών, τ. 9, 1971-1973, σ. 74-80· A. Καραθανάσης, "Ένα τετράδιο του Κλώνος Στεφάνου με λαογραφικό υλικό". Ελληνικά, τ. 33, 1981, σ. 128-139.

4. Σύγκρινε το λήμμα Πανώλης στη Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια, του A. Κούζη, με την χωρογραφία των επιδημιών της του C. Stéphanos, ό.π., σ. 506-511.

Σελ. 93
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/94.gif&w=600&h=393 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΕΙΚΟΝΕΣ

Σελ. 94
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/95.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

νοσολογία των πρώτων πενήντα χρόνων του ανεξάρτητου ελληνικού κράτους.

Η μελέτη καλύπτει τα τότε τμήματα του ελληνικού κράτους, εκτός από τη Θεσσαλία, αλλά περιλαμβάνει την ακόμη υπόδουλη στην Τουρκία Κρήτη.

Η δεύτερη μελέτη καλύπτει τη διερεύνηση της νοσηρότητας και θνησιμότητας της παιδικής ηλικίας, 5-10 ετών, στην Αθήνα και για τη χρονική περίοδο 1888-1897. Συγγραφέας της ήταν ο υφηγητής της παιδιατρικής και διευθυντής της πανεπιστημιακής κλινικής για ένα διάστημα Αλ. Παπαπαναγιώτου. Η μελέτη του με τον τίτλο "De la Morbidité et la Mortalité des Enfants à Athènes" (1899),5 τιμήθηκε με το αργυρό μετάλλιο της Ιατρικής Ακαδημίας του Παρισιού, το 1900. Την ίδια τύχη είχε και η μελέτη αυτή, που παραμένει άγνωστη και αθησαύριστη από την ελληνική ιστορική ιστοριογραφία. Οι στατιστικές αναλύσεις του είναι σημαντικές για τη μελέτη της παιδικής νοσολογίας στο τέλος του 19ου αιώνα.

Οι επιλογές μας από τα δημογραφικά και νοσολογικά στοιχεία της μελέτης του Κ. Στεφάνου για τις ηλικίες μέχρι 20 ετών, παρουσίασαν ορισμένες δυσκολίες και προβληματισμούς, από τους διάφορους διαχωρισμούς και ηλικιακά όρια των στατιστικών πινάκων του. Τα παραθέτουμε όπως αναγράφονται στο βιβλίο του.

Η σύνθεση και η εξελικτική πορεία του πληθυσμού της Ελλάδας τον 19ο αιώνα φαίνεται στην παραστατική απεικόνισή του στις διαδοχικές απογραφές (Χουλιαράκης: 1973),6 σε εκατομμύρια ατόμων.

5. A. Papapanagiotou, De la morbidité et la mortalité des enfants à Athènes (causes - fréquence des maladies) et des moyens de la restreindre, Athènes, Hestia, 1899.

6. M. Χουλιαράκης, Γεωγραφική, Διοικητική και Πληθυσμιακή Εξέλιξις της Ελλάδος, 1821-1971, τ. A', μέρος I, σ. XIX, E.K.K.E., Αθήναι 1973.

Σελ. 95
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/96.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΕΙΚΟΝΑ

Σελ. 96
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/97.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΕΙΚΟΝΑ

Σελ. 97
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/98.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Δείγμα της συγκέντρωσης των στοιχείων από τον Κ. Στέφανο, κατά διαμερίσματα και επαρχίες της ελληνικής επικράτειας, και τα οποία απεικονίζουν τη διακίνηση του πληθυσμού, στις ομάδες ηλικιών, και αφορούν τη γεννητικότητα, τους γάμους και τη θνησιμότητα, σε μέσες τιμές διαφόρων χρονικών περιόδων, από το 1864 έως το 1879, αποτελεί ο πίνακας V της μελέτης του.7

Η κατανομή των ομάδων ηλικιών της νεότητας σε μέσες αναλογίες επί 1000 κατοίκων, στις απογραφές 1870 και 1879, καθώς και η γεννητικότητα του πληθυσμού επί 1000 κατοίκων και επί 1000 γυναικών της ηλικίας 15 - 50 ετών, αλλά σε μέσες τιμές της περιόδου 1868 έως 1878, φαίνονται στον Πίνακα Ι.

ΠΙΝΑΚΑΣ I

Πληθυσμιακή κατανομή των ομάδων ηλικιών της νεότητας

Μέση τιμή των απογραφών 1870 και 1879

Αναλογίες σε 1000 κατοίκους

Απογραφές έτος πληθυσμός

Ομάδες

0 - 5 5 - 10

0/00 0/00

ηλικιών 10 - 15

0/00

Γεννητικότητα

(1868 - 1878)

15 - 20 επί 1000 επί 1000 °/00 κατοίκων γυναικών 15 - 50 ετών

1870 1879

1.437.026 1.653.767

147,7 129,7

109,6

97 27,6

124

Ο προβληματισμός για τη δυνατότητα σύγκρισης των δύο αυτών παραμέτρων είναι φανερός.

Ένας άλλος προβληματισμός είναι ότι από τις μέσες αυτές τιμές των ομάδων ηλικιών της νεότητας, αλλά και των υπολοίπων ομάδων του πληθυσμού, τις οποίες όμως κατανέμει ανά δεκαετίες, δεν είναι δυνατόν να σχηματισθεί η πυραμίδα του πληθυσμού και να συγκριθεί με αυτές που υπάρχουν, όπως του Γ. Παπαευαγγέλου (1980) για επόμενες απογραφές, του 1896, για τον 19ο αιώνα, αλλά και αυτές του 20ού αιώνα.8

Η σύγκριση και η διερεύνηση των αιτίων της διαφοροποίησης της σύνθεσης των ομάδων ηλικιών της νεότητας σε όλες τις παραμέτρους που την επηρεάζουν -βασική ή νοσολογία της-, μπορεί να προσδιορίσουν τα πλαίσια

7. C. Stéphanos, ό.π, σ. 474 - 477. (Βλ. εδώ G. 96, 97.)

8. Γ. Παπαευαγγέλου, Στοιχεία Περιγραφικής και συμπερασματικής βιοστατιστικής, Αθήναι 1980, σ. 30 - 33.

Σελ. 98
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 79
    1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

    ΣΥΓΚΡΟΤΗΣΗ ΚΑΙ ΔΙΑΔΟΧΗ ΤΩΝ ΓΕΝΕΩΝ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΣΤΟ ΠΡΩΤΟ ΜΙΣΟ ΤΟΥ 19ου ΑΙ.

    Η ΔΗΜΟΓΡΑΦΙΚΗ ΤΥΧΗ ΤΗΣ ΝΕΟΤΗΤΑΣ

    ΜΑΤΟΥΛΑ ΤΟΜΑΡΑ-ΣΙΔΕΡΗ

    ΝΙΚΟΣ ΣΙΔΕΡΗΣ

    Η συγκρότηση μιας νέας γενιάς στην Ελλάδα στο πρώτο μισό του 19ου αιώνα αποτελεί το αντικείμενο αυτής της ιστορικής δημογραφικής και νοσολογικής μελέτης.

    Ελπίζουμε ότι η έκθεση θα δείξει κατά πόσο ένα τέτοιο διάβημα είναι και ιστοριογραφικά αναγκαίο και μεθοδολογικά ωφέλιμο. Όπως τα νοσολογικά και δημογραφικά συμβάντα δεν είναι απλοί αριθμοί, αλλά βιώματα με βάρος κι επιπτώσεις, έτσι και οι στατιστικές σειρές που αντιστοιχούν σ' αυτά μιλούν για στάσεις και συμπεριφορές που δεσμεύουν σε βάθος το ανθρώπινο υποκείμενο. Όσο για το συγκεκριμένο ιστορικό αντικείμενο, τη νεότητα, θα παρουσιάσουμε κάποια συμπεράσματα που ελπίζουμε ότι δεν θα είναι πάντα τ' αναμενόμενα.

    Οι πίνακες των δεδομένων σύντομα θα δημοσιευθούν. Το πεδίο της εμπειρικής μας διερεύνησης δεν εξαντλεί βέβαια την γκάμα των πιθανών ευρημάτων. Αλλά εικονογραφεί και τον τύπο των ευρημάτων και το είδος των προβλημάτων και προσπελάσεων που χαρακτηρίζουν τέτοιας λογής ιστορικά εγχειρήματα.

    Έτσι λοιπόν, αυτά που θα εκθέσουμε δεν είναι τόσο τα δεδομένα, όσο η λογική που διέπει τα φαινόμενα στα οποία αναφέρεται το υλικό. Τα εμπειρικά ευρήματα χρησιμεύουν σαν εικονογράφηση των οδηγών σημείων της ανάλυσης και σαν αφετηρία κάποιων συλλογισμών.