Συγγραφέας:Διεθνές Συμπόσιο
 
Τίτλος:Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:1
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Συντελεστές:Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού
 
Έτος έκδοσης:1986
 
Σελίδες:725
 
Αριθμός τόμων:2 τόμοι
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Βιβλιογραφία
 
Διεθνή Συμπόσια
 
Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Μαθητεία και εργασία
 
Νεανικά έντυπα
 
Νεανικές οργανώσεις
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ευρώπη
 
Χρονική κάλυψη:Μεσαίωνας-20ός αιώνας
 
Περίληψη:Το βιβλίο αυτό περιέχει τα πρακτικά του πρώτου επιστημονικού συμποσίου που διοργάνωσε η επιτροπή του ΙΑΕΝ σε συνεργασία με την Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού. Το συμπόσιο, με θέμα «Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας», έγινε στο αμφιθέατρο του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών από τη 1 έως τις 5 Οκτωβρίου 1984.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 28.86 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 641-660 από: 730
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/641.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΑΠΟ ΤΗ ΜΕΤΑΓΡΑΦΗ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΝΑΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ΤΗΣ:

ΤΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ ΚΑΙ H ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΣΤΗΝ ΕΠΟΧΗ ΤΗΣ ΕΠΟΝ

ΓΙΩΡΓΟΣ ΜΑΡΓΑΡΙΤΗΣ

Πίσω από τα γεγονότα της ιστορίας που αιχμαλωτίζουν την προσοχή και τη γνώση μας, υπάρχει ένας ολόκληρος κόσμος με διαστάσεις απρόβλεπτες και με λειτουργίες σημαντικές. Πρόκειται για το χώρο της ανθρώπινης νόησης, του συνειδητού αλλά και του ασυνείδητου, το χώρο της νοοτροπίας, της ιδεολογίας, της σκέψης. Είναι περιττό να επιμείνω στη σημασία του μέσα στο ιστορικό είναι και το ιστορικό γίγνεσθαι. Πρόσφατα στη χώρα μας, τα μακρυγιαννικά οράματα, μας έμαθαν να τον σεβόμαστε περισσότερο.

Μέσα στο χώρο αυτό, βρίσκουν τη θέση τους οι πολλαπλές λειτουργίες της μνήμης. Δεν αναφέρομαι στις βιολογικές της αφετηρίες, αλλά στις κοινωνικές της διαστάσεις. Στη συλλογική μνήμη που ονομάζουμε συμβατικά ιστορική. Οι ιστοριογράφοι, όσοι επιχειρούν να καταγράψουν το παρελθόν, έχουν σίγουρα αντιληφθεί το μεγάλο της βάρος, το γεμάτο αδράνεια, που στέκεται φραγμός ή και οδηγός στις δικές τους πρωτοβουλίες. Ανήκει αυτή η μνήμη, σ' ένα επίπεδο του ιστορικού χρόνου που μεταβάλλεται αργά, βασανιστικά. Ανήκει στη μακρά διάρκεια, θα λέγαμε επιστημονικά.

Δεν είναι πάντα εύκολο να αποκτήσουμε, να αποσπάσουμε από τις πηγές, τις εικόνες που δημιουργεί στο νου των ανθρώπων αυτή ή αίσθηση του παρελθόντος. Για τους ιστορικούς υπάρχει μια μόνο μεγάλη ευκαιρία. Αυτή η ιστορική συνείδηση, η συλλογική ιστορική αίσθηση, βρίσκεται πάντα στο κέντρο της μύησης των νέων ανθρώπων. Βρίσκεται μέσα στη διδασκαλία που τους απευθύνεται. Είναι θα λέγαμε μια από τις νοητικές λειτουργίες που ο νέος άνθρωπος πρέπει να κατακτήσει για να μυηθεί, να ενταχθεί μέσα στο οποίο κοινωνικό σύνολο.

Σελ. 641
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/642.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Μέσα στην Κατοχή, ο χώρος της Αντίστασης, ή, για να ακριβολογούμε, το EAM, διατύπωσε τη δική του εκδοχή για την ιστορία, το παρελθόν, και προσπάθησε να τη μεταφέρει στους νέους που το ακολουθούσαν. Η διδασκαλία αυτή δεν έγινε τόσο στα θρανία ή στα σχολεία με τρόπους ανάλογους με τους σημερινούς. Έγινε μέσα από την προπαγάνδα, σε προκηρύξεις και κείμενα του αγώνα. Έγινε στις εκδηλώσεις, τις ομιλίες, τα οργανωτικά σχήματα της εποχής. Ήταν στενά δεμένη με τον καθημερινό αγώνα και γι' αυτό λειτουργούσε με μια αποτελεσματικότητα άγνωστη σε μας σήμερα. Αυτή τη διαδικασία μεταφοράς γνώσης, ιδεολογίας, αντιλήψεων, μπορούμε να ανιχνεύσουμε για να βρούμε τον τρόπο με τον οποίο δημιουργήθηκε η συλλογική αίσθηση του παρελθόντος στη γενιά της Αντίστασης. Κι επειδή αυτό που μεταφέρεται, που διδάσκεται, σε κάθε νέα γενιά, δεν είναι παρά το εκχύλισμα των γνώσεων, των νοοτροπιών και των ιδεολογιών πού, θα λέγαμε συμβατικά, "κυριαρχούν", η όλη διαδικασία γίνεται ιδιαίτερα αποκαλυπτική.

Μέσα από ποια αίσθηση του διαφορετικού πλησιάζει ή γενιά της Αντίστασης την ιστορία; Για τους σημερινούς νέους η ένταξη σε ενότητες, σε σύνολα, για παράδειγμα "εθνικά", είναι πολύ λίγο οξυμένη, παρά τις αντίθετες προσπάθειες της επίσημης διδασκαλίας της ιστορίας. Δεν θα μπορούσε να ήταν διαφορετικά σε μια σύγχρονη ευρωπαϊκή χώρα, με ανοιχτά σύνορα, με κοσμοπολίτικη διάσταση, με τηλεόραση και τουρισμό. Εκείνα τα χρόνια η κατάσταση ήταν πολύ διαφορετική. Το ξένο ισοδυναμούσε με το εχθρικό. Ήταν κάτι το χειροπιαστό διαμέσου του θανάτου, της καταστροφής και του πόνου. Όταν το εχθρικό, το ξένο, οριοθετείται με ακρίβεια, ανάλογη καθαρότητα θα έχει η σύσταση της ενότητας του "εμείς". Οι άνθρωποι, οι αγωνιστές, είχαν τότε βαθιά την αίσθηση ότι ήταν Έλληνες, πατριώτες, ομοϊδεάτες, αντιστασιακοί, εαμίτες, επονίτες, συναγωνιστές, σύντροφοι. Η έκφραση, "αυτός είναι δικός μας", είχε μια επιφάνεια τελείως διαφορετική από εκείνη που μπορεί να έχει σήμερα. Τότε ήταν και υπόθεση ζωής και θανάτου.

Μέσα σε μια τέτοια κατάσταση, κάθε γεωγραφική ανοχή της ιστορίας ακυρώνεται και αυτή γίνεται σαφέστατα εθνική. Πιστοποιεί δηλαδή τις διαυγείς αυτές οριοθετήσεις, τις προεκτείνει στο χρόνο και αιτιολογεί τις ρίζες τους. Το σουλιωτόπουλο, ή σουλιωτοπούλα, όπως βρέθηκε η εικόνα τους στα κείμενα του Βλαχογιάννη, αποτελούν πρότυπα συμπεριφοράς με πολύ συγκεκριμένες ιδιότητες. Είναι δηλαδή παιδιά δεμένα ολοκληρωτικά, στη ζωή και στο θάνατο, με την κοινότητα, την πατρίδα, μέσα στην οποία και για την οποία υπάρχουν.

Εκτός από το γεωγραφικό περιορισμό, υπάρχει και ο κοινωνικός. Οι κοινωνικές πραγματικότητες της Κατοχής τον επιβάλλουν. Τότε, το 1821, διδάσκονται τα παιδιά, "όπως ακριβώς και τώρα", "βρέθηκαν άνθρωποι που κοίταζαν το δικό τους συμφέρον και δεν λογάριαζαν καθόλου το συμφέρον του

Σελ. 642
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/643.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

λαού...".1 Το παρελθόν "εξηγεί" τις διαφοροποιήσεις που ή ελληνική κοινωνία υφίσταται στο κατοχικό σήμερα. Παρατηρούμε ότι η ιστορία για την οποία μιλάμε είναι ιδιαίτερα περιορισμένη και μοιάζει μάλιστα να είναι ή πρότυπη εικόνα αυτού του σήμερα.

Πρόκειται λοιπόν για μια ιστορία που πρώτος της στόχος είναι να συσπειρώνει τους ανθρώπους, να τους εντάσσει σε ενότητες. Πρέπει να την πλησιάσουμε πιο κοντά για να βρούμε τις υπόλοιπες ιδιότητες που έχει.

Είναι γνωστές οι εκδηλώσεις, σημαδιακές για το 1942 και 1943, στην επέτειο της Εθνικής γιορτής στις 25 Μαρτίου. Η νεολαία στεφάνωσε τα Ηρώα των αγωνιστών του 1821, συγκρούστηκε και ματώθηκε για να το πετύχει αυτό.2 Την ίδια στιγμή, οι αντιστασιακές οργανώσεις των νέων που δημιουργούνται, παίρνουν ονόματα όπως "Φιλική Εταιρεία Νέων" ή "Θεσσαλικός Ιερός Λόχος".3 Ακόμα περισσότερα δηλώνουν τα ψευδώνυμα που η συνωμοτικότητα της εποχής επέβαλλε. Υπάρχει σ' αυτά η αρχαιότητα (Αχιλλέας, Έκτορας, Άρης, Κίμωνας, Περικλής κλπ.) και το 1821 (Νικηταράς, Ανδρούτσος, Καραϊσκάκης, Ρήγας, Ξανθός κλπ,). Ο Πέτρος Ανταίος, αναφέρεται στις ιστορικές αναδρομές των νεανικών πρωτοβουλιών της εποχής με τη φράση: "Στην αρχή αντλούσαμε από το απύθμενο πηγάδι του εικοσιένα".4

Το παρελθόν, βλέπουμε, βρισκόταν διάχυτο στη σκέψη, συνόδευε κάθε αντιστασιακή πράξη, ιδιαίτερα των νέων. Μα για ποιο παρελθόν πρόκειται; Υπάρχει ένα χαρακτηριστικό κείμενο από κύριο άρθρο της Νέας Γενιάς, οργάνου του Κεντρικού Συμβουλίου της ΕΠΟΝ, που κάτω από τον τίτλο, "Επονίτης, ο νέος Έλληνας", βρίσκει τη σχέση του με την ιστορία. Το παραθέτουμε πάλι από το βιβλίο του Ανταίου:

"Όταν στις 23 Φλεβάρη του '43 ψιθυρίσαμε για πρώτη φορά τη λέξη Επονίτης, μόλις μπορούσαμε να πλάσουμε τη μορφή του. Τον φανταζόμαστε να προχωρεί στη μάχη της Αντίστασης, πιασμένος χέρι-χέρι με το λεβέντικο κλεφτόπουλο του Εικοσιένα και τον ρωμαλέο έφηβο της Αθηναϊκής Δημοκρατίας... Βλέπαμε την αγωνιστική του μορφή φωτισμένη από τη λάμψη του καριοφυλιού και την ανταύγεια της αρχαίας ασπίδας...".5

1. Τα αετόπουλα. Το αναγνωστικό του ΕΑΜ για την Γ' και Δ' τάξη (επανέκδοση Αθήνα 1982, εκδόσεις Ενημέρωση), σ. 62-63, κεφάλαιο "Ακριβώς όπως και το 1821". Το βιβλίο εκδόθηκε στο Παιδαγωγικά Φροντιστήριο Τύρνας με διευθύντρια τότε την παιδαγωγό Ρόζα Ιμβριώτη.

2. Βλέπε σχετικά: Π. Ανταίου, Συμβολή στην Ιστορία της ΕΠΟΝ, τ. A-I, Αθήνα 1977, έκδ. Καστανιώτη, σ. 189 κ.έ. Η αναζήτηση του πνεύματος του 1821 βρίσκεται στο επίκεντρο των εκδηλώσεων.

3. Στο ίδιο, σ. 105 (Φιλική Εταιρεία Νέων), σ. 221 (Θεσσαλικός Ιερός Λόχος).

4. Στο ίδιο, σ. 69-70.

5. Στο ίδιο, σ. 71-72.

Σελ. 643
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/644.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Δεν πρόκειται για το παρελθόν, για την ιστορία στο σύνολο της. Πρόκειται για συγκεκριμένα μέρη της. To 1821, ή αρχαιότητα κλπ. Tι το κοινό έχουν αυτά; Η έκφραση του συρμού είναι ότι παραδειγματίζουν. Ας το εκφράσουμε αλλιώς, αναλύοντας τη λέξη. Οι στιγμές αυτές είναι εικόνες για μίμηση, φτιάχνουν πρότυπα. Δημιουργούν δηλαδή, είναι αφετηρίες.6 Η αναφορά λοιπόν στο παρελθόν είναι μερική και επιλεκτική. Αφορά μόνο τις στιγμές των προτύπων, τις κορυφές της δημιουργίας θα λέγαμε. Πρόκειται για μια παραμόρφωση, για μια μεταγραφή έστω της ιστορίας.

Θα μπορούσαμε ν' αναζητήσουμε καλύτερα το σχήμα της αίσθησης του παρελθόντος στη διδασκαλία της ιστορίας, όπως γίνεται αυτή στα σχολικά βιβλία του EAM, για παράδειγμα στο αναγνωστικό που με τίτλο, Τα Αετόπουλα, εμφανίστηκε στο τέλος του 1943. Μπορούμε εδώ να μιλήσουμε για μια αφετηρία που βρίσκεται στα 1821, στον τότε ξεσηκωμό του λαού για την ελευθερία:

"Τον καιρό που είχαν σκλαβώσει την πατρίδα μας οι Τούρκοι, ακριβώς όπως τώρα οι Γερμανοί, ο λαός αγωνιζόταν (...) για τη λευτεριά του".7

Η ελευθερία ήρθε αλλά η πρόοδος δεν συνεχίστηκε. Άρχισε λοιπόν ήηπτώση:

"Ποτέ στα 120 χρόνια της ελεύθερης ζωής μας δεν είδαν τα παιδιά του λαού την στοργική φροντίδα του Κράτους. Πάντα αρρωστιάρικα, πεινασμένα, γυμνά, ξυπόλυτα. Πάντα χωρίς σχολεία, χωρίς γιατρό, χωρίς φάρμακα".8

Τα τελευταία όρια της πτώσης, το ναδίρ της, ήρθε στη μεταξική δικτατορία και την κατοχή:

"Ήρθε ο φασισμός και αποτέλειωσε το κακό. Ενώ θανατικό μεγάλο και μαρασμός έδερνε τα νιάτα, ο Βασιλιάς και o Μεταξάς έκαναν γιορτές και πανηγύρια" ... "Έπρεπε (τα παιδιά), για να πάρουν αξίωμα, να προδώσουν τον πατέρα τους, την μάνα τους, τους δασκάλους τους. Όσα δεν το έκαναν, τα έστελναν στις φυλακές, στις εξορίες, στα βασανιστήρια".9

Ακόμα χειρότερα στην ήττα, στην Κατοχή:

". . . ο Μεταξάς για να βοθήσει τους Γερμανούς άφησε άοπλη την πατρίδα..." ... "ο βασιλιάς άρπαξε το χρυσάφι που με το αίμα του το μάζεψε

6. Για τη σημασία των εννοιών αυτών στη μυθολογική σκέψη, μπορεί να γίνει αναφορά στο ί-ίργο του M. Eliade, και ιδιαίτερα στα βιβλία: Aspects du Mythe, Paris 1981 (1963), Gallimard και Le mythe de l'éternel retour, Paris 1981 (1969), Gallimard. Πρόσφατα, το έργο του Georges Dumézil, Mythe et épopée (Paris 1968-1973), φώτισε ακόμα περισσότερο τη λειτουργία των εννοιών αυτών στην ανθρώπινη νόηση.

7. Τα αετόπουλα, βλ. παραπάνω, σ. 62.

8. Στο ίδιο, σ. 64.

9. Στο ίδιο, σ. 20, 64

Σελ. 644
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/645.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ο Λαός, κι έφυγε μαζί με τους αρχηγούς της τεταρτοαυγουστιανής τυραννίας"10 ... "Ο Λαός ήταν εγκαταλειμένος στην τύχη του (...) Δεν φαινόταν καμμιά ελπίδα σωτηρίας πουθενά".11

Η πτώση είχε ολοκληρωθεί, μπορούσε ν' αρχίσει η αναδημιουργία:

"Τότε γεννήθηκε το EAM κι ανάλαβε τον αγώνα για να ζήσει o Λαός, μα και μαζί οργάνωσε την αντίσταση του Λαού και του ανέβαζε την όρεξη για αγώνες"12... "...σχηματίστηκε τότε ο ΕΛΑΣ, που γίνηκε ο εκδικητής του Λαού κι ο εγγυητής της νίκης".13

Πρόκειται για ένα σχήμα πού, ξεκινώντας από την αφετηρία, την μεγάλη δημιουργική στιγμή του 1821, συνεχίζει στην πτώση, στην καταστροφή μέχρι το απόλυτο χάος. Τότε μας ξαναφέρνει, στην αναδημιουργία της ιστορίας, στο ξανανέβασμά της στα επίπεδα του 1821,

Αυτό το ξανανέβασμα περιγράφεται συχνά στα κείμενα της εποχής με την έκφραση, "όπως ακριβώς και τώρα" ή "όπως ακριβώς και τότε". Αυτή ή επαναφορά στο προσκήνιο των καταστάσεων του παρελθόντος, απαγορεύει κάθε εξελικτική, γραμμική θα λέγαμε, παρουσίαση της ιστορίας. Έχουμε την έννοια του κύκλου. Οι Αθηναίοι έφηβοι, τα σπαρτιατόπουλα, τα παιδιά του Σουλίου, οι επονίτες είναι στιγμές ανάλογες, όμοιες. Όλη η ανάμεσα σε αυτά ιστορία, είναι μη δημιουργική και παρουσιάζεται σαν μια αόριστη περιπλάνηση που οδηγεί σε ολοένα και πιο απελπιστικό υποβιβασμό του Λαού και του τόπου. Στην περίπτωση μας, η δημιουργία, η αφετηρία του 1821, υποβιβάζεται, χάνεται στη συνέχεια. Φτάνουμε στο απόλυτο χάος του Μεταξά και της Κατοχής, στο αποκορύφωμα της παραπλάνησης, πριν επανέλθουμε στη δημιουργία, στις αγωνιστικές μέρες του EAM, της Αντίστασης. Η έκφραση "όπως ακριβώς και τώρα" ή "και τότε", βεβαιώνει το κλείσιμο του κύκλου. Την επάνοδο στη δημιουργική αφετηρία. Η ενδιάμεση μισητή ιστορία,14 η διήγηση της πτώσης, ακυρώνεται με αυτόν τον τρόπο. Τα πάντα γυρίζουν στην αφετηρία έτοιμα να αναδημιουργηθούν.

Χάρη σ' αυτή την τελετουργική χρήση του παρελθόντος ο παλαιός κόσμος, o πραγματικός κόσμος και τα κατάλοιπα του, χάνονται, διαγράφονται. Η ιδεολογία των παιδιών, η συγκρότηση τους, κατακτά το κενό, την καθαρότητα που είναι απαραίτητη πριν τη δημιουργία. Η ανθρώπινη πρωτοβουλία, ελεύθερη

10. Στο ίδιο, σ. 39.

11. Στο ίδιο, α. 52.

12. Στο ίδιο, σ. 52.

13. Στο ίδιο, σ. 52.

14. Για την έννοια της μισητής ιστορίας, βλ.: M. Eliade, Le mythe de l'éternel retour, σ. 135-140 επίσης: G. Bourde, H. Martin, Les écoles historiques, Paris 1983, éd. du Seuil, σ. 28-33.

Σελ. 645
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/646.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

πια, μπορεί να λειτουργήσει. Πρόκειται για μια ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗ. Αυτή η προσέγγιση του παρελθόντος είναι βαθιά απελευθερωτική.

Ίσως αυτά τα σχήματα να μας φαίνονται περίεργα, ξένα σε μια σύγχρονη ιστορία που πιστέψαμε εξελικτική και ορθολογισμένη. Ίσως να μας θυμίζουν τους χώρους της εθνολογίας, δομές της μυθολογίας, στοιχεία της μαγικής, της μυθικής σκέψης. Επειδή όμως τα ίχνη τους είναι πολύ καθαρά για να είναι αμφισβητήσιμα, θα πρέπει να αναρωτηθούμε για τις διαδρομές που χρησιμοποιεί ή εσωτερική, ή βαθιά λειτουργία της νόησης, της πρόσκτησης της ιστορικής διάστασης από τους ανθρώπους. Είναι σίγουρα σχήματα που μεταβάλλονται δύσκολα και αργά. Πού δεν χάνουν τη λειτουργικότητα τους έστω και σε διάστημα αιώνων.

Είναι ενδιαφέρον να παρατηρήσουμε ότι υπάρχει μια εξέλιξη του σχήματος αυτού στην Κατοχή, τουλάχιστο σε ό,τι αφορά τη διδασκαλία. Ενώ το σχήμα βρίσκεται σε κάθε αναφορά στο παρελθόν από το 1941 ως το 1944, στις παραμονές της Απελευθέρωσης, ένα σχολικό βιβλίο προσπαθεί να το ξεπεράσει. Πρόκειται για το αναγνωστικό του Μιχάλη Παπαμαύρου, Ελεύθερη Ελλάδα, που κυκλοφόρησε στις παραμονές της Απελευθέρωσης. Εκεί υπάρχουν ελάχιστες αναφορές στην ιστορία, αν και όσες υπάρχουν είναι πιστές στο σχήμα που αναφέραμε (το EAM είναι και εδώ ή νέα Φιλική Εταιρεία). Αντίθετα υπάρχει μια μεγάλη επιμονή στα γεγονότα, στα κατορθώματα της Αντίστασης, στο πολύ πρόσφατο αγωνιστικό παρελθόν. Οι αγώνες παρουσιάζονται διδακτικοί, να θέτουν κανόνες συμπεριφοράς, να αναδεικνύουν νέους ηθικούς, κοινωνικούς και πολιτικούς προσανατολισμούς.15 To παρελθόν θα λέγαμε έχει χαθεί τελείως. Αυτοί οι αγώνες του παρόντος που προβάλλονται, θεσμοποιούν, νομοθετούν για το μέλλον. Δημιουργείται ή εντύπωση ότι εδώ η ιστορία προσπαθεί να ξαναγίνει γραμμική, εξελικτική, άρα σίγουρη για το μέλλον. Διαχέεται ή πίστη ότι σίγουρα την οδηγούν οι δυνάμεις της Αντίστασης σε προκαθορισμένους στόχους. Η πολιτική κατάσταση έχει ξεπεράσει πια την απελευθερωτική λειτουργία του κύκλου. Εδώ, υπάρχει ανάγκη για βεβαιότητα στραμένη στο αύριο. Ουσιαστικά αυτό σημαίνει ότι η άρνηση του παρελθόντος βάθυνε, περιέλαβε και τις κορυφές, τις αφετηρίες. Εδώ πια υπάρχει μόνο το παρόν και το μέλλον.

Θέλω να κλείσω με δύο παρατηρήσεις. Η πρώτη είναι ότι αυτή ή παραμόρφωση, αυτή ή μεταγραφή της ιστορίας δεν εξαφανίστηκε, δεν χάθηκε με την Κατοχή και την Αντίσταση. Βρίσκεται ανάμεσά μας, επιβιώνει στις μέρες

15. Βλ. ειδικά τα κεφάλαιο.;: "Ο καπετάν-Τρομάρας", σ. 25, "Tο αετόπουλο", σ. 37 κλπ. Αντίθετα στο κεφάλαιο, "Tο EAM", σ. 9, έχουμε μια αντίληψη του παρελθόντος όμοια με εκείνη του προηγούμενου αναγνωστικού.

Σελ. 646
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/647.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

μας. Όχι μόνο επειδή τα τότε παιδιά της Αντίστασης, οι επονίτες, μεγάλωσαν με αυτή και τη μετέφεραν μαζί τους ως τις μέρες μας, αλλά και γιατί τα σχήματα αυτά βρίσκονται πάντα στο α-συνείδητο των ανθρώπων και κατά συνέπεια παραμένουν λειτουργικά. Είναι τρόποι λειτουργίας της νόησης, Στον πολιτικό λόγο για παράδειγμα, όπου τα πράγματα είναι πιο διαφανή και ευκολότερα αντιλήψιμα, έχουμε πολλά στοιχεία, Για την Αριστερά, μετά τον εμφύλιο, το EAM, την καθαρή δημιουργική στιγμή, το πρότυπο, το ακολούθησε η ήττα, η πτώση. Αναζήτησαν λοιπόν την αναγέννηση, τον τρόπο άρνησης, ακύρωσης της πτώσης, του υποβιβασμοί), της μισητής πραγματικής ιστορίας. Την επάνοδο στο EAM. Αυτό ερμηνεύει πολλές από τις πράξεις, τα κείμενα και την πολιτική των αριστερών σχηματισμών, που ίσως να μη φαίνονται και τόσο δεμένα με πραγματικότητες του σήμερα. Το σχήμα αντίληψης του παρελθόντος ερμηνεύει τις συμπεριφορές του χώρου.

Η τελευταία παρατήρηση αφορά την ιστορία που γράφουν οι ιστορικοί. Όχι ή συλλογική αντίληψη της αλλά ή "επιστημονική", θα λέγαμε, καταγραφή της. Οι συμπεριφορές του σήμερα, στηρίζονται σε νοοτροπίες βαθιές που διατηρούνται περίπου αναλλοίωτες μέσα στο χρόνο. Η ιστορία που γράφουμε πρέπει να είναι συνολική για να είναι ελεύθερη, για να έχει δυνατότητα ερμηνείας και ταξινόμησης, άρα για να υπάρχει. Αυτό το πεδίο της ανθρωπινής νόησης, του ασυνείδητου, των νοοτροπιών, είναι από τα πιο σημαντικά κομμάτια αυτής της συνολικότητας που θέλουμε να κατακτήσουμε. Πρέπει να στραφούμε σ' αυτό με τη σοβαρότητα που του αρμόζει.

Σελ. 647
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/648.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 648
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/649.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Η ΗΛΙΚΙΑ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΙΚΟΥ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ

ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ 1821 ΚΑΙ ΤΗΝ ΠΕΡΙΟΔΟ ΤΟΥ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑ (1821-1832)

TONIA ΚΙΟΥΣΟΠΟΥΛΟΥ

Το να εντοπίσουμε την ηλικία και να συγκεντρώσουμε πληροφορίες για την ζωή των ανθρώπων που θεωρούμε ότι ανήκουν στο πολιτικό προσωπικό της Ελλάδας κατά την περίοδο 1821-1832 έχει νόημα και ξεπερνάει, τον σκοπό των συνηθισμένων βιογραφιών για τους ήρωες του '21, όταν όλες αυτές οι πληροφορίες συνδυαζόμενες μας επιτρέπουν να σχηματίσουμε την εικόνα του ανθρώπινου δυναμικού που χρησιμοποιήθηκε για την οργάνωση του Κράτους. Κι ακόμα, αν μέσα από αυτές μπορούμε να διακρίνουμε κάποιες τάσεις ή νοοτροπίες στην πολιτική ζωή εκείνων των χρόνων.

Αυτό ακριβώς ήταν το πρώτο ζητούμενο μιας έρευνας, που είχε στόχο να μελετήσει την ύπαρξη, καταρχήν, και τον ρόλο των νέων στα πολιτικά πράγματα της Ελλάδας κατά την Επανάσταση και τα χρόνια του Καποδίστρια. Η πρώτη φάση αυτής της έρευνας τελείωσε με την συγκρότηση ενός σώματος τεκμηρίων για ολόκληρο το πολιτικό προσωπικό. Στην διάρκεια της αποδελτιώθηκαν οι σχετικές πηγές1 και καταρτίστηκε επί τη βάσει αυτών ονομαστικός

1. Οι κυριώτερες από τις πηγές που χρησιμοποιήθηκαν ήσαν:

I. Αρχεία

-Αθηναϊκό Αρχείον (έκδ. Ι. Βλαχογιάννη) Ι, Αθήνα 1901.

-Αρχείον Ελληνικής Παλιγγενεσίας μέχρι της εγκαταστάσεως της βασιλείας, τ. Α'- E', Αθήνα 1974-1978.

- Γενικά Αρχεία του Κράτους, Τα Ιστορικά έγγραφα του αγώνος του 1821 εις περιλήψεις και περικοπάς, (έκδ. Κ. Διαμάντη), Αθήνα 1971.

-Απ. Β. Δασκαλάκης, Αρχείον Τζωρτζάκη-Γρηγοράκη. Ανέκδοτα Ιστορικά έγγραφα Μάνης (1810-1835), Αθήνα 1976.

Β 18

Σελ. 649
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/650.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

κατάλογος των μελών του πολιτικού προσωπικού, συγκεντρώθηκαν δε σε ατομικό δελτίο τα στοιχεία που αφορούσαν καθένα πρόσωπο και είχαν σχέση με τον χρόνο γέννησης και θανάτου του, τον τόπο καταγωγής του, τις σπουδές του, την κοινωνική-επαγγελματική του θέση, την πολιτική του λειτουργία πριν την Επανάσταση, την περίοδο 1821-1832 και μετά από αυτήν, την κομματική του τοποθέτηση και όποια άλλη δραστηριότητά του εντοπίστηκε.

Θα προσπαθήσω να περιγράψω όσο γίνεται πιο συνοπτικά αυτό το υλικό που συγκεντρώθηκε και στην συνέχεια θα διατυπώσω μερικά από τα ερωτήματα ή προβλήματα που τίθενται και πρέπει να απαντηθούν, προκειμένου αυτό το υλικό, συγκεντρωμένο πια, να αξιοποιηθεί ως ιστορική πηγή.

- Ντίνος Κονόμος, ανέκδοτα κείμενα από το Αρχείον του Αντωνίου Τζούνη, Επετηρίς των Καλαβρύτων, τ. 2,1970, σ. 80-90.

- Γεώργιος Λάιος, Ανέκδοτες επιστολές και έγγραφα του 1821. Ιστορικά δοκουμέντα από τα Αυστριακά Αρχεία, Αθήνα 1958.

- A. Ζ. Μάμουκας, Τα κατά την αναγέννησιν της Ελλάδος υπό διαφόρων Εθνικών Συνελεύσεων συνταχθέντα πολιτεύματα, Πειραιάς 1839.

- I. A. Μελετόπουλος, Η Φιλική Εταιρεία. Αρχείον Π. Σέκερη, Αθήνα 1967.

- Β. Μέξας, Οι Φιλικοί, Αθήνα 1937.

- Στυλ. Μοτάκης, Συλλογή εγγράφων Ζαχαρία Πρακτικίδη (ή Τσιριγώτη). Έγγραφα των ετών 1810-1934, Χανιά 1953.

- Β. Π. Παναγιωτόπουλος, Πίνακες Αρχείου Λουριώτη, Κέντρον Νεοελληνικών Ερευνών, Αθήνα 1963.

II. 'Εφημερίδες

- Γενική Εφημερίς της Ελλάδος, 1825-1832.

III. Απομνημονεύματα

- Ν. Δραγούμης, Ιστορικαί αναμνήσεις (ρπιμ. A. Αγγέλου), Ι-ΙΙ, Αθήνα 1973.

-Ι. Μακρυγιάννης, Απομνημονεύματα (εισαγωγή-σχόλια Σπ. Ι. Ασδραχά), Αθήνα 1957.

- Μιχαήλ Οικονόμου, Ιστορικά της Ελληνικής Παλιγγενεσίας, Αθήνα 1873.

- Γεώργιος Ψύλλας, Απομνημονεύματα του βίου μου (εκδ. Ελευθ. Πρεβελάκη), Αθήνα 1974.

Καθώς οι πηγές δεν αφήνουν να φανεί άλλη πληροφορία, εκτός από τον τόπο καταγωγής των μελών του πολιτικού προσωπικού χρησιμοποιήθηκαν σχετικά βοηθήματα. Πρώτα χρήσιμα βοηθήματα ήσαν οι εγκυκλοπαιδείες και τα λεξικά. Σημαντικά βοηθήματα υπήρξαν οι τοπικές ιστορίες και κυρίως έργα που διαπραγματεύονται την συμβολή στον αγώνα αγωνιστών από συγκεκριμένες περιοχές. Μόλο που τα βοηθήματα αυτά χρησιμοποιήθηκαν με κάθε επιφύλαξη και για τον τρόπο που συγκροτήθηκαν και το αναπόδεικτο πολλές φορές των πληροφοριών τους, επέτρεψαν να συμπληρωθούν ορισμένα δελτία για τα άτομα που έδρασαν στις κατώτερες βαθμίδες και εξαφανίστηκαν από την πολιτική σκηνή αργότερα. Τέλος χρησιμοποιήθηκαν έργα, που είτε αποτελούν μονογραφίες για συγκεκριμένους ανθρώπους, είτε στην εισαγωγή τους περιέχονται βιογραφικά στοιχεία για κάποιους άλλους.

Σελ. 650
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/651.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Οι άνθρωποι, που περιελήφθησαν στο πολιτικό προσωπικό, γιατί κρίθηκε ότι επηρέασαν ή επηρεάστηκαν από την κεντρική εξουσία μέσα από την πολιτική σχέση, που είχαν με το Κράτος, και αποδελτιώθηκαν τα ονόματα τους, ήσαν 1.535. Ειδικότερα, αποδελτιώθηκαν πρώτα τα ονόματα των ανθρώπων που με την έναρξη της Επανάστασης σχημάτισαν:

- τις πρώτες τοπικές αρχές (Μεσσηνιακή Γερουσία, Εφορεία Καρυταίνης, Γενική Εφορεία, Εφορεία Ιμλακίων, Κοινότητα της Ήλιδος, Καγκελαρία της Κορίνθου, Καγκελαρία του Άργους, Βουλή της Θετταλομαγνησίας. Αρχή των Κονσόλων της Ανατ. Ελλάδος, Αρχή των Αθηνών, Γενική Εφορεία του Άθω, διοίκηση Ύδρας)·

- τις τοπικές συνελεύσεις (συνέλευση των Καλτετζών, σύνοδος της Ζαράκοβας, συνέλευση Ανατ. Ελλάδος, συνέλευση Δυτικής Ελλάδος)·

- τις πρώτες γενικές αρχές (Πελοποννησιακή Γερουσία, Γερουσία Δυτ. Ελλάδος, Άρειο Πάγο).

Ακολούθως αποδελτιώθηκαν τα ονόματα των προσώπων που επάνδρωσαν την Εκτελεστική, Νομοθετική και Δικαστική εξουσία, όπως αυτές διακρίθηκαν από το Σύνταγμα της Επιδαύρου. Ήσαν:

- τα μέλη των Εθνοσυνελεύσεων (1822-1832)·

- τα μέλη του Εκτελεστικού και του Βουλευτικού σώματος (1822-1832)·

- τα μέλη της Διοικητικής Επιτροπής της Ελλάδος (1826,1831-1832)·

- τα μέλη της Αντικυβερνητικής Επιτροπής της Ελλάδος (1826-1827)·

- τα μέλη της Βουλής (1827), του Πανελληνίου (1828-1829) και της Γερουσίας (1829-1832)·

- οι επικεφαλής των Υπουργείων και οι υπάλληλοι αυτών

- τα μέλη των δικαστηρίων·

- τα μέλη επιτροπών, που σχηματίστηκαν για να βοηθήσουν το έργο της Κυβέρνησης και των Εθνοσυνελεύσεων.

Τέλος αποδελτιώθηκαν τα ονόματα όσων απετέλεσαν την επαρχιακή διοίκηση, ήσαν δηλαδή τα μέλη των περιφερειακών αρχών, που σχηματίστηκαν παρά και μετά την συγκρότηση κεντρικής εξουσίας ιδιαίτερα στην Στερεά Ελλάδα και τα νησιά Ύδρα, Σπέτσες και Ψαρά (Διευθυντικές Επιτροπές Ανατ. Στερεάς. Αιγαίου Πελάγους, Διευθύνουσα Επιτροπή Δυτ. Στερεάς κ.ο.κ.)· οι διοικητές των επαρχιών, που τοποθετήθηκαν κατά καιρούς από την Κυβέρνηση και το υπαλληλικό προσωπικό της επαρχιακής διοίκησης. Ιδιαίτερη σκέψη χρειάστηκε ή περίπτωση των επαρχιακών και κοινοτικών δημογερόντων. Θεωρώντας ότι ο θεσμός της δημογεροντίας διατηρεί τα πρώτα χρόνια μια σχετική αυτονομία ως προς την κεντρική εξουσία και δεδομένου ότι, στο μέτρο που την επηρεάζουν με αντιπροσώπους τους, αυτοί εντοπίζονται από αλλού, δεν αποδελτιώθηκαν τα ονόματα των δημογερόντων για την περίοδο μέχρι

Σελ. 651
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/652.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

το 1828. Για τα χρόνια του Καποδίστρια, οπότε ή διαστρωμάτωση της περιφερειακής διοίκησης έγινε πιο αυστηρή και εξαρτημένη από την Κυβέρνηση, οι δημογέροντες περιελήφθησαν στο πολιτικό προσωπικό.

Για 360 από τους 1.535 ανθρώπους, που περιελήφθησαν στο πολιτικό προσωπικό, δεν γνωρίζουμε άλλο από την πολιτική τους λειτουργία την συγκεκριμένη στιγμή που τους συναντάμε. Πρόκειται κυρίως για άτομα που δρουν στα χαμηλότερα στρώματα της ιεραρχίας.

Πλήρες ατομικό δελτίο έγινε δυνατό να καταστρωθεί για 284 μόνον άτομα. Το γεγονός δεν είναι τυχαίο. Πέρα από κάποιο ποσοστό διαφυγής των πληροφοριών, που οφείλεται ασφαλώς σε κενά της έρευνας, ο τρόπος με τον οποίον οι πηγές και τα βοηθήματα δίνουν τις σχετικές πληροφορίες είναι ενδεικτικός του ειδικού βάρους, που κάθε πρόσωπο αποκτά στη νεοελληνική κοινωνία και αντίστοιχα στην ιστοριογραφία, θα άξιζε δε να μελετηθεί όχι μόνον για ιστοριογραφικούς λόγους.

Για τα υπόλοιπα πρόσωπα-μέλη του πολιτικού προσωπικού έχουμε σκόρπιες πληροφορίες για τον τόπο της καταγωγής τους, τον χρόνο του θανάτου τους και κυρίως για την πολιτική τους πορεία στην διάρκεια των 12 χρόνων μερικές φορές, τέλος, συνάγουμε και τον χρόνο γέννησης τους.

Είναι αναπόφευκτο να δώσω κάποιους αριθμούς: 110 πρόσωπα στο σύνολο των 354, που γι' αυτά ξέρουμε τον χρόνο γέννησης τους, έχουν γεννηθεί στα χρόνια 1790-1799, είναι, δηλαδή, 30-40 χρόνων την εποχή που μελετάμε. 96 πρόσωπα είναι 40-50 χρόνων, γεννημένα στο διάστημα 1780-1789 και 36 έχουν γεννηθεί μετά το 1800. Τέλος, 107 άτομα έχουν γεννηθεί πριν το 1780. Δεν κρίνω σκόπιμο να δώσω ακριβείς αριθμούς γι' αυτά. Σημειώνω μόνον ότι ένας άνθρωπος, ο Πανούτσος Νοταράς, έχει γεννηθεί το 1740 και είναι ο μεγαλύτερος σε ηλικία. Η ηλικία αυτού που είναι 81 χρόνων στην Α' Εθνοσυνέλευση και του Νικόλαου Δραγούμη, που έχει γεννηθεί το 1809, είναι δηλαδή 19 χρόνων, όταν διορίζεται στην γραμματεία του Καποδίστρια, δίνει το ανάπτυγμα της ηλικίας του πολιτικού προσωπικού για ολόκληρη την περίοδο 1821-1832.

Αν θελήσουμε να δούμε τα ποσοστά που διαμορφώνονται με βάση τον τόπο καταγωγής, αυτά έχουν ως εξής: 25,5% από την Πελοπόννησο, 23,4% από την Στερεά Ελλάδα, 3,6% από την Ήπειρο, 1,3% από την Θεσσαλία, 1,3% από την Μακεδονία, 2% από τα Επτάνησα, 15,8% από τα νησιά του Αιγαίου Πελάγους, 4% από την Κρήτη και 3% από την Μικρά Ασία και την Οδησσό.

Ως προς την κοινωνική τους θέση, τα πρόσωπα αυτά τελείως ενδεικτικά -λέγω ενδεικτικά, γιατί κάποιοι άνθρωποι δεν μπορούν να καταταχθούν σε μία μόνον κοινωνική κατηγορία- είναι σε ποσοστό: 52% πρόκριτοι, 24,1%

Σελ. 652
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/653.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

έμποροι-πλοιοκτήτες, 12,7% δάσκαλοι-γιατροί-δικηγόροι, 9,2% κληρικοί, 2% Φαναριώτες.

Την πολιτική εξουσία, λοιπόν, διαχειρίζονται στο διάστημα 1821-1832 άνθρωποι, από τους οποίους οι πιο πολλοί (39%) είναι ηλικίας 30-40 χρόνων.

Το πρώτο ερώτημα, που γεννιέται, είναι σχετικό με την περίοδο της ανθρώπινης ζωής, που αντιπροσωπεύει αυτή ή ηλικία την εποχή που μας απασχολεί.

Η πληροφορία του Φωτάκου είναι βοηθητική: Περιγράφοντας στα Απομνημονεύματα του2 το στρατόπεδο των Ελλήνων στο Βαλτέτσι διαβεβαιώνει ότι όλοι οι οπλαρχηγοί ήσαν "εις ώριμον ηλικίαν από 20 έως 55 χρόνων". Ο Μακρυγιάννης, πάλι, αρχίζοντας να γράφει 32 χρόνων λέγει πως έμαθε γράμματα στα γεράματα.3 Πολύ πιθανόν να κάνει ένα σχήμα λόγου για να τονίσει περισσότερο την δυσκολία του εγχειρήματος του, μά φαίνεται κιόλας πως δεν έχει την αίσθηση του άνθρωπου που είναι νέος ή που μόλις προ ολίγου πέρασε τα όρια -ασαφή ούτως ή άλλως- της νεαρής ηλικίας. Ο Γ. Γαζής, τέλος, στο λεξικό του "της Επαναστάσεως"4 λίγες φορές μιλάει για την ηλικία των βιογραφουμένων και μόνον όταν πρόκειται, για πολύ νέους, όπως ο ίδιος τους χαρακτηρίζει, ή για γέρους. Δεν είναι συμπτωματικό ίσως, ότι, όπως έδειξε μια πρόχειρη επαλήθευση, πρόκειται για ανθρώπους μικρότερους από 20 χρόνων.

Τυχαίνει, βέβαια, όλες αυτές οι μαρτυρίες να αφορούν στρατιωτικούς. Έχουμε, όμως, και τα όρια της ηλικίας, που έθεταν τα πρώτα Συντάγματα για τους εκλόγιμους και που μπορούμε να τα θεωρήσουμε ενδεικτικά, μόλο που είναι γνωστό πως τα Συντάγματα αυτά διαμορφώθηκαν με βάση πολιτισμικές αρχές διαφορετικές από αυτές του Φωτάκου ή του Μακρυγιάννη. Έτσι, το Σύνταγμα της Επιδαύρου όριζε όριο ηλικίας το 30ό έτος, που με απόφαση της Συνέλευσης του Άστρους κατεβαίνει στα 25 χρόνια,5 προσαρμοζόμενο, νομίζω, στις τρέχουσες πρακτικές.

Μια υπόθεση, λοιπόν, θα ήταν πως ένας άνδρας μετά τα 20 χρόνια του θεωρείται εκείνη την εποχή ώριμος, για να αναλάβει κάποιες τουλάχιστον ευθύνες, και μπαίνει σε μια περίοδο της ζωής του, οπού δεν χρειάζεται να προσδιοριστεί ο αριθμός των χρόνων που φέρει. Αυτή η περίοδος τελειώνει, όταν

2. Φωτάκου, Απομνημονεύματα περί της Ελληνικής Επαναστάσεως, Αθήναι I960, σ. 94.

3. Ι. Μακρυγιάννης, ό.π., σ. 14.

4. Γεώργιος Γαζής, Λεξικόν της Επαναστάσεως και αλλά έργα (επιμ. A. Βρανούση), Γιάννενα 1971.

5. Αλεξ. Σβώλος, Τα ελληνικά συντάγματα (1822-1952): η συνταγματική Ιστορία της Ελλάδος (επιμ. Λουκά Αξελού), Αθήνα 1972, σ. 26.

Σελ. 653
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/654.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

γίνεται γέρος. (Ο Σισίνης, π.χ., αναφέρεται γέρος και είναι 61 χρόνων εκείνη την στιγμή, ενώ ο Κολοκοτρώνης, 50 χρόνων, όταν αρχίζει η Επανάσταση, μένει στην Ιστορία ως γέρος του Μοριά.)

Αν αυτό ισχύει, -και θα επιβεβαιωνόταν ασφαλέστερα, όταν θα εντοπιζόταν και από άλλους δρόμους ο μέσος όρος της ζωής- μπορούμε να πούμε ότι κανένα από τα μέλη του πολιτικού προσωπικού δεν είναι νέος για την εποχή του, δεν ανήκει άρα σε ξεχωριστή κατηγορία βάσει της ηλικίας του, που να τον διαφοροποιεί από τους άλλους και να τον κατατάσσει ανάλογα στην ιεραρχία. Στο Εκτελεστικό Σώμα το 1824 μετέχει ο Ασημ. Φωτήλας που είναι 63 χρόνων, αλλά και ο Κωνσταντίνος Μαυρομιχάλης, που έχει γεννηθεί το 1797.

Ανήκουν, όμως, τελικά όλοι αυτοί οι άνθρωποι σε μια γενιά; Ο Κανέλλος Δελιγιαννης που είναι 42 χρόνων ανήκει στην ίδια γενιά με τον Αλεξ. Μαυροκορδάτο γεννημένον το 1790 και ακόμη περισσότερο με τον Νικ. Δραγούμη;

Ποια είναι τα διαφοροποιητικά χαρακτηριστικά αυτών των ανθρώπων, από τους οποίους ορισμένοι συνεχίζουν να ασκούν κάποια πολιτική λειτουργία, ανάλογη προς αυτήν που ασκούσαν πριν την Επανάσταση και άλλοι μόλις τώρα εγκαινιάζουν το πολιτικό τους στάδιο; Και γι' αυτούς τους τελευταίους, που είναι και οι νεώτεροι σε ηλικία, ποιο είναι το κλίμα μέσα στο οποίο ο καθένας ανδρώθηκε και μέσα από ποιους ιδεολογικούς μηχανισμούς διαπαιδαγωγήθηκε, ώστε κάποια στιγμή να βρεθεί να ασχολείται με την πολιτική; Μπορούμε να μιλήσουμε για κοινωνικές συνθήκες διαφορετικές ή διαφοροποιημένες τα τελευταία χρόνια πριν την Επανάσταση και να τις συσχετίσουμε με την γενιά των ανθρώπων που μεγαλώνουν μέσα σ' αυτές; Τέλος, ποιος είναι ο μηχανισμός προώθησης αυτών των ανθρώπων στην πολιτική εξουσία, που είναι άλλωστε στενά συνυφασμένος με την κοινωνική τους προέλευση;

Τέτοια ερωτήματα γεννιώνται, έτσι ώστε να μην αρκεί από μόνη της ή ηλικία να προσδιορίσει την σημασία του γεγονότος ότι και νέοι άνθρωποι -έστω με τα σημερινά κριτήρια νέοι- μετέχουν στην συγκρότηση του υπό ίδρυση Κράτους. Όπως δεν μπορεί να εξηγήσει την έκπληξη -γεροντική ίσως- του Ραγκαβή, που μόλις είχε φθάσει στην Ελλάδα, διαπίστωσε ότι ο εξάδελφος του, Γρηγόριος Σούτσος, γεννημένος το 1802, είχε καταλάβει "παρ' ηλικίαν" θέση στο Πανελλήνιο.6

Στο σημείο που βρίσκεται τώρα η συγκεκριμένη έρευνα, μπορούμε απλώς να περιγράψουμε τις διακριτές ομάδες των ανθρώπων, που αναμειγνύονται για πρώτη φορά στην πολιτική τα χρόνια 1821-1832.

Οι πιο πολλοί από αυτούς είναι γόνοι προκριτικών οικογενειών, που συνεχίζουν την οικογενειακή παράδοση. Γίνονται κυρίως μέλη των Εθνοσυνελεύσεων

6. Αλεξ. Ρ. Ραγκαβής, Απομνημονεύματα, τ. A', Αθήνα 1894, σ. 225.

Σελ. 654
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/655.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

και επανδρώνουν την επαρχιακή διοίκηση. Όσο κι αν υπάρχουν διαφορές μεταξύ τους, τόσο στην παιδεία, όσο και στο πολιτικό τους βάρος, ή καταγωγή τους από οικογένεια προκρίτων είναι αποφασιστικός παράγοντας για την θέση τους στην πολιτική ζωή εκείνων των χρόνων.

Κάποιοι άλλοι έρχονται από το εξωτερικό. Είναι οι φοιτητές στα Πανεπιστήμια της Δύσης και οι Φαναριώτες, άνθρωποι που έχουν ζήσει από κοντά τις αλλαγές που γίνονται στην Ευρώπη και έχουν επηρεαστεί από τις επαναστατικές ιδέες του καιρού τους. Αυτοί, εξαιρέσει των γνωστών αρχηγών Μαυροκορδάτου, Υψηλάντη, Νέγρη, γίνονται απαραίτητοι λόγω της παιδείας τους στην οργανωτική στήριξη της κρατικής μηχανής και διορίζονται συνήθως σε θέσεις γραμματέων στην αρχή, αναλαμβάνουν δε δραστήριο ρόλο στα νομοθετικά σώματα.

Αν σ' αυτές τις δύο ομάδες, προστεθούν οι μικρότερες των στρατιωτικών και των λίγων εμπόρων, που φθάνουν μέσω της Φιλικής Εταιρείας στην πολιτική, έχουμε μία πρώτη, σχηματική εικόνα του ανθρώπινου δυναμικού που μετέχει στην Εκτελεστική και Νομοθετική εξουσία, συνθέτει τα Δικαστήρια και σχηματίζει σιγά-σιγά το σώμα των υπαλλήλων της Διοίκησης.

Στην συνέχεια τίθεται ασφαλώς το πρόβλημα της συμβολής της κάθε ομάδας και των μελών της στην διαμόρφωση των νέων θεσμών, ώστε μέσα από αυτήν να αναζητηθούν οι πρωτοπορίες, αν υπάρχουν.

Σ' αυτό και στα άλλα προβλήματα ομολογώ την αδυναμία μου να απαντήσω, προς το παρόν τουλάχιστον. Γιατί υπολείπεται πολλή δουλειά για το επόμενο στάδιο αυτής της έρευνας. Κυρίως χρειάζεται να συσχετιστούν τα ποσοστά που προ ολίγου παρέθεσα κατά ζεύγη του τύπου ηλικία-καταγωγή, ηλικία-κοινωνική θέση, ηλικία-πολιτική λειτουργία, πολιτική λειτουργία-καταγωγή κ.ο.κ., και ακόμη να βρεθούν, με ακριβέστερη στατιστική μέθοδο πια, τα αντίστοιχα ποσοστά κατά περιόδους μέσα στο διάστημα 1821-1832. Πρέπει, επίσης, να μελετηθεί προσεκτικά και να αξιολογηθεί ή εξέλιξη αυτών των ανθρώπων μέσα στην περίοδο που μας απασχολεί και μετά από αυτήν. Χρειάζεται, τέλος, να διερευνηθούν οι δυνατότητες που έδινε η ελληνική κοινωνία για την δημιουργία των ηγετικών της στρωμάτων, σε μια εποχή, όπου αλλάζει το πολιτικό σκηνικό και αρχίζει να παγιώνεται.

Μου φαίνεται πως, αν περιοριζόμουν στο να διατυπώσω κάποια συμπεράσματα σχετικά με το γεγονός ότι το πολιτικό προσωπικό δεν ανανεώνεται σημαντικά εκείνα τα χρόνια, ότι ο τοπικός παράγοντας παίζει αποφασιστικό ρόλο στην διαμόρφωση του ή ότι σχηματίζονται οικογένειες πολιτικών -συμπεράσματα που θα μπορούσαν και τώρα να εξαχθούν- αυτά θα ήσαν περίπου αυτονόητα και εύκολα θα ελέγχονταν ως ανεπαρκή από όποιον είχε στο νου του το αρχικό ζητούμενο αυτής της έρευνας.

Σελ. 655
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/656.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 656
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/657.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Η ΦΟΙΤΗΤΙΚΗ ΣΥΝΤΡΟΦΙΑ (1910)

ΚΑΙ ΤΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ

ΤΩΝ ΠΡΩΤΟΠΟΡΙΑΚΩΝ ΚΙΝΗΜΑΤΩΝ

PENA ΣΤΑΥΡΙΔΗ-ΠΑΤΡΙΚΙΟΥ

Το 1910 ιδρύεται στην Αθήνα φοιτητικό σωματείο με την επωνυμία Φοιτητική Συντροφιά και με σκοπό, σύμφωνα με το καταστατικό που δημοσιεύει "να βοηθήση την καθιέρωση της ζωντανής Ελληνικής Γλώσσας σε όλα τα είδη του γραφτού μας λόγου".1 Πρόκειται, δηλαδή, για οργανωμένη συλλογική πρωτοβουλία νεαρών δημοτικιστών που εκδηλώνεται για πρώτη φορά σ' ένα χώρο ιδιαίτερα ευαίσθητο και πάντως φανερά εχθρικό απέναντι, στο κίνημα του δημοτικισμού: Το Πανεπιστήμιο.

Το σωματείο αυτό, με τη χαρακτηριστική ρευστότητα κι εναλλαγή προσώπων που παρουσιάζουν οι φοιτητικές ενώσεις, ατονεί κι επανεμφανίζεται με την ίδια επωνυμία άλλες δύο φορές, μία το 1915 και άλλη μία το 1921, Οπότε και διατηρείται χωρίς σημαντική διακοπή παρουσίας τουλάχιστον ως το 1929. Όμως, τα λίγο-πολύ γνωστά χρονικά αυτά όρια της δράσης της Φοιτητικής Συντροφιάς θα πρέπει μάλλον να τροποποιηθούν, δεδομένου ότι εντοπίστηκαν στοιχεία που αποδεικνύουν την ύπαρξη φοιτητικού σωματείου με την ίδια επωνυμία στα έτη 1931, 1932 και 1933. Από τις ίδιες μαρτυρίες προκύπτει ότι και τα τοπικά όρια της δράσης της Φοιτητικής Συντροφιάς είναι ευρύτερα: το 1931 φαίνεται πως το ίδιο σωματείο λειτούργησε και στο Πανεπιστήμιο της Θεσσαλονίκης.

Αυτή, λοιπόν, είναι καταρχήν ή χρονική περίοδος, πάνω από είκοσι χρόνια, μέσα στην οποία πρέπει να αναζητηθούν τα στοιχεία που θα επιτρέψουν την απογραφή της δράσης και την αποτίμηση της σημασίας του φοιτητικού

1. Βλ. το πλήρες κείμενο του καταστατικού στο π. Ο Νουμάς, φ. 380, 21 του Φλεβάρη 1910, σ. 1. To κείμενο υπογράφουν κατά σειρά οι: Φίλιππος Δραγούμης, Μίλτος Κουντουράς, Κώστας Χαριτάκης, Βασίλης Ρώτας και Τίμος Ιωαννίδης.

Σελ. 657
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/658.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

αυτού σωματείου που κινήθηκε μόνιμα γύρω από τον ιδεολογικό άξονα του δημοτικισμού.

Όμως, ο ιδεολογικός αυτός άξονας που επιβάλλει μια συνεχή αναφορά στην ίδια την ιστορία του δημοτικιστικού κινήματος, η ποικιλία των κοινωνικών και πολιτικών αντιδράσεων απέναντι σ' αυτό το κίνημα καθώς και ο αποσπασματικός χαρακτήρας της παρουσίας και της δράσης του σωματείου καθιστούν φυσιολογική, σ' ένα πρώτο στάδιο τουλάχιστον, την κατά περιόδους προσέγγιση και μελέτη του.

Για τους παραπάνω λόγους, ή σύντομη αύτη παρουσίαση αναφέρεται μόνο στην πρώτη περίοδο της λειτουργίας του σωματείου και σκοπεύει κυρίως στην αναζήτηση των τρόπων, με τους οποίους μπορεί να διερευνηθούν και να γίνουν αντιληπτές οι πραγματικές διαστάσεις των πρωτοποριακών φαινομένων που σημειώνονται στην Ελλάδα κατά την πρώτη δεκαετία του 20ού αιώνα.

Ως προς το χρονικό πλαίσιο της πρώτης περιόδου δράσης της Φοιτητικής Συντροφιάς, μπορούμε να είμαστε βέβαιοι: η ημερομηνία που φέρει το καταστατικό είναι 17 Φεβρουαρίου 1910 και όσο για την πρώτη διακοπή της δραστηριότητας του, υπάρχει σύγχρονη, δημοσιευμένη μαρτυρία μέλους της που την τοποθετεί το καλοκαίρι του 1911.2 Πρόκειται, δηλαδή, για μια περίοδο δράσης μόλις ενάμισι χρόνου.

Το σωματείο είναι άτυπο. Τα σωματεία πριν από την ψήφιση του σχετικού νόμου του 1914, ιδρύονταν με Βασιλικό Διάταγμα που εξέδιδε ο Υπουργός των Εσωτερικών. Το σχετικό διάταγμα μαζί με το καταστατικό του σωματείου δημοσιεύονταν στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως. Το καταστατικό που γνωρίζουμε της Φοιτητικής Συντροφιάς, δημοσιευμένο στο π. Ο Νουμάς, γραμμένο καθώς ήταν στην δημοτική δεν ήταν δυνατό να είχε υποβληθεί, τουλάχιστον σ' αυτή την μορφή, στον υπουργό Εσωτερικών για έγκριση. Η περίπτωση να υποβλήθηκε άλλο καταστατικό γραμμένο στην καθαρεύουσα ώστε να πραγματοποιηθεί και ή τυπική σύσταση του σωματείου, ερευνήθηκε: τα φύλλα της Εφημερίδας της Κυβερνήσεως του έτους 1910 δεν περιέχουν σχετικό Β.Δ. Επομένως πρέπει να δεχτούμε ότι πρόκειται για εντελώς άτυπο σωματείο.

Ο αριθμός των μελών που έχει επισημανθεί ως τώρα γι' αυτή την πρώτη περίοδο είναι τριάντα τρία. Από αυτά τα 33 ονόματα, ωστόσο, μόνον των 14 ή ιδιότητα του μέλους δεν γεννά καμιά αμφιβολία δεδομένου ότι αναφέρεται ρητά στα κείμενα που συνέταξε η ίδια η Φοιτητική Συντροφιά κατά την εποχή της λειτουργίας της. Για την ιδιότητα του μέλους των υπολοίπων 19, υπάρχουν μόνο μεταγενέστερες γραπτές ή προφορικές μαρτυρίες.

2. Βλ. Γ.Κ., "Για τα μέλη της Φοιτητικής Συντροφιάς" στο Δελτίο του Εκπαιδευτικού Ομίλου, τ. 3, 1913, σ. 341.

Σελ. 658
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/659.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Η αναζήτηση αριθμητικών στοιχείων σε αυτού του είδους τις έρευνες αποτελεί, βέβαια, περιήγηση σε κινούμενη άμμο. Ήδη, το Φεβρουάριο του 1911 δημοσιεύεται επιστολή στο π. Ο Νουμάς, με την υπογραφή "Σύντροφος", ψευδώνυμο που προφανώς υπονοεί κάποιο μέλος, μέσα στην οποία γίνεται λόγος για 80 μέλη.3 Το ίδιο το περιοδικό σε δικό του σημείωμα, ένα μήνα αργότερα, μιλάει για 110 μέλη.4 Η απόσταση από τα 14 επώνυμα μέλη που εμφανίζονται δημόσια μέχρι τα 110 είναι μεγάλη και δυσχεραίνει εξαιρετικά την απόπειρα εξεύρεσης του ποσοστού που αντιπροσωπεύει ή Φοιτητική Συντροφιά στο φοιτητικό σώμα. Όμως, ούτε οι αριθμοί που αφορούν αυτό το σύνολο και που προέρχονται από επίσημες πηγές δημιουργούν μεγαλύτερη ασφάλεια.

Παρακάμπτω, πάντως, το πρόβλημα αυτό των ελληνικών στατιστικών και παίρνω ως πιο βέβαιο τον αριθμό που δίνει το Γραφείο Στατιστικής του Υπουργείου των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως για το σχολικό έτος 1910-1911. (Δημοσιεύεται το 1912.) Το σύνολο των φοιτητών όλων των ετών στις Σχολές του Πανεπιστημίου Αθηνών (θυμίζω ότι οι Σχολές ήσαν ή Νομική, Θεολογική, Φιλοσοφική, Φυσικομαθηματική, Ιατρική και το Φαρμακευτικόν Σχολείον) για εκείνη τη χρονιά είναι 3.358. Αν σ' αυτό τον αριθμό προσθέσουμε και τους σπουδαστές του Διδασκαλείου -μερικά μέλη της Φοιτητικής Συντροφιάς πρέπει να προέρχονται από αυτό- οι οποίοι είναι για το ίδιο έτος 89, παρατηρούμε ότι το φοιτητικό σώμα από το οποίο αντλεί τα μέλη της η Φοιτητική Συντροφιά είναι της τάξης των 3.500 (3.467 για την ακρίβεια) σπουδαστών. Εάν τα μέλη του σωματείου είναι πράγματι 110, ο αριθμός είναι μεγάλος και θέτει ορισμένα ερωτηματικά.

Απ' όσο ξέρουμε το κίνημα του δημοτικισμού στα 1910 κάθε άλλο παρά μαζικό είναι και η μάχη δίνεται ακόμη από σκόρπιες φωνές επώνυμων κυρίως λογίων και διανοουμένων. Στα 1905, άλλωστε, ο Ψυχάρης είχε δημοσιέψει έναν κατάλογο των δημοτικιστών, που τον είχε καταρτίσει με αρκετά χαλαρά κριτήρια -όσοι είχαν δημοσιέψει έστω και μια μετάφραση στη δημοτική- και ο οποίος περιελάμβανε μόλις 150 ονόματα. Ο ίδιος μάλιστα σημείωνε ότι είχε αφαιρέσει μερικά ονόματα φοιτητών: "Αναγκάστηκα να σβήσω κάμποσα ονόματα", έγραφε, "γιατί μου γράφουνε από την Αθήνα για μερικούς..., πως ο τάδες κι ο τάδες είναι τελειόφοιτοι της φιλολογίας, δίνουνε σήμερις άβριο εξέταση κι αν τους τυπώσουμε τα ονόματά τους, το ίδιο σα να λέγαμε στους δασκάλους· χτυπήστε τους !... Σπιούνοι του*** και του*** έχουνε λυσσάξει να μάθουνε ποιοι φοιτητές της φιλολογίας πηγαίνουνε στο γραφείο του Νουμά".5

3. Βλ. π. Ο Νουμάς, τ. Θ', 1911, σ. 141.

4. Βλ. στο ίδιο, σ. 192.

5. Γ. Ψυχάρη, "Τρομοκρατία", π. Ο Νουμάς, φ. 133, 30 του Γεννάρη 1905, σ. 1= Ρόδα και Μήλα, τ. Ε2, Αθήνα 1909, σ.33.

Σελ. 659
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/660.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Μαρτυρίες τέτοιες υπάρχουν και για τα μεταγενέστερα χρόνια, δημοσιευμένες στο Νουμά, πράγμα που αποδεικνύει ότι το κλίμα δεν έχει αλλάξει, καθόλου στο χώρο του Πανεπιστημίου Αθηνών ως το 1910 που ιδρύεται η Φοιτητική Συντροφιά. Το κλίμα αυτό επιτρέπει να υποθέσουμε ότι τα 110 μέλη της Φοιτητικής Συντροφιάς ή καλύτερα τα 96 που παραμένουν σιωπηλά, δικαιολογημένα αισθάνονται, πως διατρέχουν κίνδυνο αν μαθευτεί ή σύνδεσή τους με το δημοτικιστικό σωματείο. Αυτός πρέπει να είναι και ο λόγος, για τον οποίον είναι δύσκολο σήμερα να εντοπιστούν τα ίχνη τους.

Όμως, αν μέσα σ' αυτό το κλίμα υπήρχαν 110 έστω "συμπαθούντες" προς το δημοτικισμό πρέπει: α) να πιστέψουμε ότι ο δημοτικισμός είχε αρχίσει να αποκτά μια βάση στον πανεπιστημιακό χώρο που δεν είχε βέβαια κρυσταλλωθεί αλλά αποτελούσε μια πλατειά ρευστή επιρροή και β) να αναρωτηθούμε μήπως είχε αρχίσει μια διαφοροποίηση στο φοιτητικό σώμα, το οποίο, ως τότε τουλάχιστον, είχε εμφανιστεί φανατικά προσκολλημένο στις γλωσσικές σχολαστικές απόψεις που εξέφραζε το Πανεπιστήμιο' τούτο, άλλωστε, είχε φανεί με δραματικό τρόπο στη διάρκεια των "Ευαγγελιακών" και των "Ορεστειακών".

Από τα στοιχεία που διαθέτουμε -και αναφέρω ενδεικτικά το καταστατικό της Φοιτητικής Συντροφιάς όταν ξαναϊδρύθηκε το 1915 και στο οποίο η δημοτική γλώσσα δεν είναι πια στόχος αλλά όργανο, ενώ οι σκοποί είναι "...το ξάπλωμα της ελεύτερης σκέψης και το ριζοβόλημα της καθαρής αλήθειας στη ζωή και στην ιδεολογική μόρφωση"- μπορούμε να υποθέσουμε πως πράγματι είχε αρχίσει μια διαδικασία προς την κατεύθυνση της διαμόρφωσης ιδεών κοινωνικής κριτικής και αμφισβήτησης μέσα στο Πανεπιστήμιο, πράγμα όμως που θα φανεί αργότερα όταν στο χώρο αυτό εμφανιστούν κι άλλες αντίστοιχες ομάδες.

Για την ώρα, πρόκειται για μια ομάδα 14 επώνυμων φοιτητών, οι οποίοι εμφανίζονται δημόσια, εκδίδουν "δελτίο" που το φιλοξενεί ο μαχητικός Νουμάς και αναπτύσσουν δραστηριότητα όχι μόνον φιλολογική, αλλά που μερικές φορές έχει χαρακτήρα πολιτικής παρέμβασης.

Πρόκειται, δηλαδή, για μια ομάδα πρωτοποριακή. Πρωτοποριακή όμως σε σχέση προς τι; Με ποιο τρόπο μπορεί να περιγραφεί και να μελετηθεί μία "πρωτοπορία" που εμφανίζεται μέσα στις ελληνικές κοινωνικές συνθήκες κατά την πρώτη δεκαπενταετία του 20ού αιώνα. Ο πρώτος τρόπος, αναγκαίος οπωσδήποτε, είναι να μελετήσουμε τη δράση της και τα κείμενα της: τι έκανε και τι έλεγε. Προς αυτή την κατεύθυνση άλλωστε τείνουν και οι περισσότερες έρευνες που έχουν τέτοιο αντικείμενο όπως λ.χ. το δημοτικισμό. Μελετούμε τις εσωτερικές διεργασίες του κινήματος και καταλήγουμε πολλές φορές σε ολοκληρωμένη περιγραφή της εξέλιξης του κινήματος αυτού ή της ομάδας, των ποικίλων τάσεων που εκδηλώνονται μέσα σ' αυτά, των ισορροπιών που

Σελ. 660
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 641
    1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

    ΑΠΟ ΤΗ ΜΕΤΑΓΡΑΦΗ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΝΑΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ΤΗΣ:

    ΤΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ ΚΑΙ H ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΣΤΗΝ ΕΠΟΧΗ ΤΗΣ ΕΠΟΝ

    ΓΙΩΡΓΟΣ ΜΑΡΓΑΡΙΤΗΣ

    Πίσω από τα γεγονότα της ιστορίας που αιχμαλωτίζουν την προσοχή και τη γνώση μας, υπάρχει ένας ολόκληρος κόσμος με διαστάσεις απρόβλεπτες και με λειτουργίες σημαντικές. Πρόκειται για το χώρο της ανθρώπινης νόησης, του συνειδητού αλλά και του ασυνείδητου, το χώρο της νοοτροπίας, της ιδεολογίας, της σκέψης. Είναι περιττό να επιμείνω στη σημασία του μέσα στο ιστορικό είναι και το ιστορικό γίγνεσθαι. Πρόσφατα στη χώρα μας, τα μακρυγιαννικά οράματα, μας έμαθαν να τον σεβόμαστε περισσότερο.

    Μέσα στο χώρο αυτό, βρίσκουν τη θέση τους οι πολλαπλές λειτουργίες της μνήμης. Δεν αναφέρομαι στις βιολογικές της αφετηρίες, αλλά στις κοινωνικές της διαστάσεις. Στη συλλογική μνήμη που ονομάζουμε συμβατικά ιστορική. Οι ιστοριογράφοι, όσοι επιχειρούν να καταγράψουν το παρελθόν, έχουν σίγουρα αντιληφθεί το μεγάλο της βάρος, το γεμάτο αδράνεια, που στέκεται φραγμός ή και οδηγός στις δικές τους πρωτοβουλίες. Ανήκει αυτή η μνήμη, σ' ένα επίπεδο του ιστορικού χρόνου που μεταβάλλεται αργά, βασανιστικά. Ανήκει στη μακρά διάρκεια, θα λέγαμε επιστημονικά.

    Δεν είναι πάντα εύκολο να αποκτήσουμε, να αποσπάσουμε από τις πηγές, τις εικόνες που δημιουργεί στο νου των ανθρώπων αυτή ή αίσθηση του παρελθόντος. Για τους ιστορικούς υπάρχει μια μόνο μεγάλη ευκαιρία. Αυτή η ιστορική συνείδηση, η συλλογική ιστορική αίσθηση, βρίσκεται πάντα στο κέντρο της μύησης των νέων ανθρώπων. Βρίσκεται μέσα στη διδασκαλία που τους απευθύνεται. Είναι θα λέγαμε μια από τις νοητικές λειτουργίες που ο νέος άνθρωπος πρέπει να κατακτήσει για να μυηθεί, να ενταχθεί μέσα στο οποίο κοινωνικό σύνολο.