Συγγραφέας:Διεθνές Συμπόσιο
 
Τίτλος:Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:1
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Συντελεστές:Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού
 
Έτος έκδοσης:1986
 
Σελίδες:725
 
Αριθμός τόμων:2 τόμοι
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Βιβλιογραφία
 
Διεθνή Συμπόσια
 
Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Μαθητεία και εργασία
 
Νεανικά έντυπα
 
Νεανικές οργανώσεις
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ευρώπη
 
Χρονική κάλυψη:Μεσαίωνας-20ός αιώνας
 
Περίληψη:Το βιβλίο αυτό περιέχει τα πρακτικά του πρώτου επιστημονικού συμποσίου που διοργάνωσε η επιτροπή του ΙΑΕΝ σε συνεργασία με την Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού. Το συμπόσιο, με θέμα «Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας», έγινε στο αμφιθέατρο του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών από τη 1 έως τις 5 Οκτωβρίου 1984.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 28.86 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 593-612 από: 730
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/593.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Η ΕΜΦΑΝΙΣΗ ΤΩΝ ΝΕΑΝΙΚΩΝ ΟΡΓΑΝΩΣΕΩΝ.

ΤΟ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ

ΑΝΤΩΝΗΣ ΛΙΑΚΟΣ

Ι

Από την εξέγερση του Πολυτεχνείου στα 1973 έως τις ταραχές των γηπέδων, από τα ευπρεπή φεστιβάλ των πολιτικών νεολαιών ως τις ροκ συναυλίες που προκαλούν συγκρούσεις με την αστυνομία, οι νεανικές οργανώσεις και κινήματα δεν απόκτησαν μόνο κεντρικό ρόλο στην επικαιρότητα και τις πολιτικές διαδικασίες, αλλά έγιναν μέρος της καθημερινής μας εμπειρίας, των προσωπικών και οικογενειακών χρονικών. Ποιο είναι όμως το ιστορικό υπόβαθρο αυτής της εξέλιξης; Η νεολαία δεν αποτελούσε πάντοτε μια ιδιαίτερη κατηγορία πληθυσμού που διακρίνεται από την παιδική ηλικία και την ενηλικίωση. Ούτε τα χρονικά της όρια συνέπιπταν σε όλες τις κοινωνίες και τις κοινωνικές τάξεις. Η νεανική ιδιότητα, σύμφωνα με ιστορικούς όπως o Philippe Ariès (Πατέρες και γιοι) και ο John Gillis (Οι νέοι και η ιστορία),1 αποτελεί το προϊόν μιας σύμπτωσης δημογραφικών, κοινωνικών και πολιτισμικών μεταβολών που ολοκληρώθηκαν στη δυτική Ευρώπη, στα τέλη του περασμένου και στις αρχές του αιώνα μας. Στην ίδια εποχή εμφανίστηκαν και οι νεανικές οργανώσεις. Οι οργανώσεις δηλ. που απευθύνονταν στη νεολαία, ιδιαίτερα στην εφηβική ηλικία, ή που δηλώθηκαν ως τέτοιες.

Είναι γεγονός ότι τυπικές ή άτυπες συσσωματώσεις και κινήματα όπου κυριαρχούσαν άτομα νεανικής ηλικίας υπήρχαν από τις αρχές του 19ου αιώνα. Βέβαια άτομα νεανικής ηλικίας στελέχωναν και ηγούνταν στα πρωτοεμφανιζόμενα

1. Philippe Ariès, L'enfant et la vie familiale sous l'ancien régime, Παρίσι I960· χρησιμ. η ιταλική έκδοση, Padri e figli nell'Europa medievale e moderna, Ρώμη 1983. John Gillis, Youth and History, Νέα Υόρκη 1974, οι παραπομπές στην ιταλ. εκδ. Ι giovani e la storia, Μιλάνο 1981.

Σελ. 593
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/594.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

πολιτικά κινήματα, όχι μόνο στον περασμένο αιώνα. Δεν διεκδικούσαν όμως για τον εαυτό τους τον ορισμό της "νεολαίας)) ή του "νεανικού κινήματος" και δεν απευθύνονταν σε μια ιδιαίτερη κατηγορία του πληθυσμού με πρώτο κριτήριο την ηλικία, ούτε είχαν μια δραστηριότητα προσαρμοσμένη σ' αυτή τη διάσταση της νεανικότητας, Η νεανικότητα περιοριζόταν μόνο στις στρατιωτικές της διαστάσεις -αλκή και ενθουσιασμός- ή όταν αφορούσε πολιτικές δραστηριότητες χρησιμοποιούνταν ως επίκληση για την επιείκεια της εξουσίας. Με την επίκληση της νεανικότητας η πολιτική αντίθεση μπορούσε να συρρικνωθεί στη φυσική αντίθεση γιων και πατεράδων. Η εμφάνιση επομένως στην καμπή του αιώνα οργανώσεων που διεκδικούσαν ή πρόβαλλαν την ιδιαιτερότητα της νεανικής ηλικίας αποτελεί ένα νέο γεγονός που έχει την έκταση και τον πλούτο ενός πολιτισμικού φαινομένου. Ο χαρακτήρας "πολιτισμικό" αφορά τόσο την πολλαπλότητα των παραγόντων που το προσδιορίζουν ιστορικογενετικά όσο και τις νέες λειτουργίες που συνεπαγόταν αυτό το ίδιο μέσα στις μαζικές κοινωνίες του 20ού αιώνα.

Η δεύτερη βιομηχανική επανάσταση, η συγκέντρωση μεγάλων μαζών στις πόλεις, η στοιχειώδης εκπαίδευση και η επέκταση της σε χρόνο και σε μεγαλύτερες μάζες, η υποχρεωτική στρατιωτική θητεία, οι νέες σχέσεις των μαζών με την πολιτική, είτε μέσω της επέκτασης του εκλογικού δικαιώματος ή της συμμετοχής σε εθνικά και κοινωνικά κινήματα, αποτελούν παράγοντες που τροποποίησαν τη θέση και τις σχέσεις των νέων, τόσο στο εσωτερικό της οικογενείας όσο και με το κράτος. Σαν αποτέλεσμα προέκυψε ένας ακάλυπτος χρόνος με πολλές διαστάσεις: χρόνος ανάμεσα στην εξαρτημένη παιδική ηλικία και στην ανεξαρτησία της ενηλικίωσης, χρόνος που καταλήφθηκε εν μέρει από το σχολείο και την επαγγελματική ένταξη, χρόνος ανεξέλεγκτης περιπλάνησης στη μεγάλη πόλη, χρόνος που αποδεσμεύτηκε από τον έλεγχο της οικογενείας και της παραδοσιακής κοινότητας. Ο χρόνος αυτός έγινε καταφύγιο ελευθερίας, ανεξέλεγκτη απειλή εγκληματικότητας ή εξέγερσης, και αιτία πανικού. Η αναγνώριση της στρατηγικής του σημασίας οδήγησε στη διαμάχη για την υπεράσπιση ή την κατάληψη του. Η δισημία αυτή του ακάλυπτου χρόνου αποτέλεσε και το υπόβαθρο της διπλής υπόστασης των νεανικών οργανώσεων: Κίνημα χειραφέτησης σωματικής, συναισθηματικής και κοινωνικής αλλά και. επιχείρηση χειραγώγησης φυσικής, ιδεολογικής, πολιτικής. Η διπλή υπόσταση έκανε την εμφάνιση της και στους δύο πόλους της αντίθεσης: Για να γίνει πειστική και αποτελεσματική η χειραγώγηση έπρεπε να στηρίζεται σε μορφές αυθορμητισμού και αυτονομίας. Για να γίνει αποτελεσματική η χειραφέτηση έπρεπε να χειραγωγηθούν οι ανεξέλεγκτες τάσεις, να ομοιογενοποιηθεί και να πειθαρχηθεί η διαμαρτυρία. Ακριβώς η σύμπτωση αυτών των δύο κατευθύνσεων έδωσε υπόσταση στο φαινόμενο των νεανικών οργανώσεων. Η σχετική κυριαρχία της μιας ή της άλλης κατεύθυνσης εξέφρασε αλλά και καθόρισε

Σελ. 594
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/595.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

τον πολιτικό τους χαρακτήρα και την ένταξη τους στο πλαίσιο των κοινωνικών συγκρούσεων της εποχής.

Τόσο τα στοιχεία της νεανικής αυτονομίας όσο και οι μορφές της χειραγώγησης της υπήρχαν ήδη, σποραδικά είναι αλήθεια', στον 19ο αιώνα. Η μετέωρη θέση των σπουδαστών και ο κοινωνικά αποδεσμευμένος χρόνος τους εκφράστηκαν με τη συμμετοχή τους στις επαναστάσεις του 1848 και τα διάφορα εθνικοαπελευθερωτικά κινήματα της ευρωπαϊκής ηπείρου, Ο αποδεσμευμένος χρόνος των αστικών και μικροαστικών στρωμάτων εκφράστηκε στην ανάπτυξη του αθλητισμού με τις ποικίλες μορφές του - αλπινισμός, ομαδικά παιγνίδια, γυμναστική. Απ' την άλλη μεριά τα εργατικά στρώματα στην ανάπτυξη του συνδικαλισμού και τη δημιουργία του σοσιαλιστικού κόμματος βρήκαν για πρώτη φορά τη δυνατότητα μιας πολιτικής παρέμβασης, ένα χώρο δηλαδή όπου μπορούσαν να πραγματοποιήσουν τις ελευθερίες απ' τις οποίες ήσαν αποκλεισμένα. Η νεανική όμως επαναστατικότητα βάδιζε χέρι-χέρι με τη χειραγώγηση της. Ωστόσο και οι δύο τάσεις είχαν εμβρυακό χαρακτήρα σε σχέση με ό,τι συνέβη στις αρχές του αιώνα.

Οι σοσιαλιστές συστηματοποίησαν τη νεανική διαμαρτυρία ιδρύοντας στα 1907 τη Σοσιαλιστική Διεθνή των Νέων, δημιουργώντας και ομοιογενοποιώντας τις σοσιαλιστικές νεολαίες των ευρωπαϊκών χωρών.2 Η επέκταση του σοσιαλισμού προκάλεσε την ανησυχία της αστικής τάξης. Ο αγώνας για την ιδιοποίηση του ελεύθερου χρόνου της νεολαίας και του προσεταιρισμού της είχε αρχίσει, Ο προσκοπισμός του Baden Powell, που στα 1908 άρχισε να αναπτύσσεται στην Αγγλία, φάνηκε να δίνει για τη φιλελεύθερη αστική τάξη την πιο κατάλληλη απάντηση στο πρόβλημα.3 Τέλος οι χριστιανικές εκκλησίες δεν μπορούσαν να αφήσουν τον προσεταιρισμό της νεολαίας στους σοσιαλιστές και στους μασόνους. Οι χριστιανικές νεολαίες, καθολικές και προτεστάντικες, μπορούσαν να συναγωνιστούν, στηριζόμενες στη λαϊκή και διαταξική παράδοση της εκκλησίας, τον προσκοπισμό, και να αντιμετωπίσουν πιο αποτελεσματικά το σοσιαλισμό και την ανεξέλεγκτη νεανική αυτονομία.4 Τέλος ο αθλητισμός, οικειοποιημένος από τις σοσιαλιστικές, τις προσκοπικές και τις χριστιανικές οργανώσεις, προβλήθηκε σαν μια νέα θρησκεία με παραλλαγές που έφταναν από τον τονισμό της διαταξικότητας ως τη λατρεία του σώματος και της φυσικής

2. Patrizia Dogliani, La "scuola delle recinte", L'Internazionale giovanile socialista dalla fine dell'Ottocento alla Prima guerra mondiale, Τουρίνο 1983.

3. Φυσικά η βιβλιογραφία για τον προσκοπισμό είναι τεράστια. Σ' ό,τι αφορά τις ιδεολογικές διαστάσεις του βλ. Michael Blanch, "Imperialism, nationalism and organized youth" στον τ. Working Class Culture, Studies in History and Theory, Λονδίνο 2 1980, σ. 103-120, Gillis. ό.π., σ. 166-168.

4. Ε. J. Görlich, Anton Orel und die "Frei Christliche Jugend Österreichs". Zur Geschichte einer österreichischen Jugendbewegung, Βιέννη 1971.

Σελ. 595
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/596.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

δύναμης, και την καταδίκη της πολιτικής και του ρασιοναλισμού.5 Μετά τον πρώτο παγκόσμιο πόλεμο στη διαμάχη για τη νεολαία μπήκε ο φασισμός που έδωσε στη νεολαιίστικη οργάνωση μια θέση κυριαρχική και χαρακτήρα ολοκληρωτικό.6

Στην Ελλάδα το νεολαιίστικο κίνημα τον 19ο αιώνα περιοριζόταν στους σπουδαστές και συνδεόταν με τον κατ' εξοχήν πολιτικό ρόλο του Πανεπιστήμιου. Αυτοί αποτελούσαν τη νεολαία που πρωταγωνιστούσε σε πατριωτικές και φιλελεύθερες εκδηλώσεις.7 Ο αθλητισμός, με τη σύγχρονη μορφή των αθλητικών συλλόγων, έκανε δειλά-δειλά την εμφάνιση του μετά τους Ολυμπιακούς αγώνες του 1896 που αποτελούσαν άλλωστε μια δυτικοευρωπαϊκή πρωτοβουλία στον ελληνικό χώρο.8 Οι ελάχιστοι αθλητικοί σύλλογοι που ιδρύθηκαν στην τελευταία δεκαετία του περασμένου αιώνα συγκέντρωναν τα αστικά στοιχεία της πρωτεύουσας, Η οικειοποίηση του αθλητισμού από τα μεγάλα λαϊκά στρώματα θα έλθει αργότερα, μετά το '22.9

5. Βλ. τον εύγλωττο τίτλο της Αθηνάς Σπανούδη, Ο αθλητισμός σύγχρονη θρησκεία, Αθήνα 1931. Επίσης, Ginette Bertaud, "Αθλητική αγωγή και παιδαγωγικός αθλητισμός", στον τ. των G. Bertaud, J. Μ. Brohm, Fr. Gantheret, P. Laguillaumie, Sport, culture et répression, Παρίσι 1972. η παραπομπή στην ελλ. έκδ. Αθλητισμός, κουλτούρα και καταπίεση, Αθήνα 1982, σ. 127-175.

6. Carmen Betti, L'Opera nazionale Ballila e l'educazione fascista, Φλωρεντία 1984.

7. Για την οθωνική περίοδο και τον πολιτικό ρόλο του Πανεπιστημίου: Κ. Θ. Δημαράς, Ελληνικός Ρωμαντισμός, Αθήνα 1982, σ. 158-159, 162, 348-353, 390-397. Επίσης, Α. Λιάκος, "Οι φιλελεύθεροι στην επανάσταση του 1862, Ο πολιτικός σύλλογος 'Ρήγας Φερραίος'", π. Μνήμων, τ. Η', 1980-1982, σ. 9-46. Στα 1875 μαρτυρείται η λειτουργία της Δημοκρατικής Νεολαίας Αργοστολίου: Αγγελο-Διονύσης Δεμπόνος, Ρόκκος Χοϊδάς, Αργοστόλι 1984, σ. 144. Για τα τέλη του αιώνα: Διονύσιος Λ. Μαρκόπουλος, Η εξέγερσις των φοιτητών εν Αθήναις και η δράσις της φοιτητικής φάλαγγας εν Κρήτη κατά το 1897, Αθήνα 1903· ανατυπώθηκε από τον Χρήστο Λάζο, Ιστορία της Πανεπιστημιακής ή Φοιτητικής Φάλαγγας, Αθήνα 1980. Για τη συμμετοχή των φοιτητών σε συντηρητικού τύπου εκδηλώσεις στα 1901-1903 (Ευαγγελιακά-Ορεστειακά) : Αλέξης Δημαράς, Η μεταρρύθμιση που δεν έγινε, τ. Β' Αθήνα 1974, σ. κζ'-κη'. Οι αναφορές αυτές έχουν χαρακτήρα ενδεικτικό.

8. Είχαν προηγηθεί οι "Ζάππειαι Ολυμπιάδες" στα 1859, 1870, 1875 και 1889 και τα "Τήνια" στα 1895. Έως τότε όμως o αθλητισμός ήταν αδιαμόρφωτος και ανοργάνωτος. Στα 1877 ιδρύθηκε το κρατικό γυμναστήριο του Φωκιανού, στα 1891 ο Πανελλήνιος Γυμναστικός Σύλλογος και στα 1893 ο Εθνικός Γυμναστικός Σύλλογος. Είχαν προηγηθεί όμως στα 1877 o Γυμναστικός Σύλλογος "Ερμής" στην Κωνσταντινούπολη και στα 1890 ο Ορφεύς Σμύρνης (αργότερα Πανιώνιος). Στα 1896 ιδρύθηκαν 28 αθλητικά σωματεία που στα 1897 συγκρότησαν τον Σύνδεσμο Ελληνικών Αθλητικών και Γυμναστικών Σωματείων. Μετά τη Β' Ολυμπιάδα στην Αθήνα, στα 1906, άρχισε να διαδίδεται ο αθλητισμός στις λαϊκές τάξεις, με τη μορφή κυρίως ανεξέλεγκτων εκδηλώσεων. Στα 1925 o ΣΕΑΓΣ αποτελούνταν από 40 σωματεία και στα 1929 από 104, εκτός των ποδοσφαιρικών. Βλ. Παύλος Μανιτάκης, 100 χρόνια νεοελληνικού αθλητισμού, Αθήνα 1962.

9. Σπανούδη, ό.π., σ. 116.

Σελ. 596
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/597.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Αν και στις αρχές του αιώνα η ελληνική κοινωνία δεν είχε διέλθει από τους μετασχηματισμούς που στη δυτική Ευρώπη είχε προκαλέσει, η βιομηχανική επανάσταση, ωστόσο ορισμένες τάσεις ήταν ομόρροπες με εκείνες που προσδιόρισαν στις βιομηχανικές κοινωνίες το σχηματισμό της νεολαίας. Στη δημογραφική εξέλιξη, ο περιορισμός εκεί της θνησιμότητας και συνακόλουθα η μείωση των παιδιών στην οικογένεια, συνέπιπτε εδώ με την ολιγοπροσωπία της ελληνικής οικογένειας, ένα φαινόμενο που εγγράφεται στη μακρά διάρκεια.10 Έτσι η κατά ηλικία δομή του ελληνικού πληθυσμού δεν εμφάνιζε σημαντικές διαφοροποιήσεις από την αντίστοιχη διάρθρωση των δυτικοευρωπαϊκών χωρών.11 Από την άποψη της ταξικής διαστρωμάτωσης, η μεσαία τάξη, μέσα στα πλαίσια και τις ανάγκες της οποίας ανακαλύπτεται η έννοια της εφηβείας πριν διαδοθεί στις άλλες τάξεις, αντιπροσωπευόταν στην Ελλάδα με ποσοστά που κυμαίνονταν στα επίπεδα των ανεπτυγμένων χωρών.12 Τέλος, η δευτεροβάθμια εκπαίδευση που αποτέλεσε την εστία της διαμόρφωσης του τύπου του εφήβου, διαδόθηκε στην Ελλάδα του 19ου αιώνα με εξαιρετική ταχύτητα και στα τέλη του έφτασε σε ποσοστά μεγαλύτερα από χώρες όπως η Γαλλία, το Βέλγιο και η Ιταλία.13

Ωστόσο, η φτώχεια που επικρατούσε στο συντριπτικά μεγαλύτερο μέρος της ελληνικής κοινωνίας ήταν ο σπουδαιότερος παράγοντας που προσδιόριζε τη διαφορά ανάμεσα στον νέο των μεσαίων τάξεων και στην παραδοσιακή εικόνα του «παιδιού-ενήλικα» που διατηρούνταν στις λαϊκές τάξεις. Όπως γράφει o Ariès, στις λαϊκές τάξεις συντηρήθηκε ως τη σύγχρονη εποχή η νοοτροπία που επικρατούσε στο μεσαίωνα και. στην αρχή των νεωτέρων χρόνων, και στην οποία τα παιδιά συγχέονταν με τους μεγάλους, μόλις από τα επτά τους χρόνια.14 Στον ελληνικό χώρο, το παραδοσιακό ισχύον δίκαιο αντανακλά παρόμοιες αντιλήψεις για τα ηλικιακά όρια. Στην Εξάβιβλο και στις διατάξεις του βυζαντινορωμαϊκού δικαίου που ίσχυαν ως τη θέσπιση του νόμου ΧΠΘ/ 1861, περιορισμένα ικανοί για δικαιοπραξία ήταν οι νέοι 7-14 ετών. Μετά το 1861 οι ηλικίας 7-21 ετών μπορούσαν να δικαιοπρακτήσουν αντιπροσωπευόμενοι

10. Για τις σχετικές δημογραφικές εξελίξεις στη Δ. Ευρώπη βλ. Gillis, ό.π., σ. 117, 156, 210-211. Για τις αντίστοιχες στην Ελλάδα: Βασίλης Παναγιωτόπουλος, «Η οικογένεια στην Πελοπόννησο», π. Ιστορικά, τ. 1, 1983, σ. 5-18.

11. Διονύσιος Φράγκος, Ο οικονομικά ενεργός πληθυσμός της Ελλάδος, Αθήνα 1980, σ. 25.

12. Gillis, ό.π., σ. 151-153 και αντίστοιχα Κων. Τσουκαλάς, Κοινωνική ανάπτυξη και κράτος, Αθήνα 1981, σ. 88-90.

13. Κων. Τσουκαλάς, Εξάρτηση και αναπαραγωγή, ο κοινωνικός ρόλος των εκπαιδευτικών μηχανισμών στην Ελλάδα (1830-1922), Αθήνα 1977, σ. 397-398.

14. Ariès, ό.π., σ. 483.

Σελ. 597
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/598.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

από τον πατέρα ή τον επίτροπο τους, και από 14 ετών αυτοπροσώπως.15 Η πρόωρη είσοδος στη σφαίρα της επαγγελματικής εργασίας, δεν άφηνε εκείνο το περιθώριο χρόνου που θα επέτρεπε την ανάπτυξη της νεανικής ιδιαιτερότητας. Στην ύπαιθρο δεν υπήρχε κανείς περιορισμός για την απασχόληση των παιδιών στις αγροτικές και κτηνοτροφικές εργασίες. Στις πόλεις, παρά το γεγονός ότι είχαν θεσπισθεί περιορισμοί για την παιδική εργασία, όπως διαπιστώθηκε στα 1929 από επιτροπή της ΚΤΕ, υπήρχε μια "ανησυχητική" παρουσία παιδιών ανάμεσα στους εργάτες των εργοστασίων, ενώ δεν υπήρχε κανείς περιορισμός στην εργασία των παιδιών στο λιανικό εμπόριο, στα πλανόδια επαγγέλματα κλπ.16 Η παράδοση της "μαθητείας" για την εκμάθηση ενός επαγγέλματος -που στην Ευρώπη γνωστή ως "apprentissage" είχε προσδιορίσει τις συνθήκες ζωής της εργατικής νεολαίας ως τη δεύτερη βιομηχανική επανάσταση- φαίνεται ότι είχε εξαφανιστεί με την παρακμή των συντεχνιών και διατηρούνταν μόνο σε ορισμένα επαγγέλματα όπως στα "μπουλούκια" των οικοδόμων.17 Η ανυπαρξία επαγγελματικής εκπαίδευσης και η φτώχεια των εργατικών οικογενειών που δεν είχαν τη δυνατότητα να στερηθούν το εισόδημα των νεωτέρων μελών τους για μεγάλο διάστημα, οδηγούσε τους νέους σε ανειδίκευτες εργασίες είτε στη βιομηχανία, είτε ως υπηρέτες, γκαρσόνια, φορτοεκφορτωτές κλπ.18

Οι συνθήκες της νεολαίας των λαϊκών στρωμάτων χειροτέρευσαν μετά τη μικρασιατική καταστροφή, όταν ήλθαν οι πρόσφυγες, από τους οποίους το 26% ήταν κάτω των 15 ετών.19 Την εικόνα, από την άποψη του κατασταλτικού μηχανισμού, περιγράφει, εύγλωττα ένας εισαγγελέας της Θεσσαλονίκης: "Πρόκειται περί των σμηνών των αλητοπαίδων, τα οποία είχον αποβή τρομερά μάστιξ διά την μακεδονικήν πρωτεύουσαν. Εις όλα τα κέντρα της πόλεως... επέπιπτον κατά σμήνη οι μικροί αλήται, ρακένδυτοι, ρυπαροί, ελεεινοί την θέαν. Έτειναν προς επαιτείαν το μικρόν ρυπαρό χέρι των, ενώ εξελιπάρουν με εκνευριστικούς κλαυθμηρισμούς την ευσπλαχνίαν".20 Έτσι, αν και

15. Χαρίλαος Γκούτος, Εργασιακές σχέσεις των οικοδόμων στη χερσαία Ελλάδα μετά τα 1800, Αθήνα 1985, σ. 82-83.

16. Bureau International du Travail, Les problèmes du travail en Grèce, Γενεύη 1949, σ. 134-143.

17. Γκούτος, ό.π., σ. 82-87.

18. Για το πρόβλημα της επαγγελματικής εκπαίδευσης στη μετεπαναστατική Ελλάδα: Χρήστος Κωνσταντινόπουλος, Η επαγγελματική εκπαίδευση στην περίοδο 1828-1832· στις αρχές του αιώνοι: βλ. ενδεικτικά Σ. Ι. Στεφάνου, "Η βιοτεχνική κρίσις εν Ελλάδι, η βιοτεχνική εκπαίδευσις", π. Μέλλον, τ. 4, 1922, σ. 196-203.

19. Eva Sandis, Refugees and Economic Migrants in Greater Athens, Αθήνα 1973, σ. 159.

20. Ηλίας Μικρουλέας, Η παιδική εγκληματικότης εν Ελλάδι και αλλαχού, τα αναμορφωτικά άσυλα και σχολεία, Θεσσαλονίκη 1940, σ. 86-87.

Σελ. 598
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/599.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

μας λείπουν μελέτες για την κοινωνική ιστορία της νεολαίας στον ελληνικό χώρο, είναι δύσκολο να θεωρήσουμε ότι το μεγαλύτερο μέρος της μπορούσε να ταυτιστεί με τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά που απέδιδαν στο στρώμα αυτό οι μεσαίες τάξεις και τα ανώτερα στρώματα της εργατικής τάξης στις δυτικοευρωπαϊκές κοινωνίες. Ωστόσο και στις ανεπτυγμένες καπιταλιστικές κοινωνίες η φτώχεια που επιδεινώθηκε με την κρίση του 1929-1932 και τις συνθήκες του πολέμου, εμπόδιζε παρόμοιες ταυτίσεις για την πλειοψηφία των ανηλίκων.21 Παρά το γεγονός όμως ότι δεν υπήρχε μια οργανική ενότητα ανάμεσα στις κοινωνικές συνθήκες απ' τη μια και στην αντίληψη και την ιδιαίτερη κουλτούρα της νεολαίας για το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού από την άλλη, μέσω της πολιτιστικής διάχυσης, η εικόνα που οι άλλοι είχαν για τους νέους ή οι ίδιοι απόκτησαν για τον εαυτό τους, δημοκρατικοποιήθηκε και επεκτάθηκε βαθμιαία σε όλα τα κοινωνικά στρώματα.22 Η επέκταση αυτή όμως αποσύνδεσε την εικόνα της νεολαίας από τις αρχικές πηγές εκπομπής της, δηλ. από τις μεσαίες τάξεις, την κατακερμάτισε, την διέβρωσε ιδεολογικά και την εξάρτησε οργανικά από τις αντιμαχόμενες εθνικές, κοινωνικές και πολιτικές δυνάμεις της εποχής.

Στην Ελλάδα το νεολαιίστικο κίνημα και το ενδιαφέρον γιο. την νεολαίο, εμφανίστηκε αρκετά νωρίς, και μπορούμε να θεωρήσουμε το έτος 1910 σαν μια αφετηρία. Πραγματικά τη χρονιά αυτή ιδρύθηκε το Σώμα των Προσκόπων, η Σοσιαλιστική Νεολαία Θεσσαλονίκης, και στερεώθηκε μετά από διάφορες απόπειρες o θεσμός του κατηχητικού σχολείου. Στα χρόνια αυτά αρχίζει να κατανοείται η ανάγκη της προστασίας της παιδικής ηλικίας στην εργασία. Έτσι ενώ στα 1911 ο "κανονισμός των εν Ελλάδι μεταλλευτικών εργασιών" επιτρέπει σε παιδιά κάτω των 12 ετών να χρησιμοποιούνται στη διαλογή των μεταλλευμάτων, στα 1912 θεσπίζεται νόμος που απαγορεύει την εργασία σε παιδιά κάτω των 12 και ως 14 αν δεν είχαν τελειώσει το σχολείο.23 Αν και οι ελληνικές κυβερνήσεις θα προβάλλουν τους νόμους αυτούς για να αποδείξουν την προοδευτικότητα της ελληνικής εργατικής νομοθεσίας,24 είτε δεν τους εφάρμοσαν είτε δεν μπορούσαν να ελέγξουν την εφαρμογή τους,25 Παράλληλα στα χρόνια αυτά -απόρροια της αντίληψης της ιδιαιτερότητας της

21. Gillis, ό.π., σ. 151.

22. Στο ίδιο, σ. 153.

23. Ν. ΓΦΚΔ/25.1.1911 "περί μεταλλευτικών εργασιών", παρ. 9, Ν. ΔΚΘ'/ 24.1.1912 "περί εργασίας γυναικών και ανηλίκων".

24. A. Andreadis, "La législation ouvrière en Grèce", π. Revue Internationale du Travail, τ. 6,1922, σ. 735-756.

25. Β.Ι.Τ., Grèce, 135-137. H παραπομπή ενδεικτική γιατί οι μαρτυρίες αφθονούν. Μαρτυρία του συγγραφέα: Θεσσαλονίκη, Σεπτέμβριος 1985, σε κεντρική τράπεζα, τετράχρονη παιδούλα πουλούσε λαχεία.

Σελ. 599
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/600.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

νεολαίας- σχηματίζεται o φόβος για την παιδική και νεανική εγκληματικότητα, ένας φόβος που διατρέχει όλες τις ευρωπαϊκές χώρες και αποτελεί ένα κρίσιμο ζήτημα στην αντιμετώπιση των νέων και στους θεσμούς που δημιουργήθηκαν για την πλαισίωση τους, καθώς και στην ιδεολογική θωράκιση της αστικής κοινωνίας απέναντι στην πρόκληση της μη συμμόρφωσης και της ανατροπής.26 Έτσι στα 1919 ψηφίζονται νομοί "περί αλητείας και επαιτείας" και "περί προστασίας των εις επαιτείαν αλητείαν κλπ. εκδότων ανηλίκων", και στα 1924-1925 έγιναν απόπειρες ίδρυσης δικαστηρίου ανηλίκων και οργάνωσης των αναμορφωτικών σχολείων,27 Τέλος δεν πρέπει να παραλείψουμε, από τις ενδεικτικές αυτές αναφορές στο ενδιαφέρον για τη νεολαία, τον εκπαιδευτικό δημοτικισμό και τις εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις απ' τις αρχές του αιώνα ως τα 1930.28

II

Στη μελέτη αυτή επιλέχτηκε ως χώρος έρευνας για την εμφάνιση των νεανικών οργανώσεων η Θεσσαλονίκη, απ' την καμπή του αιώνα ως την εγκαθίδρυση της δικτατορίας στα 1936, με στόχο όχι την καταγραφή της τοπικής ιστορίας, αλλά την χρησιμοποίηση της ως παραδείγματος για τη διερεύνηση του ίδιου του προβλήματος και της παρουσίας του στην ελληνική κοινωνία. Οι λόγοι της επιλογής δεν οφείλονται μόνο στη διάσωση του αρχείου του πρωτοδικείου της πόλης όπου μπορεί να συγκροτηθεί ένα σχεδόν πλήρες μητρώο των νεανικών οργανώσεων και των καταστατικών τους.

Η Θεσσαλονίκη αποτελούσε μια μεγάλη πόλη μιας πολυεθνικής αυτοκρατορίας που ακολούθησε την τυπική πορεία των πόλεων της νοτιοανατολικής Ευρώπης, επιτρέποντας μας να διαγνώσουμε "καλύτερα και εποπτικότερα απ' ό,τι σε πολλούς άλλους τομείς, τα ποικίλα προβλήματα εθνικής, κοινωνικής και οικονομικής φύσης".29 Από μια πολυεθνική και πολυθρησκευτική πόλη, οικονομική πρωτεύουσα μιας εκτεταμένης περιοχής και παράθυρό της

26. Stephen Humphries, Hooligans or Rebels? An Oral History of Working Class Childhood and Youth 1889-1939, Οξφόρδη 1981, ιδιαίτερα σ. 1-27· John Gillis, "The evolution of juvenile delinquency in England 1890-1914", π. Past and Present, τ. 67,1975, σ. 96-126.

27. Ι. Κ. Παπαζαχαρίου, Οι ανήλικοι εγκληματίαι κατά τα παρ' ημίν και αλλαχού κρατούντα, Αθήνα 1932, σ. 39-41.

28. Αλέξης Δημαράς, Η μεταρρύθμιση που δεν έγινε, ό.π., τ. Β', σ. κα'-μη', και Άννα Φραγκουδάκη, Εκπαιδευτική μεταρρύθμιση και φιλελεύθεροι διανοούμενοι, Αθήνα 1977.

29. Klaus-Detler Grothusen, "Βασικές σκέψεις για τις επιπτώσεις της βιομηχανικής επανάστασης στον τομέα των πόλεων της νοτιοανατολικής Ευρώπης" στον τ. Εκσυγχρονισμός και βιομηχανική επανάσταση στα Βαλκάνια, Αθήνα 1980, σ. 17-30· το παράθεμα σ. 28.

Σελ. 600
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/601.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

στην οικονομία και τον πολιτισμό της Δύσης, περιέρχεται στην ελληνική επικράτεια, εθνικοποιείται οικονομικά και πολιτιστικά, και απωθείται σε μια επαρχιακή πόλη, κυριαρχούμενη από τους διοικητικούς και πολιτικούς μηχανισμούς της πρωτεύουσας. Βιώνει, αμεσότερα από οποιαδήποτε άλλη ελληνική πόλη, την ευρωπαϊκή εμπειρία του πρώτου παγκοσμίου πολέμου, γίνεται προσφυγούπολη και πεδίο οξύτατης κοινωνικής αντιπαράθεσης και μεγάλων ταξικών αγώνων. Σαν αποτέλεσμα της θέσης της και της ιστορικής της εξέλιξης, η πόλη παρουσιάζει εξαιρετική ποικιλία κοινωνικών στρωμάτων, συνδυάζει πολλαπλές πολιτιστικές παραδόσεις και είναι έκθετη στις διεθνείς επιδράσεις. Οι προϋποθέσεις αυτές αντανακλώνται στην ιστορία και τη φυσιογνωμία του νεολαιίστικου κινήματος της. Αποτελεί τη μοναδική πόλη του ελληνικού χώρου όπου εμφανίζονται σιωνιστικές και αξιοσημείωτες φασιστικές οργανώσεις. Στη Θεσσαλονίκη πρωτοπαρουσιάζεται το σοσιαλιστικό νεολαιίστικο κίνημα, ιδρύεται η κομμουνιστική νεολαία και μπαίνει στον ελληνικό χώρο η Χ.Α.Ν. Η Θεσσαλονίκη αποτελεί παράδειγμα όχι επειδή αποτελεί μια τυπική πόλη του ελληνικού χώρου, αντιπροσωπευτική των μέσων όρων, αλλά ακριβώς εξαιτίας της εξαιρετικότητάς της. Εξαιτίας του γεγονότος δηλαδή ότι συγκεντρώνει στοιχεία τυπικά για την ανάπτυξη του πολύμορφου φαινομένου των νεανικών οργανώσεων στη σύγχρονη εποχή.

Στη Θεσσαλονίκη το νεανικό κίνημα αρχικά εμφανίζεται με τις ενώσεις αποφοίτων των διακεκριμένων σχολείων της πόλης, απ' τις οποίες η παλαιότερη, που ιδρύθηκε στα 1897, είναι της "Alliance Israélite" μιας φιλελεύθερης σχολής συνδεδεμένης με τη γαλλική παιδεία. Ακολούθησαν οι σύλλογοι. της Γαλλογερμανικής σχολής (1906), της Ιταλικής (πριν το 1912), του σχολείου της Γαλλικής λαϊκής αποστολής (1912) κλπ. Οι "Ενώσεις αρχαίων μαθητών", όπως ονομάζονταν οι σύλλογοι αυτοί, διέθεταν αθλητικές ομάδες, εντευκτήρια με πλούσιες βιβλιοθήκες και οργάνωναν ποικίλες πολιτιστικές δραστηριότητες. Από τους καταλόγους των ιδρυτικών τους μελών, που συνοδεύουν τα καταστατικά τους, προκύπτει πως συμμετείχε κυρίως το εβραϊκό στοιχείο και οι νέοι των ξένων παροικιών. Οι σύλλογοι των αποφοίτων εξέφραζαν την κοινωνική διάκριση και την αλληλεγγύη της νεολαίας των αστικών στρωμάτων και τη διάκριση που έδινε το προνόμιο της ξεχωριστής και ανώτερης εκπαίδευσης.30

30. Ένωσις των αρχαίων μαθητών της Παγκόσμιου Ισραηλιτικής Ενώσεως, (Αρχ. Πρωτοδ. Θεσσαλ. φακ. π. 45), Ένωσις αρχαίων μαθητών της Γαλλογερμανικής Σχολής (π. 44), Αρχαίοι μαθηταί της Ιταλικής Σχολής: Νικόλαος Χριστοδούλου, Ο Γυμναστικός Σύλλογος Θεσσαλονίκης "Ο Ηρακλής;" και η εξέλιξη του αθλητισμού εν Θεσσαλονίκη, Θεσσαλονίκη 1927, σ. 36, 53, 91 και Μικαέλ Μόλχο, In Memorian, Θεσσαλονίκη 1976, σ. 40.

B 15

Σελ. 601
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/602.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Μέσα στα πλαίσια της ελληνικής κοινότητας, στα 1899, ιδρύθηκε o "Όμιλος των Φιλομούσων" που συγκέντρωνε το ελληνικό στοιχείο, συνεργαζόταν με τις ελληνικές κοινοτικές και προξενικές αρχές, και είχε ένα ευρύτερο πατριωτικό πρόγραμμα μέσα στο οποίο προβλεπόταν και η καλλιέργεια του αθλητισμού.31 Η πρώτη, ωστόσο, αποκλειστικά αθλητική ένωση ήταν η "Union Sportif" που ιδρύθηκε από μέλη των ξένων παροικιών τα οποία μετέφεραν τις συνήθειες τους στον τόπο της εγκατάστασης τους,32

Αν όμως θεωρήσουμε ότι οι οργανώσεις αυτές ανήκουν στην προϊστορία της ίδρυσης των νεανικών οργανώσεων της Θεσσαλονίκης, η πρώτη περίοδος αρχίζει στα 1908, όταν με την επανάσταση των Νεότουρκων εκφράστηκε με κάποια ελευθερία η κοινωνία της πόλης με την ίδρυση πολιτικών λεσχών και συνδικαλιστικών ενώσεων.33 Η περίοδος αυτή εκτείνεται ως τα 1917, τη χρονιά της μεγάλης πυρκαγιάς που αποτέφρωσε το μεγαλύτερο μέρος και το κέντρο της πόλης. Την περίοδο αυτή εμφανίζονται οργανώσεις στρατευμένες, με έντονο εθνικό ή ταξικό χαρακτήρα. Μερικές απ' αυτές είχαν διεθνείς διασυνδέσεις ή ανήκαν σε ευρύτερες εθνικές ενώσεις νεολαίας. Έτσι, στα 1908 ιδρύθηκαν ο Γυμναστικός Σύλλογος Ηρακλής και η σιωνιστική νεολαία Μακκαβαίοι, στα 1910 η Σοσιαλιστική Νεολαία της Φεντερασιόν και στα 1915 οι πρόσκοποι. Οι Μακκαβαίοι ή Μακκαμπή ξεκίνησαν από την Κωνσταντινούπολη και έγιναν διεθνής οργάνωση της εβραϊκής νεολαίας. Ήταν μια οργάνωση που καλλιεργούσε τη φυσική άσκηση, τη γυμναστική και τα σπορ, αλλά ταυτόχρονα και τα σιωνιστικά ιδεώδη στην εβραϊκή νεολαία σε αντιπαράθεση με την φιλελεύθερη ιδεολογία της Alliance και τον προλεταριακό διεθνισμό της Σοσιαλιστικής Νεολαίας, Όπως και τα αντίστοιχα εθνικιστικά κινήματα στην δυτική Ευρώπη υποστήριζε πως η φυσική άσκηση των νέων ήταν αναγκαία για την εθνική αναγέννηση. Η σύνδεση αυτή συνεπαγόταν ένα "ημι-στρατιωτικο" τύπο οργάνωσης: στολές, βαθμοφόροι, παρελάσεις, εμβατήρια. Στα 1913 στους Μακκαμπή είχαν οργανωθεί 600 νέοι και 120 νέες. Δύο χρόνια αργότερα, η οργάνωση αποφάσισε να πάρει άμεσα μέρος στην πολιτική, υποστηρίζοντας στις εθνικές εκλογές το κόμμα του Δημητρίου Γούναρη. Μετά την πυρκαγιά του 1917 που κάηκαν τα γραφεία, οι αθλητικές εγκαταστάσεις και η βιβλιοθήκη της οργάνωσης, άρχισε σταδιακά η παρακμή της και στα 1919 εντάχθηκε στην ομοσπονδία "Θεόδωρος Herzl". Μέσα στα πλαίσια της νέας οργάνωσης οι

31. Ι. Μπήτος, "Λίγη παληά Θεσσαλονίκη", Ημερολόγιον "Ο Φάρος της Βορείου Ελλάδος", Θεσσαλονίκη 1940, σ. 103-109, Χριστοδούλου, ό.π., σ. 10-15.

32. Χριστοδούλου, ό.π., σ. 15.

33. Βλ. την αναφορά της Φεντερασιόν στο Γραφείο της Β' Διεθνούς: Αντώνης Λιάκος, Η Σοσιαλιστική Εργατική Ομοσπονδία Θεσσαλονίκης (Φεντερασιόν) και η Σοσιαλιστική Νεολαία. Τα καταστατικά τους, Θεσσαλονίκη 1985, σ. 85.

Σελ. 602
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/603.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Μακκαμπή αποτελούσαν τον αθλητικό κλάδο, έως τα 1926 όταν μερικά μέλη αποχώρησαν δημιουργώντας την ομώνυμη αθλητική ομάδα. Την εποχή αυτή ιδρύθηκε και η οργάνωση των Εβραίων προσκόπων "Derorim Maccabi". H παρακμή όμως συνεχίστηκε και στα 1930 είχαν μείνει μόνο 150 οργανωμένοι νέοι,34 Εκτός απ' τους Μακκαβαίους ιδρύθηκαν και άλλες σιωνιστικές οργανώσεις όπως o Σύλλογος των Νέων Ιουδαίων που εξέφραζαν τις πολιτικές διαφοροποιήσεις του σιωνιστικού κινήματος35 και ο "Γυμναστικός Σύλλογος Ακοάχ" (1924) που διέθετε ομάδες στίβου, ποδοσφαίρου, ποδηλατικές, ναυτικές, γυναικείο τμήμα, οργάνωση ισραηλιτών προσκόπων και είχε ιδιόκτητο γήπεδο. Η "Ακοάχ" με 400 μέλη συμμετείχε στους ετήσιους αγώνες και τα πρωταθλήματα της Μακεδονίας.38 Αν και ο σιωνισμός είχε ισχυρή επίδραση στην εβραϊκή κοινότητα, υπήρχαν μέσα στην εβραϊκή νεολαία και οι αντίθετες τάσεις. Στα 1927 ιδρύθηκε η "Ομοσπονδία Ισραηλιτικών Μορφωτικών Νεολαιών" με στόχο την ενσωμάτωση των Εβραίων στην ελληνική κοινωνία μέσα από την εκμάθηση των ελληνικών, τη διάδοση της ελληνικής λογοτεχνίας, του θεάτρου κλπ. Μολονότι από το καταστατικό δεν διακρίνεται ο πολιτικός χαρακτήρας της Ομοσπονδίας, η Γενική Ασφάλεια τη θεωρούσε κομμουνιστική.37 Μέσα στα πλαίσια των εθνικών μειονοτήτων της πόλης πρέπει να αναφέρουμε την Ένωση της Αρμενικής Νεολαίας που ιδρύθηκε αργότερα (1924) και την Ένωση Αρμενίων Αθλητών (1930).38

Απ' τη Θεσσαλονίκη ξεκίνησε το πρώτο μαζικό σοσιαλιστικό νεολαιίστικο κίνημα στον ελληνικό χώρο. Στα 1910 ιδρύθηκε η Σοσιαλιστική Νεολαία από τη Φεντερασιόν. (Στην Αθήνα το σοσιαλιστικό νεολαιίστικο κίνημα εμφανίστηκε αρχικά στα 1911, αλλά έκανε μονιμότερη την παρουσία του στα 1916.) Η Σοσιαλιστική Νεολαία Θεσσαλονίκης είχε 250-300 μέλη από τα οποία τα 2/3 γύρω στην ηλικία των 16 ετών. Ανήκε στη Σοσιαλιστική Διεθνή των Νέων με την οποία διατηρούσε τακτικές επαφές και είχε τμήμα στην Καβάλα και την Καλαμαριά. Η Σοσιαλιστική Νεολαία αποτελούνταν από αθλητικό,

34. Avraham Recanati, "La Maccabi-Epoca Heroica del Sionismo en Salonique", στον τ. Zikhron Saloniki, Grandeza i Destruyiciòn de Yerushalayim del Balkan (επιμ. David Recanati), τ. 1, Τελ Αβίβ 1972, σ. 38-40.

35. Itshak Ben-Rubi, "A. J. J.-Association de Jovenos Jidios", στον τ. Zikhron Saloniki, ό.π., σ. 49· Αρχ. Πρωτ. Θεσ. π. 474/1923.

36. Χριστοδούλου, ό.π., σ. 102. Επίσης, Αρχ. Πρωτ. Θεσ. π. 474· η Aucáx (=δύναμη) εμπνεόταν από τη ρεβιζιονιστική ιδεολογία, "η διά παντός μέσου πραγματοποίησις του σιωνιστικού προγράμματος".

37. Αρχ. Πρωτ. Θεσ., π. 860. Για τον χαρακτηρισμό "ανεγνωρισμένοι κομμουνισταί" βλ. την έκθεση Ενόρκου εξετάσεως του ανθυπασπιστή χωροφυλακής Γεωργίου Παναγιωτόπουλου, στις 12.12.1933, στο ίδιο αρχείο, π. 1304 (φακ. του Μουσικοκαλλιτεχνικού Συλλόγου "Ο Ορφεύς").

38. Αρχ. Πρωτ. Θεσ., π. 492 και π. 1158 (τώρα στο φακ. ν. 1950).

Σελ. 603
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/604.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

μουσικό, χορωδιακό και θεατρικό τμήμα. Οργάνωνε βραδινά μαθήματα, συμμετείχε στις εκδηλώσεις της κομματικής οργάνωσης, απ" την οποία ελεγχόταν άμεσα, και προωθούσε την ανάπτυξη του συνδικαλισμού ανάμεσα στους νέους. Σε σχέση με τη Φεντερασιόν η Σοσιαλιστική Νεολαία λειτουργούσε σαν χώρος στρατολόγησης και σχολή στελεχών. Η σχέση αυτή όμως άλλαξε μετά τα 1920.39

Μέσα στα πλαίσια της ελληνικής κοινότητας ιδρύθηκε στα 1908 o "Γυμναστικός Σύλλογος Ηρακλής", με έντονο εθνικό χαρακτήρα. Ο "Ηρακλής" συμμετείχε στις αθλητικές εκδηλώσεις των Ελλήνων της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας πριν τα 1912, και αμέσως μετά συνεργάζονταν με τις κρατικές αρχές στην τήρηση της τάξης στην πόλη. Αποτέλεσε την κοιτίδα πολλών αθλητικών σωματείων και μέσα από τις γραμμές του ξεκίνησε στη Θεσσαλονίκη η μεγάλη οργάνωση του Προσκοπισμού.40

Το Σώμα Ελλήνων Προσκόπων ιδρύθηκε στην Αθήνα στα 1910 και αναπτύχθηκε εξαιρετικά γρήγορα σ' όλη τη χώρα με την προσωπική φροντίδα και τις δωρεές του Βενιζέλου, της οικογενείας Μπενάκη και άλλων αστών φιλελευθέρων. Πλαισιώθηκε από αξιωματικούς του ναυτικού και προσαρμόστηκε στις πολεμικές συνθήκες της χώρας. Άλλωστε στους σκοπούς του ήταν η "προετοιμασία καλών πολιτών και στρατιωτών". Ο προσκοπισμός προβλήθηκε σαν ένα νέο ιδανικό στη νεολαία της εποχής, ως πρότυπο στις σχέσεις εκπαιδευτών και εκπαιδευομένων και εντάχθηκε στο πνεύμα της εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης του Βενιζέλου. Άλλωστε στα 1918-20 πρόεδρος του Δ.Σ. του Σώματος ήταν ο Δημήτρης Γληνός. Ο προσκοπισμός μπορεί να θεωρηθεί ως η πολυπληθέστερη νεανική οργάνωση του μεσοπολέμου. Από 11 νέους στα 1910, και 128 στα 1912, έφτασε στους 2.610 στα 1915, 3.700 στα 1920, 6.300 στα 1925, 12.000 στα 1930 και 16.600 στα 1935.41 Στη Θεσσαλονίκη μετά την εμφάνισή τους μέσα από τις γραμμές του Ηρακλή, οι ομάδες των προσκόπων οργανώθηκαν σε κάθε σχολείο. Μια λεπτομέρεια όμως που μας παραδίδει o Γ. Χριστοδούλου δεν πρέπει να περάσει απαρατήρητη: Το γεγονός ότι μετά την πυρκαγιά του 1917 οι πρόσκοποι μοίραζαν ψωμί και ρουχισμό, προκάλεσε τη συρροή στο σώμα στρωμάτων φτωχής και εξαθλιωμένης νεολαίας, πράγμα που οδήγησε σε μια χρόνια κακοδαιμονία. Ο προσκοπισμός παρά τη διαταξική του πολιτική αποδείχτηκε ότι μπορούσε να λειτουργήσει μόνο μέσα σε ορισμένα κοινωνικά στρώματα.42 Άλλωστε είναι γνωστό και από

39. Α. Λιάκος, Η Σοσιαλιστική Εργατική Ομοσπονδία Θεσσαλονίκης, ό.π., σ. 35-48, 65-73.

40. Χριστοδούλου, ό.π., σ. 36-37, 39, 43-44.

41. Σώμα Ελλήνων Προσκόπων, Αιέν Αριστεύειν, Ιωβηλαίο 1910-1960, Αθήνα I960.

42. Χριστοδούλου, ό.π., σ. 58, 66-67.

Σελ. 604
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/605.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

τη διεθνή βιβλιογραφία το φαινόμενο της αντίστασης της νεολαίας των λαϊκών τάξεων στις οργανώσεις που δημιουργήθηκαν πάνω σε μια: έννοια νεολαίας που προερχόταν από τις μεσαίες τάξεις, καθώς και στην επιβολή του κομφορμισμού και της πειθαρχίας.43

Μετά την πυρκαγιά του 1917 και ως τα 1920, το έργο της ανασυγκρότησης της πόλης, η επιστράτευση και οι συνθήκες του πολέμου είχαν σαν αποτέλεσμα μια ύφεση των νεανικών δραστηριοτήτων.44 Η παρουσία όμως των ξένων στρατευμάτων και στόλων, που διέθεταν αθλητικές ομάδες ποδοσφαίρου και οργάνωναν αγώνες στην πόλη, προκάλεσε τη διάδοση αυτού του κατ' εξοχήν λαϊκού αθλήματος. Όπως συνέβη επίσης στη Σμύρνη και στην Κωνσταντινούπολη, απ' όπου διαδόθηκε μετά το '22 στην Ελλάδα, το ποδόσφαιρο οφείλει στον πρώτο παγκόσμιο πόλεμο τη διάδοση του.45 Το γεγονός πρέπει να ενταχθεί στο ευρύτερο πρόβλημα των μηχανισμών της διάδοσης των σπορ, των νοοτροπιακών προϋποθέσεων για την πρόσληψη τους σε κοινωνίες παραδοσιακού τύπου, καθώς και της σχέσης ανάμεσα στην επέκταση της εκβιομηχάνισης και των αλλαγών που προκλήθηκαν στη χρησιμοποίηση του ελεύθερου χρόνου.46 Παράλληλα, σ' ό,τι αφορά τη σύγχρονη ελληνική ιστορία, ενώ μελετήθηκε το στρατιωτικό και διπλωματικό χρονικό της παρουσίας των ξένων στρατευμάτων στην Ελλάδα, δεν αντιμετωπίσθηκε ο πρώτος παγκόσμιος πόλεμος σαν παράγοντας πολιτισμικής διάδοσης και αλλαγής. Αλλά στο σημείο αυτό θα επανέλθουμε.

Μια άλλη συνέπεια του πολέμου ήταν η διείσδυση του ξένου παράγοντα στην οργάνωση του νεανικού κινήματος και συγκεκριμένα της Χριστιανικής Αδελφότητας Νέων. Πριν όμως αναφερθούμε σε οργανώσεις χριστιανικής έμπνευσης, θα πρέπει να γίνει μια παρέκβαση για το θεσμό των κατηχητικών σχολείων.

Όπως προαναφέρθηκε, τα κατηχητικά ιδρύθηκαν και σταθεροποιήθηκαν στην Αθήνα, στα 1910. Ονομάζονταν επίσης Κυριακά Σχολεία και είχαν ως

43. Gillis, Ι giovani e la storia, ό.π., σ. 167-169, Humphries, Hooligans or Rebels, ό.π., σ. 17.

44. Κάηκαν οι εγκαταστάσεις, επιτάχτηκαν οι ελεύθεροι χώροι κλπ., βλ. Χριστοδούλου, ό.π., σ. 62, 71 και Χ. Παπαστάθης, "Ένα υπόμνημα για την πυρκαγιά της Θεσσαλονίκης", π. Μακεδονικά, τ. 18, 1978, σ. 143-170.

45. "Μένος ποδοσφαιρικό κατέλαβεν σύμπασαν την νεολαίαν της Θεσσαλονίκης. Κατά Κυριακήν ποδοσφαιρικαί συναντήσεις. Το μένος των αθλητών ημιλλάτο το μένος των φιλάθλων οι οποίοι κατά χιλιάδες κατέκλυον τότε Γυμναστήριον και τα έναντι αυτού Ισραηλιτικά Νεκροταφεία". Χριστοδούλου, ό.π., σ. 96. Στην Αθήνα: "με την κάθοδον των προσφύγων φιλάθλων εσημειώθη εισβολή του ποδοσφαίρου εις την Ελλάδα". Σπανούδη, Ο αθλητισμός σύγχρονη θρησκεία, ό.π., σ. 113-116.

46. D. Riesman - R. Denney, "Football in America: A Study in Culture Diffusion" στον τ. Eric Dunning (ed.). The Sociology of Sport, Λονδίνο 2 1976, σ. 152-167.

Σελ. 605
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/606.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

πρότυπο τα αγγλικά Sunday's Schools που ιδρύθηκαν απ' τις ανεπίσημες αγγλικές εκκλησίες την εποχή της βιομηχανικής επανάστασης και απευθύνονταν στα παιδιά των πόλεων. Πριν από το 1910 είχαν γίνει τρεις προσπάθειες ίδρυσης κατηχητικών, στην Αθήνα, τον Πειραιά και την Πάτρα. Και οι τρεις συνδέονταν με πρωτοβουλίες ιδιωτών και αντιμετώπισαν την εχθρότητα της εκκλησίας. Σύμφωνα με το σκεπτικό της ίδρυσης τους, απευθύνονταν στους «απόρους παίδας και τας εργατίδας των πόλεων» και αναπληρούσαν την παρεχόμενη από τα σχολεία θρησκευτική εκπαίδευση που τη χαρακτήριζαν ανεπαρκή. Το τελευταίο σημείο πρέπει να υπογραμμιστεί γιατί όλες οι οργανώσεις, προσκοπικές, θρησκευτικές και σοσιαλιστικές τονίζουν τον ανεπαρκή ρόλο της εκπαίδευσης και καθορίζουν έτσι το δικό τους συμπληρωματικό ή ανταγωνιστικό ρόλο. Στα 1910 η εκκλησία αντιλαμβάνεται την αναγκαιότητα του νέου θεσμού, δεν αναλαμβάνει όμως ακόμα την οργάνωση κατηχητικών. Την άφησε σε δύο οργανώσεις ιδιωτών, δηλ. τις Ορθόδοξες Χριστιανικές Ενώσεις και από τα 1927 στην Αδελφότητα Θεολόγων «Η Ζωή». Η τελευταία τους έδωσε μια πιο οργανωμένη πυραμιδωτή μορφή, και δεν περιόρισε τις εκδηλώσεις τους μόνο στην ακρόαση του κυριακάτικου μαθήματος. Η δυνατότητα της εκκλησίας να προσεγγίζει όλα τα κοινωνικά στρώματα, και κυρίως τα πιο φτωχά, προσέδωσε στο θεσμό ένα λαϊκό χαρακτήρα.47 Στη Θεσσαλονίκη, η λειτουργία κατηχητικών μαρτυρείται από τα 1926 με πρωτοβουλίες της θρησκευτικής Αδελφότητας «Η Αποστολική Διακονία».48 Αργότερα παρόμοια δραστηριότητα ανέπτυξε η οργάνωση «Απολύτρωσις». Τη μεγαλύτερη όμως διάδοση θα αποκτήσουν στα χρόνια της Κατοχής τα κατηχητικά της «Ζωής» που άρχισαν να ιδρύονται στη Θεσσαλονίκη στα 1935-1936 με πρωτοβουλία του Ακαδημαϊκού Κοινωνικού Συνδέσμου.49

Ας επιστρέψουμε όμως στη X.A.N. Το αμερικανικό τμήμα της Young Men's Christian Association είχε αρχίσει τη δραστηριότητα του μέσα στα ξένα εκστρατευτικά σώματα ήδη από τα 1917 και την επέκτεινε στη συνέχεια στον ελληνικό στρατό ιδρύοντας τα «Σπίτια του Στρατιώτου». Στα 1921 στη Θεσσαλονίκη, και στη συνέχεια στην Αθήνα, η Χ.Α.Ν. πάντα υπό την αμερικάνικη κηδεμονία, επέκτεινε τις δραστηριότητές της δυναμικά στη μη στρατευμένη ελληνική νεολαία. Ένας από τους σκοπούς της ήταν, όπως δήλωνε εύγλωττα αργότερα o πρόεδρός της, «να συμπληρώσει το έργον κατά τας ώρας

47. Κων. Κούρκουλας, «Το κατηχητικόν σχολείον εν τη εκκλησία της Ελλάδος», π. Θεολογία, τ. 35,1964, σ. 37-64, 214-233.

48. Αρχ. Πρωτ. Θεσ., π. 954, Τυπωμένο καταστατικό, σ. 5.

49. Μαρτυρίες των κ. Σπύρου Γουλιέλμου και Ανδρέα Πετάνη, τους οποίους ευχαριστώ. Για τη δράση των κατηχητικών της «Ζωής» στην κατοχή και τη μεταπολεμική περίοδο βλ. επίσης, Γιώργος Ιωάννου, Η πρωτεύουσα των προσφύγων, Αθήνα 1984, σ. 118-181.

Σελ. 606
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/607.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

καθ' ας ούτε το Σχολείον ούτε ο εργοδότης είναι δυνατόν να ασχοληθούν με τους μαθητάς και τους νεαρούς εργάτας των". Η Χ.Α.Ν. από την αρχή υποστηρίχτηκε από την εκκλησία, τις πολιτικές και τις εκπαιδευτικές αρχές. Χαρακτηριστικά στο πρώτο Δ.Σ. της Χ.Α.Ν.Θ. πρόεδρος ήταν ο νομάρχης και μέλη o Διοικητής Χωροφυλακής, δημοτικοί σύμβουλοι και επιθεωρητές. Οι δραστηριότητες του τμήματος χρηματοδοτήθηκαν από το αμερικάνικο τμήμα της Χ.Α.Ν. που ανέλαβε την κατασκευή και τον εξοπλισμό του γνωστού μεγάλου κτιρίου της στο κέντρο της Θεσσαλονίκης.50 Σε αντίθεση με τα κατηχητικά σχολεία, η X.A.N. στήριξε τη δραστηριότητα της σε νεανικές μορφές δράσης. Εισήγαγε πρώτη το θεσμό των θερινών κατασκηνώσεων στην Ελλάδα και φρόντισε για τη διάδοση των αμερικανικών κυρίως παιχνιδιών μπάσκετ και βόλευ. Στη Θεσσαλονίκη λειτούργησε σαν οργανωτής της αθλητικής κίνησης, πήρε υπό την προστασία της διάφορες συνοικιακές αθλητικές ομάδες και προπαντός έβαλε σε κάποια τάξη τη διεξαγωγή των αθλητικών εκδηλώσεων και επέβαλε το σεβασμό των αθλητικών κανονισμών.51 Το σημείο αυτό δεν είναι καθόλου ουδέτερο ιδεολογικά. Η σχέση μεταξύ του λεγομένου "αθλητικού πνεύματος" και του εθισμού στα συστήματα ιεραρχίας και υποταγής θρησκευτικού ή κοσμικού χαρακτήρα είναι γνωστή, και αποτέλεσε μέρος της ιστορικής διαμόρφωσης του σύγχρονου αθλητισμού. Η οργάνωση του αθλητισμού και η επιβολή ενιαίων και σταθερών κανόνων συμπεριφοράς αποτελεί μια από τις συνιστώσες του ελέγχου των εκδηλώσεων του νεανικού κινήματος και της υποταγής του,52 Ίσως έχει κάποια συμβολική σημασία το γεγονός ότι το σημερινό κτίριο της Χ.Α.Ν.Θ. και τα καλοοργανωμένα γήπεδά της καταλαμβάνουν ακριβώς τον ελεύθερο χώρο όπου το 19ο αιώνα η νεολαία της Θεσσαλονίκης διεξήγαγε τα ανοργάνωτα και παραδοσιακά της παιχνίδια.53

Η εποχή απ' το 1922 ως τη δικτατορία του 1936 αποτελεί τη δεύτερη και σημαντικότερη περίοδο στην ιστορία των νεανικών οργανώσεων της πόλης. Η Θεσσαλονίκη χάνει σιγά-σιγά τον πολυεθνικό της χαρακτήρα καθώς ο

50. Ιστορικό Αρχείο Μακεδονίας, κατάλοιπα Γενικής Διοίκησης Μακεδονίας, φακ. 114, αρ. 43-85, "Έκθεσις. Η Αμερικανική Χριστιανική Αδελφότης των Νέων (YMCA) παρά τω Ελληνικά Στρατώ. Από 1ης Αυγούστου 1918 μέχρι της 1ης Οκτωβρίου 1919" και Αρχ. Πρωτ. Θεσ., π. 332 (τώρα ν. 210), καταστατικά της ΧΑΝΘ, 1921 (δακτ.) και 1926 (έντυπο). Επίσης Η ΧΑΝ εν Ελλάδι, Αθήνα [1921], και Εθνικόν Συμβούλιον της ΧΑΝ Ελλάδος, Τα 30 χρόνια της Χριστιανικής Αδελφότητας Νέων (1923-1953), Αθήνα 1956, το παράθεμα από ομιλία του Αμίλκα Αλιβιζάτου, σ. 34

51. Χριστοδούλου, ό.π., σ. 80.

52. Thorstein Veblen, Η θεωρία της αργόσχολης τάξης, Αθήνα 1982, σ. 280-282· Eric Dunning, "The Development of Modern Football", στον τ. Sociology of Sport, ό.π., σ. 133-151.

53. Χριστοδούλου, ό.π., σ. 6.

Σελ. 607
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/608.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

μουσουλμανικός και ο βουλγαρικός πληθυσμός την εγκατέλειψε και μέρος της εβραϊκής κοινότητας άρχισε να φυλλορροεί προς την Παλαιστίνη. Σε αντίβαρο, μετά τα 1922 η πόλη κατακλύζεται από πρόσφυγες που στήνουν στην περιφέρεια της τις συνοικίες τους δίνοντας μια νέα ζωή. Στα 1928, στο σύνολο των 244.680 κατοίκων της, οι 117.041 (47,8%) είναι πρόσφυγες και οι 36,590 (16,1%) εσωτερικοί μετανάστες,54 Ο συνδικαλισμός αναπτύσσεται και οι κοινωνικοί αγώνες κυρίως των καπνεργατών συνταράσσουν συχνά την πόλη με κορύφωμα την εξέγερση του Μάη του 1936. Την περίοδο αυτή κάνουν εντονότερη την παρουσία τους, εκτός από τις οργανώσεις που ήδη απαριθμήσαμε, οι πολιτικές νεολαίες. Η Σοσιαλιστική Νεολαία της Φεντερασιόν από τα 1918 εντάσσεται στο ΣΕΚΕ που ιδρύει στα 1920 την Ομοσπονδία Σοσιαλιστικών Εργατικών Νεολαιών. Στα 1922, ως η μαζικότερη, αναλαμβάνει την οργάνωση, στη Θεσσαλονίκη, του ιδρυτικού συνεδρίου της Ομοσπονδίας Κομμουνιστικών Νεολαίων Ελλάδας, τμήματος της Κομμουνιστικής Διεθνούς των Νέων. Εκτός από τη συμμετοχή της στους κοινωνικούς αγώνες, το συνδικαλισμό και τη διακίνηση των κομματικών εντύπων, η κομμουνιστική νεολαία έγινε πόλος της αριστεράς του κόμματος, υποστήριξε την πλήρη ένταξη του στην Τρίτη Διεθνή και την μπολσεβικοποίησή του, και διεκδίκησε την αυτονομία της, γεγονός που την έφερε σε σύγκρουση με την κομματική ηγεσία και οδήγησε σε μια σειρά διασπάσεις. Έτσι, μετά την συγκρότηση της Ανεξάρτητης Κομμουνιστικής Νεολαίας στην Αθήνα το 1921, διαγράφηκε στα 1923 το τμήμα Θεσσαλονίκης που συγκάλεσε ιδιαίτερο "επαναστατικό" συνέδριο με συμμετοχή τμημάτων και από άλλες πόλεις. Η κατάσταση εξομαλύνθηκε με την υιοθέτηση των πολιτικών απόψεων των Θεσσαλονικέων αλλά και την καταδίκη της οργανωτικής τους πρωτοβουλίας στα 1924. Έκτοτε η ΟΚΝΕ ακολούθησε το ρυθμό των εξελίξεων του κόμματος. Η οργανωτική της δύναμη στα 1922 ήταν 300 μέλη, στα 1923: 400, στα 1924: 700, στα 1925-1926 από 600 τα μέλη μειώθηκαν στα 300 εξαιτίας των διώξεων της δικτατορίας του Πάγκαλου, και στα 1927 από 700 έφτασαν στα 1886. Στα επόμενα χρόνια ακολούθησε μια ανοδική πορεία για να φτάσει στα 1936, σύμφωνα με προφορικές μαρτυρίες, στα 15.000 μέλη. Η σύνθεσή τους κατά τα τρία τέταρτα ήταν εργατική. Στα τέλη του 1935 το 6ο συνέδριο του ΚΚΕ αποφάσισε τη διάλυση της ΟΚΝΕ και τη σύσταση, σύμφωνα με το νέο λαϊκομετωπικό προσανατολισμό, μιας "πλατιάς" Αντιφασιστικής Νεολαίας, διαδικασία που δεν ολοκληρώθηκε εξαιτίας της δικτατορίας του 1936.55

54. Sandis, Refugees and Economic Migrants, ό.π., σ. 166.

55. Άγγελος Ελεφάντης, Η επαγγελία της αδύνατης επανάστασης, Αθήνα 2 1979, σ. 293-299, τα στοιχεία για τη δύναμη της ΟΚΝΕ, σ. 295· η Pravda (6.1.1925) ωστόσο, υπολογίζει τα μέλη σε 1300, για το 1924, (AYE, 1925, Α/2/η). Για τη δύναμη της ΟΚΝΕ

Σελ. 608
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/609.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Ωστόσο, η ιστορία της ΟΚΝΕ είναι κάτι περισσότερο από τις οργανωτικές της μεταμορφώσεις. Η νεολαία του μεσοπολέμου ανατράφηκε και συνειδητοποίησε τον κόσμο κατά τη διάρκεια του πρώτου παγκοσμίου πολέμου, που στην Ελλάδα κράτησε μια δεκαετία. "O πόλεμος, έγραφε στα 1933 ο Γιώργος Θεοτοκάς, δεν μας παραξένευε καθόλου. Ήταν για μας μια φυσική κατάσταση, αφού δεν είχαμε αναμνήσεις της ειρήνης (...). Όταν αρχίσαμε να αισθανόμαστε μας κατείχε κιόλας η ψυχή του πολέμου".56 Η μεταπολεμική νεολαία, σ' όλη την Ευρώπη, έμαθε να σκέπτεται πως ζει σε μια προσωρινή ανακωχή, παρά σε μια ειρηνική περίοδο, και να αντιλαμβάνεται την πολιτική με πολεμικούς όρους.57 Μέσα από μια τέτοια οπτική, προσεκτική στις αλλαγές στις συνειδήσεις που προκάλεσε ο "Μεγάλος Πόλεμος" αλλά και οι προσδοκίες που ξεπήδησαν από την Οκτωβριανή Επανάσταση, μπορούν να ερμηνευθούν, σε σημαντικό βαθμό, όχι μόνο οι "επαγγελίες μιας αδύνατης επανάστασης", ο οξύς πολιτικός λόγος και οι συμπεριφορές του μεσοπολέμου, αλλά και οι διαφοροποιήσεις της μεταπολεμικής από την προπολεμική νεολαία των εργατικών κομμάτων, καθώς και οι αντιπαραθέσεις με την παλιά γενιά των σοσιαλιστών του ΣΕΚΕ που αντιλαμβάνονταν την κοινωνική πρόοδο με την εξελικτική φιλοσοφία της προπολεμικής περιόδου και ιδιαίτερα της Δεύτερης Διεθνούς, Ταυτόχρονα η ιστορία της κομμουνιστικής νεολαίας, και όχι μόνο των μελών της άλλα της συνολικής της επιρροής, πρέπει να ειδωθεί και μέσα από τις γραμμές των αντιπάλων της. Μέσα από την ένταση δηλ, που εκλυόταν από τη σύγκρουση δύο εικόνων της νεολαίας: του προπολεμικού ιδεότυπου μιας κομφορμιστικής και υποταγμένης νεολαίας, με την πραγματικότητα μιας ανυπότακτης νεολαίας που ταυτιζόταν πολλαπλά με τη λαϊκή της καταγωγή, την εγκληματικότητα και τον κομμουνισμό. Η ματιά του εισαγγελέα είναι και πάλι χρήσιμη: "καχεκτικοί νέοι και ωχραί νεανίδες με το εσβεσμένο βλέμμα των αναρχικών και με το έκδηλον μίσος εμφωλεύον εις τας ψυχάς των, μίσος στρεφόμενον κατά πάσης εκδηλώσεως εθνικής ή κοινωνικής, κατέκλυζαν τα ύποπτα κέντρα, και ευκαιρίας δοθείσης, ήναπτον παντού την πυρκαϊάν της στάσεως και της ανταρσίας".58

θα πρέπει να υπολογίζουμε επίσης τους ανοργάνωτους οπαδούς της, καθώς και τις εξωκομματικές οργανώσεις που επηρέαζε. Για τις άλλες οργανώσεις νεολαίας στον κομμουνιστικά χώρο βλ. επίσης, Θεόδωρος Νικολόπουλος, Η άλλη όψη του ελληνικού εργατικού κινήματος (1918-1930), Αθήνα 1983, σ. 49-50 και Δημήτρης Λιβιεράτος, Κοινωνικοί αγώνες στην Ελλάδα (1923-1927), Αθήνα 1985, σ. 69-74.

56. Γιώργος Θεοτοκάς, Εμπρός στο κοινωνικό πρόβλημα, Αθήνα 1932, σ. 8.

57. Eric Leed, Terra di nessuno. Psicologia del combattente nella prima guerra mondiale, Μπαλόνια 1985: μια περιγραφή της μεταμόρφωσης που προκάλεσε o πόλεμος στη νεολαία που πήρε μέρος, και των αλλαγών στις αντιλήψεις τους που καθόρισαν την μεταπολεμική τους συμπεριφορά.

58. Μικρουλέας, Η παιδική εγκληματικότης, ό.π., σ 20-21.

Σελ. 609
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/610.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Για να κατανοήσουμε τις αλλαγές που προκάλεσε στις συνειδήσεις ο πόλεμος, και τις συνέπειες αυτών των αλλαγών στη διαμόρφωση του κομμουνιστικού κινήματος, πρέπει να αναφερθούμε επίσης στη δημιουργία της Ομοσπονδίας των Παλαιών Πολεμιστών στα 1922-24, και στη γρήγορη επέκταση των οργανώσεων τους. Οι νέοι που πολέμησαν αποτελούσαν ίνδαλμα στα μάτια των αμέσως νεωτέρων τους που ήταν ήδη προετοιμασμένοι από τις εξιδανικεύσεις της πατριωτικής ρητορίας. Ωστόσο αφού είχαν δοκιμάσει, στη συχνά πολύχρονη θητεία' τους, τη φρίκη του πολέμου, επιστρέφοντας αντιμετώπιζαν οι περισσότεροι προβλήματα επαγγελματικής απασχόλησης, αγροτικής αποκατάστασης, και όσοι ήταν ανάπηροι ή φυματικοί, άμεσα προβλήματα φυσικής επιβίωσης. Αποκαλυπτικό των συνθηκών εξαθλίωσης είναι το αίτημα που ψηφίστηκε στο συνέδριο της Ομοσπονδίας το Μάιο του 1923: "Να παίρνουν οι άρρωστοι (φυματικοί) τα ρούχα των πεθαμένων αφού πρώτα κλιβανίζονται και να μην πουλιούνται στα Δημοπρατήρια".59 Ήταν φυσικό επομένως οι παλαιοί πολεμιστές όλων των εμπόλεμων χωρών να αποτελούν ένα εύφλεκτο, στις ιδέες που πρέσβευαν τη ρήξη, υλικό. Στην Ελλάδα οι Παλαιοί Πολεμιστές επέκτειναν την κομμουνιστική επιρροή πέρα από την εργατική τάξη σε αγροτικά και εξαθλιωμένα μικροαστικά στρώματα. Αν γνωρίζει κανείς το ρόλο που έπαιξαν στην Ιταλία και τη Γερμανία οι αντίστοιχες οργανώσεις των αποστράτων στη δημιουργία των φασιστικών οργανώσεων και στο περιβάλλον μέσα στο οποίο αναπτύχθηκαν οι φασιστικές νεολαίες,60 μπορεί να αντιληφθεί το ρόλο των Παλαιών Πολεμιστών, τόσο σαν έκφρασης της πορείας προς τα αριστερά των λαϊκών μαζών στην Ελλάδα την ίδια περίοδο, όσο και σαν παράγοντα που επηρέασε την πορεία αυτή. Στη Θεσσαλονίκη οι ενώσεις Παλαιών Πολεμιστών, που ιδρύθηκαν στα 1922-23 δεν περιορίστηκαν μόνο στην πόλη αλλά επεκτάθηκαν και στην αγροτική της περιφέρεια.61

Μετά τα 1920 άρχισαν να εμφανίζονται και οι νεολαίες των αστικών πολιτικών

59. Πόλεμος κατά τον πολέμου, Αποφάσεις του Πρώτου Πανελληνίου Συνεδρίου Παλαιών Πολεμιστών και θυμάτων Στρατού, Αθήνα 1975, (α' εκδ. 1924), σ. 89. Βλ. επίσης, Λιβιεράτος, ό.π., σ. 91-96. Η Pravda (6.1.1925), στην έκθεσή της για το 3ο Συνέδριο του ΣΕΚΕ/ΚΚΕ υπολόγιζε σε 60.000 τα μέλη του κινήματος των Παλαιών Πολεμιστών. (AYE, 1925, Α/2/η).

60. Betti, L'Opera nazionale Ballila, ό.π., σ. XI, 5, 8-25.

61. Για την επέκταση των Παλαιών Πολεμιστών στην Μακεδονία βλ. Αρχ. Πρωτ. Θεσ., π. 343 (1921), 392 (1922), 421 (1923), 422 (1923), 462 (1923) και 477 (1923). Για την ανησυχία των αρχών βλ. IAM, Γενική Διοίκηση Μακεδονίας, φακ. 89, "Υπόμνημα της από απόψεων ξένων προπαγανδών παρουσιαζομένης καταστάσεως εν τη περιοχή του Σώματος Στρατού και γενικότερον καθ' άπασαν την Βόρειαν Ελλάδα και επιβαλλόμενα μέτρα" (1924), σ. 6-7· AYE, ι925, A/2/η, Απόρρητη έκθεση του νομαρχούντος Πέλλης, Δ. Χατζηκυριαζή προς το Υπουργείο Εσωτερικών, Έδεσσα 16.1.1925 και "Το Α' Σώμα Στρατού προς το Υπουργείον των Στρατιωτικών" Ζ. Παπαθανασίου, Αθήνα 18.3.1925.

Σελ. 610
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/611.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

κομμάτων. Συγκεκριμένα στα 1920 ιδρύθηκε η Πολιτική Ένωση Μακεδονικής Νεολαίας (βασιλική), στα 1924 η Φιλελεύθερα Μακεδονική Νεότης (Βενιζελική) και η Δημοκρατική Νεολαία Μακεδονίας (του Αλ. Παπαναστασίου), στα 1925 η Εθνική Δημοκρατική Νεολαία Μακεδονίας (του Γ. Κονδύλη), στα 1933 η Πολιτική Λαϊκή Νεολαία (του Π. Τσαλδάρη) και στα 1934 η Μορφωτική Νεολαία Ελευθεροφρόνων Θεσσαλονίκης (του Ι. Μεταξά).62 Οι νεολαίες αυτές δεν είχαν καμιά ιδιαίτερη νεολαιίστικη υπόσταση, ούτε ιδιάζουσα νεανική δραστηριότητα. Ιδρύονταν για την εκλογική υποστήριξη του κόμματός τους και συχνά διαλύονταν εξαιτίας της απραξίας τους για να επανασυσταθούν αργότερα, ιδίως στις προεκλογικές περιόδους.63 Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση της πρώτης απ' αυτές, και σχετικά μακροβιότερης, της Μακεδονικής Νεολαίας. Μέλη της, σύμφωνα με το καταστατικό του 1920 μπορούσαν να γίνουν "οι εν Θεσσαλονίκη μονίμως εγκατεστημένοι από 18 έως 40 ετών". Στο καταστατικό του 1922 το όριο επεκτείνεται στα 52 χρόνια, Σκοπός, η υποστήριξη μακεδόνων πολιτικών.64

Από τα 1925 άρχισαν επίσης να παρουσιάζονται και να πυκνώνουν στην πόλη οι προφασιστικές ή φασιστικές οργανώσεις. Τα κύρια χαρακτηριστικά τους, ο έντονος αντικομμουνισμός και ο αντισημιτισμός. Ήδη από το Δεκέμβριο του 1923, την επομένη της νίκης των δημοκρατικών, ιδρύθηκε ο Κεντρικός Σύνδεσμος της Αντιεβραϊκής Νεολαίας με στόχο τους Εβραίους της πόλης που απείχαν στις εκλογές.85 Οι σημαντικότερες από τις οργανώσεις αυτές ήταν η Εθνική Ένωση Ελλάς (1927) και η Αντικομμουνιστική Οργάνωση Νέων Μακεδονίας-Θράκης (1931).66 Η πρώτη, γνωστή ως ΕΕΕ είχε στρατιωτική οργάνωση, Η νεολαία της, οι Άλκιμοι, φορούσαν χαλύβδινα κράνη και ομοιόμορφες στολές. Έκαναν επιθέσεις, πολλές φορές αιματηρές, εναντίον των Εβραίων, των εργατικών και κομμουνιστικών συγκεντρώσεων, και των εκδηλώσεων των άλλων νεολαιών με αποκορύφωμα την πυρπόληση της εβραϊκής φτωχογειτονιάς Cambell στα 1931 και την πορεία στην Αθήνα στα 1933, μια αντιγραφή της πορείας του Μουσολίνι στη Ρώμη. Η εμφάνιση φασιστικών οργανώσεων στη Θεσσαλονίκη δεν είναι φαινόμενο δυσεξήγητο. Σε αποστερημένες μάζες, συχνά μια ξένη μειονότητα χρησιμεύει για μια μετάθεση

62. Κατά σειρά. Αρχ. Πρωτ. Θεσ. π. 281, 472, 524, 598, 1455 και 1522.

63. Η Νεολαία των Φιλελευθέρων επανιδρύεται στα 1928 (π. 988) και 1932 (π. 1366)· η Εθνική Δημοκρατική Νεολαία επανιδρύεται στα 1930 (π. 1191).

64. ό.π., π. 281.

65. Ελεύθερον Βήμα, 19.12.1923, σ. 4.

66. Αρχ. Πρωτ. Θεσ., π. 794 και 1228· στους σκοπούς της Αντικομμουνιστικής Οργανώσεως Νέων Μακεδονίας-Θράκης περιλαμβάνεται "η καταπολέμησις διά παντός νομίμου μέσου του κομμουνισμού, ως και πάσης άλλης προπαγάνδας σκοπούσης την διαστρέβλωσιν της ιστορικής αληθείας της πατρίδος μας και των προγόνων".

Σελ. 611
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/612.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

των αιτιών που προκαλούν την ανεργία, την έλλειψη στέγης και την ακρίβεια, στην παρουσία της, Η διαφορετική θρησκεία και γλώσσα, στην περίπτωση των Εβραίων, ή η διαφορετική ιδεολογία, στην περίπτωση των κομμουνιστών, μπορεί να τους κάνει στόχο επιθετικότητας από μια μάζα που βρίσκει στο ρόλο του φρουρού μιας φανταστικής παραδοσιακής τάξης, το αντιστάθμισμα και το κύρος που της αφαιρεί η υλική της αθλιότητα στην καθημερινή ζωή. Οι παρατηρήσεις αυτές, που δεν ισχύουν μόνο για την περίπτωση της Θεσσαλονίκης, εξηγούν το γεγονός ότι η πλειοψηφία των μελών των φασιστικών οργανώσεων στη Βόρεια Ελλάδα είχαν προσφυγική προέλευση. Άλλωστε η βενιζελική παράταξη, της οποίας οι προσφυγές κυρίως αποτελούσαν στη Βόρεια Ελλάδα την εκλογική της πελατεία, είχε κάποιους δεσμούς με τον αντισημιτισμό, και οι αρχές έδειχναν ανοχή στη δράση των φασιστικών οργανώσεων εξαιτίας του ενεργού αντικομμουνισμού τους.67

Εδώ μπορεί να κλείσει η αναφορά στις μεγάλες οργανώσεις νεολαίας οι οποίες, πέρα από τις πολιτικές τους διαφορές και αντιθέσεις, χαρακτηρίζονται από εσωτερική ιεραρχία και την εκ των προτέρων διαμόρφωση του ιδεολογικού τους πλαισίου. To ενδιαφέρον, από μεθοδολογική άποψη, βρίσκεται όχι, μόνο (ή τόσο) στην ανάλυση των ιδεολογικών προτύπων -αυτά άλλωστε ήταν διεθνώς διαμορφωμένα- αλλά στην ανάδειξη των προϋποθέσεων και των εμπειριών μέσα από τις οποίες οι αντίστοιχες ιδεολογίες υιοθετήθηκαν, καθώς και του τρόπου που η διαπαιδαγώγηση στις νεανικές οργανώσεις επηρέασε τις συμπεριφορές και τις στάσεις των μελών και των οπαδών τους. "Η μια γενιά, γράφει ο R. Williams, μπορεί να εκπαιδεύσει τη διαδοχή της, με λογική επιτυχία, στον κοινωνικό χαρακτήρα ή στο γενικό πρότυπο της κουλτούρας, αλλά η νέα γενιά έχει τη δική της δομή αίσθησης".88 Μελετώντας τις διαφορετικές απαντήσεις, τις συνέχειες και τις τομές στον τρόπο αντίληψης και απάντησης στο κοινωνικό περιβάλλον, μπορούμε να θέσουμε το ερώτημα, αν είχαν και ποια ήταν η συμβολή των νεολαιών αυτών στη διαμόρφωση και στη διαφοροποίηση των κοινωνικών συνειδήσεων και των αντίστοιχων πολιτικών συσπειρώσεων.

Μέσα στην προοπτική αυτή πρέπει να αναλυθεί η αντίφαση ανάμεσα στην αναφορά των οργανώσεων νεολαίας σε προσδιορισμένες κοινωνικά κατηγορίες από τη μια, και ταυτόχρονα στο σύνολο της νεολαίας χωρίς προκαθορισμένη

67. George Mavrogordatos, Stilborn Republic, Social Coalitions and Party Strategies in Greece, 1922-1936, University of California Press, 1983, σ. 209, 255, 258-9· Itshac Emmanuel, "Los Jidios de Salonique", στον τ. Zikhron Salìnìkì, ό.π., σ. 31-32-Εφημερίς των Βαλκανίων, 17.8 και 12.12.1931, 4.2.1934· Μακεδονικά Νέα, 17-31 Δεκ. 1933· Ακρόπολις 26.6.1934.

68. Raymond Williams, The Long Revolution, Penguin Books 1980, σ. 65.

Σελ. 612
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 593
    1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

    Η ΕΜΦΑΝΙΣΗ ΤΩΝ ΝΕΑΝΙΚΩΝ ΟΡΓΑΝΩΣΕΩΝ.

    ΤΟ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ

    ΑΝΤΩΝΗΣ ΛΙΑΚΟΣ

    Ι

    Από την εξέγερση του Πολυτεχνείου στα 1973 έως τις ταραχές των γηπέδων, από τα ευπρεπή φεστιβάλ των πολιτικών νεολαιών ως τις ροκ συναυλίες που προκαλούν συγκρούσεις με την αστυνομία, οι νεανικές οργανώσεις και κινήματα δεν απόκτησαν μόνο κεντρικό ρόλο στην επικαιρότητα και τις πολιτικές διαδικασίες, αλλά έγιναν μέρος της καθημερινής μας εμπειρίας, των προσωπικών και οικογενειακών χρονικών. Ποιο είναι όμως το ιστορικό υπόβαθρο αυτής της εξέλιξης; Η νεολαία δεν αποτελούσε πάντοτε μια ιδιαίτερη κατηγορία πληθυσμού που διακρίνεται από την παιδική ηλικία και την ενηλικίωση. Ούτε τα χρονικά της όρια συνέπιπταν σε όλες τις κοινωνίες και τις κοινωνικές τάξεις. Η νεανική ιδιότητα, σύμφωνα με ιστορικούς όπως o Philippe Ariès (Πατέρες και γιοι) και ο John Gillis (Οι νέοι και η ιστορία),1 αποτελεί το προϊόν μιας σύμπτωσης δημογραφικών, κοινωνικών και πολιτισμικών μεταβολών που ολοκληρώθηκαν στη δυτική Ευρώπη, στα τέλη του περασμένου και στις αρχές του αιώνα μας. Στην ίδια εποχή εμφανίστηκαν και οι νεανικές οργανώσεις. Οι οργανώσεις δηλ. που απευθύνονταν στη νεολαία, ιδιαίτερα στην εφηβική ηλικία, ή που δηλώθηκαν ως τέτοιες.

    Είναι γεγονός ότι τυπικές ή άτυπες συσσωματώσεις και κινήματα όπου κυριαρχούσαν άτομα νεανικής ηλικίας υπήρχαν από τις αρχές του 19ου αιώνα. Βέβαια άτομα νεανικής ηλικίας στελέχωναν και ηγούνταν στα πρωτοεμφανιζόμενα

    1. Philippe Ariès, L'enfant et la vie familiale sous l'ancien régime, Παρίσι I960· χρησιμ. η ιταλική έκδοση, Padri e figli nell'Europa medievale e moderna, Ρώμη 1983. John Gillis, Youth and History, Νέα Υόρκη 1974, οι παραπομπές στην ιταλ. εκδ. Ι giovani e la storia, Μιλάνο 1981.