Συγγραφέας:Διεθνές Συμπόσιο
 
Τίτλος:Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:1
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Συντελεστές:Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού
 
Έτος έκδοσης:1986
 
Σελίδες:725
 
Αριθμός τόμων:2 τόμοι
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Βιβλιογραφία
 
Διεθνή Συμπόσια
 
Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Μαθητεία και εργασία
 
Νεανικά έντυπα
 
Νεανικές οργανώσεις
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ευρώπη
 
Χρονική κάλυψη:Μεσαίωνας-20ός αιώνας
 
Περίληψη:Το βιβλίο αυτό περιέχει τα πρακτικά του πρώτου επιστημονικού συμποσίου που διοργάνωσε η επιτροπή του ΙΑΕΝ σε συνεργασία με την Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού. Το συμπόσιο, με θέμα «Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας», έγινε στο αμφιθέατρο του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών από τη 1 έως τις 5 Οκτωβρίου 1984.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 28.86 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 583-602 από: 730
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/583.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΚΙΝΗΜΑΤΑ ΤΗΣ ΝΕΟΛΑΙΑΣ ΣΤΗΝ ΠΡΟΦΑΣΙΣΤΙΚΗ ΚΑΙ ΜΕΤΑΦΑΣΙΣΤΙΚΗ ΕΥΡΩΠΗ

ANTONIO SANTONI RUGIU

Δεν είναι σίγουρα εύκολο ν' ασχοληθεί κανείς με την ιστορία των ευρωπαϊκών νεολαιίστικων κινημάτων, στα πλαίσια του ορισμού της ιστορικότητας της παιδικής και νεανικής ηλικίας. Δεν είναι εύκολο να χαράξει κανείς τα όρια, ακόμα και σε χοντρές γραμμές, στο μικρό χώρο αυτής της ανακοίνωσης, για την οποία νιώθω την τιμή που μου έγινε και θέλω ν' απευθύνω τις ευχαριστίες μου στους οργανωτές αυτού του τόσο πρωτοτύπου συνέδριου. Κι όταν μιλώ για πρωτοτυπία δεν είναι για μένα μια απλή φιλοφρόνηση ή μια τυπικότητα. Σκέπτομαι πράγματι ότι είναι ίσως η πρώτη φορά που ψάχνουμε σε διεθνές επίπεδο να προσδιορίσουμε την έννοια του παιδιού, του έφηβου και του νέου, όχι σύμφωνα με αφηρημένες θεωρήσεις, super tempus φιλοσοφικής ή ηθικής ή ακόμα και ψυχολογικής παρέκκλισης, αλλά εντάσσοντας την μέσα σε συγκεκριμένες ιστορικές περιόδους και στις εξελικτικές ή επαναστατικές τους συνδηλώσεις κοινωνικού, πολιτιστικού και οικονομικού τύπου. Όμως έρχομαι στο θέμα μου για να μη χάσω μέσα σε πολύ γενικές εκτιμήσεις ένα μέρος του χρόνου που θελήσατε να μου παραχωρήσετε.

Στις αρχές του 20ού αιώνα, μια σουηδή συγγραφέας, η κ. Ellen Key, δημοσίευσε ένα βιβλίο με τον αποκαλυπτικό τίτλο: Ο αιώνας τον παιδιού. Μερικά χρόνια αργότερα κυκλοφόρησε το έργο της Maria Montessori H ανακάλυψη του παιδιού. Καθώς τα δύο κείμενα σημείωσαν εκείνη την εποχή σημαντική επιτυχία, οι τίτλοι τους έγιναν εύχρηστα συνθήματα που ευνοούσαν την πεποίθηση ότι o εικοστός αιώνας που γεννιόταν θα αποκάλυπτε επιτέλους όλη την ιστορική βαρύτητα της παιδικής ηλικίας, που θα συγκέντρωνε μια άγνωστη μέχρι τότε προσοχή. Αλλά, ακόμα κι αν για λίγο υποβάλουμε αυτή την πεποίθηση σε μια ιστορική ανάλυση, έστω επιφανειακή, δε φαίνεται να επιβεβαιώνεται. Το ν' αναγγέλλει κανείς την ανακάλυψη της παιδικής ηλικίας στις αρχές του 20ού αιώνα (ιδίως σε ό,τι αφορά την πρώτη και δεύτερη παιδική

Σελ. 583
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/584.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ηλικία) σημαίνει να την καθυστερεί τουλάχιστον έναν αιώνα, ίσως και περισσότερο. Εάν η "ανακάλυψη του παιδιού" σημαίνει να διατυπώνει κανείς για την ηλικία από 0 έως 10-12 χρόνων, δηλαδή από τη γέννηση έως την εφηβεία, μια εκτίμηση που τείνει να προσδιορίσει αυτούς τους νέους πολίτες σαν ιδιαίτερα κοινωνικά άτομα, σαν σύνολο και σαν ιδιώτες, κανείς δεν μπορεί ν' αρνηθεί την παραδοχή ότι αυτή η "ανακάλυψη" πραγματοποιήθηκε στην Ευρώπη μέσα στο δεύτερο μισό του 18ου αιώνα και ιδίως στο πρώτο μέρος του τέλους του 19ου αιώνα. Οι ιστορικές αιτίες αυτού του φαινομένου είναι αρκετά γνωστές σε όλους: η όλο και, πιο ευρεία απασχόληση των παιδιών (ακόμα και μικρών κοριτσιών, πράγμα που αποτελεί ταυτόχρονα ένα νεωτερισμό του φαινομένου) στις επιχειρήσεις έξω από την οικογένεια, ιδίως στα μεταλλεία, στις βιοτεχνίες κι έπειτα στην ατμοκίνητη βιομηχανία, καθώς και στις διαφορετικές δραστηριότητες του τριτογενούς τομέα, που ξεκινάει με την εξάπλωση της παραγωγής, Σε εποχή που το καθεστώς των Συντεχνιών και των Επαγγελμάτων μπαίνει οριστικά σε κρίση, όταν αποτυγχάνουν οι απόπειρες προσαρμογής στην καινούργια ιστορική πραγματικότητα, απόπειρες που είχαν επιτυχία στους προηγούμενους αιώνες, καθώς τα προνόμια των Συντεχνιών παρακμάζουν ραγδαία, μαζί με τα τελευταία υπολείμματα φεουδαλικών προνομίων,

Για πολλούς αιώνες, οι Συντεχνίες είχαν αναπτύξει μια εξαιρετικά ση μαντική δραστηριότητα μέσα στην εκπαίδευση -αποκλειστική κατά κάποια έννοια- της προεφηβικής και εφηβικής ηλικίας, κι ακόμα περισσότερο, μέσα από μια μακρά πορεία μιας ολοκληρωμένης μαθητείας, σ' ένα δοσμένο επάγγελμα· δεν επρόκειτο μόνο για διαδικασία εκπαίδευσης και επαγγελματικής κατάρτισης αλλά και για τη λεπτομερειακή και προσεχτική μετάδοση μιας συμπεριφοράς και μιας ιδεολογίας. Επιπλέον, η μαθητεία στις συντεχνίες ήταν το μοναδικό σχολικό σχήμα, όπου σύχναζαν μαθητές από τις τάξεις των τεχνιτών. Από τότε που έλειψε η παραδοσιακή μαθητεία, δημιουργείται στους κόλπους των νέων γενεών ένα εξαιρετικά σημαντικό κενό στα εκπαιδευτικά σχήματα. Ένα κενό που επαυξάνει ακόμη περισσότερο την κρίση που υπονομεύει και την πατριαρχική οικογένεια, την οικογενεια-απογόνων που είναι αθεράπευτα διαταραγμένη από τα αποτελέσματα μιας μετανάστευσης και μιας πολεοδομίας σε πλήρη άνθηση. Η απασχόληση σε δουλειές έξω από την οικογένεια, η μισθωτή εργασία των παιδιών, η ραγδαία παρακμή κάθε ίχνους μαθητείας στις συντεχνίες, η όλο και αυξανόμενη κρίση της παραδοσιακής οικογένειας σαν ενότητα παραγωγής και κατάρτισης, μου φαίνεται ότι είναι οι τρεις κύριοι παράγοντες που είχαν ήδη χαρακτηρίσει το ζήτημα της πρώτη ηλικίας της ζωής του ανθρώπου. Κι αυτό, επιτρέψτε μου να επιμείνω, αφορά και τα δύο φύλα, και όχι πια μόνο τα αγόρια.

Τότε ακριβώς οι πρόγονοί μας άρχισαν να διακρίνουν ότι υπήρχαν παιδιά

Σελ. 584
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/585.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

—αγόρια και κορίτσια— και σαν πρώιμοι εργάτες για δραστηριότητες που τους ταίριαζαν ειδικά, και σαν εγκαταλειμμένα ή παραστρατημένα παιδιά, για τα οποία, ούτε οι οικογένειες, ούτε οι ενορίες ή οι κοινότητες γονιών και γειτόνων, ήταν σε θέση να προσφέρουν μια αξιόλογη βοήθεια, αφού αυτά τα δράματα εκτυλίσσονταν σχεδόν πάντα μακριά από τους τόπους καταγωγής, στην απομόνωση, στους κόλπους του ανώνυμου και βρώμικου πλήθους των κάθε είδους slums ή στην περιφέρεια πόλεων που γρήγορα εξελίσσονταν σε υπερτροφικές. Πρόκειται λοιπόν να δημιουργηθεί μια νέα ανθρωπολογία της παιδικής ηλικίας από κοινού με την ολοένα και πιο προωθημένη τελειοποίηση των μέσων εκμετάλλευσης της παιδικής εργασίας. Αρκεί να σκεφθεί κανείς τις εικόνες των μικρών εργατών της Αγγλίας ή των μικρών υφαντριών της Λορραίνης ή της Αλσατίας ή ακόμα τους carusi, δηλαδή τους μικρούς των ορυχείων θείου της Σικελίας που έσερναν τα καρότσια, για να παραμείνουμε σε τρία από τα πολυάριθμα παραδείγματα παιδιών που δούλευαν μέσα σε συνθήκες που θ' αδυνατούσαμε να φανταστούμε σήμερα χωρίς ν5 ανατριχιάσουμε από φρίκη.

Κατά τα μέσα του τελευταίου αιώνα η παιδική ηλικία είχε λοιπόν ήδη παντού ανακαλυφθεί. Και όπως κάθε νόμισμα έχει την άλλη του όψη· την εκμετάλλευση και την αλλοτρίωση των παιδιών ακολούθησαν, ανάμεσα στ' άλλα, η ποσοστιαία ελάττωση της πρώιμης θνησιμότητας και η αποδοχή της ιδέας της γενικευμένης εκπαίδευσης. Με άλλα λόγια, αφού πέρασε το μεγάλο κύμα της εκμετάλλευσης των παιδιών (συμπεριλαμβανομένων και των μικρών κοριτσιών: η ανάπτυξη της εργασίας των μητέρων και των γυναικών γενικά είχε αποτελέσματα μεγάλης σημασίας για το πρόβλημα της παιδικής ηλικίας, δίχως άλλο) χάρη στη μηχανοποίηση και στην ορθολογικοποίηση των μεθόδων παραγωγής που καθιστούσαν λιγότερο πλεονεκτική την απασχόληση των όχι ειδικευμένων εργατικών χεριών, η παιδική ηλικία μπορεί να συλλέξει τους καρπούς των προηγουμένων θυσιών της. Αρχίζουμε, πράγματι, να μιλάμε στα τέλη του περασμένου αιώνα για δικαιώματα της παιδικής ηλικίας με όρους εκπαίδευσης, υγιεινής, πρόνοιας και άλλους. Σ' αυτό το σημείο, η πραγματική «ανακάλυψη» είναι ήδη αναμφισβήτητη. Στη συνέχεια, το πρόβλημα συνίσταται στο να ψάχνει κανείς τις πιο κατάλληλες μορφές πραγματοποίησης των λεγομένων δικαιωμάτων της παιδικής ηλικίας, ιδίως για τις μη προνομιούχες κοινωνικές τάξεις εκείνης της εποχής. Για το λόγο αυτό μου φαίνεται όλως διόλου νόμιμο να βεβαιώσω ότι η ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας, στα τέλη του αιώνα μας, είναι ήδη αρκετά προσδιορισμένη, ακόμα και στις ευρωπαϊκές χώρες, όπου οι κοινωνικοί και πολιτιστικοί μετασχηματισμοί της βιομηχανικής επανάστασης υπήρξαν λιγότερο αισθητοί και περισσότερο βραδείς.

Ο πραγματικός νεωτερισμός του τέλους του περασμένου αιώνα και των

Β 14

Σελ. 585
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/586.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

αρχών του εικοστού είναι μάλλον η «ανακάλυψη» της εφηβείας και της νεότητας. Μέχρι τότε συνέχιζαν να πιστεύουν ότι το πολύ μετά την ηλικία των δώδεκα, οι νέοι θα μπορούσαν να εξομοιωθούν με τους ενήλικους, παρόλο ότι δε διέθεταν μια αξιοσημείωτη προσωπικότητα και είχαν ελάχιστα δικαιώματα. Ακόμα κι αν αυτές οι στιγμές ανάπτυξης παρουσίαζαν ιδιαίτερα χαρακτηριστικά, η ιστορία δεν είχε ακόμα δημιουργήσει τις ευκαιρίες, όπως είχε συμβεί για την παιδική ηλικία, για να διαχωρίσει οριστικά τους νέους από τους ενήλικες, κατ' απομίμηση της φάσης του γυρίνου που, έχοντας τα δικά του χαρακτηριστικά, θεωρείται το προστάδιο του μελλοντικού βατράχου. Έτσι συνέβαινε ιδίως για τ' αγόρια των κατώτερων κοινωνικών τάξεων, στα οποία υποδείκνυαν το δρόμο προς την εργασία, ακριβώς με την ιδιότητα των μικρών-ενηλίκων. Έτσι, τ' αγόρια της καλής αστικής τάξης μελετούσαν για να αναλάβουν το συντομότερο δυνατόν τις ευθύνες των πατεράδων τους. Με λίγα λόγια, η εφηβεία και η νεότητα ήταν για τον καθένα, o προθάλαμος της κοινωνικής ζωής του ενήλικα, Η συγκεντρωμένη από τη μια πλευρά προσοχή πάνω στην παιδική ηλικία και από την άλλη πάνω στους ενήλικες, γνώριζε έτσι ένα κενό για την ενδιάμεση ηλικία. Εάν η παιδική ηλικία αντιμετωπιζόταν με μια καινούργια άποψη για τους λόγους που αναφέραμε πιο πάνω και εάν οι ενήλικες παρουσίαζαν μια πιο πλούσια από ποτέ προβληματική εξαιτίας των νέων ταξικών συγκρούσεων και των νέων συνθηκών ζωής που επέφεραν οι κοινωνικο-οικονομικοί μετασχηματισμοί, οι έφηβοι και οι νέοι εκτιμούνται αντιθέτως περισσότερο από τις αυθόρμητες πρωτοβουλίες τους, παρά για το ότι οι δραστηριότητες τους αντανακλούν άμεσα αντικειμενικά αίτια. Όμως, με μια συγκεκριμένη έννοια, εκμεταλλεύονται αυτή την προσοχή για την παιδική ηλικία, ιδίως όταν αντιμετωπίζονται από θεωρητική σκοπιά.

Παραδείγματος χάρη, η νέα επιστημονική ψυχολογία δεν μπορούσε να παραμείνει στη μελέτη της πρώτης ηλικίας, της προεφηβείας, και να παραγνωρίσει το κενό ανάμεσα σ' αυτήν και στην ενηλικίωση. Κατά γενικότερο τρόπο, η κυκλική αντίληψη κάθε διαδικασίας εξέλιξης, που είχε χαρακτηρίσει όλες τις θετικές επιστήμες του 19ου αιώνα (αρκεί να σκεφθεί κανείς τον Darwin για τις φυσικές επιστήμες, τον Auguste Comte για τις κοινωνικές επιστήμες και τον Stanley Hall για την ψυχολογία συγκεκριμένα) αποσαφήνισε τα διαδοχικά στάδια για κάθε μία από τις αντιμετωπιζόμενες φάσεις, Έτσι, μετά την παιδική ηλικία, έπρεπε να εξεταστεί από πολιτιστική άποψη η εφηβεία και η νεότητα, έτσι όπως τέθηκαν επί τάπητος —μετά τη λύση του προβλήματος της στοιχειώδους εκπαίδευσης, ανοικτής προς όλους— τα προβλήματα της μέσης και της επαγγελματικής κατάρτισης. Μετά από το πρόβλημα των δικαιωμάτων της παιδικής ηλικίας, να που εμφανίζονται τα προβλήματα της μετα-εφηβικής ηλικίας και ιδίως αυτά της νεότητας με ακόμη πιο έντονο τρόπο απ' ότι τα πρώτα γιατί διεκδικούνται άμεσα από τους ενδιαφερόμενους

Σελ. 586
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/587.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

μέσα από την εμφάνιση των πρώτων συλλόγων ή των αυθόρμητων ομαδοποιήσεων των νέων.

Αλλά δεν ήταν αυτή η μοναδική διαφορά ανάμεσα στην εμφάνιση της ιστορικότητας της παιδικής ηλικίας και στην άλλη των πιο μεγάλων ηλικιών, Υπήρξε ακόμα μια άλλη κοινωνική διάσταση: οι εξελίξεις γύρω από την παιδική ηλικία προσανατολίζονταν συγχρόνως προς όλες τις κοινωνικές τάξεις και ιδιαιτέρως προς τα παιδιά του λαού, όπως το έχουμε προ ολίγου υπογραμμίσει. Το πρόβλημα των νέων, αντιθέτως, παρέμενε ανοικτό από τους ίδιους τους ενδιαφερομένους, αλλά όχι από όλους· παρέμενε ανοικτό απ' αυτούς που ανήκαν στο κομμάτι της διανόησης της αστικής τάξης ή της εύπορης, και πρακτικά από εκείνους που μπορούσαν να επιτρέψουν στους εαυτούς τους να συχνάζουν στα γυμνάσια ή στο πανεπιστήμιο. Οι άλλοι, λιγότερο προνομιούχοι, ήταν ήδη ενταγμένοι με τον έναν ή τον άλλο τρόπο στον τομέα της χειρωνακτικής εργασίας ή γενικότερα στον εκτελεστικό (όπως ήταν η περίπτωση των εντολοδόχων, των βοηθών αρτοποιών, των υπηρετών αγροκτημάτων κ.ά.) και τα προβλήματα τους ταυτίζονταν με τα προβλήματα των ενηλίκων εργαζομένων, απέναντι στους οποίους, παρ' όλα αυτά, βρίσκονταν σε θέση εξάρτησης. Έχοντας σπάνια το δικαίωμα να εκφράζουν τη γνώμη τους, ό,τι τους αφορούσε περνούσε σε δεύτερο πλάνο και χανόταν μπροστά στις διεκδικήσεις των μεγαλυτέρων τους. Παρενθετικά, θα ήταν ενδιαφέρον, όχι μόνο για την κοινωνική ιστορία της εκπαίδευσης και της παιδαγωγικής αλλά και σαν μαρτυρία των προοδευτικών ιστορικών μετασχηματισμών, να αναπαραστήσουμε τα στάδια της εξέλιξης του ρόλου και της θέσης του εφήβου μέσα στη δομή της απασχόλησης από την παραδοσιακή μαθητεία των συντεχνιών ως τις διαφορετικές μορφές «γκαρσόνι, υπηρέτης, δούλος», στη γεωργία, στη βιομηχανία και στις υπηρεσίες του 18ου αιώνα μέχρι σήμερα. Είμαι πεισμένος ότι θα παρατηρούσαμε μια σαφή διαφορά ανάμεσα σε αγόρια και νεαρούς που ανήκαν στην αστική τάξη (κατ' αρχήν, στην υψηλή και μέση τάξη και στη συνέχεια, καθώς πλησιάζαμε στα μέσα του 20ού αιώνα, στη μεσαία και μικροαστική τάξη) και στους συνομηλίκους νέους των λαϊκών τάξεων, όπως αυτό συνέβαινε στη στοιχειώδη εκπαίδευση: μπορούσε να βρει κανείς στο ίδιο θρανίο, ιδίως μετά τη δεύτερη δεκαετία του αιώνα μας, το παιδί του δικηγόρου δίπλα στο παιδί του εργάτη, πράγμα που συναντούσε κανείς πιο σπάνια ή κατ' εξαίρεση στο γυμνάσιο.

Κατά τα τέλη του τελευταίου αιώνα, ομάδες εφήβων και νέων, που δεν ήταν πια απομονωμένες, συμφώνησαν να κάνουν κατανοητό ότι η δική τους θεώρηση του κόσμου και οι διεκδικήσεις τους δεν μπορούσαν πια να είναι αυτές της παιδικής ηλικίας αλλά ούτε κι αυτές των ενηλίκων. Το διαπιστώνει κανείς ιδίως στις γερμανικές χώρες που ενοποιήθηκαν από τον Βίσμαρκ, όπου το αυταρχικό και πατερναλιστικό καθεστώς και τα επιτακτικά καθήκοντα της

Σελ. 587
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/588.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

εκβιομηχάνισης δεν γίνονταν αποδεκτά από τα παιδιά μιας αστικής τάξης διαποτισμένης ακόμη από μύθους ρομαντικούς. Αυτοί οι νεαροί γεμάτοι νοσταλγία για την "ωραία ψυχή", για τον αυθορμητισμό και την "καθαρότητα" της ανθρώπινης φύσης, δεν τρελαίνονταν διόλου για το καινούργιο στρατιωτικό στιλ που ήθελε να επιβάλει: τη στολή και στους καθηγητές και στους φοιτητές -για να μείνουμε μόνο σ' ένα παράδειγμα- κι ανέχονταν ακόμα λιγότερο το όραμα της βιομηχανικής πόλης, της καπνισμένης από τις καπνοδόχους των εργοστασίων και της πόλης που ασχημίζει από τα καινούργια εργατικά προάστια.

Ως αντίδραση απέναντι σ' αυτό το κλίμα, στο κατώφλι του καινούργιου αιώνα, δημιουργήθηκε στη Γερμανία ένας αριθμός ενώσεων που συνέχισαν πράγματι να ευδοκιμούν στα επόμενα χρόνια ως τον πρώτο παγκόσμιο πόλεμο. Πρόκειται για ένα πολύ ενδιαφέρον κίνημα γιατί αποτέλεσε το πρώτο παράδειγμα -που δόθηκε από τη φοιτητική νεολαία- αμφισβήτησης της ιδεολογίας και της κοινωνικής οργάνωσης, της οποίας υπήρξε το αγαπημένο παιδί, αμφισβήτηση που θα εκραγεί αργότερα με ακόμα πιο θορυβώδη τρόπο γύρω στα '68. Αμφισβήτηση που εμφανίστηκε μέσα σε περιόδους καλοζωίας και ανάπτυξης και που δεν προκλήθηκε από την κοινωνικο-οικονομική αναταραχή, όπως θα μπορούσε κανείς να υποστηρίξει για ανάλογα φαινόμενα μετά τον πόλεμο. Αμφισβήτηση προσανατολισμένη ενάντια στα μοντέλα καλοζωίας και οικονομικής ανάπτυξης που ήταν στη μόδα. Δόθηκαν διαφορετικές εξηγήσεις γι' αυτό το φαινόμενο. Στο πολιτιστικό επίπεδο, η επίδραση του Nietzsche και της μη ορθολογιστικής φιλοσοφίας γενικά, η επίδραση του παροξυσμικού νατουραλισμού που εκφράστηκε από το κίνημα zurück zur Natur (να επιστρέψουμε στη φύση) στάθηκε η αφετηρία για τους Οικολόγους και τους "Πράσινους" του σήμερα. Η επίδραση επίσης της αντιαυταρχικής πολεμικής που εκφράστηκε από την παιδαγωγική του αυθορμητισμού των αναρχικών σχολείων του Αμβούργου και της Βρέμης (άλλο κίνητρο που προαναγγέλλει τα φαινόμενα του '68), η επίδραση του ιδανικού μιας ζωής που βιώνεται σαν αισθητική δημιουργία, και άλλες. Αυτές οι ομάδες συγκεντρώθηκαν σε μίαν ομοσπονδία κινητοποίησης της γερμανικής νεολαίας, που μπορούσε να υπολογίζει σε μια σταθερή οργάνωση συνόλου.

Εδώ βρισκόμαστε μπροστά σε μεγάλο νεωτερισμό: έως τότε, οι επαναστατικές τάσεις των φοιτητών εκφράζονταν με τους παραδοσιακούς φοιτητικούς τρόπους ή μέσα από κάποιες οχλαγωγίες στα πανεπιστήμια· ένας σημαντικός λοιπόν, αλλά ανησυχητικός νεωτερισμός. Οι δημόσιες αρχές έλαβαν μέτρα ασφαλείας, προσπαθώντας να προωθήσουν οργανώσεις ελεγχόμενες από τα πάνω ή να επιτρέψουν στους νέους διασπαστικές πρωτοβουλίες οι οποίες θα μπορούσαν εύκολα να τους κατευθύνουν προς την κυρίαρχη ιδεολογία. Και καθώς εντωμεταξύ η συλλογικοποίηση των νέων επεκτεινόταν κι αλλού -ιδίως στη Μεγάλη Βρετανία, όπου έβγαιναν από το αποπνιχτικό κλίμα της βικτωριανής

Σελ. 588
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/589.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

εποχής— γεννήθηκαν σύντομα κι εδώ πρωτοβουλίες που συμπεριέλαβαν ορισμένες διεκδικήσεις των νέων όπως π,χ. την επιστροφή στη φυσική ζωή και τις κοινότητες των νέων της ίδιας ηλικίας' χαρακτηριστικό παράδειγμα σε πρώτο πλάνο, τα boys scouts, ιδρυμένα από τον Baden Powell.

Θα πρέπει να υπενθυμίσουμε εξάλλου ότι η κοινωνική κινητικότητα που προκλήθηκε από τη δεύτερη βιομηχανική επανάσταση δυνάμωνε ασταμάτητα τις γραμμές της αστικής τάξης, στο βαθμό που ο διαχωρισμός ανάμεσα σε φοιτητές και σε νέους ενός προλεταριάτου που διαμορφωνόταν γινόταν όλο και λιγότερο σαφής. Επιπλέον, ο σοσιαλισμός γινόταν για την κυρίαρχη τότε τάξη ένας αυξανόμενος κίνδυνος και καταλάμβανε καινούργια τμήματα της νεολαίας. Το γεγονός ότι η νεολαία παρουσιαζόταν μέσα στην κοινωνική ζωή σαν μια αυτόνομη δύναμη που έπρεπε να συγκρατηθεί και να καθοδηγηθεί, έκανε πιο επιτακτική την αναγκαιότητα να δραστηριοποιηθεί η κυρίαρχη τάξη. Ο Baden Powell μίλαγε ακριβώς για τη συλλογικοποίηση των νέων σαν μια νέα «τρίτη δύναμη» της οποίας η συνεργασία ήταν στο εξής απαραίτητη στις οικογένειες και στο σχολείο, με στόχο μια σωστή ανατροφή των νέων γενεών. Καταλαβαίνουμε καλά ότι οι Εκκλησίες δεν μπορούσαν να παραμείνουν αδιάφορες σ' αυτό το φαινόμενο. Η Καθολική Εκκλησία κινήθηκε πολύ γρήγορα, και για ν' αντιμετωπίσει κοινούς εχθρούς —τον αναρχισμό των νέων και το σοσιαλισμό— και για να μην αφήσει να την ξεπεράσουν —αυτή που ήταν πάντα πρωτοπόρα στην ανατροφή των νέων— πήρε πρωτοβουλίες τεκτονικής ή καθαρά λαϊκής έμπνευσης. Το 1905 δημιουργείται η Καθολική Νεολαία που συνένωνε αθλητικές και φοιτητικές οργανώσεις, ανοιχτές, όπως θα έπρεπε, σε όλες τις κοινωνικές τάξεις. Το 1916, η καθολική Ένωση των Προσκόπων αναγνωρίζεται επίσημα, αφού η βρετανική καθολική ιεραρχία είχε πάρει, μερικά χρόνια πριν, πρωτοβουλίες λαϊκής έμπνευσης ανταγωνιζόμενη τους προσκόπους. Αυτό που διαφοροποιούσε όλες αυτές τις πρωτοβουλίες για εφήβους και για νέους ήταν η οργάνωση του ελεύθερου χρόνου τους κάτω από κοινοτικά σχήματα, όχι βέβαια καταναγκαστικά αλλά οπωσδήποτε καθοδηγημένα από ένα στιβαρό χέρι.

Μετά ακολουθεί η καταιγίδα του παγκόσμιου πολέμου, που αφήνει την Ευρώπη πιο φτωχή και χαμένη. Τα προβλήματα των νέων εμφανίζονται ξανά και ταυτίζονται κατά ένα μέρος με τα προβλήματα των παλαιών πολεμιστών των χαρακωμάτων αλλού πάλι με τα προβλήματα των μελλοντικών στρατεύσιμων: όλοι ενωμένοι μες στη δυσαρέσκεια τους για την έλλειψη εργασίας και γενικά για την έλλειψη ενθαρρυντικών προοπτικών ή ικανοποιητικής αναγνώρισης. Ακριβώς μέσα σ' αυτήν τη δυσαρέσκεια των νέων, ο φασισμός, στις αρχές του, έριξε τους σπόρους του. Και δεν είναι καθόλου τυχαίο ότι o επίσημος ύμνος του θα είναι «Νεότητα, νεότητα» και θα παραμείνει o ίδιος μέχρι την πτώση του, το 1944. Θα μας μιλήσει όμως σύντομα η συνάδελφος Carmen Betti για τη σπουδαιότητα της συνιστώσας «Νέοι» στα ζητήματα των φασιστικών

Σελ. 589
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/590.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

χρόνων, με τις τυπικές τους οργανώσεις «Balilla», Δύο πολύ ιδιαίτερες εμπειρίες υπήρξαν τότε —και οι δύο βαθιά δεμένες με το ιδεολογικό και πολιτικό κλίμα των δύο δικτατοριών— και απαιτούν να τις μεταχειρισθεί κανείς με εξειδικευμένο τρόπο.

Με το τέλος του δεύτερου παγκόσμιου πολέμου και την ταραγμένη περίοδο που ακολουθεί, μου φαίνεται πως μπορούμε να πούμε ότι η ιστορική διάσταση των νέων δεν ταυτίζεται με τη γέννηση και την ανάπτυξη των αυθόρμητων ή θεσμοθετημένων νεανικών κινημάτων και συλλόγων. Δεν σημαίνει ότι αυτοί οι σύλλογοι εξαφανίστηκαν· το αντίθετο μάλιστα, αφού ξεκίνησαν πάλι μετά την παρένθεση της φασιστικής ή ναζιστικής δικτατορίας (κατά τη διάρκεια των οποίων είχαν διαλυθεί από την εξουσία) και μετά τα χρόνια του πολέμου με μεγαλύτερη ελευθερία, καταλαμβάνοντας μερικές φορές και καινούργιες επάλξεις: ας θυμηθούμε για παράδειγμα τους προσκόπους υπό λαϊκή ή θρησκευτική κηδεμονία. Επιπλέον η επιβίωση ή η επάνοδος δικτατοριών στη Δυτική Ευρώπη επέτρεψε τη διατήρηση από μέρους αυτών των καθεστώτων (η Ισπανία του Φράνκο για παράδειγμα) νεολαιίστικων οργανώσεων του Κράτους, Πρόκειται πάντως για μειοψηφικές συμμετοχές για τα πρώτα ή για συμμετοχές περιορισμένες για τα δεύτερα που οφείλονται στην ύπαρξη του δικτατορικού καθεστώτος που τις είχε υποστηρίξει. Εάν το επιτρέπετε, θα μιλούσα εδώ για μια υποβαθμισμένη ιστορικότητα. Αλλά ως προς τη σύγχρονη ιστορικότητα, ποια είναι τα πιο φανερά χαρακτηριστικά των κινημάτων και της συλλογικοποίησης των νέων στη Δυτική Ευρώπη σήμερα; (Ας αφήσουμε στην άκρη την παιδική ηλικία, και για λόγους χρόνου, μια και θα απαιτούσε μια ξεχωριστή και πολύ σύνθετη ανάπτυξη από αυτή που αφορά τους μεγαλύτερους.) Θα μίλαγα πριν απ' όλα για τάσεις προς μια πιο αυθόρμητη και πιο ρευστή συνένωση, μια συνένωση ευκαιριακή. Αυτό που μπορεί, κατά μεγάλο μέρος, να κάνει αναχρονιστικές τις οργανώσεις του είδους των Προσκόπων, είναι ότι διατηρούν κάτι το καλά δομημένο και αυστηρά ιεραρχημένο, χωρίς να υπολογίσουμε τους φανερούς τους σκοπούς να μεταδώσουν μια ιδεολογία και μια συμπεριφορά. Τελικά διέπονται ακόμη από συγκεντρωτική διοίκηση για το μεγαλύτερο μέρος της σημερινής νεολαίας. Από τη δεκαετία του '50, η προτίμηση της πλειοψηφίας ανάμεσα τους, προσανατολίζεται όλο και περισσότερο σε ανεπίσημα σχήματα και συναθροίσεις. Εκτός από το φαινόμενο των συμμοριών που βρίσκονται στα όρια της εγκληματικότητας ή το λιγότερο, του παραστρατήματος των ανηλίκων, η μορφή ομαδοποίησης που υπερισχύει φαίνεται να στοχεύει στο καλύτερο βίωμα της υπαρξιακής καθημερινότητας. Και για να το πούμε καλύτερα φαίνεται βυθισμένη στην καθημερινότητα σαν ένα σχοινί που θα προστάτευε από τον πνιγμό ή την παρεκτροπή, δίνοντας τους ταυτόχρονα κίνητρα για να πάρουν δραστήρια μέρος στη βιωμένη στιγμή.

Σελ. 590
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/591.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Έφηβοι και νέοι -ένα άλλο δεδομένο των τελευταίων χρόνων είναι ότι παρατηρούμε όλο και λιγότερο σαφείς διαφορές συμπεριφοράς ανάμεσα στους νέους των δεκαπέντε χρόνων και στους εικοσάρηδες- συνευρίσκονται για να ζήσουν μαζί στιγμές της ζωής τους, από τη διάρκεια μιας βραδιάς (ντισκοτέκ), ενός απογεύματος (συγκεντρώσεις φιλάθλων στο στάδιο), μέχρι τη διάρκεια ενός Σαββατοκύριακου ή μιας εβδομάδας ή ενός μήνα (ταξίδια νέων της ίδιας ηλικίας) για να "ζήσουν" κατά κάποιον τρόπο, μια εμπειρία για την εμπειρία δίχως την τάση να διαθέτει κάποια συγκεκριμένη μορφή είτε να χαρακτηρίζεται από μια κοινή ιδεολογική έμπνευση. Αυτό που φαίνεται ν' αρνείται η πλειοψηφία των εφήβων και νέων του σήμερα, είναι λοιπόν η εσωτερικοποίηση των διατυπωμένων ή υπονοούμενων αξιών μέσα από τις προβαλλόμενες από ενήλικες αναμορφωτές οργανώσεις. Με τον ίδιο τρόπο μπορούμε να εξηγήσουμε την κρίση των νεολαιίστικων κινημάτων που είναι άμεσα συνδεμένα με τα πολιτικά κόμματα, με τα συνδικάτα ή με τ' άλλα κοινωνικά σχήματα (συμπεριλαμβανομένης και της Εκκλησίας) και ακόμα την κρίση των παραδοσιακών ψυχαγωγικών κέντρων. Βρισκόμαστε συνοπτικά σε μια κατάσταση, όπου η νεολαία ζητάει "υπηρεσίες" για να εκμεταλλευτεί τον ελεύθερο χρόνο της, ψάχνοντας (ή έχοντας κάποιες φορές την ψευδαίσθηση) να τον προβάλει και να τον διαχειριστεί με αυτόνομο τρόπο, σε ομάδες λίγο ή πολύ ολιγάριθμες, αποφεύγοντας με κάθε τρόπο τις μαζικές συναθροίσεις.

Μπορούμε να πούμε, χρησιμοποιώντας μίαν εικόνα της μεγάλης ανθρωπολόγου Margaret Mead, ότι η πλειοψηφία των σημερινών νέων αρνείται εμπειρίες και στόχους "μετασχηματοποιημένους" (δηλαδή προβλημένους και κατευθυνόμενους από τους ενήλικες, όπως έγινε στον αιώνα μας, μέχρι τη δεκαετία του '40). Πάντως δεν αρκούνται στις ευκαιρίες που έχουν με τους συνομηλίκους τους και που θα τις ονομάζαμε "συσχηματοποιημένες", έχοντας σαν στόχο να δημιουργήσουν σε όλη την κοινωνία, συνθήκες "προσχηματοποιημένες", συνθήκες που θα έχουν δηλαδή προβλέψει, ετοιμάσει και πραγματοποιήσει οι ίδιοι. Απ' όπου φυσικά δημιουργούνται αναπόφευκτα εμπόδια και διαμάχες με τους ενήλικες ή και με τους ίδιους τους νέους. Ακόμα και σ' αυτή την περίπτωση εμφανίζονται αμφιβολίες και αντιφάσεις σε μια νεολαία που αρχίζει από πολύ νωρίς και που διαρκεί περισσότερο από τα παραδοσιακά όρια: μια νεολαία που έχει φτάσει από πολλές απόψεις σε επίπεδα αυτονομίας και έχει κατακτήσει ασύλληπτα περιθώρια ελευθερίας εδώ και μερικές δεκάδες χρόνια μόνο. Αλλά, κατά τ' άλλα, δεν καταφέρνει να εντοπίσει τις πραγματικότητες που θα την αφορούν αύριο (δουλειά, σπίτι, σχεδιασμός μιας όχι εφήμερης ζωής) και συνεχίζει να εξαρτάται από τους ενήλικες, με βαριά καρδιά, με πρότυπα που δε Θέλει να ταυτιστεί μαζί τους κι ενάντια στα οποία θα 'θελε να παλέψει για να επιβάλει τα δικά της. Αλλά ποια και πώς; Ο νέος και η νέα (είναι ανάγκη να πούμε ότι ένα άλλο δεδομένο των σύγχρονων μοντέρνων

Σελ. 591
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/592.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

καιρών είναι ο συγχρωτισμός των συναθροίσεων και η ενοποίηση των προτύπων ανάμεσα σε αγόρια και σε κορίτσια;) είναι ελεύθεροι, και ανέμελοι, αλλά μέσα στις επιφυλάξεις τους. Όσο παραμένουν στα «δικά τους τα χωράφια» δε θα υπάρχει ανάγκη ούτε κινημάτων ούτε συλλόγων για να βιώσουν μια μακρά περίοδο ζωής. Αλλά αν βγουν προς τα έξω, τι αναποδιές γι' αυτούς!

Σαν ιστορικό προϊόν, η παιδική ηλικία, η εφηβεία και η νεότητα επεξεργάζονται ξανά και χωρίς τελειωμό τις χαρακτηριστικές επιρροές των διαφόρων εποχών, εν μέρει αντανακλώντας τες και εν μέρει αντιδρώντας απέναντι. σ' αυτές: αυτή είναι η ιστορικότητα τους. Και τα χαρακτηριστικά της ευρωπαϊκής κοινωνίας της εποχής μας, κάνουν αναχρονιστικούς, κατά την άποψη μου, τους συλλόγους και. τα κινήματα για τα παιδιά και τους νέους, συλλόγους και κινήματα οργανωμένα σε μια μαζική σταθερή βάση. Τα προβλήματα τους ταυτίζονται με τα προβλήματα της κατάστασης των σημερινών νέων. Προβλήματα πολύ σοβαρά, αυτό εξυπακούεται, που δεν πρέπει όμως να μας κάνουν να καταθέτουμε τα όπλα ή να βυθιζόμαστε σε μια παραλυτική απαισιοδοξία, Η μάχη δεν έχει χαθεί, με την προϋπόθεση ότι θα έχουμε το θάρρος ν' αναλύσουμε με ανελέητο βλέμμα την πραγματικότητα, κατ' αρχήν των νέων, αλλά ακόμα πιο πριν, την πραγματικότητα όλων δίνοντας ιδιαίτερη προσοχή σ' όσους βρίσκονται στη μεταβατική ηλικία μεταξύ νεότητας, όπως αναφέραμε προηγουμένως, και ωριμότητας, ηλικία που βρίσκεται στο μεταίχμιο ανάμεσα στη στιγμή που οι νέοι εκμεταλλεύονται τη νιότη τους και τη στιγμή της σύγκρουσης με τη ζωή του ενήλικα. Βέβαια για να μην αποτύχουμε σ' αυτό, χρειάζεται, εκτός από το θάρρος, και η έλλειψη προκαταλήψεων στην ανάλυση του συγκεκριμένου ιστορικού γεγονότος. Χρειάζεται ακόμα η ικανότητα να δημιουργούμε αλλαγές προς το καλύτερο στα διάφορα επίπεδα της κοινωνικής ζωής. Εδώ, όμως, παίρνει τέλος η προσπάθεια του ιστορικού. Αυτό που μπορεί μόνο να κάνει είναι να καταδείξει ορισμένα νήματα που υποστηρίζουν την ανάπτυξη των γεγονότων και πολύ περισσότερο να διατυπώσει υποθέσεις πάνω στις πιθανές κατευθύνσεις που θα πάρουν αυτά τα νήματα στο εγγύς μέλλον.

Είμαι σίγουρος ότι αυτό το συνέδριο θα μπορέσει να δώσει προς αυτή την κατεύθυνση πολύ χρήσιμες υποδείξεις, στις οποίες προσπάθησα να δώσω την ταπεινή μου συνεισφορά.

Μετάφραση: Ελένη Μαχαίρα

Σελ. 592
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/593.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Η ΕΜΦΑΝΙΣΗ ΤΩΝ ΝΕΑΝΙΚΩΝ ΟΡΓΑΝΩΣΕΩΝ.

ΤΟ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ

ΑΝΤΩΝΗΣ ΛΙΑΚΟΣ

Ι

Από την εξέγερση του Πολυτεχνείου στα 1973 έως τις ταραχές των γηπέδων, από τα ευπρεπή φεστιβάλ των πολιτικών νεολαιών ως τις ροκ συναυλίες που προκαλούν συγκρούσεις με την αστυνομία, οι νεανικές οργανώσεις και κινήματα δεν απόκτησαν μόνο κεντρικό ρόλο στην επικαιρότητα και τις πολιτικές διαδικασίες, αλλά έγιναν μέρος της καθημερινής μας εμπειρίας, των προσωπικών και οικογενειακών χρονικών. Ποιο είναι όμως το ιστορικό υπόβαθρο αυτής της εξέλιξης; Η νεολαία δεν αποτελούσε πάντοτε μια ιδιαίτερη κατηγορία πληθυσμού που διακρίνεται από την παιδική ηλικία και την ενηλικίωση. Ούτε τα χρονικά της όρια συνέπιπταν σε όλες τις κοινωνίες και τις κοινωνικές τάξεις. Η νεανική ιδιότητα, σύμφωνα με ιστορικούς όπως o Philippe Ariès (Πατέρες και γιοι) και ο John Gillis (Οι νέοι και η ιστορία),1 αποτελεί το προϊόν μιας σύμπτωσης δημογραφικών, κοινωνικών και πολιτισμικών μεταβολών που ολοκληρώθηκαν στη δυτική Ευρώπη, στα τέλη του περασμένου και στις αρχές του αιώνα μας. Στην ίδια εποχή εμφανίστηκαν και οι νεανικές οργανώσεις. Οι οργανώσεις δηλ. που απευθύνονταν στη νεολαία, ιδιαίτερα στην εφηβική ηλικία, ή που δηλώθηκαν ως τέτοιες.

Είναι γεγονός ότι τυπικές ή άτυπες συσσωματώσεις και κινήματα όπου κυριαρχούσαν άτομα νεανικής ηλικίας υπήρχαν από τις αρχές του 19ου αιώνα. Βέβαια άτομα νεανικής ηλικίας στελέχωναν και ηγούνταν στα πρωτοεμφανιζόμενα

1. Philippe Ariès, L'enfant et la vie familiale sous l'ancien régime, Παρίσι I960· χρησιμ. η ιταλική έκδοση, Padri e figli nell'Europa medievale e moderna, Ρώμη 1983. John Gillis, Youth and History, Νέα Υόρκη 1974, οι παραπομπές στην ιταλ. εκδ. Ι giovani e la storia, Μιλάνο 1981.

Σελ. 593
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/594.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

πολιτικά κινήματα, όχι μόνο στον περασμένο αιώνα. Δεν διεκδικούσαν όμως για τον εαυτό τους τον ορισμό της "νεολαίας)) ή του "νεανικού κινήματος" και δεν απευθύνονταν σε μια ιδιαίτερη κατηγορία του πληθυσμού με πρώτο κριτήριο την ηλικία, ούτε είχαν μια δραστηριότητα προσαρμοσμένη σ' αυτή τη διάσταση της νεανικότητας, Η νεανικότητα περιοριζόταν μόνο στις στρατιωτικές της διαστάσεις -αλκή και ενθουσιασμός- ή όταν αφορούσε πολιτικές δραστηριότητες χρησιμοποιούνταν ως επίκληση για την επιείκεια της εξουσίας. Με την επίκληση της νεανικότητας η πολιτική αντίθεση μπορούσε να συρρικνωθεί στη φυσική αντίθεση γιων και πατεράδων. Η εμφάνιση επομένως στην καμπή του αιώνα οργανώσεων που διεκδικούσαν ή πρόβαλλαν την ιδιαιτερότητα της νεανικής ηλικίας αποτελεί ένα νέο γεγονός που έχει την έκταση και τον πλούτο ενός πολιτισμικού φαινομένου. Ο χαρακτήρας "πολιτισμικό" αφορά τόσο την πολλαπλότητα των παραγόντων που το προσδιορίζουν ιστορικογενετικά όσο και τις νέες λειτουργίες που συνεπαγόταν αυτό το ίδιο μέσα στις μαζικές κοινωνίες του 20ού αιώνα.

Η δεύτερη βιομηχανική επανάσταση, η συγκέντρωση μεγάλων μαζών στις πόλεις, η στοιχειώδης εκπαίδευση και η επέκταση της σε χρόνο και σε μεγαλύτερες μάζες, η υποχρεωτική στρατιωτική θητεία, οι νέες σχέσεις των μαζών με την πολιτική, είτε μέσω της επέκτασης του εκλογικού δικαιώματος ή της συμμετοχής σε εθνικά και κοινωνικά κινήματα, αποτελούν παράγοντες που τροποποίησαν τη θέση και τις σχέσεις των νέων, τόσο στο εσωτερικό της οικογενείας όσο και με το κράτος. Σαν αποτέλεσμα προέκυψε ένας ακάλυπτος χρόνος με πολλές διαστάσεις: χρόνος ανάμεσα στην εξαρτημένη παιδική ηλικία και στην ανεξαρτησία της ενηλικίωσης, χρόνος που καταλήφθηκε εν μέρει από το σχολείο και την επαγγελματική ένταξη, χρόνος ανεξέλεγκτης περιπλάνησης στη μεγάλη πόλη, χρόνος που αποδεσμεύτηκε από τον έλεγχο της οικογενείας και της παραδοσιακής κοινότητας. Ο χρόνος αυτός έγινε καταφύγιο ελευθερίας, ανεξέλεγκτη απειλή εγκληματικότητας ή εξέγερσης, και αιτία πανικού. Η αναγνώριση της στρατηγικής του σημασίας οδήγησε στη διαμάχη για την υπεράσπιση ή την κατάληψη του. Η δισημία αυτή του ακάλυπτου χρόνου αποτέλεσε και το υπόβαθρο της διπλής υπόστασης των νεανικών οργανώσεων: Κίνημα χειραφέτησης σωματικής, συναισθηματικής και κοινωνικής αλλά και. επιχείρηση χειραγώγησης φυσικής, ιδεολογικής, πολιτικής. Η διπλή υπόσταση έκανε την εμφάνιση της και στους δύο πόλους της αντίθεσης: Για να γίνει πειστική και αποτελεσματική η χειραγώγηση έπρεπε να στηρίζεται σε μορφές αυθορμητισμού και αυτονομίας. Για να γίνει αποτελεσματική η χειραφέτηση έπρεπε να χειραγωγηθούν οι ανεξέλεγκτες τάσεις, να ομοιογενοποιηθεί και να πειθαρχηθεί η διαμαρτυρία. Ακριβώς η σύμπτωση αυτών των δύο κατευθύνσεων έδωσε υπόσταση στο φαινόμενο των νεανικών οργανώσεων. Η σχετική κυριαρχία της μιας ή της άλλης κατεύθυνσης εξέφρασε αλλά και καθόρισε

Σελ. 594
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/595.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

τον πολιτικό τους χαρακτήρα και την ένταξη τους στο πλαίσιο των κοινωνικών συγκρούσεων της εποχής.

Τόσο τα στοιχεία της νεανικής αυτονομίας όσο και οι μορφές της χειραγώγησης της υπήρχαν ήδη, σποραδικά είναι αλήθεια', στον 19ο αιώνα. Η μετέωρη θέση των σπουδαστών και ο κοινωνικά αποδεσμευμένος χρόνος τους εκφράστηκαν με τη συμμετοχή τους στις επαναστάσεις του 1848 και τα διάφορα εθνικοαπελευθερωτικά κινήματα της ευρωπαϊκής ηπείρου, Ο αποδεσμευμένος χρόνος των αστικών και μικροαστικών στρωμάτων εκφράστηκε στην ανάπτυξη του αθλητισμού με τις ποικίλες μορφές του - αλπινισμός, ομαδικά παιγνίδια, γυμναστική. Απ' την άλλη μεριά τα εργατικά στρώματα στην ανάπτυξη του συνδικαλισμού και τη δημιουργία του σοσιαλιστικού κόμματος βρήκαν για πρώτη φορά τη δυνατότητα μιας πολιτικής παρέμβασης, ένα χώρο δηλαδή όπου μπορούσαν να πραγματοποιήσουν τις ελευθερίες απ' τις οποίες ήσαν αποκλεισμένα. Η νεανική όμως επαναστατικότητα βάδιζε χέρι-χέρι με τη χειραγώγηση της. Ωστόσο και οι δύο τάσεις είχαν εμβρυακό χαρακτήρα σε σχέση με ό,τι συνέβη στις αρχές του αιώνα.

Οι σοσιαλιστές συστηματοποίησαν τη νεανική διαμαρτυρία ιδρύοντας στα 1907 τη Σοσιαλιστική Διεθνή των Νέων, δημιουργώντας και ομοιογενοποιώντας τις σοσιαλιστικές νεολαίες των ευρωπαϊκών χωρών.2 Η επέκταση του σοσιαλισμού προκάλεσε την ανησυχία της αστικής τάξης. Ο αγώνας για την ιδιοποίηση του ελεύθερου χρόνου της νεολαίας και του προσεταιρισμού της είχε αρχίσει, Ο προσκοπισμός του Baden Powell, που στα 1908 άρχισε να αναπτύσσεται στην Αγγλία, φάνηκε να δίνει για τη φιλελεύθερη αστική τάξη την πιο κατάλληλη απάντηση στο πρόβλημα.3 Τέλος οι χριστιανικές εκκλησίες δεν μπορούσαν να αφήσουν τον προσεταιρισμό της νεολαίας στους σοσιαλιστές και στους μασόνους. Οι χριστιανικές νεολαίες, καθολικές και προτεστάντικες, μπορούσαν να συναγωνιστούν, στηριζόμενες στη λαϊκή και διαταξική παράδοση της εκκλησίας, τον προσκοπισμό, και να αντιμετωπίσουν πιο αποτελεσματικά το σοσιαλισμό και την ανεξέλεγκτη νεανική αυτονομία.4 Τέλος ο αθλητισμός, οικειοποιημένος από τις σοσιαλιστικές, τις προσκοπικές και τις χριστιανικές οργανώσεις, προβλήθηκε σαν μια νέα θρησκεία με παραλλαγές που έφταναν από τον τονισμό της διαταξικότητας ως τη λατρεία του σώματος και της φυσικής

2. Patrizia Dogliani, La "scuola delle recinte", L'Internazionale giovanile socialista dalla fine dell'Ottocento alla Prima guerra mondiale, Τουρίνο 1983.

3. Φυσικά η βιβλιογραφία για τον προσκοπισμό είναι τεράστια. Σ' ό,τι αφορά τις ιδεολογικές διαστάσεις του βλ. Michael Blanch, "Imperialism, nationalism and organized youth" στον τ. Working Class Culture, Studies in History and Theory, Λονδίνο 2 1980, σ. 103-120, Gillis. ό.π., σ. 166-168.

4. Ε. J. Görlich, Anton Orel und die "Frei Christliche Jugend Österreichs". Zur Geschichte einer österreichischen Jugendbewegung, Βιέννη 1971.

Σελ. 595
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/596.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

δύναμης, και την καταδίκη της πολιτικής και του ρασιοναλισμού.5 Μετά τον πρώτο παγκόσμιο πόλεμο στη διαμάχη για τη νεολαία μπήκε ο φασισμός που έδωσε στη νεολαιίστικη οργάνωση μια θέση κυριαρχική και χαρακτήρα ολοκληρωτικό.6

Στην Ελλάδα το νεολαιίστικο κίνημα τον 19ο αιώνα περιοριζόταν στους σπουδαστές και συνδεόταν με τον κατ' εξοχήν πολιτικό ρόλο του Πανεπιστήμιου. Αυτοί αποτελούσαν τη νεολαία που πρωταγωνιστούσε σε πατριωτικές και φιλελεύθερες εκδηλώσεις.7 Ο αθλητισμός, με τη σύγχρονη μορφή των αθλητικών συλλόγων, έκανε δειλά-δειλά την εμφάνιση του μετά τους Ολυμπιακούς αγώνες του 1896 που αποτελούσαν άλλωστε μια δυτικοευρωπαϊκή πρωτοβουλία στον ελληνικό χώρο.8 Οι ελάχιστοι αθλητικοί σύλλογοι που ιδρύθηκαν στην τελευταία δεκαετία του περασμένου αιώνα συγκέντρωναν τα αστικά στοιχεία της πρωτεύουσας, Η οικειοποίηση του αθλητισμού από τα μεγάλα λαϊκά στρώματα θα έλθει αργότερα, μετά το '22.9

5. Βλ. τον εύγλωττο τίτλο της Αθηνάς Σπανούδη, Ο αθλητισμός σύγχρονη θρησκεία, Αθήνα 1931. Επίσης, Ginette Bertaud, "Αθλητική αγωγή και παιδαγωγικός αθλητισμός", στον τ. των G. Bertaud, J. Μ. Brohm, Fr. Gantheret, P. Laguillaumie, Sport, culture et répression, Παρίσι 1972. η παραπομπή στην ελλ. έκδ. Αθλητισμός, κουλτούρα και καταπίεση, Αθήνα 1982, σ. 127-175.

6. Carmen Betti, L'Opera nazionale Ballila e l'educazione fascista, Φλωρεντία 1984.

7. Για την οθωνική περίοδο και τον πολιτικό ρόλο του Πανεπιστημίου: Κ. Θ. Δημαράς, Ελληνικός Ρωμαντισμός, Αθήνα 1982, σ. 158-159, 162, 348-353, 390-397. Επίσης, Α. Λιάκος, "Οι φιλελεύθεροι στην επανάσταση του 1862, Ο πολιτικός σύλλογος 'Ρήγας Φερραίος'", π. Μνήμων, τ. Η', 1980-1982, σ. 9-46. Στα 1875 μαρτυρείται η λειτουργία της Δημοκρατικής Νεολαίας Αργοστολίου: Αγγελο-Διονύσης Δεμπόνος, Ρόκκος Χοϊδάς, Αργοστόλι 1984, σ. 144. Για τα τέλη του αιώνα: Διονύσιος Λ. Μαρκόπουλος, Η εξέγερσις των φοιτητών εν Αθήναις και η δράσις της φοιτητικής φάλαγγας εν Κρήτη κατά το 1897, Αθήνα 1903· ανατυπώθηκε από τον Χρήστο Λάζο, Ιστορία της Πανεπιστημιακής ή Φοιτητικής Φάλαγγας, Αθήνα 1980. Για τη συμμετοχή των φοιτητών σε συντηρητικού τύπου εκδηλώσεις στα 1901-1903 (Ευαγγελιακά-Ορεστειακά) : Αλέξης Δημαράς, Η μεταρρύθμιση που δεν έγινε, τ. Β' Αθήνα 1974, σ. κζ'-κη'. Οι αναφορές αυτές έχουν χαρακτήρα ενδεικτικό.

8. Είχαν προηγηθεί οι "Ζάππειαι Ολυμπιάδες" στα 1859, 1870, 1875 και 1889 και τα "Τήνια" στα 1895. Έως τότε όμως o αθλητισμός ήταν αδιαμόρφωτος και ανοργάνωτος. Στα 1877 ιδρύθηκε το κρατικό γυμναστήριο του Φωκιανού, στα 1891 ο Πανελλήνιος Γυμναστικός Σύλλογος και στα 1893 ο Εθνικός Γυμναστικός Σύλλογος. Είχαν προηγηθεί όμως στα 1877 o Γυμναστικός Σύλλογος "Ερμής" στην Κωνσταντινούπολη και στα 1890 ο Ορφεύς Σμύρνης (αργότερα Πανιώνιος). Στα 1896 ιδρύθηκαν 28 αθλητικά σωματεία που στα 1897 συγκρότησαν τον Σύνδεσμο Ελληνικών Αθλητικών και Γυμναστικών Σωματείων. Μετά τη Β' Ολυμπιάδα στην Αθήνα, στα 1906, άρχισε να διαδίδεται ο αθλητισμός στις λαϊκές τάξεις, με τη μορφή κυρίως ανεξέλεγκτων εκδηλώσεων. Στα 1925 o ΣΕΑΓΣ αποτελούνταν από 40 σωματεία και στα 1929 από 104, εκτός των ποδοσφαιρικών. Βλ. Παύλος Μανιτάκης, 100 χρόνια νεοελληνικού αθλητισμού, Αθήνα 1962.

9. Σπανούδη, ό.π., σ. 116.

Σελ. 596
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/597.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Αν και στις αρχές του αιώνα η ελληνική κοινωνία δεν είχε διέλθει από τους μετασχηματισμούς που στη δυτική Ευρώπη είχε προκαλέσει, η βιομηχανική επανάσταση, ωστόσο ορισμένες τάσεις ήταν ομόρροπες με εκείνες που προσδιόρισαν στις βιομηχανικές κοινωνίες το σχηματισμό της νεολαίας. Στη δημογραφική εξέλιξη, ο περιορισμός εκεί της θνησιμότητας και συνακόλουθα η μείωση των παιδιών στην οικογένεια, συνέπιπτε εδώ με την ολιγοπροσωπία της ελληνικής οικογένειας, ένα φαινόμενο που εγγράφεται στη μακρά διάρκεια.10 Έτσι η κατά ηλικία δομή του ελληνικού πληθυσμού δεν εμφάνιζε σημαντικές διαφοροποιήσεις από την αντίστοιχη διάρθρωση των δυτικοευρωπαϊκών χωρών.11 Από την άποψη της ταξικής διαστρωμάτωσης, η μεσαία τάξη, μέσα στα πλαίσια και τις ανάγκες της οποίας ανακαλύπτεται η έννοια της εφηβείας πριν διαδοθεί στις άλλες τάξεις, αντιπροσωπευόταν στην Ελλάδα με ποσοστά που κυμαίνονταν στα επίπεδα των ανεπτυγμένων χωρών.12 Τέλος, η δευτεροβάθμια εκπαίδευση που αποτέλεσε την εστία της διαμόρφωσης του τύπου του εφήβου, διαδόθηκε στην Ελλάδα του 19ου αιώνα με εξαιρετική ταχύτητα και στα τέλη του έφτασε σε ποσοστά μεγαλύτερα από χώρες όπως η Γαλλία, το Βέλγιο και η Ιταλία.13

Ωστόσο, η φτώχεια που επικρατούσε στο συντριπτικά μεγαλύτερο μέρος της ελληνικής κοινωνίας ήταν ο σπουδαιότερος παράγοντας που προσδιόριζε τη διαφορά ανάμεσα στον νέο των μεσαίων τάξεων και στην παραδοσιακή εικόνα του «παιδιού-ενήλικα» που διατηρούνταν στις λαϊκές τάξεις. Όπως γράφει o Ariès, στις λαϊκές τάξεις συντηρήθηκε ως τη σύγχρονη εποχή η νοοτροπία που επικρατούσε στο μεσαίωνα και. στην αρχή των νεωτέρων χρόνων, και στην οποία τα παιδιά συγχέονταν με τους μεγάλους, μόλις από τα επτά τους χρόνια.14 Στον ελληνικό χώρο, το παραδοσιακό ισχύον δίκαιο αντανακλά παρόμοιες αντιλήψεις για τα ηλικιακά όρια. Στην Εξάβιβλο και στις διατάξεις του βυζαντινορωμαϊκού δικαίου που ίσχυαν ως τη θέσπιση του νόμου ΧΠΘ/ 1861, περιορισμένα ικανοί για δικαιοπραξία ήταν οι νέοι 7-14 ετών. Μετά το 1861 οι ηλικίας 7-21 ετών μπορούσαν να δικαιοπρακτήσουν αντιπροσωπευόμενοι

10. Για τις σχετικές δημογραφικές εξελίξεις στη Δ. Ευρώπη βλ. Gillis, ό.π., σ. 117, 156, 210-211. Για τις αντίστοιχες στην Ελλάδα: Βασίλης Παναγιωτόπουλος, «Η οικογένεια στην Πελοπόννησο», π. Ιστορικά, τ. 1, 1983, σ. 5-18.

11. Διονύσιος Φράγκος, Ο οικονομικά ενεργός πληθυσμός της Ελλάδος, Αθήνα 1980, σ. 25.

12. Gillis, ό.π., σ. 151-153 και αντίστοιχα Κων. Τσουκαλάς, Κοινωνική ανάπτυξη και κράτος, Αθήνα 1981, σ. 88-90.

13. Κων. Τσουκαλάς, Εξάρτηση και αναπαραγωγή, ο κοινωνικός ρόλος των εκπαιδευτικών μηχανισμών στην Ελλάδα (1830-1922), Αθήνα 1977, σ. 397-398.

14. Ariès, ό.π., σ. 483.

Σελ. 597
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/598.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

από τον πατέρα ή τον επίτροπο τους, και από 14 ετών αυτοπροσώπως.15 Η πρόωρη είσοδος στη σφαίρα της επαγγελματικής εργασίας, δεν άφηνε εκείνο το περιθώριο χρόνου που θα επέτρεπε την ανάπτυξη της νεανικής ιδιαιτερότητας. Στην ύπαιθρο δεν υπήρχε κανείς περιορισμός για την απασχόληση των παιδιών στις αγροτικές και κτηνοτροφικές εργασίες. Στις πόλεις, παρά το γεγονός ότι είχαν θεσπισθεί περιορισμοί για την παιδική εργασία, όπως διαπιστώθηκε στα 1929 από επιτροπή της ΚΤΕ, υπήρχε μια "ανησυχητική" παρουσία παιδιών ανάμεσα στους εργάτες των εργοστασίων, ενώ δεν υπήρχε κανείς περιορισμός στην εργασία των παιδιών στο λιανικό εμπόριο, στα πλανόδια επαγγέλματα κλπ.16 Η παράδοση της "μαθητείας" για την εκμάθηση ενός επαγγέλματος -που στην Ευρώπη γνωστή ως "apprentissage" είχε προσδιορίσει τις συνθήκες ζωής της εργατικής νεολαίας ως τη δεύτερη βιομηχανική επανάσταση- φαίνεται ότι είχε εξαφανιστεί με την παρακμή των συντεχνιών και διατηρούνταν μόνο σε ορισμένα επαγγέλματα όπως στα "μπουλούκια" των οικοδόμων.17 Η ανυπαρξία επαγγελματικής εκπαίδευσης και η φτώχεια των εργατικών οικογενειών που δεν είχαν τη δυνατότητα να στερηθούν το εισόδημα των νεωτέρων μελών τους για μεγάλο διάστημα, οδηγούσε τους νέους σε ανειδίκευτες εργασίες είτε στη βιομηχανία, είτε ως υπηρέτες, γκαρσόνια, φορτοεκφορτωτές κλπ.18

Οι συνθήκες της νεολαίας των λαϊκών στρωμάτων χειροτέρευσαν μετά τη μικρασιατική καταστροφή, όταν ήλθαν οι πρόσφυγες, από τους οποίους το 26% ήταν κάτω των 15 ετών.19 Την εικόνα, από την άποψη του κατασταλτικού μηχανισμού, περιγράφει, εύγλωττα ένας εισαγγελέας της Θεσσαλονίκης: "Πρόκειται περί των σμηνών των αλητοπαίδων, τα οποία είχον αποβή τρομερά μάστιξ διά την μακεδονικήν πρωτεύουσαν. Εις όλα τα κέντρα της πόλεως... επέπιπτον κατά σμήνη οι μικροί αλήται, ρακένδυτοι, ρυπαροί, ελεεινοί την θέαν. Έτειναν προς επαιτείαν το μικρόν ρυπαρό χέρι των, ενώ εξελιπάρουν με εκνευριστικούς κλαυθμηρισμούς την ευσπλαχνίαν".20 Έτσι, αν και

15. Χαρίλαος Γκούτος, Εργασιακές σχέσεις των οικοδόμων στη χερσαία Ελλάδα μετά τα 1800, Αθήνα 1985, σ. 82-83.

16. Bureau International du Travail, Les problèmes du travail en Grèce, Γενεύη 1949, σ. 134-143.

17. Γκούτος, ό.π., σ. 82-87.

18. Για το πρόβλημα της επαγγελματικής εκπαίδευσης στη μετεπαναστατική Ελλάδα: Χρήστος Κωνσταντινόπουλος, Η επαγγελματική εκπαίδευση στην περίοδο 1828-1832· στις αρχές του αιώνοι: βλ. ενδεικτικά Σ. Ι. Στεφάνου, "Η βιοτεχνική κρίσις εν Ελλάδι, η βιοτεχνική εκπαίδευσις", π. Μέλλον, τ. 4, 1922, σ. 196-203.

19. Eva Sandis, Refugees and Economic Migrants in Greater Athens, Αθήνα 1973, σ. 159.

20. Ηλίας Μικρουλέας, Η παιδική εγκληματικότης εν Ελλάδι και αλλαχού, τα αναμορφωτικά άσυλα και σχολεία, Θεσσαλονίκη 1940, σ. 86-87.

Σελ. 598
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/599.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

μας λείπουν μελέτες για την κοινωνική ιστορία της νεολαίας στον ελληνικό χώρο, είναι δύσκολο να θεωρήσουμε ότι το μεγαλύτερο μέρος της μπορούσε να ταυτιστεί με τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά που απέδιδαν στο στρώμα αυτό οι μεσαίες τάξεις και τα ανώτερα στρώματα της εργατικής τάξης στις δυτικοευρωπαϊκές κοινωνίες. Ωστόσο και στις ανεπτυγμένες καπιταλιστικές κοινωνίες η φτώχεια που επιδεινώθηκε με την κρίση του 1929-1932 και τις συνθήκες του πολέμου, εμπόδιζε παρόμοιες ταυτίσεις για την πλειοψηφία των ανηλίκων.21 Παρά το γεγονός όμως ότι δεν υπήρχε μια οργανική ενότητα ανάμεσα στις κοινωνικές συνθήκες απ' τη μια και στην αντίληψη και την ιδιαίτερη κουλτούρα της νεολαίας για το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού από την άλλη, μέσω της πολιτιστικής διάχυσης, η εικόνα που οι άλλοι είχαν για τους νέους ή οι ίδιοι απόκτησαν για τον εαυτό τους, δημοκρατικοποιήθηκε και επεκτάθηκε βαθμιαία σε όλα τα κοινωνικά στρώματα.22 Η επέκταση αυτή όμως αποσύνδεσε την εικόνα της νεολαίας από τις αρχικές πηγές εκπομπής της, δηλ. από τις μεσαίες τάξεις, την κατακερμάτισε, την διέβρωσε ιδεολογικά και την εξάρτησε οργανικά από τις αντιμαχόμενες εθνικές, κοινωνικές και πολιτικές δυνάμεις της εποχής.

Στην Ελλάδα το νεολαιίστικο κίνημα και το ενδιαφέρον γιο. την νεολαίο, εμφανίστηκε αρκετά νωρίς, και μπορούμε να θεωρήσουμε το έτος 1910 σαν μια αφετηρία. Πραγματικά τη χρονιά αυτή ιδρύθηκε το Σώμα των Προσκόπων, η Σοσιαλιστική Νεολαία Θεσσαλονίκης, και στερεώθηκε μετά από διάφορες απόπειρες o θεσμός του κατηχητικού σχολείου. Στα χρόνια αυτά αρχίζει να κατανοείται η ανάγκη της προστασίας της παιδικής ηλικίας στην εργασία. Έτσι ενώ στα 1911 ο "κανονισμός των εν Ελλάδι μεταλλευτικών εργασιών" επιτρέπει σε παιδιά κάτω των 12 ετών να χρησιμοποιούνται στη διαλογή των μεταλλευμάτων, στα 1912 θεσπίζεται νόμος που απαγορεύει την εργασία σε παιδιά κάτω των 12 και ως 14 αν δεν είχαν τελειώσει το σχολείο.23 Αν και οι ελληνικές κυβερνήσεις θα προβάλλουν τους νόμους αυτούς για να αποδείξουν την προοδευτικότητα της ελληνικής εργατικής νομοθεσίας,24 είτε δεν τους εφάρμοσαν είτε δεν μπορούσαν να ελέγξουν την εφαρμογή τους,25 Παράλληλα στα χρόνια αυτά -απόρροια της αντίληψης της ιδιαιτερότητας της

21. Gillis, ό.π., σ. 151.

22. Στο ίδιο, σ. 153.

23. Ν. ΓΦΚΔ/25.1.1911 "περί μεταλλευτικών εργασιών", παρ. 9, Ν. ΔΚΘ'/ 24.1.1912 "περί εργασίας γυναικών και ανηλίκων".

24. A. Andreadis, "La législation ouvrière en Grèce", π. Revue Internationale du Travail, τ. 6,1922, σ. 735-756.

25. Β.Ι.Τ., Grèce, 135-137. H παραπομπή ενδεικτική γιατί οι μαρτυρίες αφθονούν. Μαρτυρία του συγγραφέα: Θεσσαλονίκη, Σεπτέμβριος 1985, σε κεντρική τράπεζα, τετράχρονη παιδούλα πουλούσε λαχεία.

Σελ. 599
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/600.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

νεολαίας- σχηματίζεται o φόβος για την παιδική και νεανική εγκληματικότητα, ένας φόβος που διατρέχει όλες τις ευρωπαϊκές χώρες και αποτελεί ένα κρίσιμο ζήτημα στην αντιμετώπιση των νέων και στους θεσμούς που δημιουργήθηκαν για την πλαισίωση τους, καθώς και στην ιδεολογική θωράκιση της αστικής κοινωνίας απέναντι στην πρόκληση της μη συμμόρφωσης και της ανατροπής.26 Έτσι στα 1919 ψηφίζονται νομοί "περί αλητείας και επαιτείας" και "περί προστασίας των εις επαιτείαν αλητείαν κλπ. εκδότων ανηλίκων", και στα 1924-1925 έγιναν απόπειρες ίδρυσης δικαστηρίου ανηλίκων και οργάνωσης των αναμορφωτικών σχολείων,27 Τέλος δεν πρέπει να παραλείψουμε, από τις ενδεικτικές αυτές αναφορές στο ενδιαφέρον για τη νεολαία, τον εκπαιδευτικό δημοτικισμό και τις εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις απ' τις αρχές του αιώνα ως τα 1930.28

II

Στη μελέτη αυτή επιλέχτηκε ως χώρος έρευνας για την εμφάνιση των νεανικών οργανώσεων η Θεσσαλονίκη, απ' την καμπή του αιώνα ως την εγκαθίδρυση της δικτατορίας στα 1936, με στόχο όχι την καταγραφή της τοπικής ιστορίας, αλλά την χρησιμοποίηση της ως παραδείγματος για τη διερεύνηση του ίδιου του προβλήματος και της παρουσίας του στην ελληνική κοινωνία. Οι λόγοι της επιλογής δεν οφείλονται μόνο στη διάσωση του αρχείου του πρωτοδικείου της πόλης όπου μπορεί να συγκροτηθεί ένα σχεδόν πλήρες μητρώο των νεανικών οργανώσεων και των καταστατικών τους.

Η Θεσσαλονίκη αποτελούσε μια μεγάλη πόλη μιας πολυεθνικής αυτοκρατορίας που ακολούθησε την τυπική πορεία των πόλεων της νοτιοανατολικής Ευρώπης, επιτρέποντας μας να διαγνώσουμε "καλύτερα και εποπτικότερα απ' ό,τι σε πολλούς άλλους τομείς, τα ποικίλα προβλήματα εθνικής, κοινωνικής και οικονομικής φύσης".29 Από μια πολυεθνική και πολυθρησκευτική πόλη, οικονομική πρωτεύουσα μιας εκτεταμένης περιοχής και παράθυρό της

26. Stephen Humphries, Hooligans or Rebels? An Oral History of Working Class Childhood and Youth 1889-1939, Οξφόρδη 1981, ιδιαίτερα σ. 1-27· John Gillis, "The evolution of juvenile delinquency in England 1890-1914", π. Past and Present, τ. 67,1975, σ. 96-126.

27. Ι. Κ. Παπαζαχαρίου, Οι ανήλικοι εγκληματίαι κατά τα παρ' ημίν και αλλαχού κρατούντα, Αθήνα 1932, σ. 39-41.

28. Αλέξης Δημαράς, Η μεταρρύθμιση που δεν έγινε, ό.π., τ. Β', σ. κα'-μη', και Άννα Φραγκουδάκη, Εκπαιδευτική μεταρρύθμιση και φιλελεύθεροι διανοούμενοι, Αθήνα 1977.

29. Klaus-Detler Grothusen, "Βασικές σκέψεις για τις επιπτώσεις της βιομηχανικής επανάστασης στον τομέα των πόλεων της νοτιοανατολικής Ευρώπης" στον τ. Εκσυγχρονισμός και βιομηχανική επανάσταση στα Βαλκάνια, Αθήνα 1980, σ. 17-30· το παράθεμα σ. 28.

Σελ. 600
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/601.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

στην οικονομία και τον πολιτισμό της Δύσης, περιέρχεται στην ελληνική επικράτεια, εθνικοποιείται οικονομικά και πολιτιστικά, και απωθείται σε μια επαρχιακή πόλη, κυριαρχούμενη από τους διοικητικούς και πολιτικούς μηχανισμούς της πρωτεύουσας. Βιώνει, αμεσότερα από οποιαδήποτε άλλη ελληνική πόλη, την ευρωπαϊκή εμπειρία του πρώτου παγκοσμίου πολέμου, γίνεται προσφυγούπολη και πεδίο οξύτατης κοινωνικής αντιπαράθεσης και μεγάλων ταξικών αγώνων. Σαν αποτέλεσμα της θέσης της και της ιστορικής της εξέλιξης, η πόλη παρουσιάζει εξαιρετική ποικιλία κοινωνικών στρωμάτων, συνδυάζει πολλαπλές πολιτιστικές παραδόσεις και είναι έκθετη στις διεθνείς επιδράσεις. Οι προϋποθέσεις αυτές αντανακλώνται στην ιστορία και τη φυσιογνωμία του νεολαιίστικου κινήματος της. Αποτελεί τη μοναδική πόλη του ελληνικού χώρου όπου εμφανίζονται σιωνιστικές και αξιοσημείωτες φασιστικές οργανώσεις. Στη Θεσσαλονίκη πρωτοπαρουσιάζεται το σοσιαλιστικό νεολαιίστικο κίνημα, ιδρύεται η κομμουνιστική νεολαία και μπαίνει στον ελληνικό χώρο η Χ.Α.Ν. Η Θεσσαλονίκη αποτελεί παράδειγμα όχι επειδή αποτελεί μια τυπική πόλη του ελληνικού χώρου, αντιπροσωπευτική των μέσων όρων, αλλά ακριβώς εξαιτίας της εξαιρετικότητάς της. Εξαιτίας του γεγονότος δηλαδή ότι συγκεντρώνει στοιχεία τυπικά για την ανάπτυξη του πολύμορφου φαινομένου των νεανικών οργανώσεων στη σύγχρονη εποχή.

Στη Θεσσαλονίκη το νεανικό κίνημα αρχικά εμφανίζεται με τις ενώσεις αποφοίτων των διακεκριμένων σχολείων της πόλης, απ' τις οποίες η παλαιότερη, που ιδρύθηκε στα 1897, είναι της "Alliance Israélite" μιας φιλελεύθερης σχολής συνδεδεμένης με τη γαλλική παιδεία. Ακολούθησαν οι σύλλογοι. της Γαλλογερμανικής σχολής (1906), της Ιταλικής (πριν το 1912), του σχολείου της Γαλλικής λαϊκής αποστολής (1912) κλπ. Οι "Ενώσεις αρχαίων μαθητών", όπως ονομάζονταν οι σύλλογοι αυτοί, διέθεταν αθλητικές ομάδες, εντευκτήρια με πλούσιες βιβλιοθήκες και οργάνωναν ποικίλες πολιτιστικές δραστηριότητες. Από τους καταλόγους των ιδρυτικών τους μελών, που συνοδεύουν τα καταστατικά τους, προκύπτει πως συμμετείχε κυρίως το εβραϊκό στοιχείο και οι νέοι των ξένων παροικιών. Οι σύλλογοι των αποφοίτων εξέφραζαν την κοινωνική διάκριση και την αλληλεγγύη της νεολαίας των αστικών στρωμάτων και τη διάκριση που έδινε το προνόμιο της ξεχωριστής και ανώτερης εκπαίδευσης.30

30. Ένωσις των αρχαίων μαθητών της Παγκόσμιου Ισραηλιτικής Ενώσεως, (Αρχ. Πρωτοδ. Θεσσαλ. φακ. π. 45), Ένωσις αρχαίων μαθητών της Γαλλογερμανικής Σχολής (π. 44), Αρχαίοι μαθηταί της Ιταλικής Σχολής: Νικόλαος Χριστοδούλου, Ο Γυμναστικός Σύλλογος Θεσσαλονίκης "Ο Ηρακλής;" και η εξέλιξη του αθλητισμού εν Θεσσαλονίκη, Θεσσαλονίκη 1927, σ. 36, 53, 91 και Μικαέλ Μόλχο, In Memorian, Θεσσαλονίκη 1976, σ. 40.

B 15

Σελ. 601
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/602.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Μέσα στα πλαίσια της ελληνικής κοινότητας, στα 1899, ιδρύθηκε o "Όμιλος των Φιλομούσων" που συγκέντρωνε το ελληνικό στοιχείο, συνεργαζόταν με τις ελληνικές κοινοτικές και προξενικές αρχές, και είχε ένα ευρύτερο πατριωτικό πρόγραμμα μέσα στο οποίο προβλεπόταν και η καλλιέργεια του αθλητισμού.31 Η πρώτη, ωστόσο, αποκλειστικά αθλητική ένωση ήταν η "Union Sportif" που ιδρύθηκε από μέλη των ξένων παροικιών τα οποία μετέφεραν τις συνήθειες τους στον τόπο της εγκατάστασης τους,32

Αν όμως θεωρήσουμε ότι οι οργανώσεις αυτές ανήκουν στην προϊστορία της ίδρυσης των νεανικών οργανώσεων της Θεσσαλονίκης, η πρώτη περίοδος αρχίζει στα 1908, όταν με την επανάσταση των Νεότουρκων εκφράστηκε με κάποια ελευθερία η κοινωνία της πόλης με την ίδρυση πολιτικών λεσχών και συνδικαλιστικών ενώσεων.33 Η περίοδος αυτή εκτείνεται ως τα 1917, τη χρονιά της μεγάλης πυρκαγιάς που αποτέφρωσε το μεγαλύτερο μέρος και το κέντρο της πόλης. Την περίοδο αυτή εμφανίζονται οργανώσεις στρατευμένες, με έντονο εθνικό ή ταξικό χαρακτήρα. Μερικές απ' αυτές είχαν διεθνείς διασυνδέσεις ή ανήκαν σε ευρύτερες εθνικές ενώσεις νεολαίας. Έτσι, στα 1908 ιδρύθηκαν ο Γυμναστικός Σύλλογος Ηρακλής και η σιωνιστική νεολαία Μακκαβαίοι, στα 1910 η Σοσιαλιστική Νεολαία της Φεντερασιόν και στα 1915 οι πρόσκοποι. Οι Μακκαβαίοι ή Μακκαμπή ξεκίνησαν από την Κωνσταντινούπολη και έγιναν διεθνής οργάνωση της εβραϊκής νεολαίας. Ήταν μια οργάνωση που καλλιεργούσε τη φυσική άσκηση, τη γυμναστική και τα σπορ, αλλά ταυτόχρονα και τα σιωνιστικά ιδεώδη στην εβραϊκή νεολαία σε αντιπαράθεση με την φιλελεύθερη ιδεολογία της Alliance και τον προλεταριακό διεθνισμό της Σοσιαλιστικής Νεολαίας, Όπως και τα αντίστοιχα εθνικιστικά κινήματα στην δυτική Ευρώπη υποστήριζε πως η φυσική άσκηση των νέων ήταν αναγκαία για την εθνική αναγέννηση. Η σύνδεση αυτή συνεπαγόταν ένα "ημι-στρατιωτικο" τύπο οργάνωσης: στολές, βαθμοφόροι, παρελάσεις, εμβατήρια. Στα 1913 στους Μακκαμπή είχαν οργανωθεί 600 νέοι και 120 νέες. Δύο χρόνια αργότερα, η οργάνωση αποφάσισε να πάρει άμεσα μέρος στην πολιτική, υποστηρίζοντας στις εθνικές εκλογές το κόμμα του Δημητρίου Γούναρη. Μετά την πυρκαγιά του 1917 που κάηκαν τα γραφεία, οι αθλητικές εγκαταστάσεις και η βιβλιοθήκη της οργάνωσης, άρχισε σταδιακά η παρακμή της και στα 1919 εντάχθηκε στην ομοσπονδία "Θεόδωρος Herzl". Μέσα στα πλαίσια της νέας οργάνωσης οι

31. Ι. Μπήτος, "Λίγη παληά Θεσσαλονίκη", Ημερολόγιον "Ο Φάρος της Βορείου Ελλάδος", Θεσσαλονίκη 1940, σ. 103-109, Χριστοδούλου, ό.π., σ. 10-15.

32. Χριστοδούλου, ό.π., σ. 15.

33. Βλ. την αναφορά της Φεντερασιόν στο Γραφείο της Β' Διεθνούς: Αντώνης Λιάκος, Η Σοσιαλιστική Εργατική Ομοσπονδία Θεσσαλονίκης (Φεντερασιόν) και η Σοσιαλιστική Νεολαία. Τα καταστατικά τους, Θεσσαλονίκη 1985, σ. 85.

Σελ. 602
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 583
    1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

    ΚΙΝΗΜΑΤΑ ΤΗΣ ΝΕΟΛΑΙΑΣ ΣΤΗΝ ΠΡΟΦΑΣΙΣΤΙΚΗ ΚΑΙ ΜΕΤΑΦΑΣΙΣΤΙΚΗ ΕΥΡΩΠΗ

    ANTONIO SANTONI RUGIU

    Δεν είναι σίγουρα εύκολο ν' ασχοληθεί κανείς με την ιστορία των ευρωπαϊκών νεολαιίστικων κινημάτων, στα πλαίσια του ορισμού της ιστορικότητας της παιδικής και νεανικής ηλικίας. Δεν είναι εύκολο να χαράξει κανείς τα όρια, ακόμα και σε χοντρές γραμμές, στο μικρό χώρο αυτής της ανακοίνωσης, για την οποία νιώθω την τιμή που μου έγινε και θέλω ν' απευθύνω τις ευχαριστίες μου στους οργανωτές αυτού του τόσο πρωτοτύπου συνέδριου. Κι όταν μιλώ για πρωτοτυπία δεν είναι για μένα μια απλή φιλοφρόνηση ή μια τυπικότητα. Σκέπτομαι πράγματι ότι είναι ίσως η πρώτη φορά που ψάχνουμε σε διεθνές επίπεδο να προσδιορίσουμε την έννοια του παιδιού, του έφηβου και του νέου, όχι σύμφωνα με αφηρημένες θεωρήσεις, super tempus φιλοσοφικής ή ηθικής ή ακόμα και ψυχολογικής παρέκκλισης, αλλά εντάσσοντας την μέσα σε συγκεκριμένες ιστορικές περιόδους και στις εξελικτικές ή επαναστατικές τους συνδηλώσεις κοινωνικού, πολιτιστικού και οικονομικού τύπου. Όμως έρχομαι στο θέμα μου για να μη χάσω μέσα σε πολύ γενικές εκτιμήσεις ένα μέρος του χρόνου που θελήσατε να μου παραχωρήσετε.

    Στις αρχές του 20ού αιώνα, μια σουηδή συγγραφέας, η κ. Ellen Key, δημοσίευσε ένα βιβλίο με τον αποκαλυπτικό τίτλο: Ο αιώνας τον παιδιού. Μερικά χρόνια αργότερα κυκλοφόρησε το έργο της Maria Montessori H ανακάλυψη του παιδιού. Καθώς τα δύο κείμενα σημείωσαν εκείνη την εποχή σημαντική επιτυχία, οι τίτλοι τους έγιναν εύχρηστα συνθήματα που ευνοούσαν την πεποίθηση ότι o εικοστός αιώνας που γεννιόταν θα αποκάλυπτε επιτέλους όλη την ιστορική βαρύτητα της παιδικής ηλικίας, που θα συγκέντρωνε μια άγνωστη μέχρι τότε προσοχή. Αλλά, ακόμα κι αν για λίγο υποβάλουμε αυτή την πεποίθηση σε μια ιστορική ανάλυση, έστω επιφανειακή, δε φαίνεται να επιβεβαιώνεται. Το ν' αναγγέλλει κανείς την ανακάλυψη της παιδικής ηλικίας στις αρχές του 20ού αιώνα (ιδίως σε ό,τι αφορά την πρώτη και δεύτερη παιδική