Συγγραφέας:Διεθνές Συμπόσιο
 
Τίτλος:Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:1
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Συντελεστές:Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού
 
Έτος έκδοσης:1986
 
Σελίδες:725
 
Αριθμός τόμων:2 τόμοι
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Βιβλιογραφία
 
Διεθνή Συμπόσια
 
Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Μαθητεία και εργασία
 
Νεανικά έντυπα
 
Νεανικές οργανώσεις
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ευρώπη
 
Χρονική κάλυψη:Μεσαίωνας-20ός αιώνας
 
Περίληψη:Το βιβλίο αυτό περιέχει τα πρακτικά του πρώτου επιστημονικού συμποσίου που διοργάνωσε η επιτροπή του ΙΑΕΝ σε συνεργασία με την Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού. Το συμπόσιο, με θέμα «Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας», έγινε στο αμφιθέατρο του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών από τη 1 έως τις 5 Οκτωβρίου 1984.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 28.86 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 533-552 από: 730
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/533.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

1. έχουν όλα ανεξαιρέτως σχήμα 12.5X17.5, 32 σελίδες κειμένου, περιορισμένη εικονογράφηση, ασπρόμαυρη εκτύπωση, φθηνή τιμή, κυκλοφορία από τα πρακτορεία τύπου σ' όλη την χώρα κάθε βδομάδα·

2. έχουν τυποποίηση στην σχέση κειμένου με εικονογράφηση (οι λίγες εικονογραφήσεις εμφανίζονται στις ίδιες διαστάσει, και στις ίδιες σελίδες κάθε φορά)·

3. οι ιστορίες που περιέχουν είναι ημιαυτοτελή επεισόδια των ίδιων ηρώων, κατά συντριπτικό ποσοστό, παιδιών ηλικίας μέχρι 18 χρονών.

5. Ιστορικοί και γεωγραφικοί χώροι των περιπετειών. Κεντρικά πρόσωπα των αφηγήσεων. Με κριτήριο τους ιστορικούς, γεωγραφικούς (και, φανταστικούς) χώρους όπου πραγματοποιείται ή δράση των ηρώων, διακρίναμε τις ακόλουθες κατηγορίες:

5.1. ΕΘΝΙΚΑ (η δράση εκτυλίσσεται εναντίον διάφορων κατά καιρούς εθνικών εχθρών). Εδώ κατατάσσονται τα

α. Μικρός ήρως (δράση εναντίον ξένων κατακτητών στον β' Παγκ. πόλεμο) και Αόρατος (ομοίως).

β. Κύπρος, Διγενής, Μικρός Κύπριος (δράση εναντίον των Άγγλων στην Κύπρο).

γ. Μικρός μπουρλοτιέρης, Κουρσάρος της Τζιας, Μικρός κουρσάρος (δράση εναντίον Τούρκων, πειρατών του ελλαδικού χώρου κλπ.).

Επίσης σ' αυτήν την κατηγορία κατατάσσονται έμμεσα το Ταγκόρ (όπου ο έλληνας ήρωας βοηθά τον απελευθερωτικό αγώνα των Ινδών κατά των Άγγλων) και κατά περίσταση, περιπέτειες από τις άλλες κατηγορίες.

5.2. ΕΞΩΤΙΚΑ και ΖΟΥΓΚΛΑΣ (οι έλληνες ήρωες δραστηριοποιούνται σε τυποποιημένους εξωτερικούς χώρους: Μεξικό ή άλλες λατινοαμερικανικές χώρες, αφρικανική ζούγκλα, κλπ.).

Εδώ κατατάσσονται τα: Μικρός Ζορρό, Ζορρό της ζούγκλας, Μικρός σερίφης, Μικρός καουμπόυ, Λάσσο, Καουμπόυ φάντασμα, Τάργκα, Μικρός Ταρζάν, Γκαούρ-Ταρζάν, κ.ά.

5.3. ΑΣΤΥΝΟΜΙΚΑ (σε χώρους ξένων μεγαλουπόλεων - Ν,Υόρκη κλπ.). Εδώ κατατάσσονται τα: Τζων Γκρηκ, Τζόε Ντικ, Δεκατρία, Μάτι, Μικρός φαντομάς, και, εκ περιτροπής, ορισμένες περιπέτειες του Πιτσιρίκου.

5.4. ΔΙΑΠΛΑΝΗΤΙΚΑ - ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗΣ ΦΑΝΤΑΣΙΑΣ (σε χώρους του διαστήματος, ή της φαντασίας, με ανάλογες εξωγήινες ιδιότητες). Εδώ εντάσσονται τα Υπεράνθρωπος, Ταν ο υπερκόσμιος, Ιπτάμενο βέλος, Πλανητάνθρωπος.

5.5. ΑΘΛΗΤΙΚΑ. To είδος αυτό εκπροσωπείται με ένα μόνο περιοδικό, το Γκρέκο, ο ήρωας των γηπέδων. Ας σημειωθεί ότι στην τυποποίηση αυτών των περιοδικών προσήλθαν

Σελ. 533
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/534.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

και άλλα είδη με διαφορετική προέλευση όπως ο Καραγκιόζης, Τα ελληνικά παραμύθια και Η μασκούλα.

Το σύνολο των περιοδικών που εκδόθηκε σ' αυτήν την περίοδο της άνθησής τους ξεπερνά τα πενήντα. Η επιτυχία μερικών οδήγησε σε σειρές αντιγραφών ή διαφοροποιήσεων, καθώς το κόστος συγγραφής και εκτύπωσης ήταν μικρό και ο εμπορικός κίνδυνος εύκολος να αναληφθεί και από τον ίδιο τον συγγραφέα ακόμη. Είναι βέβαιο πάντως ότι στον παραπάνω κατάλογο περιλαμβάνονται τα περισσότερο πετυχημένα κατά τεκμήριο, κρίνοντας δηλ. από την κυκλοφορία τους και τον αριθμό τευχών που έφθασαν. Έτσι στην πρώτη κατηγορία ή παρουσία του Μικρού ήρωα είναι καθοριστική, τόσο που απέτρεψε οποιονδήποτε συναγωνισμό. (900 τεύχη, κυκλοφορία σε 12.000 αντίτυπα ήδη από την δεκαετία του πενήντα.) Στην δεύτερη κατηγορία ξεχωρίζουν ασφαλώς τα Γκαούρ Ταρζάν (113 τεύχη) και Μικρός σερίφης (περίπου 500). Στην κατηγορία των αστυνομικών μεγαλύτερη επιτυχία είχε ο Τζων Γκρηκ φθάνοντας τα 48 τεύχη, στα διαπλανητικά ο Υπεράνθρωπος (περισσότερα από 100 τεύχη), ενώ ο Γκρέκο φθάνει τα 50. Για να συμπληρώσει κανείς καλύτερα την εικόνα και την γνώμη για την κυκλοφορία τους, ας σημειωθεί ότι τα πιο πετυχημένα γνώρισαν δυο-τρεις επανεκδόσεις, ενώ η μεταπώληση τους ως μεταχειρισμένων έφθανε να κάνει αρκετούς κύκλους, ως τις μέρες μας.

Όσον αφορά στα είδη των ηρώων που πρωταγωνιστούν σ' αυτές τις περιπέτειες, μπορούμε να προχωρήσουμε στις εξής κατηγορίες.

ΚΑΤΑ ΠΡΟΕΛΕΥΣΗ: Οι περισσότεροι ήρωες είναι παρμένοι από ξένα υποδείγματα του είδους, αλλαγμένοι επί το ελληνικότερον. Συχνά, όταν δεν υπάρχει τέτοια δυνατότητα, προστίθενται έλληνες ήρωες που υποβαθμίζουν την παρουσία των ξένων (π.χ. Υπερέλληνας αντί Υπερανθρώπου, Γκαούρ αντί Ταρζάν, κλπ.).

Πρωτότυπα δημιουργήματα των ελλήνων συγγραφέων -απ' όσο μπορέσαμε να διαπιστώσουμε- είναι μόνο το Παιδί-Φάντασμα και οι άλλοι ήρωες των εθνικού χαρακτήρα περιπετειών, και ο ποδοσφαιριστής Γκρέκο.

ΚΑΤΑ HΛIKIA: Οι πρωταγωνιστές, αν δεν είναι παιδιά και έφηβοι (συντριπτικό ποσοστό) είναι νέοι άνδρες (Τζων Γκρηκ, Γκαούρ). σε πολλές περιπτώσεις, συμπληρωματικοί χαρακτήρες καλύπτουν τα υπόλοιπα φάσματα ηλικιών, φθάνοντας μέχρι, παιδιά 6-7 χρονών και μη ξεπερνώντας ποτέ τον νέο άντρα.

6. Γενικά υφολογικά χαρακτηριστικά, Στις 32 σελίδες του περιοδικού δημοσιευόταν κάθε εβδομάδα μια περιπέτεια, ημιαυτοτελής -όπως χαρακτηρίστηκε πριν- διότι ενώ ο κύριος κορμός των αφηγήσεων ολοκληρωνόταν σε κάθε τεύχος, το πολυπόθητο λυτρωτικό τέλος δημοσιευόταν στις δύο πρώτες σελίδες του επομένου τεύχους. Έτσι ο αναγνώστης, ζούσε μια ολοκληρωμένη

Σελ. 534
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/535.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

περιπέτεια -η έλλειψη του τέλους της δεν τον εμπόδιζε να γνωρίζει ότι επρόκειτο ασφαλώς για τέλος αίσιο- έχοντας συγχρόνως επαρκές κίνητρο ν' αναζητήσει το επόμενο τεύχος ή και το προηγούμενο, το τέλος του όποιου διάβασε κατ' ανάγκην στο τρέχον. Μ' αυτήν την απλή αλλά λειτουργική τεχνική κρατούσαν οι συγγραφείς την συνέχεια ενδιαφέροντος του κοινού τους, στοιχείο εξαιρετικά σημαντικό για την συνέχεια της έκδοσης του περιοδικού.

Όλες γενικά οι λειτουργίες και οι τεχνικές που συνιστούν τους αφηγηματικούς μηχανισμούς, την επικοινωνιακή σύνδεση ανάμεσα σ5 έναν άγνωστο συγγραφέα/αφηγητή και σ' ένα ανώνυμο κοινό, έπρεπε να ενεργοποιηθούν ώστε ή ταύτιση των αναγνωστών με τους ήρωες και τις καταστάσεις τους να αυξηθεί ή έστω να μην μειωθεί. Η τυποποίηση των τεχνικών αυτών, μολονότι είχε άλλες αφορμές, παρουσιάζει μία εξαιρετική ομοιότητα με τις αφηγηματικές τεχνικές των παλιότερων επαγγελματιών παραμυθάδων του προφορικού λόγου.

1. Η περιγραφή της όψης, της συμπεριφοράς και της σκέψης των πρωταγωνιστών είναι πάντα ή ίδια, σε κάθε επανάληψη της ανά τεύχος. Οι μικρές αλλαγές σ' αυτό το τυπικό, όταν έπρεπε να γίνουν από τον συγγραφέα για ν' ανανεωθεί το ενδιαφέρον του κοινού, γινόταν με αργό ρυθμό, ώστε να μην χαθεί ή σχέση αναγνώρισης από τον αναγνώστη. Το μόνιμα ίδιο ντύσιμο των πρωταγωνιστών στα σκίτσα που εναλλάσσονταν, βοηθούσε αυτήν τη νοητική εικόνα, όπως και ή φορτική επανάληψη των ιδιαιτέρων χαρακτηριστικών τους. Ο Σπίθας, π.χ., το αδιάκοπα πεινασμένο παιδί, όταν τρώει κάνει θορύβους σαν κάρρο πάνω σε χωματόδρομο (και στα σκίτσα φορά πάντα κοντά παντελόνια, όπως άλλωστε κι ο Γιώργος θαλάσσης, το ηρωικό Παιδί-Φάντασμα που έχει αφιερώσει την ζωή τον στον αδιάκοπο αγώνα κατά των κατακτητών κλπ., παρόλο που έπρεπε πια να κοντεύει τα τριάντα μετά από 16 χρόνια περιπετειών!).

2. Η εναλλαγή και η ανανέωση στα πρόσωπα γίνεται πάντα στο περιβάλλον των κεντρικών ηρώων και σπανιότατα στους ίδιους τους πρωταγωνιστές. Ο Γ. Θαλάσσης, η Κατερίνα και ο Σπίθας έχουν κατά καιρούς βοηθούς και συνεργάτες άλλους ήρωες με ιδιαίτερα χαρακτηριστικά που διατηρούνται για ορισμένα τεύχη καθένας. Έτσι ο Διαβολάκος και το Ζουζούνι σώζουν με την σφενδόνα ή το φυσοκάλαμό τους πολλές καταστάσεις, αλλά κάποτε δίνουν την θέση τους σε άλλους ελαφρά διαφοροποιημένους ήρωες. Αντίθετα ο Ποκοπίκο και η Χουχού παραμένουν βοηθοί των Γκαούρ και Ταρζάν αντίστοιχα ως το τέλος, όπως και ο ινδιάνος Σιού στο Γκρέκο. Η βεβαιότητα του αναγνώστη στην αθανασία του πρωταγωνιστή ήρωα, γίνεται συχνά παράγοντας δραματουργικού παιχνιδιού, αφού αντικαθίσταται από νεοεμφανιζόμενο πρόσωπο με ίδια σχεδόν χαρακτηριστικά, που γρήγορα μαθαίνουμε ότι δεν είναι άλλος από τον αγαπημένο μας ήρωα που δεν είχε σκοτωθεί κλπ.

Σελ. 535
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/536.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

3. Οι ήρωες βοηθοί των πρωταγωνιστών αναλαμβάνουν κατά κανόνα να προκαλέσουν το γέλιο (στοιχείο που δεν παραλείπεται σε καμιά σειρά), χωρίς αυτό να μειώνει τον ηρωισμό όσο και την αποτελεσματικότητα των ενεργειών τους. Έτσι ο Κοντοστούπης του Υπεράνθρωπου είναι θρασύδειλος αλλά συχνά σώζει τους υπόλοιπους, το ίδιο και ο Ποκοπίκο, ενώ οι χαρακτήρες των Σπίθα ή του ινδιάνου Σιού είναι πιο σύνθετοι.

4. Τα αντίπαλα μεγέθη είναι κατά κανόνα τόσο ισχυρά στην αρχή ώστε ή αναμενόμενη κατίσχυση τους από τον ήρωα να θεωρηθεί ακόμη μεγαλύτερος άθλος. Συχνά στον Μ. Ήρωα ο πράκτορας του εχθρού καταλαβαίνει τον δίκαιο αγώνα των ηρωικών παιδιών και συμμαχεί μαζί τους, τότε όμως σκοτώνεται σχετικά εύκολα για προφανείς λόγους. Κατά κανόνα επίσης οι εχθρικοί πράκτορες έχουν βοηθούς με ιδιότητες ανάλογες μ' αυτές των θετικών ηρώων και οι μονομαχίες τους στο ομόλογο επίπεδο είναι συνήθως τα δημοφιλέστερα τεύχη των σειρών.

5. Τα ιδεολογικά χαρακτηριστικά των προσώπων και των γεωγραφικών ή ιστορικών χώρων παρουσιάζονται σχηματοποιημένα: Οι έλληνες ήρωες είναι πάντα καλοί, έξυπνοι, αλτρουιστές, ευγενικοί. Δεν σκοτώνουν ποτέ τον αντίπαλο όταν είναι σε αδύναμη θέση (π.χ. όταν κοιμάται, όταν του 'χει πέσει το ξίφος κλπ.), σε αντίθεση με τους κακούς που είναι αδίστακτοι. Οι μεν αγωνίζονται για ιδανικά, οι δε παρακινούνται από πλεονεξία, μισαλλοδοξία, οικονομικά κίνητρα κλπ.

6. Το ερωτικό στοιχείο υφέρπει διακριτικά σ' όλες τις ιστορίες. Όλοι γνωρίζουμε (και περισσότερο ο πράκτορας του κακού ο οποίος και το εκμεταλλεύεται) ότι ο Γκρέκο δεν ζει χωρίς την Άμπυ, ο Γ. Θαλάσσης χωρίς την Κατερίνα, ο Γκαούρ χωρίς την Ταταμπού, ο Κοντοστούπης χωρίς την Αλβίρα. Ωστόσο η ερωτική σχέση εκδηλώνεται μόνο με τρυφερότητα στις δύσκολες στιγμές και φροντίδα απλώς στις άλλες. Μόνη εξαίρεση η τάση του Ποκοπίκο να κάνει καθαρά ερωτικές προτάσεις στην Χουχού, η οποία βέβαια δηλώνει πως μετά το στεφάνωμα όλα θα γίνουν, μην ανησυχείς!

Τα γενικά αυτά χαρακτηριστικά συναντάμε λίγο πολύ σ' όλες τις σειρές που αναφερόμαστε. και ασφαλώς στην προσωπική ικανότητα του κάθε συγγραφέα έγκειται ή πετυχημένη αξιοποίηση τους. Όπως ήδη προαναφέρθηκε, οι πιο πετυχημένες σειρές υπήρξαν κατά τεκμήριο, ο Μικρός ήρως, Ο Υπεράνθρωπος, ο Γκαούρ Ταρζάν, ο Μικρός σερίφης, ο Τζων Γκρηκ και ο Γκρέκο. Συγγραφείς τους αντίστοιχα οι Θάνος Αστρίτης (ψευδώνυμο του Στέλιου Ανεμοδουρά) των Μικρού ήρωα, Υπεράνθρωπου, Ν. Ρούτσος (Γκαούρ Ταρζάν) και Γ. Μαρμαρίδης (Μικρός σερίφης, Γκρέκο). Ο Ανεμοδουράς, μαθητής του Μαγγανάρη στην Μάσκα και δάσκαλος του Μαρμαρίδη αργότερα, αναδεικνύεται εκ των πραγμάτων σαν πιο πετυχημένος σ' αυτό το είδος.

Σελ. 536
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/537.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

7. Τυπολογική ανάλυση της αφήγησης του Μικρού ήρωα. Στα προηγούμενα κεφάλαια είδαμε κυρίως τις ιστορικές συνθήκες που ρυθμίζουν τους όρους παραγωγής και κυκλοφορίας του λαϊκού αφηγήματος, ειδικότερα των παιδικών σειρών που μας απασχολούν, και στο προηγούμενο κεφάλαιο αναφέρθηκαν οι πρώτες γενικές παρατηρήσεις στους χαρακτήρες και στο ύφος των αφηγήσεων. Παρ' όλο που το κύριο θέμα σ' αυτήν την ανακοίνωση δεν είναι τα υφολογικά χαρακτηριστικά των αφηγήσεων που μελετάμε, μερικά πράγματα ακόμη είναι απαραίτητο να ειπωθούν.

Θεωρώντας κάθε αφήγημα ως μέσον επικοινωνίας ανάμεσα σ' ένα πομπό (τον συγγραφέα) κι ένα (ή πολλούς) δέκτη (τον αναγνώστη), ας εξετάσουμε τώρα με ποιον τρόπο κωδικοποιούνται τα μηνύματα που ο πρώτος στέλνει στον δεύτερο. Οι αφηγηματικές τεχνικές είναι οι μηχανισμοί παραγωγής αυτών των νοημάτων, συνεπώς όσα ιδεολογικά στοιχεία αναζητούμε με την μελέτη μας θα πρέπει να τα αναζητήσουμε μέσα σ' αυτούς τους μηχανισμούς, κι όχι να τα επινοήσουμε.

Στην κατεύθυνση αυτή στηριζόμαστε σε μεθόδους της σύγχρονης αφηγηματολογίας, όπως κυρίως εξελίχθηκε μετά τις μελέτες των Vl. Propp, Cl. Brémond, Tz. Todorov, A.- J. Greimas, Cl. Chabrol κ.α.5 Ο Propp υπήρξε ο θεμελιωτής αυτής της κατεύθυνσης που αναζητά σε κάθε αφήγηση το γενικό μοντέλο λειτουργιών, πέρα απ' τα επί μέρους συγκεκριμένα μοτίβα. Κάθε αφήγηση αντιμετωπίζεται σαν πορεία δράσης με στόχο την εξάλειψη μιας στέρησης, π.χ. την απώλεια προσώπου, πολύτιμου αντικειμένου κλπ. Οι σταθερές λειτουργίες που συγκεκριμενοποιούνται σε κάθε αφήγηση είναι όσον αφορά π.χ. στα ρωσσικά παραμύθια 31 και στο πρώτο επίπεδο (την αφήγηση που ακούμε ή διαβάζουμε) παρουσιάζονται με διάφορους τρόπους. Η στέρηση π.χ. παίρνει άλλοτε την μορφή απώλειας πολύτιμου αντικειμένου (δαχτυλίδι κλπ.), άλλοτε δηλώνεται σαν απώλεια ελευθερίας ή σαν αρρώστια, κλπ. κλπ. Οι λειτουργίες αυτές εντοπίζονται από τον αφηγηματολόγο στο κείμενο (και αν πρόκειται για σειρά παραλλαγών, πολλά δείγματα, οι εκτιμήσεις είναι εγκυρότερες) και τοποθετούνται στη χρονική σειρά που εμφανίζονται, αποτελώντας τελικά το γενικό μοντέλο/σχήμα αφήγησης. Αναζητώνται στην συνέχεια οι αξίες (values) που αντιπροσωπεύονται από κάθε λειτουργία ή από κάθε μοτίβο, και τελικά ή σχέση του μοντέλου που προέκυψε με το κοινωνικό, πολιτισμικό και ιστορικό περιβάλλον, ή και με άλλα ανάλογα μοντέλα από άλλο είδος αφηγήσεων. Έτσι, π.χ., μια τυπική σειρά αφηγηματικών λειτουργιών είναι η ακόλουθη (Brémond, 1964:9):

5. Εκτενή περιγραφή των μεθόδων τυπολογίας της αφήγησης του Propp δες στο Brémond: 1964. Συγκριτική μελέτη των απόψεων και μεθόδων που δυνατόν να εφαρμοσθούν στην έγκυρη μελέτη του Γρ. Γκιζέλη (1975) και στις πρότυπες εφαρμοσμένες μελέτες του Ερ. Καψωμένου (1978, 1980 κ.ά.).

Β 11

Σελ. 537
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/538.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

A' Ο κακός προκαλεί μια ζημιά σ' ένα μέλος της οικογένειας.

Β' Γίνεται γνωστή ή επελθούσα συμφορά. Ο ήρωας καλείται ή διατάσσεται να επανορθώσει.

Γ' Ο ήρωας δέχεται ή αποφασίζει την επανόρθωση του προβλήματος.

Δ' Ο ήρωας φεύγει απ' το σπίτι,

Ε' Ο ήρωας υφίσταται μια πρώτη δοκιμασία και αποκτά ένα μαγικό βοηθό-συνεργάτη.

ζ' Ο ήρωας αντιδρά στις πράξεις του μελλοντικού δωρητή.

Ζ' Ο μαγικός βοηθός τίθεται στη διάθεση του ήρωα.

Η' Ο ήρωας προσεγγίζει το αντικείμενο που αναζητά.

Θ' Ο ήρωας και ο κακός έρχονται αντιμέτωποι σε κανονική μάχη-

IA' Ο ήρωας δέχεται πλήγμα ή στίγμα.

ΙΒ' Ο κακός νικάται.

ΙΓ' Το κακό διορθώνεται.

ΙΔ' Ο ήρωας incognito κερδίζει ακόμη κάτι ή επιστρέφει σπίτι του.

ΙΕ' Ένας ψεύτικος ήρωας ισχυρίζεται πως είναι αυτουργός του κατορθώματος.

Ις' Ένα δύσκολο έργο προτείνεται στον ήρωα,

ΙΖ' Ο ήρωας αναγνωρίζεται.

IH' Ο ψευδοήρωας ή ο κακός αποκαλύπτεται.

ΙΘ' Ο ήρωας παίρνει νέα μορφή.

Κ' Ο ψευδοήρωας ή ο κακός τιμωρείται.

ΚΑ΄ Ο ήρωας παντρεύεται και/ή ανέρχεται στον θρόνο.

Τέτοια ανάλογα μοντέλα γίνεται προσπάθεια να εξαχθούν για τα παραμύθια και άλλων λαών, ώστε η συγκριτική αφηγηματολογία να γίνεται σε κάποια συγκεκριμένη βάση.

Όπως αναφέρθηκε πριν, ή μελέτη των λαϊκών αναγνωσμάτων μπορεί κι αυτή να εφαρμόσει τέτοιες μεθόδους, αφού ο στόχος των λαϊκών αναγνωσμάτων είναι η αποκατάσταση επικοινωνίας με το μέγιστο δυνατό κοινό - γι' αυτό και χαρακτηρίζονται από εμπρόθετη εφαρμογή τέτοιων αφηγηματικών λειτουργιών. Η αποκατάσταση τέτοιας επικοινωνίας (όπως συμβαίνει π.χ. με τις πετυχημένες σειρές) είναι στο πραγματολογικό επίπεδο μια επικοινωνία με κοινούς κώδικες πομπού-δέκτη - ανάλογη δηλαδή με την επικοινωνία σε παραδοσιακές κλειστές κοινότητες. Εξ ου και η καταλληλότητα των τυπολογικών μεθόδων ανάλυσης των αφηγηματικών μηχανισμών.

Στις σειρές που μελετάμε, τα αφηγηματικά μοντέλα καθεμιάς είναι δηλωτικά τόσο της σχετικής ικανότητας του συγγραφέα να τα παράγει όσο και του κοινού τους να τα αντιλαμβάνεται και να τα αποδέχεται. Συγχρόνως, του συστήματος αξιών και των δύο.

Σελ. 538
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/539.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Για λόγους οικονομίας, ας περιορισθούμε εδώ στην εξέταση του μοντέλου της πιο πετυχημένης σειράς, του Μικρού ήρωα.

ΗΡΩΕΣ ΑΦΗΓΗΣΗΣ: Παιδί-Φάντασμα, Κατερίνα, Σπίθας, λοιποί βοηθοί. ΟΜΟΛΟΓΟΙ ΚΑΚΟΙ: Πράκτορες Γερμανών ή Ιταλών ή Γιαπωνέζων, ακούσιοι και εκούσιοι συνεργάτες τους.

ΣΤΕΡΗΣΗ: Πρόσωπο εκ των ηρώων ή των βοηθών ή των συνεργατών υφίσταται πλήγμα από τον κακό (αιχμαλωσία ή κίνδυνος της υπόθεσης του πολέμου, θάνατος κλπ.).

ΕΞΑΛΕΙΨΗ ΤΗΣ ΣΤΕΡΗΣΗΣ: Επιστροφή του προσώπου ή απόδοση αναλόγου χτυπήματος στον εχθρό.

Όπως σε κάθε αφήγηση, ή πορεία των λειτουργιών είναι τέτοια ώστε την αρχική κανονική κατάσταση διαδέχεται ή στέρηση, ενώ όλες οι λειτουργίες που ακολουθούν τείνουν στην επαναφορά της αρχικής ηρεμίας. Η σειρά των λειτουργιών στις περιπέτειες των ηρώων του Μικρού ήρωα είναι:

α' κανονική κατάσταση: Οι ήρωές μας βρίσκονται στο καταφύγιο τους στο διάλειμμα μιας περιπέτειας.

β' διαπίστωση κινδύνου: Είτε διαπιστώνουν ότι το σπίτι διατρέχει κίνδυνο, είτε κάποιο μέλος της παρέας αργεί να επιστρέψει, είτε ο ασύρματος μεταδίδει μήνυμα του Αρχιστρατήγου σχετικά με κίνδυνο που απειλεί τους συμμάχους και την Ελλάδα.

γ' αποδοχή καθήκοντος: Όλοι μαζί ή κάποιος από τους εναπομείναντας αποφασίζουν να δράσουν.

δ' έξοδος: Οι ήρωες βγαίνουν από το σπίτι ή από την Ελλάδα.

ε' πρώτη δοκιμασία: Οι ήρωες υφίστανται την πρώτη αναμέτρηση με τον κακό ή εκπρόσωπό του. Η αρχική στέρηση ανταλλάσσεται ή μεγεθύνεται.

ς' καθοριστική δοκιμασία: Οι ήρωες μετά από συντονισμένη προσπάθεια έρχονται σε κανονική μάχη με τον κακό.

ζ' νίκη: Ο κακός ηττάται.

η' ηρεμία: Η κανονική κατάσταση επανέρχεται ή εξισορροπείται.

Το μοντέλο που παρουσιάζεται παραπάνω είναι πολύ γενικευμένο και δεν αντικατοπτρίζει όλα τα μοτίβα που παρουσιάζει κάθε περιπέτεια. Κι αυτό γιατί

1. ο συγγραφέας συχνότατα αντιστρέφει την διαδοχή των λειτουργιών, είτε

2. αντιπαραθέτει στους ήρωες όχι τους ομόλογους πράκτορες (κακός) αλλά ισοδύναμα μεγέθη,

3. πολλαπλασιάζονται οι αρχικές δοκιμαστικές συγκρούσεις,

4. γίνεται επαναληπτικός κύκλος της περιπέτειας γιατί ο κακός δεν είχε

Σελ. 539
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/540.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

νικηθεί οριστικά (ψεύτικος θάνατος) ή γιατί η στέρηση παίρνει άλλη μορφή κατά την διάρκεια της δράσης.

Ας σημειωθεί επίσης ότι αντίστοιχος με τον ρόλο του μαγικού πράκτορα των παραμυθιών6 στις αφηγήσεις αυτές είναι είτε οι υπερβάλλουσες ικανότητες του βασικού ήρωα, του Γ. Θαλάσση, είτε οι τυχαίες (αλλά στο τέλος αποφασιστικές) ενέργειες των συνεργατών του (κυρίως του Σπίθα), είτε, σπανιότατα, υπερφυσικές ικανότητες (π.χ. η δυνατότητα να βλέπει στο σκοτάδι, ένα παράξενο σφύριγμα που ηρεμεί τα άγρια σκυλιά κλπ.).

Κατά κανόνα δηλαδή το εξωδραματικό στοιχείο είναι περιορισμένο, συνεπώς ή ευθύνη και ή τελική επιτυχία της κάθε αποστολής χρεώνεται αποκλειστικά στις ικανότητες των ηρώων.

Οι ικανότητες αυτές αποτελούν το πρώτο σημαντικό ιδεολογικό στοιχείο των αφηγημάτων, και βέβαια δεν είναι άλλες παρά ή γενναιότητα, ή ψυχραιμία στις δύσκολες περιστάσεις, ή ταχύτητα στις αντιδράσεις, ή ικανότητα υπολογισμού της συμπεριφοράς του αντιπάλου, κλπ. Έτσι το μαγικό στοιχείο στον Μικρό ήρωα αντικαθίσταται από μια σειρά ιδιότητες που προβάλλονται ως θετικές αφού αποτελούν το κλειδί της κάθε επιτυχίας των ηρώων.

Δεύτερο στοιχείο που αποδίδει ιδεολογικές πληροφορίες είναι ή κατά την πορεία της αφήγησης υποκατάσταση της στέρησης των προσώπων από στέρηση ευρύτερης σημασίας αξιών. Η στέρηση δηλ. της ελευθερίας του ήρωα είναι πάντα προσωρινή και αμέσως αντικαθίσταται από στέρηση των κάποιων σημαντικών μέσων επίτευξης του ευρύτερου στόχου, όπως π.χ. η πιθανή επιτυχία ενός σαμποτάζ, ή διαρροή απορρήτων εγγράφων στους εχθρούς κλπ. Έτσι δηλώνεται ή υποταγή των προσωπικών αξιών σε άλλες γενικότερες. Υπάρχει δηλ. ένα υπερσύστημα, έξω από τον άμεσο συσχετισμό της κάθε αφήγησης, το οποίο και είναι υπέρτατη αναφορά. Οι διαδοχικές αυτές μεταθέσεις των αξιών παίρνουν τη μορφή:

ΠΡΟΣΩΠΑ/ΗΡΩΕΣ → ΑΞΙΕΣ ΚΑΙ ΙΚΑΝΟΤΗΤΕΣ ΠΟΥ ΕΚΠΡΟΣΩΠΟΥΝ → ΛΑΟΣ ΚΑΙ/Ή ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΠΟΥ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΖΕΤΑΙ ΑΠ' ΑΥΤΕΣ

Αντίστοιχη αναγωγή μπορεί να γίνει και στην συμπεριφορά των κακών, οπότε καταλήγουμε στην αντιπαράθεση δύο μεγεθών, πράκτορες των οποίων στην αφηγηματική δράση είναι τα πρόσωπα. Τα μεγέθη αυτά είναι απ' την μια οι λαοί που θέλουν να έχουν την ελευθερία τους και απ' την άλλη αυτοί που προσπαθούν να υποτάξουν τους πρώτους με κάθε μέσο.

Ποιοι μπορεί λοιπόν να είναι αυτοί οι δύο κόσμοι που υπαινίσσεται η αφήγηση σε κάθε περιπέτεια του Μικρού ήρωα; Υπάρχουν αρκετά στοιχεία

6. πβ. Γκιζέλης 1975:425 κ.εξ.

Σελ. 540
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/541.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

από το πραγματολογικό επίπεδο που μπορούν να συνδυασθούν με τα συντακτικά (υφολογικά). Τέτοια είναι τα εξής:

- Γενικό ιστορικό πλαίσιο των περιπετειών είναι ο αγώνας κατά των Γερμανών κατακτητών. Αυτός ο αγώνας του ελληνικού λαού στις δεκαετίες του '50 και του '60 εθεωρείτο αναμφισβήτητα αγώνας της Αριστεράς, Οι άλλες πολιτικές δυνάμεις δεν κάνουν μνεία αυτής της περιόδου ή την συνδυάζουν με τον εμφύλιο που ακολούθησε, για να την μειώσουν.

- Οι ήρωες των περιπετειών παίρνουν συχνά αποστολές για λογαριασμό των Συμμάχων αλλά αυτό γίνεται πάντα γιατί ο κίνδυνος που αντιμετωπίζουν στις χώρες τους είναι σημαντικός για το σύνολο των απελευθερωτικών αγώνων κατά του Άξονα, Συγχρόνως ή ανάληψη της αποστολής από "Έλληνες δείχνει την ποιοτική αδυναμία των Συμμάχων.

Μ' αυτές τις παρατηρήσεις οδηγούμεθα στο ενδεχόμενο να θεωρήσουμε τον αγώνα των ηρώων μας όχι μόνο αγώνα κατά των κατακτητών Γερμανών κ.α., αλλά εναντίον κάθε κατακτητή. Αλλά ποιος είναι δυνατόν να θεωρηθεί ως κατακτητής στις δεκαετίες που κυκλοφορεί ο Μικρός ήρως; Και ποιος, αντίστοιχα σαν διεθνής σύμμαχος του αγώνα εναντίον των κακών; Οι Δυτικοί (στις χώρες των οποίων οι ήρωές μας καλούνται συχνά να βοηθήσουν τις κυβερνήσεις) παρουσιάζονται αδύναμοι, ανοργάνωτοι, με υπηρεσίες εύθραυστες και ανεύθυνες. Οι (σημερινοί) Ανατολικοί δεν χαρακτηρίζονται καθόλου. Άρα σε μια υποτιθέμενη ιδεολογική αντιπαράθεση -όπως γίνεται στο βάθος της αφηγηματικής δομής- τα δύο μεγέθη δεν είναι ίδια: Το ένα μένει αλώβητο, ενώ οι δυτικοί σύμμαχοι παρουσιάζονται με μικρά αλλά αποφασιστικά μειονεκτήματα. Η λεπτή αυτή διαταραχή της ισορροπίας, γίνεται αφορμή αξιολόγησης προς προφανή κατεύθυνση.

Υπάρχει επίσης κι άλλος τρόπος να εξαχθούν συμπεράσματα από την υφολογική μελέτη του Μικρόν ήρωα. Όπως π.χ. ότι η σειρά και ή πλοκή των αφηγηματικών λειτουργιών, είναι ενδεχομένως πολύ κοντινή με πολλές που χαρακτηρίζουν τον πολιτισμικό χώρο που εκφράζει το αναγνωστικό κοινό του. Αυτό μπορεί να φανεί μέσα από μια συγκριτική ανάλυση των λαϊκών αφηγηματικών τεχνικών της εποχής, όπως φαίνονται σε παραμύθια και μύθους. Προς το παρόν όμως μια τέτοια συγκριτική προσέγγιση είναι αδύνατη, αφού δεν υπάρχουν ακόμη ανάλογες έρευνες σε τέτοια κατεύθυνση.7

7. Το παρόν δημοσίευμα είναι περίληψη ευρύτερης μελέτης που γίνεται εδώ και καιρό. Οι αναλύσεις των αφηγηματικών προτύπων του Μικρού ήρωα και των άλλων σειρών δεν έχει ολοκληρωθεί ακόμη και, εν πάση περιπτώσει, είναι αδύνατο να δημοσιευθούν στα πλαίσια οικονομίας ενός ενημερωτικού δημοσιεύματος, όπως αυτό. Η έλλειψη αναλόγων αναλύσεων για άλλες μορφές λαϊκού αφηγηματικού λόγου, προδικάζει ωστόσο, τις δυσκολίες

Σελ. 541
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/542.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

8. Η "ελληνοποίηση" των ηρώων. Γενικεύσεις. Οι άλλες σειρές, σε αντίθεση με τον Μικρό ήρωα, έλκουν το αφηγηματικό μοντέλο τους από τα ξένα πρότυπα του είδους, αυτά που τελικά επιβάλλονται μετά το 1967. Οι αφηγηματικές λειτουργίες είναι λιγότερες, τείνοντας στην σχηματοποιημένη διάταξη που αφαιρεί όσες λειτουργίες είναι ιδιόρρυθμες. Για μια βιομηχανική -κι όχι απλώς βιοτεχνική- παραγωγή, ή μείωση των αφηγηματικών λειτουργιών είναι αναγκαία εφ' όσον συντελεί στην εξουδετέρωση των πολιτισμικών ιδιομορφιών των αναγνωστών/πελατών, ομαδοποιώντας ευκολότερα όποια τμήματα της αγοραστικής μάζας αποκλίνουν. Όταν όμως τα ίδια μοντέλα μεταφέρθηκαν εδώ, το "ελάττωμα" αυτό αναπληρώθηκε με την φόρτιση των ιδεολογικών χαρακτηριστικών των ηρώων. Γι' αυτό και οι ήρωες ελληνοποιούνται ή υποβαθμίζονται δίπλα σε συμπληρωματικούς χαρακτήρες, με ελληνική καταγωγή και "ελληνοπρεπή" συμπεριφορά. Η μέθοδος αυτή, όπως αποδείχθηκε, είχε κάποια σχετική επιτυχία, όχι όμως τόση όση ο Μικρός ήρως. Οι ουσιαστικές διαφορές ανάμεσα στον Μικρό ήρωα και τις άλλες σειρές είναι, ότι ο συγγραφέας του πρώτου δεν έκανε μια μηχανική μεταφορά των ξένων μοντέλων, ούτε μια απλή προσαρμογή στην ελληνική πραγματικότητα, αλλά ότι πέτυχε να δημιουργήσει αφηγηματικά μοντέλα με βάση τις παραδοσιακές τεχνικές που ταίριαζαν τότε στα πολιτισμικά χαρακτηριστικά των παιδιών (όσων τουλάχιστον τον διάβαζαν). Η οικειότητα των προσώπων και το ενδιαφέρον των μικρών αναγνωστών για τόσο χρόνο και σε τόση έκταση για τις περιπέτειες των μικρών ηρώων, μόνο με την αναγωγή σ' αυτούς τους μηχανισμούς μπορεί να εξηγηθεί.

Ωστόσο και ο Μικρός ήρως και τα άλλα σχετικά περιοδικά στο τέλος της δεκαετίας του '60, γνωρίζουν κάθετη πτώση στις πωλήσεις τους. Ούτε η δημιουργική αναγωγή σε βαθειά ριζωμένες αφηγηματικές τεχνικές, ούτε ή τεχνητή ελληνοποίηση των ηρώων μπόρεσε να παρατείνει την ευκαιριακή, μεταβατική τους υπόσταση. Ήδη το ελληνικό κοινό είναι μια περιθωριακή αλλά ενδιαφέρουσα πελατεία για τις αντίστοιχες σειρές του εξωτερικού, που τώρα παράγονται βιομηχανικά και που αναζητούν νέες αγορές. Εκτός από τις Η.Π.Α., η Γαλλία και, κυρίως, η Ιταλία, αναπτύσσουν την παραγωγή των κόμικς, τα οποία τώρα γίνονται εύκολα αποδεκτά, καθώς η τηλεόραση και ο κινηματογράφος έχει γίνει από καιρό το κυρίαρχο μέσο επικοινωνίας. Για την τοπική συντεχνία ή πρωτότυπη παραγωγή τέτοιων σειρών είναι οικονομικά αδιανόητη.

τελικής σύγκρισης των προτύπων των παιδικών σειρών με αυτά που χαρακτηρίζουν τις αφηγήσεις πριν και μετά την περίοδο που εξετάζουμε.

Εννοείται ότι οι απ' ευθείας πραγματολογικές αξιολογήσεις (π.χ. η αξιολόγηση της απαγόρευσης των περιοδικών στους σχολικούς χώρους, η καταδίκη τους απ' την Αριστερά κλπ.) είναι εξίσου σημαντική πλευρά προσέγγισης, η οποία εδώ παραλείπεται, ενώ, βέβαια, στα πλαίσια της επιχειρούμενης ευρείας μελέτης έχει την σειρά της.

Σελ. 542
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/543.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

καθώς και η προσαρμογή τους. Έτσι τα ξένα προϊόντα απλώς μεταφράζονται εδώ και εκδίδονται μάλιστα από τους ίδιους συγγραφείς/εκδότες των προηγουμένων σειρών (Ανεμοδουράς, Στρατίκης, κ.ά.), Το ίδιο εξάλλου συμβαίνει με τα αστυνομικά και αισθηματικά βιβλία τσέπης, με τα τηλεοπτικά σίριαλ, και όλα γενικώς τα τυποποιημένα αφηγηματικά προϊόντα. και θα ήταν κοινοτυπία ν' αναφερθούμε κι εδώ στην αλλοτριωτική λειτουργία (σε ατομικό και σε εθνικό επίπεδο) που έχει η κατανάλωση αφηγημάτων με πασπαρτού αφηγηματική δομή: Η κατανάλωση τους βαθμηδόν υποβαθμίζει (μέσα από την αχρηστία) τις εθνικές ιδιαιτερότητες όπως αυτές αποτυπώνονται στα αφηγηματικά μοντέλα του κάθε πολιτισμού και οι νεότερες γενιές κάθε κοινωνικής τάξης και κάθε χώρας εξομοιώνονται τεχνητά στους νέους σχηματικούς τρόπους αντίληψης. και όπως είναι γνωστό στους κοινωνικούς ανθρωπολόγους, τα εθνικά αφηγηματικά μοντέλα, είναι μηχανισμοί όχι μόνο παραλαβής νοήματος άλλα και τρόπος παραγωγής του. Ο τρόπος σκέψης, με απλά λόγια, γίνεται το ίδιο απλοϊκός και σχηματικός, όσο και τα υποδείγματα απ' τα οποία διαμορφώθηκε. Μήπως λοιπόν θ' άξιζε τον κόπο να εξετάσουμε και άλλες εκδηλώσεις της ιδεολογίας των νέων (π.χ. τον δημοσίως εκφερόμενο λόγο τους στα χρόνια του '70 και του '80) μ' αυτό το κριτήριο;

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Βελουδής, Γ., 1983: "Το σύγχρονο λαϊκό μυθιστόρημα", στον δικό του τόμο: Αναφορές, Αθήνα, Φιλιππότης, σ. 102-136.

Brémond, Cl., 1964: "Le message narratif", Communications, 4, Paris, Seuil, σ. 4-32.

Γκιζέλης, Γρ., 1975: "Οι σύγχρονοι μέθοδοι αναλύσεως της έντεχνης αφηγηματικής επικοινωνίας: Μελέτη μιας περιπτώσεως", Σπείρα, 4, σ. 408-429.

Καμπουρίδης, Χ., 1984: "Αισθητικός κώδικας και Ιστορία", στον τόμο Σημειωτική ή Ιστορία (τυπών.), Θεσσαλονικη. Παρατηρητής.

Καψωμένος, Ερ., 1978: "Σεφέρη "Μυθιστόρημα, Γ"': Δομική Ανάλυση", Κώδικας/Code: An Intern. Journal of Semiotics, I, 1, σ. 50-77. Lisse: The P. de Ridder Press.

Καψωμένος, Ερ., 1980: "Η αντίθεση φύση vs κουλτούρα στο ελληνικό δημοτικό τραγούδι", τ. Σημειωτική και Κοινωνία, Αθήνα, Οδυσσέας, σ. 227-233.

Μαρτινίδης, Π., 1982: Συνηγορία της παραλογοτεχνίας, Αθήνα, Πολύτυπο

Μπουκουβάλα-Αναγνώστου, Ι., 1984: Συνέντευξη στο περιοδ. Διαβάζω, τχ. 100, σ. 30-38.

Πλατής, Ν., 1978: "Από το "Μικρό Μπιμπίκο" στο "Πίνκ Μάους"", Αντί, 115, σ. 38-40.

--, 1979α: "Η παραφιλολογία της ληστοκρατίας", Αντί, 131-132, σ. 25-30.

--, 1979β: "Το "Συνδικάτο του εγκλήματος"...", Αντί, 137, σ. 29-31 και 139, σ. 36-41.

--, 1980: "Οι Έλληνες βασιλείς της ζούγκλας", Αντί, 144, σ. 38-41.

Propp, Vl. 1965 (1928): Morphologie du conte, Paris, Seuil.

Todorov, Tz., 1969: Introduction à la littérature fantastique, Paris, Seuil.

Χανός, Δ., 1980: Το αστυνομικό μυθιστόρημα και ο περιοδικός τύπος, Αθήνα, περ. Ωλήν, 1982: "Γ. Θαλάσσης Φάντασμα: o χιλιομετροδείκτης της μεταπολεμικής αγωνίας". (Στο ίδιο τεύχος συνέντευξη του Θ. Αστρίτη).

Σελ. 543
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/544.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 544
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/545.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΝΕΑΝΙΚΟΣ ΤΥΠΟΣ 1830-1944

ΜΑΡΘΑ ΚΑΡΠΟΖΗΛΟΥ ΚΩΣΤΑΣ ΤΣΙΚΝΑΚΗΣ

ANNA ΜΑΤΘΑΙΟΥ ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΠΑΝΟΠΟΥΛΟΥ

ΛΕΥΤΕΡΗΣ ΚΑΡΥΑΤΟΓΛΟΥ ΟΝΤΕΤ ΒΑΡΩΝ

Στα πλαίσια του προγράμματος ερευνών του Ιστορικού Αρχείου Ελληνικής Νεολαίας, που υποκινεί το Υφυπουργείο Νέας Γενιάς, εντάσσεται και η συγκρότηση καταλόγου των εντύπων της νεολαίας από τη σύσταση του νεοελληνικού κράτους μέχρι τις μέρες μας*. Η έρευνα αποβλέπει στη συγκρότηση σωμάτων τεκμηρίων από έντυπα προερχόμενα από τη νεολαία ή απευθυνόμενα σ' αυτή. Έχει καθοριστεί ως κριτήριο η σαφής αναφορά στους νέους, είτε αυτή γίνεται στον τίτλο είτε στον υπότιτλο. Δεν θεωρούνται δηλαδή νεανικά μόνο τα έντυπα που εκδίδονται από νέους ανθρώπους, αλλά και όσα έχουν τη βούληση είτε ν' απευθυνθούν σε νεαρά άτομα, είτε να προβάλουν τη νεανική ιδιότητα των συντακτών τους. Όσα, τελικά, χρησιμοποιούν την ιδιότητα της νεαρής ηλικίας σαν ιδιαίτερο κανάλι επικοινωνίας. Αυτά μπορεί να είναι λογοτεχνικά, θρησκευτικά, φοιτητικά, προσκοπικά ή πολιτικών νεολαιών,

Η συγκρότηση αυτού του καταλόγου θα βοηθήσει στην προσέγγιση του φαινομένου της νεαρής ηλικίας, με την έννοια ότι μέσα απ' αυτά τα έντυπα έχουμε τεκμήρια για τη διπλή διάσταση του πως βλέπουν οι νέοι τον εαυτό τους και του πως τους αντιμετωπίζουν και τους απευθύνονται οι άλλοι.

Για κάθε ένα από αυτά τα έντυπα καθορίστηκε να γίνεται ένα δελτίο, το οποίο περιλαμβάνει την ταυτότητα του εντύπου, δηλαδή τα εξής στοιχεία: Τίτλο, Υπότιτλο, Μόττο, Τόπο έκδοσης και Τυπογραφείο, Εκδότη και Διευθυντή, Tirage, Τιμή, Σχήμα, Αριθμό σελίδων.

Εκτός από τα παραπάνω, καθαρά βιβλιογραφικά, στοιχεία, δίνεται και μια περιγραφή του περιοδικού που βασίζεται, σε χαρακτηρισμό, όπου περιλαμβάνονται

* Στην παραπάνω έρευνα του Υφυπουργείου Νέας Γενιάς συμμετέχουν οι: Μάρθα, Καρπόζηλου, Κώστας Τσικνάκης, Αγγελική Πανοπούλου, Οντέτ Βαρών.

Σελ. 545
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/546.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

καίρια αποσπάσματα των ίδιων των συντακτών για τους σκοπούς του περιοδικού τους, και γίνεται αναφορά στα περιεχόμενα και στους συντάκτες, όσο το δυνατόν αναλυτικότερη. Ακολουθεί ο εντοπισμός των φύλλων κάθε περιοδικού στις διάφορες βιβλιοθήκες (δημόσιες και ιδιωτικές), γίνεται φωτοτυπία της πρώτης σελίδας του πρώτου τεύχους και θα ακολουθήσει μικροφωτογράφηση.

Για ορισμένες κατηγορίες εντύπων αντιμετωπίζονται ειδικά προβλήματα. Για παράδειγμα, στην περίπτωση των παράνομων εντύπων της κατοχής η συγκρότηση σώματος είναι σχεδόν αδύνατη για τα περισσότερα, γιατί ελάχιστα φύλλα τους έχουν διασωθεί και αυτά διάσπαρτα σε διάφορες βιβλιοθήκες ή προσωπικά αρχεία, στα οποία η πρόσβαση δεν είναι πάντοτε εύκολη. Παράλληλα με την προσέγγιση στο ίδιο έντυπο γίνεται και μια έρευνα στη σχετική μ αυτό βιβλιογραφία. Εδώ οπωσδήποτε γίνεται αισθητή η έλλειψη τέτοιων βιβλιογραφικών ερευνών αλλά και γενικότερων μελετών γύρω από το φαινόμενο του τύπου. Έτσι βαδίζουμε αρκετά εμπειρικά, στηριγμένοι στο πρωτογενές υλικό.

Το ίδιο το υλικό προσφέρεται σε περαιτέρω επεξεργασία, που να φανερώνει την αντίληψη της νεολαίας κάθε εποχής για το ίδιο το έντυπο καταρχήν και έπειτα για τις δυνατότητες της γενικότερης κοινωνικής του απήχησης. Με το εφήμερο που το χαρακτηρίζει, παράλληλα με την επικαιρότητα και την ευρεία του διάδοση, το περιοδικό έντυπο είναι από τα κατεξοχήν μέσα που ανταποκρίνονται στην επιθυμία της νεολαίας για έκφραση και επικοινωνία. Αντανακλά και ταυτόχρονα διαμορφώνει τα ρεύματα -πολιτικά, πολιτιστικά και άλλα- των νεολαιίστικων πρωτοποριών που βρίσκουν έτσι τρόπο έκφρασης. Εκεί όπου οι άλλοι δρόμοι είναι κλειστοί και τα εμπόδια αξεπέραστα, το περιοδικό δίνει πάντα τη δυνατότητα για μια άλλη, λιγότερο ελεγχόμενη, έκφραση.

ΝΕΑΝΙΚΟΣ ΤΥΠΟΣ 1830-1914

ΜΑΡΘΑ ΚΑΡΠΟΖΗΑΟΥ

Η έκδοση του πρώτου περιοδικού στον ελλαδικό χώρο συμπίπτει με την υπογραφή του πρωτοκόλλου του Λονδίνου που κηρύσσει την Ελλάδα ανεξάρτητο κράτος. Βεβαίως το περιοδικό Η Ηώς1 που βγαίνει στο Ναύπλιο τον

1. Η Ηώς, σύγγραμμα περιοδικόν ασχολούμενον περί την φιλολογίαν, φιλοσοφίαν, περί τας επιστήμας, τέχνας, γεωργίαν, εμπόριον και τ.λ.π., εκδιδόταν από τον Εμμανουήλ Αντωνιάδη (1791-1863) από την 1 Φεβρουαρίου 1830 ως τις 25 Απριλίου 1831. Βλ. M.

Σελ. 546
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/547.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Φεβρουάριο του 1830 δεν είναι το πρώτο ελληνικό περιοδικό, αφού είχαν προηγηθεί τα ονομαζόμενα προεπαναστατικά περιοδικά, που όμως στο σύνολό τους τυπώνονταν στα εκδοτικά κέντρα της Ευρώπης, Ανάμεσα στα ευρωπαϊκά-ελληνικά περιοδικά (Ερμής ο Λόγιος, Ειδήσεις διά τα Ανατολικά Μέρη - Ελληνικός Τηλέγραφος - Φιλολογικός Τηλέγραφος, Αθηνά, Καλλιόπη, Μέλισσα, Το Μουσείον)2 και στα ελληνικά περιοδικά που βγαίνουν στο ελληνικό κράτος από το 1830 και μετά, υπάρχει μια βασική διαφορά. Τα πρώτα χαρακτηρίζονται από μια ομοιογένεια όσον αφορά τους στόχους τους, τα περιεχόμενα τους και τη λειτουργία τους, ενώ τα δεύτερα παρουσιάζουν από την αρχή μια αξιόλογη ειδολογική ποικιλία, ποικιλία που αντικατοπτρίζει τις καινούριες και διαφορετικές συνθήκες και ανάγκες του νεοσύστατου κράτους. Έτσι, ενώ τα προεπαναστατικά περιοδικά είναι φορείς του Διαφωτισμού κι έχουν ως στόχο τους την αφύπνιση του γένους, τα ελλαδικά περιοδικά από την αρχή της έκδοσης τους εκφράζουν τη μετασχηματιζόμενη σύνθεση της ελληνικής κοινωνίας και πολιτείας.

Είναι αξιοσημείωτο ότι μέσα στα δεκαπέντε πρώτα χρόνια από την ίδρυση του ελληνικού κράτους διαμορφώνονται τουλάχιστον δεκατρείς ξεχωριστές κατηγορίες περιοδικών εντύπων που φυσικά καλύπτουν και ανταποκρίνονται σε

Παπαϊωάννου, "Η Εβδομαδιαία εφημερίς του Ναυπλίου Η Ηώς'", Πελοποννησιακή Πρωτοχρονιά, τ. 5, 1961, σ. 137-146. Με παρόμοιο τίτλο κυκλοφόρησε στην Αθήνα για έναν περίπου χρόνο (7 Φεβρουαρίου 1836 - 15 Μαρτίου 1837) το περιοδικό Ηώς, σύγγραμμα περιοδικόν φιλολογίας., επιστημών, βιομηχανίας και πολιτειογραφίας. Εκδότες του ήταν οι Ι. Ν. Λεβαδιεύς (1800-1871) και o Εμμ. Αντωνιάδης που στο μεταξύ είχε εγκατασταθεί στην Αθήνα. Αξίζει να σημειωθεί ότι τα δύο περιοδικά έχουν κοινό motto τη ρήση του Σολομώντα "Πενίαν και ατιμίαν αφαιρείται παιδεία".

2. Τα προεπαναστατικά περιοδικά έχουν ευρετηριαστεί στο σύνολό τους από το Κέντρο Νεοελληνικών Ερευνών βλ Τα Ελληνικά Προεπαναστατικά Περιοδικά. Ευρετήρια, Α' : Αθηνά, Καλλιόπη, Μέλισσα, Το Μουσείον. Επιμ. Αγγελική Γαβαθά-Παναγιωτοπούλου, Αθήναι 1971. Β': Ερμής ο Λόγιος (1811-1821). Επιμ. Εμμ. Ν. Φραγκίσκος, Αθήνα 1976. Γ': Ειδήσεις διά τα Ανατολικά Μέρη (1811), Ελληνικός Τηλέγραφος (1812-1836), Φιλολογικός Τηλέγραφος (1817-1821). Επιμ. Ρωξάνη Αργυροπούλου-Άννα Ταμπάκη, Αθήνα 1983. Εξάλλου το Ελληνικό Λογοτεχνικό και Ιστορικό Αρχείο έχει προγραμματίσει την ανατύπωσή τους και ήδη έχει εκδοθεί ο πρώτος τόμος της σειράς· βλ. Μέλισσα ή Εφημερίς Ελληνική, Αθήνα 1984. Για τη Μέλισσα βλ. επίσης Σταμάτης Καρατζάς, "Ο Αγαθόφρων Λακεδαιμόνιος και το παρισινό περιοδικό 'Μέλισσα'", Πελοποννησιακά, τ. 3-4, 1958-1959, σ. 241-262. Για το περιοδικό Ερμής ο Λόγιος ή Φιλολογικαί Αγγελίαι βλ. Αικατερίνη Κουμαριανού, "Η πρώτη ελληνική φιλολογική εφημερίδα, 'Ερμής ο Λόγιος ή Φιλολογικαί Αγγελίαι' 1811-1813 και 1816-1821", Ελεύθερα Γράμματα (25 Μαρτίου 1947) αρ. 63, σ. 83-84 και (Απρίλιος 1947) αρ. 64, σ. 108· της ίδιας, "Λόγιος Ερμής, κοσμοπολιτισμός και εθνικός χαρακτήρας". Εποχές (Οκτώβριος 1964) αρ. 18, σ. 24-28· της ίδιας "Λόγιος Ερμής. Αθησαύριστα κείμενα 1813-1815", Ο Ερανιστής, τ. 7, 1969, σ. 33-112 και Γ. Λάιος, Ο Ελληνικός Τύπος της Βιέννης, Αθήνα 1963, σ. 92-118.

Σελ. 547
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/548.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ένα ευρύ φάσμα δραστηριοτήτων, ενδιαφερόντων και αναζητήσεων.3 Η ίδρυση του πανεπιστημίου και των επιστημονικών εταιρειών στα μέσα της δεκαετίας 1830-1840 (παρ)ακολουθείται από περιοδικά που καλύπτουν τους τομείς της αρχαιολογίας, της ιατρικής, της νομικής και της φιλολογίας. Η εκπαιδευτική πολιτική του Καποδίστρια και του Όθωνα συνοδεύεται από ορισμένα εκπαιδευτικά-παιδαγωγικά περιοδικά, ενώ ένα μέρος της στρατιωτικής τάξης που δημιουργήθηκε με τη συνεχή εμπόλεμη κατάσταση στη διάρκεια της προηγούμενης δεκαετίας (υπο)στηρίζει τα στρατιωτικά και ναυτικά έντυπα που κυκλοφορούν. Εξάλλου η νέα πολιτική κατάσταση καθώς και οι αλλαγές που γνωρίζει η χώρα, δίνουν αφορμή για την έκδοση των πολιτικών περιοδικών. Στην κατηγορία αυτή των πολιτικών περιοδικών θα πρέπει να συμπεριληφθούν και ορισμένα από τα σατιρικά που ασχολούνται σχεδόν αποκλειστικά με τα πολιτικά καθέκαστα. Μια άλλη ομάδα περιοδικών που επίσης εμφανίζεται στα πρώτα χρόνια μετά την ίδρυση του ελληνικού κράτους καταπιάνεται με θέματα της πολιτικής επιστήμης και προβλήματα γύρω από την κοινωνική κατάσταση, περιοδικά που σήμερα θα τα ονομάζαμε "κοινωνικών επιστημών". Φυσικά η Εκκλησία αντιπροσωπεύεται με τα δικά της εκκλησιαστικά και θρησκευτικά έντυπα, ενώ την ίδια εποχή έχουμε την εμφάνιση των γενικών περιοδικών που αποτελούν τους πρόδρομους αν όχι τα πρώτα δείγματα του φιλολογικού/οικογενειακού περιοδικού, του είδους δηλαδή που έμελλε να γνωρίσει μεγάλη άνθηση και εξέλιξη στην Ελλάδα, από τα μέσα του 19ου αιώνα και μετά.

Τέλος, και ανάμεσα στις κατηγορίες των περιοδικών που αναφέρθηκαν παραπάνω, έχουμε τον Σεπτέμβριο του 1S36 την έκδοση του πρώτου ελληνικού παιδικού περιοδικού, την Παιδική Αποθήκη: Περιοδικόν Σύγγραμμα εκδιδόμενον δις του μηνός διά τα παιδία της Ελλάδος υπό Δ. Πανταζή, Αθηναίου. Η Παιδική Αποθήκη έβγαλε όλα κι όλα δύο τεύχη. Το στοιχείο αυτό, δηλαδή η βραχυβιότητα της έκδοσης, είναι ένα από τα κύρια εξωτερικά γνωρίσματα των περισσότερων περιοδικών στην περίοδο 1830-1845. Η σύντομη ζωή των περιοδικών είναι άμεσα συναρτημένη με τα πενιχρά ως άθλια οικονομικά τους και την έλλειψη ευάριθμου και σταθερού επιτελείου συνεργατών. Οι δύο αυτοί παράγοντες οπωσδήποτε επιδρούσαν αρνητικά στην εδραίωση και στη μακροβιότητα των περιοδικών, που στην πλειονότητα τους ήταν τα εγχειρήματα και προϊόντα της πρωτοβουλίας και της δουλειάς ενός ή δύο ατόμων και που κυκλοφορούσαν σ' ένα μικρό αριθμό αντιτύπων αφού το δυνάμει αναγνωστικό κοινό τους ήταν εκ των πραγμάτων περιορισμένο.

Av αφήσουμε κατά μέρος τα επιστημονικά και τα ειδικά περιοδικά που

3. Με τον ελληνικό περιοδικό τύπο της περιόδου 1830-1846 έχω ασχοληθεί αναλυτικά σε ιδιαίτερο κεφάλαιο της διδακτορικής διατριβής που ετοιμάζω με θέμα "Τα φιλολογικά/ οικογενειακά περιοδικά του 19ου αιώνα".

Σελ. 548
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/549.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

απευθύνονται σ' ένα συγκεκριμένο και λίγο-πολύ ομοιογενές κοινό και περιοριστούμε στα περιοδικά που απευθύνονται στο ευρύ αναγνωστικό κοινό, μπορούμε με βεβαιότητα να πούμε ότι το κύριο εσωτερικό τους γνώρισμα, που εκφράζει και την ιδεολογική τοποθέτηση των εκδοτών τους, είναι η πρόθεση να ωφελήσουν τον αναγνώστη τους, προσφέροντάς του σκόρπιες χρήσιμες πληροφορίες και πρακτικές γνώσεις που θα ανέβαζαν το βιοτικό του επίπεδο. Από την άποψη αυτή, τα περιοδικά στα πρώτα χρόνια από την ίδρυση του ελληνικού κράτους λειτουργούν ως υποκατάστατα του σχολικού εγχειριδίου, ιδιαίτερα προορισμένα για τη γενιά που ανδρώθηκε μέσα στην επανάσταση και στον αγώνα και δεν είχε την ευκαιρία και τη δυνατότητα να μορφωθεί στο σχολείο. Με την εξάπλωση όμως του σχολικού δικτύου και τις αλλαγές που παρατηρούνται στην οικονομική και κοινωνική ζωή του τόπου, ήδη από τα τέλη της δεκαετίας 1840-1850, τα περιοδικά αναλαμβάνουν ένα πιο σύνθετο ρόλο που συνοψίζεται με δυο λόγια στην προσφορά ωφέλειας και τέρψης. Ο μέσος αναγνώστης δεν φαίνεται να ικανοποιείται πλέον από τις πρακτικές γνώσεις και τις χρήσιμες συμβουλές που του πρόσφεραν ως τότε τα περιοδικά, αλλά μαζί με την γενική ακαθόριστη εγκυκλοπαιδική μόρφωση που την ταυτίζει με την ωφέλεια, ζητά ταυτόχρονα και τη διασκέδαση που σε μεγάλο βαθμό του παρέχεται με το διήγημα και το μυθιστόρημα. Από την πλευρά τους, οι εκδότες προσπαθούν να επιτύχουν μια ισοσταθμία ανάμεσα στο "σοβαρό" μέρος της ύλης, που οι ίδιοι θεωρούν σημαντικό και κατά συνέπεια ωφέλιμο, και στο "ελαφρό" μέρος της ύλης που οι ίδιοι το χαρακτηρίζουν ως τερπνό.

Το δεύτερο κύριο χαρακτηριστικό γνώρισμα των περιοδικών του 19ου αιώνα που συνδέεται άμεσα με το πρώτο, δηλαδή με τον συνδυασμό της ωφέλιμης και τερπνής ύλης, είναι η ιδιάζουσα σύνθεση του κοινού στο οποίο απευθύνονται. Η επιθυμία των εκδοτών να πλησιάσουν και να. επηρεάσουν ένα όσο το δυνατόν ευρύτερο κοινό είναι ολοφάνερη σε όλη την πορεία και εξέλιξη του περιοδικού τύπου και καθοριστική στη διαμόρφωση του. Η προσδοκώμενη οριζόντια ποικιλία του αναγνωστικού κοινού, δηλαδή η διάδοση του περιοδικού σε όλες τις κοινωνικοοικονομικές τάξεις του πληθυσμού συμπορεύεται με την επιθυμητή κάθετη ποικιλία του κοινού, δηλαδή την ανάγνωση του περιοδικού από όλα τα μέλη της οικογενείας (ενότητα που παραδοσιακά αντιπροσωπεύει όλες τις ηλικίες). Από αυτή την οπτική γωνία, κάθε γενικό/ποικίλης ύλης/φιλολογικό περιοδικό σε μικρότερο ή μεγαλύτερο βαθμό, ανάλογα με τον ιδιαίτερο προσανατολισμό του κάθε εντύπου, αποτείνεται και στην ελληνική νεολαία.

Το στοιχείο αυτό, πιστεύω, είναι η κυριότερη αιτία για την πενιχρή αντιπροσώπευση -τόσο ποσοτικά αλλά και ποιοτικά- του παιδικού και νεανικού περιοδικού στην Ελλάδα του 19ου αιώνα. To γεγονός ότι το φιλολογικό/οικογενειακό

Σελ. 549
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/550.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

περιοδικό αναλαμβάνει να καλύψει τουλάχιστον ένα μέρος από τις ανάγκες του παιδιού και του νέου, λειτουργεί ανασταλτικά στην έκδοση εξειδικευμένων παιδικών περιοδικών με αποτέλεσμα να παρατηρείται ένα δεκαπεντάχρονο κενό ανάμεσα στην έκδοση της Παιδικής Αποθήκης, που έτσι κι αλλιώς αποτελεί μια μεμονωμένη ατομική και δίχως ιδιαίτερες αξιώσεις πρώτη προσπάθεια του Δημητρίου Πανταζή και στο δεύτερο παιδικό περιοδικό την Εφημερίδα των Μαθητών που την εκδίδει ο ίδιος, το 1852.4

Με τα σημερινά δεδομένα και ως αποτέλεσμα της έρευνας που επιχειρείται με αντικείμενο την καταγραφή των νεανικών περιοδικών, στα πλαίσια του προγράμματος του Ιστορικού Αρχείου Ελληνικής Νεολαίας, για την περίοδο 1830-1914 έχουν εντοπιστεί 41 νεανικά περιοδικά και εφημερίδες, Στον αριθμό αυτό δεν συμπεριλαμβάνονται έντυπα που μόνον οι τίτλοι τους θα μας οδηγούσαν να τα εντάξουμε στην κατηγορία του νεανικού περιοδικού, ενώ τα περιεχόμενα τους δεν ανταποκρίνονται στον ορισμό του είδους που είναι: περιοδικά και εφημερίδες που απευθύνονταν αποκλειστικά στην ελληνική νεολαία είτε ήταν δικά της δημιουργήματα είτε όχι.

Για την περίοδο 1830-1914, όπως ήδη αναφέρθηκε, έχουν ως τώρα εντοπιστεί 41 περιοδικά και εφημερίδες. Αναλυτικότερα ανά δεκαετία, υπολογίζοντας την πρώτη ημερομηνία έκδοσης, για το χρονικό διάστημα:

1831-1840 έχουμε 1 έντυπο

1841-1850 κανένα

1851-1860 2 έντυπα

1861-1870 5 "

1871-1880 10 "

1881-1890 7 "

1891-1900 7 "

1901-1914 9 "

Σύνολο 41 τίτλοι εφημερίδων και περιοδικών.

Από τα 41 έντυπα σώζονται σε δημόσιες και ιδιωτικές βιβλιοθήκες της Αθήνας, της Θεσσαλονίκης και των Ιωαννίνων συνολικά 23 περιοδικά και εφημερίδες σε πλήρη ή μερικά σώματα. Για τα υπόλοιπα 18 η έρευνα συνεχίζεται,

4. Η Εφημερίς των Μαθητών (Φιλολογική και των Ειδήσεων) μετά από 3 χρόνια έκδοσης (1852-1855) αλλάζει τίτλο, περιεχόμενα και μορφή και ως Εφημερίς των Φιλομαθών σταδιοδρομεί ως το 1881. Η αλλαγή αυτή θα πρέπει να θεωρηθεί σαν ένα επιπλέον αποδεικτικό στοιχείο ως προς την αδυναμία του κοινού να στηρίξει ένα μαθητικό-παιδικό περιοδικό γιοι μεγάλο χρονικό διάστημα, τουλάχιστον ως το τέλος της δεκαετίας 1860-1870, οπότε εμφανίζεται η Εφημερίς των Παίδων.

Σελ. 550
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/551.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

αλλά οι πιθανότητες ανεύρεσης τους είναι μάλλον περιορισμένες. Οι γνώσεις μας για τα περισσότερα από τα λανθάνοντα περιοδικά βασίζονται και περιορίζονται σε βιβλιογραφικές μνείες και αναφορές και συνήθως εκτείνονται στον τίτλο, τόπο έκδοσης και χρονολογικές ενδείξεις.

Οι πόλεις στις οποίες μοιράζονται τα 41 έντυπα της περιόδου 1830-1914 είναι: η Αθήνα, όπου εκδίδονται 25 έντυπα (κατέχει δηλ. η πρωτεύουσα το 61% της συνολικής εκδοτικής παραγωγής του νεανικού τύπου, ποσοστό που συμβαδίζει και με τα εκδοτικά πράγματα του περιοδικού τύπου γενικότερα), η Κωνσταντινούπολη, όπου βγαίνουν 4 περιοδικά, η Αλεξάνδρεια και η Πάτρα με 3 έντυπα η κάθε μια και τέλος το Ηράκλειο, η Σμύρνη, ο Πειραιάς, η Ερμούπολη, η Λεμεσός και το Άργος, όπου εκδίδεται από ένα περιοδικό.

Αναφορικά με τη διάρκεια της έκδοσης του κάθε περιοδικού και κατά προέκταση του συνολικού μέσου όρου ζωής των παιδικών-νεανικών εντύπων, οι υπολογισμοί μας θα πρέπει να βασιστούν μόνο στα 23 έντυπα για τα οποία ως τώρα έχει γίνει αυτοψία. Με βάση, λοιπόν, αυτά τα δεδομένα, παρατηρούμε ότι ολόκληρος ο 19ος αιώνας σχεδόν μονοπωλείται από δύο περιοδικά, την Εφημερίδα των Παίδων (1868-1893) και την Διάπλασι των Παίδων που αρχίζει την έκδοση της το 1879 και συνεχίζει ως τα μέσα του 20ού αιώνα. Όλα τα υπόλοιπα έντυπα είναι βραχύβια, με μέση διάρκεια ζωής γύρω στο ένα έτος. Πιο μεγάλη διάρκεια παρουσιάζουν τα έντυπα που κυκλοφορούν στις αρχές του 20ού αιώνα, για τα οποία ο μέσος όρος ζωής είναι γύρω στα 2 χρόνια.

Η συνολική συγκομιδή για την περίοδο 1830-1914 δεν είναι ιδιαίτερα πλούσια, τουλάχιστον όσον αφορά τον αριθμό των εντύπων και τη διάρκεια της εκδοτικής τους ζωής. Όμως με τον εντοπισμό και την ανάδειξη ενός αισθητά μεγαλύτερου αριθμού εντύπων από εκείνον που ως τώρα είχαμε υπόψη μας, συντελείται το πρώτο στάδιο για την υλοποίηση της μελέτης του νεανικού περιοδικού τύπου στο σύνολο του. Με βάση τα καινούρια δεδομένα, γίνεται δυνατή η τοποθέτηση του παιδικού-νεανικού περιοδικού μέσα στα ιστορικά, κοινωνικά και εκπαιδευτικά πλαίσια της εποχής του, καθώς επίσης και η παρακολούθηση της πορείας και εξέλιξης του.

ΝΕΑΝΙΚΕΣ ΕΦΗΜΕΡΙΔΕΣ ΟΘΩΝΙΚΗΣ ΠΕΡΙΟΔΟΥ

ΑΝΝΑ ΜΑΤΘΑΙΟΥ

Η εφημερίδα της οθωνικής περιόδου αποτελεί για τον ερευνητή ένα μωσαϊκό πληροφοριών και ή λειτουργία της ενσωματώνεται στις πράξεις και στις πολιτικές συμπεριφορές που συμβαίνουν στο νεοελληνικό κράτος στα χρόνια αυτά.

Σελ. 551
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/552.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Η ποσοτική προσέγγιση του αριθμού των εντύπων της περιόδου (εφημερίδων και περιοδικών) λαμβανομένης υπ' όψη της διάρκειας έκδοσης τους, περιέγραψε μια σειρά από σχέσεις που συνθέτουν εν τέλει δυο βασικές διαπιστώσεις: ένα μεγάλο αριθμό εκδιδομένων εντύπων από την μια κι έναν ελάχιστο αριθμό εκδιδομένων εντύπων με διάρκεια έκδοσης μεγαλύτερη, ας την ορίσουμε, από τα 10 χρόνια.

Οι πρακτικές γύρω από την ανάγνωση και την διακίνηση των εφημερίδων είναι ενδεικτικές του προορισμού τους. Σχηματικά η διάρθρωση περιγράφεται από ένα περιορισμένο εγγράμματο κοινό,5 πράγμα που οδηγεί στον μικρό αριθμό συνδρομητών προερχόμενο από συγκεκριμένα κοινωνικά στρώματα (λόγιοι, έμποροι, ανώτεροι δημόσιοι υπάλληλοι), στο περιορισμένο tirage και στην μεγάλη κυκλοφορία των εφημερίδων μέσω των καφενείων, όπου και συνηθίζεται η μεγαλόφωνή τους ανάγνωση. Έτσι καθορίζεται η αποδοχή του έντυπου στο θεσμοθετημένο χώρο του ελληνικού καφενείου, αποδοχή που προσδιορίζεται από μιαν όλως κατ' ανάγκην ιδιότυπη διαδικασία: η εφημερίδα αποτελεί ένα από τα κίνητρα συγκέντρωσης στο καφενείο, είναι μια αιτία πολιτικού λόγου.

Η εφημερίδα, αιχμάλωτη του πολιτικού της κατ' αρχήν ρόλου,6 και το περιοδικό, με τον γενικό φιλολογικό του χαρακτήρα, κρύβουν μέσα τους μια πλούσια θεματολογία που μόνο μια συστηματική ανάλυση του περιεχομένου, η καταμέτρηση των άρθρων, των τίτλων, των λέξεων και των συμβόλων θα μπορούσε να προσδιορίσει και να θέσει σε κίνηση την επεξεργασία των θεμάτων που υπολανθάνουν στην διασκορπισμένη αρθρογραφία του 19ου αιώνα.

Αυτός που έρχεται σήμερα ν' αναρωτηθεί για την ύπαρξη "παιδικών" ή "νεανικών" περιοδικών στα χρόνια 1833-62, θα διαπιστώσει μιαν ελάχιστη ποσοτική αντιπροσώπευση των εντύπων για το παιδί πάντα σε σχέση με τον συνολικό αριθμό εντύπων αλλά και με τον αριθμό αυτών που έχουν έναν ειδικό προορισμό (presse spécialisée) : τρεις τίτλοι μόνο μπορούν να εντοπιστούν για όλη την περίοδο, γεγονός που μας κάνει να στραφούμε στο φιλολογικό περιοδικό, που μέσα από την πλατειά του ποικιλία ύλης αναφέρεται και σε ζητήματα ανατροφής, αγωγής, εκπαίδευσης και που πολλές φορές προσφέρει και αναγνώσματα

5. Στα 1840 το 12,5% του ανδρικού πληθυσμού είναι εγγράμματοι. Βλ. D. Dakin Η ενοποίηση της Ελλάδας, 1770-1923, ΜΙΕΤ, Αθήνα 1982, σ. 444. Αυτό το ποσοστό μεταφράζεται σε 52.823 εγγράμματους· για τον συνολικό πληθυσμό βλ. Στατιστικαί Μελέται, 1821-1971, ΕΚΚΕ, Αθήνα 1972, σ. 126.

6. Όλες σχεδόν οι εφημερίδες της εποχής χαρακτηρίζονται σαν πολιτικές μέσα από τους υπότιτλούς τους· ενδεικτικό είναι ότι η διάταξη της ύλης έχει καθιερωθεί ώστε τα Εσωτερικά (: η πολιτική θέση της εφημερίδας στην επικαιρότητα) καλύπτουν το μεγαλύτερο μέρος του 4σέλιδου, ενώ τα Εξωτερικά και τα Διάφορα παραμένουν κατά κανόνα περιορισμένα σ' όλη την οθωνική περίοδο.

Σελ. 552
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 533
    1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

    1. έχουν όλα ανεξαιρέτως σχήμα 12.5X17.5, 32 σελίδες κειμένου, περιορισμένη εικονογράφηση, ασπρόμαυρη εκτύπωση, φθηνή τιμή, κυκλοφορία από τα πρακτορεία τύπου σ' όλη την χώρα κάθε βδομάδα·

    2. έχουν τυποποίηση στην σχέση κειμένου με εικονογράφηση (οι λίγες εικονογραφήσεις εμφανίζονται στις ίδιες διαστάσει, και στις ίδιες σελίδες κάθε φορά)·

    3. οι ιστορίες που περιέχουν είναι ημιαυτοτελή επεισόδια των ίδιων ηρώων, κατά συντριπτικό ποσοστό, παιδιών ηλικίας μέχρι 18 χρονών.

    5. Ιστορικοί και γεωγραφικοί χώροι των περιπετειών. Κεντρικά πρόσωπα των αφηγήσεων. Με κριτήριο τους ιστορικούς, γεωγραφικούς (και, φανταστικούς) χώρους όπου πραγματοποιείται ή δράση των ηρώων, διακρίναμε τις ακόλουθες κατηγορίες:

    5.1. ΕΘΝΙΚΑ (η δράση εκτυλίσσεται εναντίον διάφορων κατά καιρούς εθνικών εχθρών). Εδώ κατατάσσονται τα

    α. Μικρός ήρως (δράση εναντίον ξένων κατακτητών στον β' Παγκ. πόλεμο) και Αόρατος (ομοίως).

    β. Κύπρος, Διγενής, Μικρός Κύπριος (δράση εναντίον των Άγγλων στην Κύπρο).

    γ. Μικρός μπουρλοτιέρης, Κουρσάρος της Τζιας, Μικρός κουρσάρος (δράση εναντίον Τούρκων, πειρατών του ελλαδικού χώρου κλπ.).

    Επίσης σ' αυτήν την κατηγορία κατατάσσονται έμμεσα το Ταγκόρ (όπου ο έλληνας ήρωας βοηθά τον απελευθερωτικό αγώνα των Ινδών κατά των Άγγλων) και κατά περίσταση, περιπέτειες από τις άλλες κατηγορίες.

    5.2. ΕΞΩΤΙΚΑ και ΖΟΥΓΚΛΑΣ (οι έλληνες ήρωες δραστηριοποιούνται σε τυποποιημένους εξωτερικούς χώρους: Μεξικό ή άλλες λατινοαμερικανικές χώρες, αφρικανική ζούγκλα, κλπ.).

    Εδώ κατατάσσονται τα: Μικρός Ζορρό, Ζορρό της ζούγκλας, Μικρός σερίφης, Μικρός καουμπόυ, Λάσσο, Καουμπόυ φάντασμα, Τάργκα, Μικρός Ταρζάν, Γκαούρ-Ταρζάν, κ.ά.

    5.3. ΑΣΤΥΝΟΜΙΚΑ (σε χώρους ξένων μεγαλουπόλεων - Ν,Υόρκη κλπ.). Εδώ κατατάσσονται τα: Τζων Γκρηκ, Τζόε Ντικ, Δεκατρία, Μάτι, Μικρός φαντομάς, και, εκ περιτροπής, ορισμένες περιπέτειες του Πιτσιρίκου.

    5.4. ΔΙΑΠΛΑΝΗΤΙΚΑ - ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗΣ ΦΑΝΤΑΣΙΑΣ (σε χώρους του διαστήματος, ή της φαντασίας, με ανάλογες εξωγήινες ιδιότητες). Εδώ εντάσσονται τα Υπεράνθρωπος, Ταν ο υπερκόσμιος, Ιπτάμενο βέλος, Πλανητάνθρωπος.

    5.5. ΑΘΛΗΤΙΚΑ. To είδος αυτό εκπροσωπείται με ένα μόνο περιοδικό, το Γκρέκο, ο ήρωας των γηπέδων. Ας σημειωθεί ότι στην τυποποίηση αυτών των περιοδικών προσήλθαν