Συγγραφέας:Διεθνές Συμπόσιο
 
Τίτλος:Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:1
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Συντελεστές:Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού
 
Έτος έκδοσης:1986
 
Σελίδες:725
 
Αριθμός τόμων:2 τόμοι
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Βιβλιογραφία
 
Διεθνή Συμπόσια
 
Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Μαθητεία και εργασία
 
Νεανικά έντυπα
 
Νεανικές οργανώσεις
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ευρώπη
 
Χρονική κάλυψη:Μεσαίωνας-20ός αιώνας
 
Περίληψη:Το βιβλίο αυτό περιέχει τα πρακτικά του πρώτου επιστημονικού συμποσίου που διοργάνωσε η επιτροπή του ΙΑΕΝ σε συνεργασία με την Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού. Το συμπόσιο, με θέμα «Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας», έγινε στο αμφιθέατρο του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών από τη 1 έως τις 5 Οκτωβρίου 1984.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 28.86 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 479-498 από: 730
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/479.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

«ΦΡΟΝΙΜΟΥΣ ΔΕΣΗΟΙΝΙΔΑΣ ΚΑΙ ΑΡΙΣΤΑΣ ΜΗΤΕΡΑΣ»

ΣΤΟΧΟΙ ΠΑΡΘΕΝΑΓΩΓΕΙΩΝ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ

ΣΤΟΝ 19ο ΑΙΩΝΑ

ΣΙΔΗΡΟΥΛΑ ΖIΩΓOΥ-ΚΑΡΑΣTΕΡΓIOΥ

Το φύλο των μαθητών αποτέλεσε σημαντική μεταβλητή στη διαδικασία της εκπαίδευσης. Τον 19ο αι. επικρατεί η αντίληψη που διαχωρίζει από πολύ νωρίς ανδρικούς και γυναικείους ρόλους μέσα και έξω από το σπίτι, και διαφορετικές σφαίρες δραστηριότητας για τα δύο φύλα.1 Η δύναμη και οι αντιθέσεις αυτής της άποψης αποτέλεσαν το επίκεντρο για τις παιδαγωγικές συζητήσεις, επηρέασαν την εκπαιδευτική πολιτική και μορφοποίησαν την εκπαιδευτική πράξη στον 19ο αι.

Με την εισήγησή μου αυτή προσπαθώ να διακρίνω πως διαμορφώθηκε o προβληματισμός για την εκπαίδευση των κοριτσιών στο επίπεδο της Δημοτικής και Μέσης - Ανώτερης εκπαίδευσης, μια και το δικαίωμα για συμμετοχή των κοριτσιών στις διάφορες εκπαιδευτικές βαθμίδες παραχωρήθηκε σταδιακά. Ενώ δηλαδή η Δημοτική, Μέση και Ανώτατη Εκπαίδευση των αγοριών ρυθμίζεται νομοθετικά την ίδια εποχή (1834, 1836, 1837), παραχωρούνται στις μαθήτριες ίσες εκπαιδευτικές ευκαιρίες στο επίπεδο της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης έναν αιώνα σχεδόν αργότερα, με τη μεταρρύθμιση του Ελ. Βενιζέλου στα 1929. Στον 19ο αι. διακρίνουμε καθαρά τη σχετική προβληματική σε δύο επίπεδα: αμέσως μετά τον Αγώνα αναγνωρίζεται το δικαίωμα της Ελληνίδας για συμμετοχή στη Δημοτική Εκπαίδευση2 και στην τελευταία

1. «Women's life is essentially domestic, public life being confined to men», A. Comte, A General View of Positivism, tr. J. H. Bridges, London 1865, p. 226.

2. Σε διακήρυξη της Πελοποννησιακής Γερουσίας του 1822 τονίζεται: «Μην αμελήσετε την παιδείαν των αγαπητών Σας τέκνων αρρένων τε και θηλέων», Εφημερίς των φιλομαθών, έτ. ΙΓ', αρ. 560 (18-5-1865), σ. 663. Στο Νομοθετικό Διάταγμα της 6/18 Φεβρουαρίου

Σελ. 479
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/480.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

δεκαετία του αιώνα (στα 1893), η Πολιτεία παίρνει θέση, κάτω από την πίεση των πραγμάτων, για τη δευτεροβάθμια εκπαίδευση.3

Στόχος μου είναι να δω: α) αν υπάρχουν διαφορές, και ποιες είναι αυτές, στην αποδοχή της πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης των κοριτσιών· β) αν η αντίληψη για τους διαφορετικούς ρόλους των δύο φύλων επηρέασε και σε ποιο βαθμό, τη διαμόρφωση της εκπαιδευτικής πολιτικής και πράξης.

Ι. ΔΗΜΟΤΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ

Η φωνή διαμαρτυρίας της Ελισάβετ Μουτζάν-Μαρτινέγκου για το "βάρβαρον ήθος" της εποχής της που κρατάει τις γυναίκες "κλεισμένας και αγράμματους"4 αποκτά γρήγορα θερμούς υποστηρικτές. Στις αρχές του 19ου αι. κερδίζουν έδαφος και στη χώρα μας οι ιδέες του ευρωπαϊκού Διαφωτισμού για γενίκευση της εκπαίδευσης. Ο Αδ. Κοραής επισημαίνει το 1825 ότι "... και άνδρες και γυναίκες επίσης πρέπει να παιδεύωνται την παιδείαν ταύτην χωρίς πρόφασιν καμμίαν",5 και πολλοί άλλοι γνωστοί λόγιοι της εποχής, επηρεασμένοι από τις προοδευτικές αρχές παιδαγωγών της Ευρώπης, υποστηρίζουν θεωρητικά και στην πράξη την εκπαίδευση των κοριτσιών.6

Οι προτάσεις αυτές αρχίζουν να υλοποιούνται από τα χρόνια του Αγώνα ακόμα με τη λειτουργία: αλληλοδιδακτικών σχολείων7 και με το Διάταγμα της 6/18 Φεβρουαρίου 1834 κατοχυρώνεται νομοθετικά το δικαίωμα της ελληνίδας για συμμετοχή στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση.8

Ο προβληματισμός όμως σχετικά με την αναγκαιότητα της εκπαίδευση.: των κοριτσιών εξακολουθεί να υπάρχει και μετά την καθιέρωση της Δημοτικής

1834 "Περί δημοδιδασκάλων εν γένει και δημοτικών σχολειών", το άρθρο 58 αναφέρεται στην εκπαίδευση των κοριτσιών. Βλ. Γ. Βενθύλου, Θεσμολόγιον της Δημοτικής Εκπαιδεύσεως (1833-1898), τ. A', Αθήναι 1884, σ. 13.

3. "Αναλυτικόν Πρόγραμμα των μαθημάτων των πλήρων Παρθεναγωγείων και των Διδασκαλείων των θηλέων", Εφημερίς της Κυβερνήσεως, αρ. 163 (21 Αυγούστου 1893).

4. Ελισαβέτιος Μαρτινέγκος, Η Μήτηρ μου. Αυτοβιογραφία της κυρίας Ελισάβετ Μουτζάν-Μαρτινέγκου, Αθήναι 1881, σ. 13 και 56.

5. A8. Κοραής, Περί των Ελληνικών συμφερόντων. Διάλογος δύο Γραικών, Ύδρα 1825, σ. 126.

6. Βλ. σχετικά Σιδηρούλας Ζιώγου-Καραστεργίου, Η Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών στην Ελλάδα (1830-1893): Ιστορική εξέλιξη της εκπαιδευτικής θεωρίας και πράξης - Κυριότερες τάσεις και προβλήματα. Διδακτορική Διατριβή, Θεσσαλονίκη 1983, σ. 106-108.

7. Για την ίδρυση και λειτουργία των πρώτων "αλληλοδιδακτικών σχολείων κορασίων" βλ. Σιδ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 19-34.

8. Βλ. υποσ. 2.

Σελ. 480
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/481.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Εκπαίδευσης. Έτσι συνεχίζει να γίνεται λόγος για "ανατροφή των κορασίων"9 και "δημοσία εκπαίδευσι των αρρένων": "...η ανατροφή είναι διττή, οικιακή και δημοσία· και η μεν οικιακή γίνεται κατ' οίκον υπό των γονέων και συγγενών, η δε δημοσία εις τα σχολεία. Η πρώτη αρμόζει εις τας κόρας και εις τα νήπια".10 Τα κορίτσια, σύμφωνα με την άποψη αυτή, ανατρέφονται στο σπίτι, όπως και τα νήπια· η δημόσια εκπαίδευση αφορά αποκλειστικά και μόνο τα αγόρια.

Οι υπέρμαχοι της "οικιακής ανατροφής" στηρίζουν τις απόψεις τους σε επιχειρήματα που αναφέρονται: α) στον τομέα της ηθικής, β) στην απειλή της οικογενείας και γ) στο ρόλο και τον προορισμό της γυναίκας.

"Οι τοσούτον μεριμνώντες υπέρ της εκπαιδεύσεως των αρρένων", γράφει o Ν. Δραγούμης, "απέκρουον την των θηλέων φοβούμενοι μη μαθόντα γράμματα μεταχειρισθώσιν αυτά αντί οργάνων ατόπου ανταποκρίσεως"11 (να γράφουν δηλαδή ερωτικά γράμματα). Η αντίληψη αυτή επικρατεί σε ορισμένα μέρη ακόμα και στις τελευταίες δεκαετίες του αιώνα. Σύμφωνα με μαρτυρία της Ελένης Μπουκουβάλα, "...η σύστασις σχολής [θηλέων] εθεωρήθη υπό των κατοίκων ως προσβολή θανάσιμος κατά της ηθικής του χωρίου".12

Πιο έντονος παρουσιάζεται ο φόβος για τον κίνδυνο που απειλεί την οικογένεια ως θεσμό, "...αι εις τους Παρθενώνας και τα Μοναστήρια ανατραφείσαι γυναίκες", διαπιστώνει o Π, Ζωντανός, "γίνονται κοινώς κακαί μητέρες οικογενείας" και καταλήγει: "Ιδού λοιπόν ο λόγος διά τον οποίον αι γυναίκες δεν έχουν τόπον εις την δημόσιον ανατροφήν".13

Ακολουθεί το επίσης ισχυρό επιχείρημα ότι η δημόσια εκπαίδευση απομακρύνει τις μαθήτριες "...από τον προορισμό διά τον οποίον είναι διωρισμέναι... από την φύσιν καθώς και από τας θεσμοθεσίας της κοινωνίας".14 O ρόλος της γυναίκας στο σπίτι και την οικογένεια δίνεται την εποχή αυτή με φυσική και κοινωνική νομοτέλεια.

9. Δ. Ιωαννοπούλου, Εγχειρίδιον περί ανατροφής των κορασίων, Σμύρνη 1844, Φενελώνος, Περί κορασίων ανατροφής, μεταφρασθέν εκ του γαλλικού υπό Πάνου Ν. Πλέσκα και εκδοθέν υπό Γ. Μελισταγούς, Ερμούπολις 1846.

10. (Ηλ. Χριστοφίδης) "Περί Παιδαγωγικής.-Αντικείμενον της Ανατροφής και Παιδαγωγίας", Ο Παιδαγωγός, έτ. Α', 1839, σ. 5.

11. Ν. Δραγούμης, Ιστορικαί αναμνήσεις, επιμ. Α. Αγγέλου, Αθήνα 1973, "Ερμής", τ Α', σ. 167.

12. Ελένη Γ. Μπουκουβάλα, "Αναμνήσεις εκ της επιθεωρήσεως σχολείων θηλέων", Επετηρίς της Δημοτικής Εκπαιδεύσεως υπό την Δ/νσιν Γεωργίου Μπουκουβάλα, Αθήναι 1902, σ. 79.

13. Π. Ζωντανός, Περί ανατροφής των κορασίων και της Δημοσίου εκπαιδεύσεως των αρρένων, Ερμούπολις 1836, σ. 146 και 147.

14. ό.π., σ. 146.

Σελ. 481
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/482.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Η αντιπαράθεση αυτή φθίνει με τη σταδιακή επικράτηση και εξάπλωση της Δημοτικής Εκπαίδευσης, αλλά είναι ενδεικτικό ότι η προβληματική μεταφέρεται σχεδόν αυτούσια -ενισχυμένη και με νέα επιχειρήματα- στο επίπεδο της Μέσης - Ανώτερης εκπαίδευσης. Οι άμεσες συνέπειες των αντιλήψεων αυτών θα φανούν αμέσως παρακάτω με τα ποσοστά φοίτησης των μαθητριών στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση.

Εκπαιδευτική πολιτική και πράξη. Από Υπουργικές Εγκυκλίους της εποχής φαίνεται καθαρά ότι o σκοπός της Δημοτικής Εκπαίδευσης των κοριτσιών έχει, για την Πολιτεία άμεση σχέση με το μελλοντικό κοινωνικό ρόλο της μικρής μαθήτριας. Οι κύριοι, στόχοι της εκπαιδευτικής πολιτικής διαγράφονται ως εξής:

1830 (31 Δεκεμβρίου) Έκθεση του Εφόρου του Κεντρικού Σχολείου A. Μουστοξύδη: "Αλλά τα γράμματα αυξάνουσι και την οικιακήν ευδαιμονίαν. Διό ηυδόκησεν η Κυβέρνησις να γένωσι μέτοχα αυτών και τα κοράσια, διά να έχωσι προίκα και την παιδείαν, ήτις μόνη δύναται να καθωραΐζη τα καθαρά και αυστηρά ήθη και τας οικιακάς αρετάς, αι οποίαι ιδιάζουσιν εις τας Ελληνίδας".15

1856 (12 Μαρτίου). Εγκύκλιος του Υπουργού των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως Χ. Χριστόπουλου: "...η εκπαιδευθείσα κόρη και θυγάτηρ έσται φιλοστοργοτέρα, και σύζυγος μάλλον περιζήτητος, και μήτηρ αξιοτιμοτέρα και οικονόμος χρησιμότερα".16

1872 (12 Σεπτεμβρίου), Εγκύκλιος του Υπουργού Δ. Σ. Μαυροκορδάτου "Προς τας δημοδιδασκάλους. Περί της συμπεριφοράς αυτών, παραινετική": «... εμάθετε ότι το σώμα του ανδρός επλάσθη διά τον έξω και εν υπαίθρω βίον το δε της γυναικός διά τον οίκον. Τας αρχάς αυτάς επιμελήθητε, φίλαι, να καταστήσητε κοινάς ταις παρ' υμών διδασκομέναις».17

Από τα παραπάνω κείμενα φαίνεται καθαρά ότι o περιορισμός της γυναίκας στο ρόλο της συζύγου και της μητέρας αποκλειστικά και η δυνατότητα του άνδρα να κινείται στο δημόσιο χώρο θεωρείται την εποχή αυτή από εκπροσώπους της Πολιτείας "φυσική" διαίρεση. Έτσι η σκοπιμότητα της εκπαίδευσης των κοριτσιών περιορίζεται στη βελτίωση του ρόλου της γυναίκας ως θυγατέρας, συζύγου, μητέρας και οικονόμου.

Η αντίληψη ότι η μαθήτρια του Δημοτικού Σχολείου προετοιμάζεται κυρίως

15. Απ. Δασκαλάκης, Κείμενα - Πηγαί της Ιστορίας της Ελληνικής Επαναστάσεως. Σειρά τρίτη. Τα περί Παιδείας, Αθήναι 1968, τ. 3, σ. 1590.

16. Γ. Βενθύλος, ό.π., τ. Α', σ. 201.

17. ό.π., σ. 203.

Σελ. 482
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/483.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

για το ρόλο της συζύγου και της μητέρας επηρεάζει, όπως είναι φυσικό, το πρόγραμμα μαθημάτων και το περιεχόμενο των βιβλίων.18 Πρώτα απ' όλα η πεποίθηση αυτή διαμορφώνει την άποψη ότι στα Δημοτικά Σχολεία των κοριτσιών τα μαθήματα πρέπει να διδάσκονται "επί το απλούστερον".19 Στο Πρόγραμμα μαθημάτων του Δημοτικού Σχολείου του 1894 η Γεωμετρία και η Φυσική Πειραματική διαγράφονται από τα σχολεία θηλέων.20 Η Γυμναστική, σύμφωνα με Διάταγμα του 1882, "αντικαθίσταται διά της ραπτικής και των γυναικείων εργόχειρων".21 Η αντιμετώπιση αυτή της Δημοτικής Εκπαίδευσης των κοριτσιών που προϋποθέτει απλούστερες γνώσεις μιας και προετοιμάζει τη μαθήτρια για έναν ειδικό και πιο περιορισμένο ρολό από τον αντίστοιχο των αγοριών, πιστεύω πως έχει άμεσες επιπτώσεις και στην εκπαίδευση της δασκάλας. Αποτελεί δηλαδή έναν από τους παράγοντες που συντελούν ώστε η εκπαίδευση της δασκάλας να είναι τον 19ο αι. υποβαθμισμένη σε σχέση με την αντίστοιχη των δασκάλων και στα χρόνια φοίτησης και στο περιεχόμενο των σπουδών.

Σχετικά με τη δυνατότητα συμμετοχής τώρα στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση οι αριθμοί είναι εύγλωττοι. Τα ποσοστά φοίτησης των μαθητριών στη Δημοτική Εκπαίδευση σταδιακά αυξάνονται, αλλά παραμένουν ως το τέλος του 19ου αι. σε πολύ χαμηλά επίπεδα,22 ιδιαίτερα αν λάβουμε υπόψη μας το γεγονός ότι η Δημοτική Εκπαίδευση είναι υποχρεωτική από το 1834. Σύμφωνα με την απογραφή του 1879 o αναλφαβητισμός των γυναικών στη χώρα είναι 93% και υπάρχουν αρκετοί δήμοι όπου καμία γυναίκα δεν ξέρει ούτε καν απλή ανάγνωση.23 Οι Υπουργοί Παιδείας συχνά επισημαίνουν την ανάγκη «συστάσεως

18. Την εποχή αυτή κυκλοφορούν και Αναγνωστικά ειδικά για τα Παρθεναγωγεία. Βλ. Η μικρά Καλλιόπη. Πρώται γνώσεις. Βιβλίον της νέας μεθόδου προς χρήσιν των Παρθεναγωγείων, Πάτραι 1882

19. "Έκθεσις της προς σύνταξιν κανονισμών των εν Ηπείρω Ζωγραφείων και των εν Θράκη Ζαριφείων συσταθησομένων Διδασκαλείων και των προσηρτημένων αυτοίς προτύπων Δημοτικών Σχολείων επιτροπής", Ο εν Κωναταντινονπόλει Ελληνικός Φιλολογικός Σύλλογος, τ. Η', 1873-74, σ. 242.

20. Σ. Ν. Παπαδημητρίου, Ιστορία του Δημοτικού μας Σχολείου, μέρος Α' (1834-1895), Αθήνα 1950, σ. 32.

21. Στ. Παρίσης, Ανωτέρα και Μέση Εκπαίδευσίς, ήτοι Συλλογή των διεπόντων την Ανωτέραν και Μέσην Εκπαίδευσιν Νόμων, Β. Διαταγμάτων και Εγκυκλίων τον επί των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως Υπουργείου από του 1833, Αθήναι 1884, τ. Α', σ. 434. Στο Νομ. Διάταγμα της 6/18 Φεβρουαρίου 1834 καθορίζεται ότι "εις κορασίων σχολεία θέλει γίνεσθαι γύμνασις εις γυναικεία εργόχειρα", Γ. Βενθύλος, ό.π., τ. Α', σ. 1.

22. Βλ. Σιδ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 99-103 και 178-184, όπου δίνονται αναλυτικά στατιστικά στοιχεία.

23. Στατιστική της Ελλάδος. Πληθυσμός 1879. Αθήναι, έκδ. Υπουργείου Εσωτερικών, 1881, σ. 14.

Σελ. 483
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/484.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

σχολείων κορασίων»,24 αλλά η αυστηρή απαγόρευση της συνεκπαίδευσης αποτελεί ανασταλτικό παράγοντα.25 Η οικονομική κατάσταση των μικρών κοινοτήτων και των περισσότερων δήμων την εποχή αυτή δεν επιτρέπει την ίδρυση και λειτουργία δεύτερου σχολείου, αλλά τον πιο σημαντικό ρόλο παίζουν οι προτεραιότητες των γονέων και οι αντιλήψεις και προκαταλήψεις της εποχής σχετικά με την αναγκαιότητα της εκπαίδευσης των κοριτσιών πού, όπως είδαμε παραπάνω, παρουσιάζουν πολλές διαστάσεις.

Τα ποσοστά συμμετοχής είναι πολύ μικρότερα στις αγροτικές περιοχές όπου τα μικρά κορίτσια βοηθούν στις αγροτικές δουλειές, στο μεγάλωμα των μικρότερων παιδιών ή στέλνονται υπηρέτριες σε πλούσιες οικογένειες.26 Στα αστικά κέντρα της εποχής η δυνατότητα συμμετοχής είναι μικρή, κυρίως στα χαμηλότερα κοινωνικο-οικονομικά στρώματα, επειδή η μικρή κόρη αντικαθιστά στο σπίτι τη μητέρα που δουλεύει, ή εργάζεται η ίδια. Σε πηγές της εποχής αναφέρονται εργάτριες εννέα και δέκα χρόνων σε εργοστάσια βαφής φτερών, υφαντουργεία, μεταξουργεία και, κυρίως, μαθητευόμενες σε ραφτάδικα, καπελάδικα και άλλα παρόμοια εργαστήρια.27 Η διαπίστωση αυτή γίνεται αισθητή και έτσι από το 1897 λειτουργεί με πρωτοβουλία της Καλλιρόης Παρρέν «Σχολή της Κυριακής των απόρων γυναικών και κορασίων του λαού».28

Στο επίπεδο της Δημοτικής Εκπαίδευσης επομένως παρατηρούμε σχετική διαφοροποίηση στο Πρόγραμμα μαθημάτων (απλούστευση γνώσεων, έμφαση στα εργόχειρα), μικρά ποσοστά φοίτησης και μεγαλύτερα ποσοστά αναλφαβητισμού κυρίως στα χαμηλότερα κοινωνικο-οικονομικά στρώματα.

Π. ΔΕΥΤΕΡΟΒΑΘΜΙΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ

Στο επίπεδο της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης των κοριτσιών διαμορφώνεται η εξής κατάσταση. Συγκεκριμένες προτάσεις Υπουργών Παιδείας (Ν.

24. Βλ. Εγκύκλιο του Υπουργού Σ. Βλάχου προς τους Νομάρχες του Κράτους με ημερομηνία 4 Νοεμβρίου 1852 (Γ. Βενθύλος, ό.π., τ. Α', σ. 199) και Εγκύκλιο του Υπουργού Χ. Χριστόπουλου με ημερομηνία 12 Μαρτίου 1856 (Γ. Βενθύλος, ό.π., τ. Α', σ. 201).

25. Βλ. Σχετικά Σιδ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 218-219.

26. Ελένη Γ. Μπουκουβάλα, ό.π., σ. 77-78: «Εάν η μήτηρ εξέλθη προς εργασίαν εις τους αγρούς, ή θα παραλάβη ως επίκουρον και την θυγατέρα της, ή θα καταλείπη αυτήν κηδεμόνα των ανηλίκων τέκνων της, ή τέλος θα την διατάξη να επιμελήται των κατοικιδίων ζώων».

27. Αρ. Π. Κουρτίδης, «Αι εργάτιδες των Αθηνών», Εστία, τ. ΙΣΤ', αρ. 405 (2-10- 1883), σ. 631, Καλλιρρόη Παρρέν, «Αι γυναίκες εν τη Ελληνική Βιομηχανία», Εφημερίς των Κυριών, έτ. Α', αρ. 28 (13-9-1887) και Άννη Ν. Σερούιου, «Εργασία και εργάτιδες». Οικογένεια, έτ. Β', αρ. 17 (13-6-1898), σ. 130-131.

28. Εφημερίς των Κυριών, έτ. Γ', αρ. 152 (11-2-1890).

Σελ. 484
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/485.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Θεοχάρη 1840, Ιακ. Ρίζου-Νερουλού 1842) για ίδρυση δημοσίωνν "Ελληνικών Σχολείων Κορασίων"29 φανερώνουν ότι υπάρχει από πολύ νωρίς σχετική πολιτική βούληση που παραμένει όμως στο στάδιο του σχεδιασμού και δεν υλοποιείται. Στην πράξη η ιδιωτική πρωτοβουλία αναλαμβάνει, ολόκληρο τον 19ο αιώνα, την ευθύνη για τη διαμόρφωση της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης των κοριτσιών. Κυριότερος φορέας η Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία30 που αντικαθιστά κυριολεκτικά την Πολιτεία στον τομέα αυτό ως τις πρώτες δεκαετίες του αιώνα μας.

Κυριότερα χαρακτηριστικά της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης των κοριτσιών στον 19ο αιώνα:

α) Είναι διαφοροποιημένη από την αντίστοιχη Μέση Εκπαίδευση των αγοριών (Παρθεναγωγεία από τη μια - Ελληνικά Σχολεία και Γυμνάσια από την άλλη),

β) είναι υποβαθμισμένη και στα χρόνια φοίτησης και στο περιεχόμενο των σπουδών,

γ) είναι διαμορφωμένη με βάση την αντίληψη ότι ο ρόλος της γυναίκας είναι περιορισμένος μέσα στο σπίτι και την οικογένεια.

Θα παρακολουθήσουμε τη διαμόρφωση των χαρακτηριστικών αυτών στους τρεις τύπους σχολείων: Τα Παρθεναγωγεία, τα Επαγγελματικά Τμήματα και τα Διδασκαλεία.

Παρθεναγωγεία. Τα σχολεία των αγοριών είναι δημόσια και προετοιμάζουν τους μαθητές για το Πανεπιστήμιο και την επαγγελματική ζωή, τα Παρθεναγωγεία, ιδιωτικά ή ιδρυμένα από Δήμους, Εταιρείες ή Συλλόγους, έχουν κύριο σκοπό "να καταστήσουν τας παιδευομένας καλάς θυγατέρας και οικοδέσποινας".31 Οι διαφορετικοί στόχοι της αγωγής φαίνονται καθαρά στα σχολεία εκείνα που έχουν τμήματα και για αγόρια και για κορίτσια. "...πάση δυνάμει μεριμνώμεν", τονίζεται στον κανονισμό του Λυκείου και Παρθεναγωγείου Β. Γεννηματά, "να παρασκευάσωμεν τους μεν παίδας χρηστούς πολίτας, τα δε κοράσια φρονίμους δεσποινίδας και αρίστας μητέρας".32 Καλοί πολίτες οι μαθητές, φρόνιμες δεσποινίδες και άριστες μητέρες οι μαθήτριες. Έτσι το μεγαλύτερο μέρος από τα προγράμματα μαθημάτων των Παρθεναγωγείων

29. Βλ. σχετικά Σιδ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 80-82.

30. Η Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία ιδρύθηκε το 1836 με πρωτοβουλία του Ι. Π. Κοκκώνη. Βλ. Σιδ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 54-57.

31. Ασπ. Σκορδέλλη, Κανονισμός τον Αστικού Παρθεναγωγείου, Αθήναι 1888, σ. 4.

32. Ημερολόγιον της Εφημερίδος των Κυριών 1888, τελευταίες σελίδες χωρίς αρίθμηση.

Σελ. 485
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/486.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

καταλαμβάνουν δραστηριότητες που προετοιμάζουν τη μητέρα και, οικοδέσποινα μιας ορισμένης μάλιστα κοινωνικής τάξης.33 Όπως είναι γνωστό, για ανώτερη, μετά τη στοιχειώδη, εκπαίδευση των κοριτσιών άρχισε πρώτη να ενδιαφέρεται η αστική τάξη. Οι εκπαιδευτικές ανάγκες καλύπτονται τον 19ο αι. από τα ιδιωτικά Παρθεναγωγεία, τις σχολές ξένων Καλογραιών και την οικοδιδασκαλία. Η μόρφωση της πλούσιας αστής περιλαμβάνει την εποχή αυτή ξένες γλώσσες (κυρίως Γαλλικά), μουσική (κυρίως κλειδοκυμβαλον), οικιακή παιδαγωγική και οικιακή οικονομία, εργόχειρα (δαντέλες και ποικίλματα φερμένα από τη Δύση), αλλά και αρκετές ώρες Αρχαίων Ελληνικών: Μια γενική καλλιτεχνική και φιλολογική μόρφωση, ένα μωσαϊκό από γνώσεις και, για να χρησιμοποιήσουμε εκφράσεις φιλολόγων της εποχής, "ψευτοκλασικισμός", "ψευδοφραγκισμός", "ξενόζηλος επίδειξις", "παντελής έλλειψις πρακτικών γνώσεων".34 Επισημαίνω ότι την εποχή αυτή κυκλοφορούν εγχειρίδια με τίτλους: Συζύγου καθήκοντα προς χρήσιν των μαθητριών των Παρθεναγωγείων35 και Χρηστομάθεια κορασιακή,36 που φανερώνουν το γενικότερο προσανατολισμό της εκπαίδευσης των κοριτσιών.

Οι ώρες που αφιερώνονται στα Παρθεναγωγεία για τη διδασκαλία Φυσιογνωστικών μαθημάτων είναι λίγες, ενώ μαθήματα όπως η Κοσμογραφία, η Φυσική Πειραματική και η Χημεία αρχίζουν να διδάσκονται μετά το 1870.37 Στο πρόγραμμα των Μαθηματικών μάλιστα οι ώρες μειώνονται όσο προχωρούμε στις μεγάλες τάξεις γεγονός που σχετίζεται άμεσα με τις αντιλήψεις της εποχής ότι απειλείται η υγεία των μαθητριών από τη δύσκολη πνευματική εργασία. Οι ώρες διδασκαλίας των Μαθηματικών καθώς και των Ελληνικών είναι στα Παρθεναγωγεία αισθητά λιγότερες σε σύγκριση με τα αντίστοιχα δευτεροβάθμια σχολεία αρρένων: Ελληνικό σχολείο αρρένων: 49 ώρες Ελληνικά και 12 Μαθηματικά σύμφωνα με το πρόγραμμα του 1869, Ελληνικό Σχολείο της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας στην Κέρκυρα: 27 ώρες Ελληνικά και 7 Μαθηματικά, σύμφωνα με το πρόγραμμα του 1870.38

Η χρονική διάρκεια των σπουδών ποικίλλει στα διάφορα

33. Λεπτομέρειες για τα προγράμματα μαθημάτων των Παρθεναγωγείων βλ. Σιδ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 90-91 και 171-174.

34. Απόψεις και κριτική φιλολόγων και παιδαγωγών της εποχής βλ. Σιδ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 176.

35. Αγγελική Παπαδοπούλου, Συζύγου καθήκοντα προς χρήσιν των Παρθεναγωγείων, έκδ. Β', Πειραιεύς 1880.

36. Σαπφώ Κ. Λεοντιάς, Χρηστομάθεια κορασιακή προς χρήσιν των Παρθεναγωγείων εις τόμους δέκα, Σμύρνη 1874.

37. Σιδ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 147-149.

38. ό.π., σ. 156.

Σελ. 486
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/487.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Παρθεναγωγεία,39 είναι όμως, σε όλες τις περιπτώσεις, μικρότερη από τη διάρκεια της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης των αγοριών που περιλαμβάνει την εποχή αυτή τρίχρονο Ελληνικό Σχολείο και τετράχρονο Γυμνάσιο. Τα Παρθεναγωγεία της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας, που έχουν το μεγαλύτερο κύκλο σπουδών, περιλαμβάνουν 4-6 χρόνια φοίτησης, με συνηθέστερη τη διάρκεια των πέντε χρόνων.40 Τα αντικειμενικά αυτά γεγονότα φανερώνουν ότι η δευτεροβάθμια εκπαίδευση των κοριτσιών είναι ολόκληρο τον 19ο αι. υποβαθμισμένη σε σχέση με την αντίστοιχη των αγοριών με σημαντικότερη επίπτωση το ότι δεν δίνεται η δυνατότητα στις απόφοιτες των Παρθεναγωγείων να εγγραφούν στο Πανεπιστήμιο, Κοντά σ' αυτό, ο ιδιωτικός χαρακτήρας της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης των κοριτσιών, τα ακριβά δίδακτρα των Παρθεναγωγείων,41 το γεγονός ότι όλα τα σχολεία βρίσκονται συγκεντρωμένα στις 3-4 μεγαλύτερες πόλεις, φανερώνουν ότι η δευτεροβάθμια γενική εκπαίδευση αποτελεί τον 19ο αι. προνόμιο ενός μικρού αριθμού κοριτσιών.42

Επαγγελματικά Τμήματα. Επειδή όμως την εποχή αυτή είναι σαφής η αντίληψη ότι "...διαφορετική απαιτείται μόρφωσις διά τας προωρισμένας ειδικώς διά τα επαγγέλματα και άλλη διά τας κυρίας και δεσποινίδας των καλών τάξεων",43 μένει να δούμε τις δυνατότητες επαγγελματικής εκπαίδευσης που παρέχονται.

Η κατώτερη επαγγελματική εκπαίδευση γίνεται την εποχή αυτή σε διάφορα εργαστήρια (ραφτάδικα, καπελάδικα) χωρίς κανένα συμπληρωματικό μορφωτικό πρόγραμμα. Οι πρώτες συστηματικές προσπάθειες για επαγγελματική εκπαίδευση κοριτσιών περιλαμβάνουν τις ειδικεύσεις: κέντημα, ράψιμο, αργαλειό στη Σχολή Χιλλ από το 1833,44 και "γυναικεία έργα" όπως ραπτική, κεντητική, πλύσιμο, μαγειρική, διακόσμηση στο Αμαλίειο Ορφανοτροφείο από το 1855.45 Οι απόφοιτες του Ορφανοτροφείου αυτού έχουν τη δυνατότητα από το 1886 και εξής να αποκτούν, μετά από εξετάσεις, πτυχίο "διδασκαλίσσης των εργοχείρων", ή να προσλαμβάνονται σε σπίτια πλουσίων ως "παιδαγωγοί".46 Στο "Εργαστήριο Απόρων Γυναικών", που ίδρυσε το 1872 "Ο υπέρ της Γυναικείας Παιδεύσεως Σύλλογος των Κυριών", λειτουργούν για άπορες

39. ό.π., σ. 171.

4ο. ό.π., σ. 117-118.

41. ό.π., σ. 177.

42. ό.π., σ. 184-185.

43. Εφημερίς των Κυριών, έτ. ΙΑ', αρ. 503 (12-10-1897).

44. Κ. Παπανικολάου, Ιστορία της Σχολής Χιλλ (ανέκδοτη). (Βρίσκεται δακτυλογραφημένη στο αρχείο της Σχολής Χιλλ.)

45. Εφημερίς της Κυβερνήσεως, αρ. 26/1855, σ. 36-37.

46. Βλ. λεπτομέρειες Σιδ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 86.

Σελ. 487
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/488.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

κοπέλες και γυναίκες κάθε ηλικίας (από 10-70 χρόνων) τμήματα για υφαντική, "τρίχαπτα" (δαντέλες), ραπτική, "ποικιλτική" (κεντήματα), καθώς και τμήματα για την εκπαίδευση νοσοκόμων και υπηρετριών.47 "Σχολή υπηρετριών" ιδρύεται το 1889 από το "Σύλλογο απόρων γυναικών" και γίνεται δεκτή "μετά χαράς" γιατί οι υπηρέτριες αποτελούν την εποχή αυτή τον πολυπληθέστερο κλάδο των "γυναικείων επιτηδευμάτων".48 Μετά το 1880 παρατηρούμε κάποιες προσπάθειες για ίδρυση επαγγελματικών τμημάτων και σε ιδιωτικά Παρθεναγωγεία.49 Από το 1887 η Καλλιρρόη Παρρέν αγωνίζεται συστηματικά για την ίδρυση πρακτικών και επαγγελματικών σχολών που θα δώσουν σε πολλές κοπέλες τη βασική εκπαίδευση για διάφορα επαγγέλματα και θα "διανοίξουν νέους ορίζοντες εν τω βίω της Ελληνίδος", επειδή κύριο σύνθημα της Παρρέν είναι η χειραφέτηση της Ελληνίδας "δια της εργασίας".50 Με πρωτοβουλία της ιδρύεται το 1897 από την "Ένωσι Ελληνίδων" Οικοκυρική και Επαγγελματική Σχολή στην Αθήνα51 και το 1899 ανάλογες σχολές στον Πειραιά και την Πάτρα.52 Στόχος του μεν Οικοκυρικού τμήματος να ασκηθούν "αι επιθυμούσαι να μορφωθούν ως καλαί οικοδέσποιναι ειδικώς και συστηματικώς εις τα οικιακά έργα", του δε Επαγγελματικού η προετοιμασία των μαθητριών "εις βιοπαραγωγά γυναικεία επαγγέλματα" με κύριο στόχο να δοθούν και άλλες διέξοδοι για εργασία εκτός από το επάγγελμα της δασκάλας. Η Σχολή περιλαμβάνει τα πρώτα χρόνια τμήματα μαγειρικής, κοπτικής-ραπτικής, πηλοποιίας, ανθοποιίας, πλαστικής, διπλογραφίας.53

Στην Οικοκυρική Σχολή ". , .την εργασίαν του πνεύματος αντικαθίστα η εργασία των χειρών, η γύμνασις εις όλας τας γυναικείας τέχνας",54 δηλαδή πρακτικές γνώσεις οικοκυρικών. Στα ιδιωτικά Παρθεναγωγεία οι μαθήτριες διδάσκονται Οικιακή Οικονομία, θεωρητικές δηλαδή γνώσεις οικονομίας που

47. Σύλλογος Κυριών υπέρ της γυναικείας παιδεύσεως. Έκθεσις των πεπραγμένων 27-4-1874 έως 26-4-1875, Αθήναι 1875, σ. 16-43.

48. Εφημερίς των Κυριών, έτ. Γ', αρ. 141 (19-11-1889). Στα 1870 ο κατάλογος των γυναικείων "επιτηδευμάτων" περιλαμβάνει: εργάτριες 5.735, υπηρέτριες 10.808, μαίες 769, δασκάλες 460 και μαθήτριες 11.695. (A. Mansolas), Statistique de la Grèce. Recensement de la Population en 1870, Athènes 1874, σ. 36-37.

49. Σιδ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 172.

50. Καλ. Παρρέν, "Η Ελληνίς χειραφετουμένη διά της εργασίας. Καλλιτεχνική και πρακτική σχολή", Εφημερίς των Κυριών, έτ. Α', αρ. 33 (18-10-1887).

51. Καλ. Παρρέν, "Η α' Οικοκυρική και Επαγγελματική Σχολή της Ενώσεως", Εφημερίς των Κυριών, έτ. ΙΑ', αρ. 496 (13-7-1897).

52. Εφημερίς των Κυριών, έτ. ΙΓ', αρ. 585 (18-7-1899) και αρ. 591 (17-10-1899).

53. Καλ. Παρρέν, "Η οικοκυρική μόρφωσις των Ελληνίδων", Εφημερίς των Κυριών, έτ. ΙΑ', αρ. 499 (14-9-1897).

54. Καλ. Παρρέν, "Λογοδοσία Οικοκυρικής και Επαγγελματικής Σχολής", Εφημερίς των Κυριών, έτ. 26ον, αρ. 1022 (1-15/5/1912).

Σελ. 488
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/489.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

σχετίζονται, με τα καθήκοντα της οικοδέσποινας που διαχειρίζεται; το οικογενειακό εισόδημα, αλλά δεν ασχολείται η ίδια με πρακτικές οικιακές εργασίες. Στις οικοκυρικές σχολές, αντίθετα, κύριος στόχος είναι η πρακτική άσκηση στις εργασίες και τα καθήκοντα του νοικοκυριού: "Το οικοκυριό... το εγκαταλειφθέν σχεδόν επί τινά καιρόν χάριν της αποκλειστικής καλλιεργείας του πνεύματος των νεανίδων, το οικοκυριό ανακτά και πάλιν τα δικαιώματα του, αναλαμβάνει και πάλιν τα πρωτεία εις την γυναικείαν αγωγήν".55

Πλεονεκτήματα της κατεύθυνσης αυτής θεωρούνται, το ότι προετοιμάζεται, η νέα για τα καθήκοντα της μητέρας και συζύγου και το ότι υπάρχει διαθέσιμο ένα δυναμικό καλά εκπαιδευμένων υπηρετριών. Η επαγγελματική Σχολή, όπως φαίνεται από τα τμήματα που λειτουργούν, προσφέρει δυνατότητες πρόσβασης σε εργασίες που έχουν άμεση σχέση με το ρόλο της γυναίκας: μοδίστρες, μαγείρισσες, καπελούδες. Τα στοιχεία αυτά δείχνουν καθαρά ότι η επαγγελματική εκπαίδευση αυτού του είδους δεν δίνει στις μαθήτριες ουσιαστικές δυνατότητες για κοινωνική άνοδο αλλά διατηρεί το status quo.

Διδασκαλείο. Για τις κοπέλες των χαμηλότερων κοινωνικο-οικονομικών στρωμάτων τη μόνη δυνατότητα για κοινωνική άνοδο προσφέρει η φοίτηση στα Διδασκαλεία της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας και το δίπλωμα της δασκάλας. Το επάγγελμα της δασκάλας είναι την εποχή αυτή το μόνο κοινωνικά αποδεκτό γυναικείο επάγγελμα και έτσι το Διδασκαλείο αποτελεί πόλο έλξης για άπορες μαθήτριες που σπουδάζουν με έξοδα των Δήμων, του Κράτους και της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας. Οι υποτροφίες δίνονται, συνήθως, "εις τας πτωχάς και ορφανάς των αγωνισθέντων υπέρ πατρίδος".56 Είναι ενδεικτικό όμως το γεγονός ότι στον 19ο αι. ακόμα και η επαγγελματική εκπαίδευση της δασκάλας -που ενδιαφέρει άμεσα την Πολιτεία- αφήνεται στην πρωτοβουλία ενός άλλου φορέα, της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας. Η εκπαίδευση της δασκάλας είναι την εποχή αυτή υποβαθμισμένη σε σχέση με την αντίστοιχη των δασκάλων και σε χρονική διάρκεια και σε επίπεδο σπουδών, κυρίως σε θέματα παιδαγωγικής κατάρτισης και πρακτικής άσκησης.57 Στη διαμόρφωση των σχολείων της Εταιρείας αγνοήθηκε, για οικονομικούς και πρακτικούς λόγους, η ουσιαστική διαφορά που υπάρχει ανάμεσα στη γενική και την επαγγελματική εκπαίδευση. Το δευτεροβάθμιο σχολείο της Εταιρείας -οι όροι Διδασκαλείο και Παρθεναγωγείο χρησιμοποιούνται στους Κανονισμούς για να χαρακτηρίσουν

55 Καλ. Παρρέν, "Η οικοκυρική μόρφωσις της Ελληνίδος", Εφημερίς των Κυριών, έτ. ΙΑ', αρ. 499 (14-9-1897).

56. "Περί συστάσεως δώδεκα ανεξόδων θέσεων εις το εν Ναυπλίω σχολείον των κορασίων", Διάτ. 12/24 Ιανουαρίου 1834, Εφημερίς της Κυβερνήσεως (ανατ.), αρ. φ. 6 (4 Φεβρουαρίου 1834).

57. Βλ. λεπτομέρειες Σιδ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 114-127.

Β 8

Σελ. 489
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/490.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

το ίδιο σχολείο— επιδιώκει, την εκπαίδευση της οικοδέσποινας και. της δασκάλας ταυτόχρονα. Οι μαθήτριες δηλαδή που επιδιώκουν την εποχή αυτή μια γενική - διακοσμητική μόρφωση και οι υποψήφιες δασκάλες φοιτούν στο ίδιο σχολείο και παρακολουθούν κοινό πρόγραμμα μαθημάτων. Η σύνθεση αυτή των μαθητριών επηρέασε τον προσανατολισμό του σχολείου, με σημαντικές επιπτώσεις στην εκπαίδευση της δασκάλας, όπως φαίνεται από την αυστηρή κριτική και τις διαπιστώσεις των επιθεωρητών της εποχής.58

Σχετικά με τη διάρκεια των σπουδών παρατηρούμε ότι οι δάσκαλοι μετά το 1878 σπούδαζαν συνολικά επτά χρόνια μετά το Δημοτικό Σχολείο (3 χρόνια στο Ελληνικό, 1 χρόνο στο Γυμνάσιο και 3 χρόνια στο Διδασκαλείο), ενώ οι δασκάλες 4-6 χρόνια στο Διδασκαλείο της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας.59

To επάγγελμα της δασκάλας αποτελεί την εποχή αυτή τη μοναδική διέξοδο για τις μαθήτριες που έχουν κάποιες επαγγελματικές και επιστημονικές φιλοδοξίες. Έτσι αυξάνεται αισθητά ο αριθμός των μαθητριών που επιδιώκουν το δίπλωμα της δασκάλας, εκτός από τις υπότροφες του Κράτους και της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας. Ως το 1886 αποφοιτούν 2.004 δασκάλες τη στιγμή που σύμφωνα με την απογραφή του 1879 είναι διορισμένες σε ολόκληρη τη χώρα 175 δασκάλες.60 Ο αριθμός των μαθητριών που παίρνουν δίπλωμα δασκάλας αυξάνεται με ρυθμό που δείχνει καθαρά την επικράτηση του εκπαιδευτικού ιδανικού που εξασφαλίζει στη γυναίκα τη δυνατότητα για την άσκηση ενός επαγγέλματος και την οικονομική ανεξαρτησία. Είναι ενδεικτικό το γεγονός ότι στο δεύτερο μισό του 19ου αι. όλα σχεδόν τα ιδιωτικά Παρθεναγωγεία προσθέτουν στο πρόγραμμα μαθημάτων τον «Οδηγό της αλληλοδιδακτικής» με στόχο να προετοιμάσουν τις μαθήτριες για το δίπλωμα της δασκάλας. To 1892 παραχωρείται, μετά από πίεση, το δικαίωμα για την εκπαίδευση της δασκάλας σε όλα τα ιδιωτικά Παρθεναγωγεία με αποτέλεσμα να υπάρχει την τελευταία δεκαετία του 19ου αι. τέτοια «δασκαλοπλημμύρα», που δημιουργείται οξύ κοινωνικό και εκπαιδευτικό πρόβλημα.61 Η παρουσία επομένως της δασκάλας —τις τελευταίες δεκαετίες αναγνωρίζονται και οι ειδικότητες της νηπιαγωγού, της δασκάλας των εργοχείρων και της δασκάλας της γυμναστικής— γίνεται έντονα αισθητή στον επαγγελματικό χώρο αλλά και γενικότερα στην πνευματική και κοινωνική ζωή του τόπου.62

Νέες τάσεις και κατευθύνσεις. Η μεγάλη αύξηση του αριθμού των διδασκαλισσών στο β' μισό του 19ου αιώνα πιέζει προς την κατεύθυνση να βρεθούν

58. ό.π., σ. 124-125.

59. ό.π., σ. 117-118.

60. ό.π., σ. 130 και 133.

61. ό.π., σ. 132-133.

62. ό.π., σ. 240-261.

Σελ. 490
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/491.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

νέες λύσεις και να δοθούν νέες κατευθύνσεις και δυνατότητες στην εκπαίδευση των κοριτσιών. Σε ορισμένα Παρθεναγωγεία αρχίζουν να διαγράφονται τάσεις για κάποια επαγγελματική εκπαίδευση των μαθητριών, η Κ. Παρρέν επισημαίνει την αναγκαιότητα ίδρυσης οικοκυρικών και επαγγελματικών σχολών, και αρχίζουν να διαμορφώνονται οι πρώτες τάσεις για ουσιαστικές αλλαγές στον προσανατολισμό της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης των κοριτσιών. Πιο συγκεκριμένα, αρχίζουν να λειτουργούν σε ορισμένα Παρθεναγωγεία τάξεις Γυμνασίου, αντίστοιχες με εκείνες των δημόσιων σχολείων Μέσης Εκπαίδευσης, Η τάση αυτή για την εξασφάλιση ουσιαστικής Μέσης Εκπαίδευσης διαγράφεται πιο καθαρά μετά το 1890, χρονιά που το Πανεπιστήμιο της Αθήνας δέχεται την πρώτη φοιτήτρια στη Φιλοσοφική Σχολή.63 Η δευτεροβάθμια εκπαίδευση των κοριτσιών παύει από το 1890 να έχει κύριους στόχους την εκπαίδευση της δασκάλας και της μητέρας-οικοδέσποινας του «καλού κόσμου». Προβάλλει άμεσα η ανάγκη για τη λειτουργία σχολείων Μέσης Εκπαίδευσης που να μπορούν να ανταποκριθούν ικανοποιητικά στις νέες απαιτήσεις, επειδή οι υποψήφιες για το Πανεπιστήμιο έπρεπε να εξοπλιστούν με ανάλογες γνώσεις. Οι πρώτες μορφωμένες Ελληνίδες —δασκάλες κυρίως με μετεκπαίδευση στο εξωτερικό, στη συνέχεια απόφοιτες ξένων Πανεπιστημίων και τέλος απόφοιτες του Πανεπιστημίου της Αθήνας— συντελούν στη διεύρυνση του επαγγελματικού πεδίου της ελληνίδας και επιδιώκουν ανώτερες θέσεις στην εκπαιδευτική ιεραρχία.64 Έτσι κοντά στα πρότυπα α) της «φρόνιμης δεσποινίδας και άριστης μητέρας» και β) της δασκάλας, διαμορφώνεται στην τελευταία δεκαετία του 19ου αι. ένα νέο πρότυπο, της επιστημόνισσας. Διαμορφώνεται ένα καινούργιο ζητούμενο: εκπαίδευση αντίστοιχη ή ίδια με των αγοριών που να εξασφαλίζει πιο πλατιά συμμετοχή των γυναικών στον επαγγελματικό τομέα.

Θέσεις διανοουμένων και παιδαγωγών. Οι νέες κατευθύνσεις χαρακτηρίζονται «επικίνδυνοι, νεωτερισμοί» και προκαλούν αισθητή αναταραχή· «... ανεφύη ζήτημα μέγιστον» στους εκπαιδευτικούς κύκλους, ζήτημα που έχει σχέση με το «είδος» και το «ποιόν» της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, που είναι κατάλληλη για τις κοπέλες («ποία και πόση εν συνόλω και πώς»).65 Γνωστοί παιδαγωγοί και διανοούμενοι της εποχής υποστηρίζουν διαφοροποιημένη και στην ουσία υποβαθμισμένη δευτεροβάθμια εκπαίδευση για τις μαθήτριες. Τα επιχειρήματα μπορούν να συνοψιστούν στις παρακάτω κατηγορίες:

α) Όσα αναφέρονται στον τομέα της ηθικής: γίνονται φανερές νύξεις για

63. ό.π., σ. 175-176.

64. ό.π., σ. 262-266.

65. Κ. Ξανθόπουλος, Πρώτη και Μέση Εκπαίδευσις και περί ανατροφής και εκπαιδεύσεως των κορασίων, Αθήναι 1873, σ. 250.

Σελ. 491
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/492.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

την ηθική των μαθητριών που φοιτούν στα διάφορα Παρθεναγωγεία και την όχι άμεμπτη συμπεριφορά τους όταν αποφοιτήσουν από αυτά.66

β) Όσα σχετίζονται με τους κινδύνους που διατρέχει ο θεσμός της οικογένειας. «...αι παρατηρήσεις μου», γράφει ο Ν. Σαρίπολος, Καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Αθήνας, «μ' έφεραν εις το αλάνθαστον συμπέρασμα, ότι αι χείρους σύζυγοι και μητέρες γίνονται όσαι εν τοις Παρθεναγωγείοις εξετράφησαν».67

γ) Όσα συγκροτούν την άποψη ότι ο γάμος και οι οικογενειακές υποχρεώσεις δεν μπορούν να συμβιβαστούν με επαγγελματικές δραστηριότητες της γυναίκας, Στις περιπτώσεις που είχε γίνει αποδεκτή η εργασία της γυναίκας (δασκάλα) έχει την κοινωνική ανοχή ως την ημέρα του γάμου. Σε πολλά μέρη θέλουν να διώξουν τη δασκάλα γιατί, όπως αναφέρεται, «προξενεί σκάνδαλον εις τον τόπον διότι είναι ύπανδρος».68 Εργασία και γάμος θεωρούνται ασυμβίβαστα. Έτσι, αρκετές από τις πρωτοπόρες εκπαιδευτικούς πλήρωσαν με το τίμημα της αγαμίας —συνειδητά ή από ανάγκη— την επιθυμία τους να συνεχίσουν να εργάζονται.

δ) Μια τέταρτη ομάδα επιχειρημάτων είναι εκείνα που χρησιμοποιούν ως σημείο αναφοράς το «ρόλο» και τον προορισμό της γυναίκας στη ζωή: «Η ιερά αυτής κλίσις εν τω οίκω και τω οικιακώ βίω».89 Ο περιορισμός της γυναίκας στο ρόλο της μητέρας και της συζύγου αποκλειστικά, και η δυνατότητα του άνδρα να κινείται στο δημόσιο χώρο θεωρείται την περίοδο αυτή «φυσική» διαίρεση. Συχνά το πεδίο της γυναικείας προσφοράς διευρύνεται και περιλαμβάνει ολόκληρο το έθνος: «Η Πατρίς ημών δεν έχει ανάγκην πολλών πιερίδων, αλλά μεγίστην έχει χρείαν πολλών χρηστών μητέρων))70 ή, με άλλη διατύπωση: «To Έθνος, η Πατρίς και η κοινωνία δεν απαιτούσι παρά των Παρθεναγωγείων γυναίκας λογίας, απαιτούσι γυναίκας ευσεβείς, σώφρονας, τιμίας, εγκρατείς, εναρέτους».71

ε) Όσα επισημαίνουν την αρνητική σχέση που υπάρχει ανάμεσα στην εκπαίδευση και στη θηλυκότητα. Διαφαίνεται εδώ μια προσπάθεια υποβάθμισης της εκπαίδευσης με βάση το επιχείρημα ότι καταφεύγουν σ' αυτή οι κοπέλες

66. Σχετικά αποσπάσματα βλ. Σιδ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 200-201.

67. Ν. Σαρίπολος, Πραγματεία τον Συνταγματικού Δικαίου, Αθήναι 1875, σ. 376.

68. Καλ. Παρρέν, «Επιθέσεις και στραγγαλισμοί κατά διδασκαλισσών», Εφημερίς των Κυριών, έτ. Α', αρ. 47 (31-1-1888) Βλ. σχετικά και Σιδ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 133-135.

69. K. Ξανθόπουλος, ό.π., σ. 250.

70. Σύλλογος προς διάδοσιν των Ελληνικών Γραμμάτων, Περί Κατωτέρας, και Μέσης Παιδείας ή ο επί του θέματος τούτου διαγωνισμός, Αθήναι 1872, σ. 77.

71. Αντ. Ισηγόνης, «Το Ελληνικόν Παιδαγωγειον Σμύρνης. β) Η κορασιακή εκπαίδευσις». Μικρασιατικά Χρονικά, τ. 12,1965, σ. 100.

Σελ. 492
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/493.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

που αποτυχαίνουν στους άλλους τομείς (ομορφιά, γάμος).72 Έτσι σκίτσα της εποχής που παρουσιάζουν δασκάλες ή μαθήτριες Παρθεναγωγείων τις εμφανίζουν πολύ άσχημες και κακοφτιαγμένες.73

στ) Η έκτη ομάδα επιχειρημάτων έχει σχέση με τα σωματικά και ψυχολογικά χαρακτηριστικά των μαθητριών. Τα επιχειρήματα αυτά αποκτούν ιδιαίτερη βαρύτητα γιατί στηρίζονται σε ιατρικές απόψεις ξένων επιστημόνων που επισημαίνουν τις συνέπειες που είναι δυνατό να έχει στην υγεία των κοριτσιών της εφηβικής ηλικίας η διανοητική εργασία και η ανώτερη εκπαίδευση.74 "Το σκάφος κινδυνεύει και μόνη σωτηρία απομένει να ριφθή μέρος του φορτίου εις την θάλασσαν",78 τονίζεται στο A' Πανελλήνιο Εκπαιδευτικό Συνέδριο του 1904 και το δίλημμα της επιλογής προσδιορίζεται ανάμεσα στις "γερές μητέρες" και στις "αδύνατες και ασθενικές διανοούμενες".

Με βάση την επιχειρηματολογία αυτή φαίνεται καθαρά ότι o προορισμός της κοπέλας κατευθύνει σε προετοιμασία για "οικιακά έργα" και "οικιακάς αρετάς", ενώ η φύση απαιτεί μαθήματα απλούστερα, γιατί κινδυνεύει η υγεία των μαθητριών. Γνωστοί παιδαγωγοί προτείνουν για τα Παρθεναγωγεία ένα πρόγραμμα μαθημάτων που διαφοροποιεί και υποβαθμίζει τη δευτεροβάθμια εκπαίδευση των κοριτσιών.76

Αντίθετη φωνή υψώνουν μόνο γυναίκες παιδαγωγοί που αρχίζουν να ζητούν ισότητα στις εκπαιδευτικές ευκαιρίες των δύο φύλων και με το έργο και την αξιόλογη παρουσία τους στην πνευματική και κοινωνική ζωή του τόπου θεμελιώνουν τις διεκδικήσεις αυτές.77 Η Κ. Παρρέν με πρωτοσέλιδα άρθρα στην Εφημερίδα των Κυριών διεκδικεί "τελεία Μέση Εκπαίδευσι" για τις μαθήτριες και ίδρυση σχολείων "αντιστοιχούντων προς τα γυμνάσια των αρρένων".78

Εκπαιδευτική πολιτική: Ο ιδρυτικός νόμος της Μέσης Εκπαίδευσης (1836) δεν προβλέπει σχολεία για τις μαθήτριες και ως το 1893 δεν έγινε καμιά σχετική νομοθετική ρύθμιση. Η ευθύνη για τη διαμόρφωση της δευτεροβάθμιας

72. "Η λογία δεσποινίς" ορίζεται από τον Κων. Σκόκο στα 1905 ως: "Ολίγον μύωψ, ολίγον διοπτροφόρος ενίοτε, αφηρημένη συνήθως, έστιν ότε ολίγον κυφή, ολίγον νευροπαθής, ολίγον έξαλλος", Κων. Φ. Σκόκου, "Η λογία δεσποινίς", Ημερολόγιον του έτους 1905, σ. 37.

73. Βλ. Κων. Φ. Σκόκος, ό.π., σ. 37-40, Το Αστυ, έτ. Δ', αρ. 207 (10-9-1889) και αρ. 209 (24-9-1889).

74. Σιδ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 212.

75. Πρώτον Ελληνικόν Εκπαιδευτικόν Συνέδριον. Εργασίαι της διευθυνούσης επιτροπής - Πρακτικά των συνεδριάσεων - Σχολική έκθεσις, Αθήναι 1904, σ. 206.

76. Σιδ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 206-213.

77. ό.π., σ. 210 και 214-216.

78. Εφημερίς των Κυριών, έτ. Β', αρ. 86 (23-10-1888).

Σελ. 493
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/494.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

εκπαίδευσης των κοριτσιών και η λειτουργία αντίστοιχων σχολείων αφήνεται τον 19ο αι. στα χέρια της ιδιωτικής πρωτοβουλίας. Τα εκπαιδευτικά νομοσχέδια που προτείνονται την εποχή αυτή προωθούν το θέμα της Μέσης Εκπαίδευσης των κοριτσιών αφού διαχωρίζουν το Διδασκαλείο από το σχολείο Γενικής Εκπαίδευσης και προτείνουν την ίδρυση Παρθεναγωγείων από το δημόσιο. Είναι ενδεικτικό όμως το γεγονός ότι η Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών είναι σε όλα τα νομοσχέδια, ακόμα και σ' αυτά που προτάθηκαν από την κυβέρνηση του Τρικούπη, έντονα διαφοροποιημένη και υποβαθμισμένη σε σχέση με την αντίστοιχη των αγοριών. Σε όλα τα νομοσχέδια το Γυμνάσιο προορίζεται αποκλειστικά και μόνο για μαθητές.79 O A, Αυγερινός και ο Γ. Θεοτόκης μάλιστα επιμένουν με ιδιαίτερη έμφαση στη διαφοροποίηση της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης των κοριτσιών που επιδιώκει "αλλοίον όλως σκοπόν".80 Τα Παρθεναγωγεία υποβαθμίζονται τυπικά, αφού υπάγονται στον Γενικό Επιθεωρητή της Δημοτικής Εκπαίδευσης και ουσιαστικά, αφού μαθήματα όπως η ζωολογία, η χημεία, η αριθμητική και τα αρχαία ελληνικά, θεωρούνται "ήκιστα προσήκοντα" στην εκπαίδευση "του θήλεος φύλου". Η ανώτερη εκπαίδευση των κοριτσιών είναι, σύμφωνα με τα νοσμοχέδια Θεοτόκη, "σύμφωνος άμα μεν προς τον σκοπόν, ον έχουσι τα κοράσια εν τω βίω τούτω, άμα δε προς το φύλον, εις ο ανήκουσιν".81 Ο "προορισμός", επομένως, και η "φύση" της γυναίκας καθορίζουν το περιεχόμενο της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης των κοριτσιών, που περιλαμβάνει μαθήματα όπως το ευαγγέλιο, τη μητρική γλώσσα, την καλλιτεχνία, τα εργόχειρα, τη γυμναστική, την εθνική ιστορία. Ο "προορισμός" δηλαδή της μαθήτριας κατευθύνει σε προετοιμασία για "οικιακά έργα", ενώ η "φύση" αποκλείει τη διδασκαλία πολλών μαθημάτων γιατί κινδυνεύει η υγεία των μαθητριών. Η άποψη αυτή αποτελεί το κέντρο της εκπαιδευτικής πολιτικής στον 19ο αι. και είναι καθαρά διατυπωμένη στο πρώτο Ωρολόγιο και Αναλυτικό Πρόγραμμα Μαθημάτων "των πλήρων Παρθεναγωγείων" που δημοσιεύτηκε στις 21 Αυγούστου 1893 και αποτελεί την πρώτη επίσημη νομοθετική ρύθμιση για τη δευτεροβάθμια εκπαίδευση των κοριτσιών στη χώρα μας. Σύμφωνα με το πρόγραμμα αυτό η εκπαίδευση των κοριτσιών πρέπει να είναι προσαρμοσμένη "προς τας εκάστοτε προφαινομένας ψυχικάς τε και σωματικάς δυνάμεις, άμα δε μη αφισταμένη του φύλου και του προορισμού αυτών".82 Βασικοί παράγοντες που καθορίζουν το περιεχόμενο της γυναικείας

79. Σιδ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 224-235.

80. ό.π., σ. 227.

81. Παράρτημα της Εφημερίδος των Συζητήσεων της Βουλής, (9/10/1889-8/2/1890), σ. 195.

82. Αναλυτικόν Πρόγραμμα των μαθημάτων των πλήρων Παρθεναγωγείων και των Διδασκαλείων των θηλέων, Αθήναι 1893, σ. 3.

Σελ. 494
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/495.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

εκπαίδευσης α) "οι ψυχικές και σωματικές δυνάμεις" και β) "το φύλο και ο προορισμός" των μαθητριών. Στη συζήτηση για τη Δημοτική Εκπαίδευση προβαλλόταν o μελλοντικός ρόλος και προορισμός της μικρής μαθήτριας. Τώρα, κοντά στο επιχείρημα αυτό, γίνεται λόγος και για ψυχικές και σωματικές δυνάμεις. Κάθε παραπάνω σκαλοπάτι εκπαίδευσης δηλαδή συναντά και πιο πολλά αντεπιχειρήματα, πιο πολλά εμπόδια και αμφισβητήσεις. Την εποχή αυτή διατυπώνονται σαφείς και ουσιαστικές επιφυλάξεις για τη δυνατότητα των κοριτσιών να συμμετάσχουν στην ανώτερη εκπαίδευση. Οι ψυχικές και σωματικές δυνάμεις της εφήβου αποτελούν τα "αντικειμενικά" και "επιστημονικά" δεδομένα για μια ειδική, υποβαθμισμένη εκπαίδευση χωρίς πολλές "ανώτερες" γνώσεις που αποτελούν άμεσο κίνδυνο για την υγεία των μαθητριών.83 Παράλληλα, ο μελλοντικός προορισμός της κοπέλας, άμεσα συνδεδεμένος με το σπίτι και την οικογένεια, δικαιολογεί το γεγονός της υποβάθμισης των Παρθεναγωγείων σε σχέση με τα Γυμνάσια των αγοριών, αφού οι μαθήτριες δεν προετοιμάζονται για πανεπιστημιακές σπουδές και ευρύτερη επαγγελματική δραστηριότητα.

Με βάση τη φιλοσοφία αυτή η Πολιτεία αγνοεί τις αντίθετες φωνές για ουσιαστική Μέση Εκπαίδευση και ίδρυση Γυμνασίων θηλέων και προχωρεί με το Πρόγραμμα του 1897 στη θεσμοθέτηση του β' τμήματος του Ανώτερου Παρθεναγωγείου,84 ενός σχολείου που προετοιμάζει τη μαθήτρια μόνο για την οικογενειακή ζωή και το ρόλο της μητέρας και συζύγου. Το Ανώτερο Παρθεναγωγείο, χωρίς πολλά μαθήματα και "περιττές" γνώσεις, δεν έχει καμιά σχέση με τη δημόσια Μέση Εκπαίδευση των αγοριών, και δεν παρέχει τη δυνατότητα εγγραφής στο Πανεπιστήμιο. Η θέση αυτή της Πολιτείας αποτελεί, πιστεύω, ένα πολύ ενδιαφέρον πείραμα στην ιστορία της γυναικείας εκπαίδευσης στη χώρα μας, γιατί το αποτέλεσμα δικαιώνει τις πραγματικές ανάγκες. Στα Πρακτικά της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας αναφέρεται ότι οι ανώτατες τάξεις του Ανώτερου Παρθεναγωγείου δεν λειτουργούν τα επόμενα χρόνια από έλλειψη μαθητριών.85 Το Διδασκαλείο συγκεντρώνει όλες τις προτιμήσεις. Η επιλογή αυτή δείχνει καθαρά ότι δεν ικανοποιεί τόσο η εκπαίδευση που προετοιμάζει αποκλειστικά και μόνο τη μητέρα και νοικοκυρά όσο η λειτουργική πλευρά της εκπαίδευσης που αφήνει και κάποιο επαγγελματικό άνοιγμα

83. Την εποχή αυτή διατυπώνονται απόψεις για το βάρος του εγκεφάλου της γυναίκας: "Επειδή δε και μικροτέραν έχει την ανάπτυξιν του εγκεφάλου η γυνή, και μικροτέραν επομένως την δύναμιν του σκέπτεσθαι", Ε. Εμμανουήλ, "Περί των ηθικών χαρακτήρων της γυναικός", Όμηρος, έτ. Γ', 1875, σ. 178.

84. "Περί προγράμματος μαθημάτων Ανωτέρου πλήρους Παρθεναγωγείου", Εφημερίς της Κυβερνήσεως, αρ. 168 (15 Νοεμβρίου 1897).

85. Η Εκατονταετηρίς της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας (1836-1936). Η ίδρυσίς της, η ιστορία της, η δράσις και αι επιδιώξεις της, Αθήναι 1936, σ. 47.

Σελ. 495
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/496.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

και προοπτικές οικονομικής ανεξαρτησίας. Κάτω από την πίεση της πραγματικότητας το Υπουργείο δεν συμπεριλαμβάνει το β' αυτό Τμήμα του Ανώτερου Παρθεναγωγείου στις επόμενες νομοθετικές ρυθμίσεις του 1902.86 Καλύπτεται δηλαδή και αναγνωρίζεται, το Επαγγελματικό Σχολείο, το Διδασκαλείο, αλλά φαίνεται καθαρά το αδιέξοδο που έχει δημιουργηθεί στις αρχές του αιώνα μας στον τομέα της δευτεροβάθμιας Γενικής Εκπαίδευσης των κοριτσιών. Η λύση στο αδιέξοδο αυτό δίνεται με κάποιο «ριζοσπαστικό» τρόπο, αφού «βρίσκονται» στις αρχές του αιώνα μας πολλές μαθήτριες στα δημόσια Ελληνικά Σχολεία των αγοριών χωρίς το Υπουργείο να δώσει επίσημα σχετική άδεια, φανερώνοντας τι άλλο παρά τη διαφορετική επιλογή τους;

86. Εφημερίς της Κυβερνήσεως, αρ. 154 (22 Αυγούστου 1902).

Σελ. 496
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/497.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΑΠΟ ΤΙΣ ΣΧΟΛΙΚΕΣ ΣΤΙΣ ΜΑΘΗΤΙΚΕΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΕΣ

ΕΞΕΛΙΞΗ Η ΠΑΡΕΞΗΓΗΣΗ ΕΝΟΣ ΘΕΣΜΟΥ;

ΑΛΕΞΗΣ ΔΗΜΑΡΑΣ

Όπως ταιριάζει να συμβαίνει με τη διερεύνηση θεμάτων της εκπαιδευτικής ιστορίας προκειμένου για κοινωνίες τόσο ανεξερεύνητες όσο η νεοελληνική, και τούτος ο προβληματισμός ξεκίνησε από ανησυχίες του παρόντος. Δεν αναφέρομαι στις παραδοσιακές ανησυχίες της παιδαγωγικής επιστήμης, εκείνες που γεννιούνται, αναπτύσσονται και οδηγούν στη διατύπωση θεωριών που είναι, άλλοτε νέες και άλλοτε απλές παραλλαγές των παλαιών: αυτά ανήκουν στον πανεπιστημιακό χώρο, τα σπουδαστήρια και τα εργαστήρια και οι επιδράσεις τους στα πράγματα είναι κατά κανόνα έμμεσες και μακροπρόθεσμες. Οι ανησυχίες που έχουν αμεσότερη σημασία είναι όσες προκύπτουν από διαπιστώσεις της σχολικής πράξης, εκείνες που βγαίνουν από την καθημερινή τριβή με τη σχολική πραγματικότητα. Και φυσικά, μεγαλύτερη αξία έχουν οι αρνητικές διαπιστώσεις όσες αποτελούν πρόκληση για το μέλλον. Ξεκινώντας, λοιπόν, από τις αδυναμίες, τα προβλήματα, τις αρνητικές διαπιστώσεις του παρόντος, αναζητούμε τις ρίζες του κακού στο παρελθόν, αναγνωρίζουμε τις αιτίες που το προκάλεσαν και το συντήρησαν, επισημαίνουμε συνέπειες και λάθη.

Έτσι και με τις κοινότητες: Η συνειδητοποίηση ότι πέρα από τα γενικότερα προβλήματα του ελληνικού σχολείου —και αναφέρομαι κυρίως στους δύο κύκλους της μέσης βαθμίδας— κάτι σοβαρό και σημαντικό «δεν πάει καλά» στις σχέσεις δασκάλων και παιδιών, ενισχύθηκε την τελευταία δεκαετία από τα σχετικά με τις κοινότητες. Όχι πως χρειάζονται αυτά για να αναγνωριστεί η αυταρχικότητα και ο ευρύτερα αντιπαιδαγωγικός χαρακτήρας των σχολείων

Σημειώνεται ότι η έρευνα αυτή, που γίνεται σε συνεργασία με την κ. Ελευθερία Koψιδά, βρίσκεται ακόμη στα πρώτα της στάδια. To κείμενο που ακολουθεί είναι συνεπώς περισσότερο αναφορά σε προβληματισμούς και ζητούμενα, παρά εισήγηση για ευρήματα και ερμηνείες.

Σελ. 497
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/498.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

μας. Αλλά υπήρχε διάχυτη η εντύπωση πως η ευθύνη για την κακή κατάσταση ανήκει στην πολιτεία, στον συγκεντρωτισμό του συστήματος, στην καταπίεση του δασκάλου από το σύστημα αυτό, στην ασφυξία του μέσα στο πλέγμα των γραμμένων και άγραφων νόμων που καθορίζουν και την τελευταία λεπτομέρεια της σχολικής μας πραγματικότητας, ελεγχόμενη από βιβλία ύλης, επιθεωρητές και επόπτες. Όλα αυτά υποδήλωναν, ωστόσο, την πίστη πως οι δάσκαλοι —στη μεγάλη τους πλειοψηφία, τουλάχιστον— χαρακτηρίζονται από αγάπη και ενδιαφέρον για το παιδί όχι απλώς ως αποδέκτη των γνώσεων που οφείλουν να του μεταδώσουν, πως ήταν πραγματικά και οι δάσκαλοι θύματα αυτής της καταπίεσης και όχι στυλοβάτες της. Αλλά —κάπου εδώ αρχίζουν οι ερευνητικές ανησυχίες— κυρίως μετά την αποκατάσταση της δημοκρατίας, εκδηλώθηκε σε εντυπωσιακή έκταση και με ιδιαίτερη ένταση η επιφύλαξη πολλών εκπαιδευτικών για την ανάπτυξη των μαθητικών κοινοτήτων. Πιο πρόσφατα αποκλείστηκαν —σχεδόν αδιαμαρτύρητα— οι δάσκαλοι από τις μαθητικές κοινότητες του Λυκείου. Και αυτά συνδυάζονται στις αντίστοιχες παρατηρήσεις, με θέσεις των παιδιών που συνοψίζονται, επιγραμματικά στο αίτημα «θέλουμε δασκάλους που να μην κοιτάζουν το ρολόι τους».

Τέτοια ερεθίσματα —όπου δεν απουσιάζει το συναισθηματικό στοιχείο— δεν είναι αδόκιμα για τα δικά μας θέματα, ενώ —αντίθετα— έχουν το πλεονέκτημα της αμεσότητας των ερευνητικών αναζητήσεων. Αρκεί μόνο από εκεί και πέρα να ακολουθηθεί αυστηρή επιστημονική, αντικειμενική μεθοδολογία. Το πρώτο, λοιπόν ερώτημα —με τα παρεπόμενά του— ήταν σχετικό με τον έλεγχο της αρχικής υπόθεσης ότι η αποξένωση του δασκάλου από το παιδαγωγικό έργο —τουλάχιστον σε σχέση με τις κοινότητες— είναι αντίθετη με τις πραγματικές του προθέσεις και επιθυμίες· και ανάλογα με την επιβεβαίωση ή τη διάψευση αυτής της υπόθεσης η ανάγκη να διερευνηθούν τα αίτια που οδήγησαν αντίστοιχα στην ανατροπή ή τη διαιώνιση των πραγμάτων.

Εδώ όμως προκύπτει ένα άλλο σημείο που επιβάλλεται να επισημανθεί: Πρόκειται για τις δυσκολίες που αντιμετωπίζει, —όχι αναπάντεχα— ο ερευνητής σε τέτοια θέματα. Δεν είναι μόνο η ανυπαρξία αρχείων και συλλόγων, έργων υποδομής και ειδικών μονογραφιών, η απροθυμία και συχνά η δυσπιστία των δημόσιων υπηρεσιών προς τους ερευνητές. Αυτά —επιτέλους— είναι κοινά για όλες τις λεγόμενες κοινωνικές επιστήμες. Σε μας όμως είναι επιπλέον και η έλλειψη οποιουδήποτε είδους επιστημοσύνης, και η άκριτη και ανεξέλεγκτη αδιάκοπη αντιγραφή πληροφοριών, η αοριστία και η σύγχυση στην ορολογία που χαρακτηρίζουν το υπόβαθρο στο οποίο θα έπρεπε να μπορούμε να στηριχτούμε. Δύο χαρακτηριστικά παραδείγματα αρκούν για τώρα:

Ο Γεώργιος Παλαιολόγος στη Γενική Παιδαγωγική του, σχολιάζοντας επιφυλάξεις για τη λειτουργία των μαθητικών κοινοτήτων σε παλαιότερες εποχές σημειώνει τα ακόλουθα (οι υπογραμμίσεις δικές μου):

Σελ. 498
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 479
    1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

    «ΦΡΟΝΙΜΟΥΣ ΔΕΣΗΟΙΝΙΔΑΣ ΚΑΙ ΑΡΙΣΤΑΣ ΜΗΤΕΡΑΣ»

    ΣΤΟΧΟΙ ΠΑΡΘΕΝΑΓΩΓΕΙΩΝ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ

    ΣΤΟΝ 19ο ΑΙΩΝΑ

    ΣΙΔΗΡΟΥΛΑ ΖIΩΓOΥ-ΚΑΡΑΣTΕΡΓIOΥ

    Το φύλο των μαθητών αποτέλεσε σημαντική μεταβλητή στη διαδικασία της εκπαίδευσης. Τον 19ο αι. επικρατεί η αντίληψη που διαχωρίζει από πολύ νωρίς ανδρικούς και γυναικείους ρόλους μέσα και έξω από το σπίτι, και διαφορετικές σφαίρες δραστηριότητας για τα δύο φύλα.1 Η δύναμη και οι αντιθέσεις αυτής της άποψης αποτέλεσαν το επίκεντρο για τις παιδαγωγικές συζητήσεις, επηρέασαν την εκπαιδευτική πολιτική και μορφοποίησαν την εκπαιδευτική πράξη στον 19ο αι.

    Με την εισήγησή μου αυτή προσπαθώ να διακρίνω πως διαμορφώθηκε o προβληματισμός για την εκπαίδευση των κοριτσιών στο επίπεδο της Δημοτικής και Μέσης - Ανώτερης εκπαίδευσης, μια και το δικαίωμα για συμμετοχή των κοριτσιών στις διάφορες εκπαιδευτικές βαθμίδες παραχωρήθηκε σταδιακά. Ενώ δηλαδή η Δημοτική, Μέση και Ανώτατη Εκπαίδευση των αγοριών ρυθμίζεται νομοθετικά την ίδια εποχή (1834, 1836, 1837), παραχωρούνται στις μαθήτριες ίσες εκπαιδευτικές ευκαιρίες στο επίπεδο της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης έναν αιώνα σχεδόν αργότερα, με τη μεταρρύθμιση του Ελ. Βενιζέλου στα 1929. Στον 19ο αι. διακρίνουμε καθαρά τη σχετική προβληματική σε δύο επίπεδα: αμέσως μετά τον Αγώνα αναγνωρίζεται το δικαίωμα της Ελληνίδας για συμμετοχή στη Δημοτική Εκπαίδευση2 και στην τελευταία

    1. «Women's life is essentially domestic, public life being confined to men», A. Comte, A General View of Positivism, tr. J. H. Bridges, London 1865, p. 226.

    2. Σε διακήρυξη της Πελοποννησιακής Γερουσίας του 1822 τονίζεται: «Μην αμελήσετε την παιδείαν των αγαπητών Σας τέκνων αρρένων τε και θηλέων», Εφημερίς των φιλομαθών, έτ. ΙΓ', αρ. 560 (18-5-1865), σ. 663. Στο Νομοθετικό Διάταγμα της 6/18 Φεβρουαρίου