Συγγραφέας:Διεθνές Συμπόσιο
 
Τίτλος:Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:1
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Συντελεστές:Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού
 
Έτος έκδοσης:1986
 
Σελίδες:725
 
Αριθμός τόμων:2 τόμοι
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Βιβλιογραφία
 
Διεθνή Συμπόσια
 
Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Μαθητεία και εργασία
 
Νεανικά έντυπα
 
Νεανικές οργανώσεις
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ευρώπη
 
Χρονική κάλυψη:Μεσαίωνας-20ός αιώνας
 
Περίληψη:Το βιβλίο αυτό περιέχει τα πρακτικά του πρώτου επιστημονικού συμποσίου που διοργάνωσε η επιτροπή του ΙΑΕΝ σε συνεργασία με την Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού. Το συμπόσιο, με θέμα «Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας», έγινε στο αμφιθέατρο του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών από τη 1 έως τις 5 Οκτωβρίου 1984.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 28.86 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 425-444 από: 730
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/425.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΑ ΟΙΚΙΑΚΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ:

ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ ΕΚΔΟΧΕΣ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΕΙΩΝ ΚΑΘΗΚΟΝΤΩΝ

EΛENH ΕΛΕΓΜΙΤΟΥ, ΑΛΕΞΑΝΔΡΑ ΜΠΑΚΑΛΑΚΗ

Η οικιακή οικονομία περιλαμβανόταν σε προγράμματα αρκετών δευτεροβάθμιων σχολείων θηλέων ήδη από τα μέσα του 19ου αιώνα. Συνέχισε να διδάσκεται αποκλειστικά στα κορίτσια μέχρι την καθιέρωση της συνεκπαίδευσης το 1979.

Τα παλιότερα εγχειρίδια1 που εντοπίσαμε και που γράφτηκαν με σκοπό να χρησιμοποιηθούν στην εκπαίδευση είναι: η Ελληνική Οικιακή Οικονομία - θεωρητική και πρακτική του Ξενοφώντος Δ. Ζυγούρα (1875), η Επιτομή της Οικιακής Οικονομίας του ίδιου συγγραφέα (1878) και η Οικιακή Οικονομία της Σαπφούς Λεοντιάδος (1887).2

1. Αποτέλεσμα μιας πρώτης προσέγγισης στο θέμα και μέρος μιας ευρύτερης ανολοκλήρωτης ακόμα έρευνας για την ιστορία της οικιακής οικονομίας στην ελληνική εκπαίδευση η ανάλυση που διατυπώσαμε εδώ έχει αναγκαστικά προσωρινό χαρακτήρα.

Η κ. Κ. Γκότση μας έδωσε αντίτυπα εγχειριδίων που έχουν αποσυρθεί από το εμπόριο. Η κ. Ε. Ξηροτύρη μας χάρισε τα δικά της βιβλία και η κ. Ε. Φουρναράκη μας παρέπεμψε στα παλιότερα συγγράμματα οικιακής οικονομίας. Τις ευχαριστούμε θερμά.

2. Μόνο για ένα απ' αυτά τα βιβλία έχουμε τη βεβαιότητα ότι χρησιμοποιήθηκε στην ελληνική εκπαίδευση: η Επιτομή της οικιακής οικονομίας (συνταχθείσα προς χρήσιν των δημοτικών σχολείων και των παρθεναγωγείων) εκδόθηκε στην Αθήνα και φέρει την υπογραφή του υπουργού εκκλησιαστικών και δημοσίας παιδεύσεως Α. Κουμουνδούρου, o οποίος το συνιστά "ως χρήσιμον βιβλίον εν ταις ανωτέραις του συνδιδακτικού τάξεσι". Η Ελληνική Οικιακή Οικονομία - θεωρητική και πρακτική του Ξενοφώντος Δ. Ζυγούρα και η Οικιακή Οικονομία της Σαπφούς Λεοντιάδος εκδόθηκαν στην Κωνσταντινούπολη και φέρουν την άδεια του αρμόδιου αυτοκρατορικού υπουργείου. Το γεγονός αυτό δε σημαίνει βέβαια ότι ήταν άγνωστα στην Ελλάδα. Το αντίθετο μπορούμε να βεβαιώσουμε τουλάχιστο για το σύγγραμμα της Λεοντιάδος που παρουσιάζεται σε ειδικό άρθρο της Εφημερίδας των Κυριών (έτος Α', 1887, αρ. 30, σ. 6) που το συνιστά μάλιστα για σχολική χρήση.

Β 4

Σελ. 425
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/426.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Οι συγγραφείς εξαίρουν τη συμβολή των αρχαίων Ελλήνων και ιδιαίτερα του Ξενοφώντος στην οικονομία, επαναλαμβάνοντας τις παραινέσεις του "Οικονομικού" για τάξη, λιτότητα, πειθαρχία, εργατικότητα και συστηματικό καταμερισμό εργασιών, αρμοδιοτήτων και δικαιοδοσιών στον οίκο.

Ο Ζυγούρας (1875: 30-32) βρίσκει άτοπο το χαρακτηρισμό της πολιτικής οικονομίας ως επιστήμης και της οικιακής (που συνήθως αποκαλεί απλώς οικονομία) ως τέχνης, μια και θεωρεί ότι όχι μόνο διέπονται από τις ίδιες αρχές, αλλά η πολιτική οικονομία έχει την αφετηρία της στην οικιακή. Η Λεοντιάς (1887 στο σύνολο) αποκαλεί την οικιακή οικονομία "επιστήμη και τέχνη" και θεωρεί (1887: 283) ότι ως τέχνη έχει το "πρακτικόν αυτής μέρος" και ως επιστήμη το θεωρητικόν.

Οι συγγραφείς διαφέρουν ως προς την αξιολόγηση του θεωρητικού και του πρακτικού μέρους της οικιακής οικονομίας, δηλαδή την προτεραιότητα που δίνουν στις γενικές αρχές της οικονομίας και τις συμβουλές για τη διεκπεραίωση συγκεκριμένων εργασιών. Ο Ζυγούρας (1878: ζ', 13) ψέγει τους Ευρωπαίους, γιατί αντίθετα με τους αρχαίους Έλληνες που καλλιέργησαν την (οικιακή) οικονομία "ως πρώτιστον μάθημα καλής ανατροφής", αυτοί την υποβίβασαν σε πρακτικές συμβουλές, και έδωσαν προτεραιότητα στην πολιτική οικονομία. Ακόμη (1878: στ') αντιπαραβάλλει την ελληνική οικονομία με τη "νόθο και ποταπή διδασκαλία [που] εξαρτά την οικογενειακήν ευδαιμονίαν από την κομψήν περικόσμησιν του οίκου, από τυπικάς τινας συνταγάς προς καθαρισμόν επίπλων, σκευών και φορεμάτων και τέλος από νόθον τινά καλαισθησίαν...". Η Λεοντιάς (1887: 281) πιστεύει ότι τα πρακτικά ζητήματα "δεν συγκροτούσιν το σοβαρόν και πλουτοφόρον βάθος της εννοίας [της οικιακής οικονομίας], αλλ' ανήκουσιν εις εν σημείον του εκτεταμένου πλάτους αυτής".

Αντίθετα με τον Ζυγούρα που θεωρεί τα πρακτικά ζητήματα υποδεέστερα, η Λεοντιάς (1887: ε') απολογείται για το ότι αρχίζει "από του πρακτικού μέρους" και αυτό προτάσσει "όπερ ίσως θέλη φανή παράδοξός τις νεωτερισμός", αλλά εξηγεί ότι "πολλώ δε μάλλον εις τούτο το μάθημα, όπερ παν άλλο επί της εποπτείας και της πείρας θεμελιούται, και εκ ταύτης εξάγονται αμέσως αι θεωρίαι και οι κανόνες αυτού".

Οι διαφορές των συγγραφέων όμως δε σταματούν στην προτεραιότητα Θεωρίας και πρακτικής. Ο Ζυγούρας (1875: 36, 1878: 12) ανάγει την οικιακή οικονομία στην ανάγκη του ανθρώπου για φειδώ, ενώ η Λεοντιάς (1887: 10) πιστεύει ότι "η σπουδαιότατη επιστήμη και τέχνη" γεννιέται "εκ της εν τω οίκω πρώτης ταύτης σπουδαιότατης ενεργείας και κινήσεως και ζωής".

Ο Ζυγούρας (1875: 30-32) συμφωνεί με τον καθηγητή "Μετζιέρο" (M. L. Mezières) που το 1853 στο σύγγραμμα του L'Economie θεωρεί ότι η πολιτική οικονομία αφορά τον εθνικό πλούτο, ενώ η ιδιωτική (η οικιακή) τον ατομικό "όστις αποκτάται διά της εργασίας, συντηρείται διά της φειδούς και

Σελ. 426
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/427.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

αυξάνει διά της τάξεως και καρτερίας". Ο Ζυγούρας αναπτύσσει στις υποψήφιες οικοδέσποινες τις αρχές και τις διαδικασίες της απόκτησης, συντήρησης και αύξησης του πλούτου, προσθέτοντας την επένδυση στην τάξη και την καρτερία. Ο πλούτος, που η διαχείριση του είναι καθήκον της οικοδέσποινας, επιτρέπει την οικογενειακή ευδαιμονία, η οποία ορίζεται ως η ικανοποίηση αναγκών του πρέπει πάντα να εμπίπτουν στα όρια της λιτότητας η οποία ταυτίζεται με την ηθικότητα (Ζυγούρας, 1875, 1878: στο σύνολό τους) και επιτρέπει επίσης την αγαθοεργία (1875: 35). Τέλος, ο πλούτος είναι το μέσον με το οποίο ο άνθρωπος επιζητεί την φυσική, ηθική και διανοητική τελειότητα (Ζυγούρας, 1875: 181). Η μόνη ουσιαστική παρέκκλιση του Ζυγούρα από το επίκεντρο του, τον πλούτο, είναι η ενασχόλησή του με τη συμπεριφορά της οικοδέσποινας προς τους οικείους της και ιδιαίτερα "προς τους νοσούντας" στο τελευταίο κεφάλαιο της Επιτομής, "Η Διεύθυνσις του οίκου".

Η Λεοντιάς δέχεται ότι η οικιακή οικονομία πραγματεύεται την απόκτηση, συντήρηση και αύξηση του οικογενειακού πλούτου. Ωστόσο, το ζήτημα την απασχολεί μόνο μερικώς, και πριν ασχοληθεί μαζί του (κεφ. Δ') συζητάει την επιλογή θέσης, επίπλωσης και διακόσμησης της κατοικίας (κεφ. A'), την "σωματικήν, ηθικήν και καλαισθητικήν κατάστασιν των αρχικών προσώπων της οικίας" (κεφ. Β') και τα καθήκοντα τους προς αλλήλους και τρίτους (κεφ. Γ'). Επίσης στο δεύτερο από τα τρία κεφάλαια που αφιερώνει στον πλούτο, και που αφορά τη χρήση του, η Λεοντιάς αναφέρεται στη "θεραπεία των αναγκών από οικονομικήν και υγιεινήν έποψιν" και παραθέτει διεξοδικές οδηγίες για την επεξεργασία των τροφίμων, τη φροντίδα των ρούχων, την "ιατρική της οικίας, φαρμακολογία και νοσηλεία οικιακή". Τέλος, εξαίρει και αυτή τη λιτότητα, αλλά δίνει μεγαλύτερη έμφαση από όσο ο Ζυγούρας στη φιλοκαλία που μεταμορφώνει και φαιδρύνει τα ευτελέστερα υλικά (Λεοντιάς, 1887: 57-61 ).3

Η ευρύτερη έννοια που δίνει η Λεοντιάς στην οικιακή οικονομία εξάλλου φαίνεται από το γεγονός ότι εντάσσει την εκπαίδευση στα του πλούτου στη γενικότερη "σωματικήν και πνευματικήν παρασκευήν του ανθρώπου, ανδρός και γυναικός, όπως γένωνται άξιοι [. . . ] προβιβασταί του οικογενειακού βίου από υλικήν και ηθικήν έποψιν" (1887: 282), καθώς και από το χαρακτηρισμό της οικιακής οικονομίας ως "επιστήμης και τέχνης του οικογενειακού βίου"

3. Η Λεοντιάς (1877: 60) είναι σαφής ότι η φιλόκαλος "δεν συγχέει ποσώς την πολυτέλειαν μετά του καλού". Ο Ζυγούρας πάλι (1875: π.χ. 99) επανειλημμένα καταγγέλλει ευθέως τα "ποικιλτικά" έργα των γυναικών ως άγονη εργασία. Οι απόψεις αυτές φαίνεται να απαντούν έμμεσα στο ζήτημα του κατά πόσο η διδασκαλία εργόχειρων στα παρθεναγωγεία έστρεφε τις μαθήτριες στην πολυτέλεια και την επιδειξιομανία, κυρίως όταν συνδυάζονταν με "ψευδοφραγκισμό" και "ψιττακισμό"' ζήτημα που, όπως επισημαίνει η Σ. Ζιώγου-Καραστεργίου (1983: 91, 110, 113, 176) απασχόλησε εκπαιδευτικούς και διανοούμενους που ασχολήθηκαν με τη γυναικεία εκπαίδευση.

Σελ. 427
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/428.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

(1887: 282) ή "της ενεργείας και κινήσεως και ζωής της κατ' οίκον κοινωνίας και πολιτείας" (1887:10).

Και οι δύο συγγραφείς θεωρούν την εργασία των γυναικών στον οίκο σημαντικό καθήκον όχι μόνο προς την οικογένεια τους, αλλά και την κοινωνία γενικότερα, και πιστεύουν ότι για να διεκπεραιώσουν οι γυναίκες το έργο τους χρειάζονται την κατάλληλη εκπαίδευση,

Η Λεοντιάς (1887: 51) συνιστά η οικοδέποινα να είναι απόφοιτη "προπαιδευτικής σχολής ή γυμνασίου" και να κατέχει την οικιακή οικονομία, ενώ o Ζυγούρας δίνει ιδιαίτερο βάρος στην εκπαίδευση περί τα οικονομικά. Τα εφόδια που θεωρεί απαραίτητα προκειμένου να επιτελέσουν οι γυναίκες το καθήκον της συντήρησης και της αύξησης του πλούτου περιλαμβάνουν γενικές έννοιες και αρχές της οικονομίας, καθώς και οδηγίες για επενδύσεις, αγοραπωλησίες και συναλλαγές με την τράπεζα που περιέχονται στα συγγράμματα του.

Οι συγγραφείς αναγνωρίζουν τη δυνατότητα των γυναικών να εργαστούν βιοποριστικά είτε αξιοποιώντας τις οικιακές τέχνες είτε ασχολούμενες με το εμπόριο, την καταστιχογραφία, την εργασία σε τηλεγραφεία και τηλεφωνεία, την παιδαγωγία, τη μαιευτική, τη νοσηλευτική, τη φαρμακευτική, τις καλές τέχνες, και κατά την Λεοντιάδα (1887: 109, 110) και με την ιατρική. Συνιστούν τη βιοποριστική απασχόληση κυρίως σε γυναίκες που έχουν οικονομική ανάγκη και πάντως βρίσκουν καταλληλότερη την κατ' αποκοπή εργασία που συνδυάζεται ευκολότερα με τη φροντίδα του σπιτιού, από τη μισθωτή (Ζυγούρας, 1875:103,1878:61, Λεοντιάς, 1887:130).

Η ανάθεση της φροντίδας του σπιτιού στις γυναίκες προκύπτει από τι£ φυσικές τους ιδιότητες. Η Λεοντιάς (1887: 106) θεωρεί ότι η οικιακή οικονομία αφορά και τα δύο φύλα, μια και o άνδρας "οφείλει να είναι πρώτος γνώστης και εργάτης [της] ως εν γένει αρχηγός της οικογένειας". Όμως η γυναίκα "είνε πεπλασμένη διά σώματος λεπτότερου και αισθητικοτέρου [... ] και πεπροικισμένη δε είνε διά πνεύματος, όπερ υπερβαίνει το του ανδρός κατά την οξύνοιαν, την φανταστικότητα και την προβλεπτικότητα του νου, το στοργικόν και το συμπαθές και το προαισθητικόν της καρδίας, και κατά την υπομονήν και την θεοσέβειαν ελασσούται δε κατά το δειλόν και το φιλύποπτον και το προφυλακτικόν και το άτολμον. Αύται δε αι ιδιότητες, σωματικαί και ψυχικαί καταδεικνύουσιν αυτήν ικανωτέραν και αρμοδιωτέραν του ανδρός εις τα εντός του οίκου..." (1887: 11-12). Οι πρωταρχικές υποχρεώσεις της γυναίκας είναι στο σπίτι, στο "βασίλειον κράτος" της (Λεοντιάς: 1887: 11), όπου κυριαρχεί ως "αληθής βασίλισσα" δίπλα στον "αληθή αρχηγό", το σύζυγό της (Λεοντιάς: 1887:86).

Ο Ζυγούρας πάλι (1875: 20) θεωρεί εφόδια για τα οικιακά έργα τη φυσική οξύνοια, την ευαισθησία και την υπομονή της γυναίκας ως προς την

Σελ. 428
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/429.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

οποία υπερτερεί του τολμηροτέρου, δραστηριοτέρου, ισχυρότερου και καλυτέρου στο "επιχειρείν" άνδρα. Ο οίκος είναι η "παλαίστρα" της γυναίκας (Ζυγούρας, 1878: ε') και η οικονομία ο "θείος" της σκοπός που χωρίς αυτόν η ζωή της "εκμηδενίζεται επί τοσούτον ώστε καθίσταται χειρότερα και αυτών των θηλέων ζώων" (1878:105).

Οι φυσικές διαφορές γυναικών και ανδρών παρουσιάζονται ως συμπληρωματικές ιδιότητες. Η Λεοντιάς (1887: 14) θεωρεί ότι η συζυγική συμβίωση "βασίζεται στη φυσική διαφορά ανδρών και γυναικών" που καθαγιάζεται με το γάμο, και προειδοποιεί (1878: 65-68) να διευκολύνουν το έργο των γυναικών με κάθε τρόπο. Προπάντων ο άνδρας "οφείλει να έχη διά παντός εν νω ότι η γυνή είνε πεπλασμένη ούτως υπό του Θεού διά να είνε η χαρά και η ευδαιμονία της οικογενείας· ότι είνε ίση αυτώ ενώπιον του Θεού και της φύσεως. .." (Λεοντιάς, 1887: 67). Ο Ζυγούρας (1875: 106-107) είναι κατηγορηματικός στο ζήτημα της ανάθεσης του οικογενειακού βαλαντίου στις γυναίκες και επισημαίνει ότι "υπάρχουν πολλοί άνδρες δύσπιστοι και αλλαζόνες, φρονούντες ότι είναι ταπείνωσις να υποκύπτωσιν εις τας οικονομικάς προσταγάς της γυναικός, ευρίσκοντες ούτως ευρείαν ελευθερίαν εις την οδόν της ασωτείας και της φαυλοβιότητος". Οι συγγραφείς επίσης τονίζουν τις αποκλειστικές δικαιοδοσίες της οικοδέσποινας στην επίβλεψη και την ανατροφή των παιδιών.4

4. Το ζήτημα της φύσης και του προορισμού των γυναικών αυτή την εποχή είναι ιδιαίτερα κρίσιμο: πολέμιοι και υπέρμαχοι της εκπαίδευσης των γυναικών και της πρόσβασης τους στα δημόσια γενικά στηρίζουν τα επιχειρήματα τους σε εκτιμήσεις που αφορούν τις φυσικές διαφορές των φύλων. Η Λεοντιάς και ο Ζυγούρας δεν θεωρούν την ενασχόληση των γυναικών με την οικιακή οικονομία απόρροια της υποδεέστερης φύσης τους, αλλά κάποιων γυναικείων ιδιοτήτων που τις παρουσιάζουν ως θετικές. Όπως παρατηρεί η Α. Ψαρρά (1979: 4-10) για τις αρθρογράφους των περιοδικών Θάλεια και Ευρυδίκη, οι συγγραφείς δεν ανάγουν τις διαφορές των φύλων σε ανωτερότητα και κατωτερότητα. Οι απόψεις τους που προσιδιάζουν στις απόψεις της Κ. Κεχαγιά και της Αικ. Λασκαρίδου, διαφέρουν βέβαια από τις ριζοσπαστικότερες θέσεις της Κ. Παρρέν (Ζιώγου-Καραστεργίου, 1983: 254-256). Η Λεοντιάς και o Ζυγούρας ταυτίζουν τη γυναίκα κυρίως με την αναπαραγωγική λειτουργία της στο σπίτι, αλλά θεωρούν τη συνδρομή της στην οικογένεια και την πολιτεία πολύτιμη και τονίζουν τον εκπολιτιστικό χαρακτήρα της γυναικείας εκπαίδευσης. Προβάλλουν δηλαδή την αντίληψη ότι η εκπαίδευση των γυναικών είναι απαραίτητη κυρίως γιατί θα εξασφαλίσει καλύτερες συνθήκες στους άντρες και τα παιδιά στην οικογένεια, που είναι πολύ διαδεδομένη στην Ευρώπη τον 19ο αιώνα (Deem, 1978: 5).

Οι απόψεις του Ζυγούρα και της Λεοντιάδος είναι μετριοπαθείς σε σύγκριση με τις ριζοσπαστικότερες θέσεις της Παρρέν για την εργασία ως απαραίτητη προϋπόθεση της γυναικείας χειραφέτησης. Διαφέρουν όμως ριζικά από τις αντιλήψεις λογίων όπως o Γ. Μανούσος. Παιδαγωγική διαιτητική και παιδαγωγία (1884: 213-223), η Άννα Σερουίου, εκδότρια και διευθύντρια του εβδομαδιαίου περιοδικού Οικογένεια (1897), o Αριστοτέλης Σπαθάκης και ο Σιμωνίδης Βλαβιανός που αρθρογραφούν στο ίδιο περιοδικό, καθώς και o

Σελ. 429
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/430.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Τα δευτεροβάθμια σχολεία θηλέων όπου διδασκόταν η οικιακή οικονομία εκπαίδευαν από κοινού εύπορες υποψήφιες οικοδέσποινες και (κυρίως υπότροφες) δασκάλες. Παράλληλα με τα μαθήματα τους οι μαθήτριες ασχολούνταν συγχρόνως με εργόχειρα και, ραπτική που απορροφούσαν πολύ μεγαλύτερο μέρος του χρόνου τους από ό,τι. η οικιακή οικονομία (Ζιώγου-Καραστεργίου, 1983:90-91,119-120,147,155).

Προς το τέλος του 19ου αιώνα η διδασκαλία του μαθήματος επεκτάθηκε και σε κορίτσια φτωχών οικογενειών, όπως εκείνα που παρακολουθούσαν τη "Σχολή της Κυριακής των απόρων Γυναικών και Κορασίων του Λαού" (1890) ή που φοιτούσαν στην "Οικοκυρική και Επαγγελματική Σχολή" της "Ενώσεως των Ελληνίδων" (1897).

Το περιεχόμενο των συγγραμμάτων που εξετάσαμε δείχνει ότι η οικιακή οικονομία επικαλύπτεται ενμέρει από άλλα μαθήματα που προετοιμάζουν τις μαθήτριες για τα καθήκοντα τους στο σπίτι' υπόσχεται όμως ένα γενικότερο θεωρητικό πλαίσιο που θα τις βοηθήσει να αξιοποιήσουν τις επιμέρους γνώσεις τους. Αν κρίνουμε τουλάχιστο από την ύλη αυτή το μάθημα αποσκοπεί να προετοιμάσει τις εύπορες κόρες για το ρόλο της οικοδέσποινας στην αστική οικογένεια και συγχρόνως να εισαγάγει μαθήτριες χαμηλότερων εισοδημάτων στο πρότυπο της οικιακής ευημερίας που ισχύει για τις "πολιτισμένες" τάξεις.

Παρόλο που ο οικογενειακός πλούτος και ο οικιακός βίος αποτελούν αδιαίρετες όψεις της αστικής οικιακής ευημερίας, η διαφορετική έμφαση του Ζυγούρα και της Λεοντιάδος στις όψεις αυτές είναι ένδειξη ότι o όρος οικιακή οικονομία είναι από την αρχή ελαστικός. Η διαφορετική θεματολογία δύο εγχειριδίων που δημοσιεύονται στο πρώτο τέταρτο του 20ού αιώνα επιβεβαιώνει την ελαστικότητα του όρου και προαναγγέλλει τον κατακερματισμό της οικιακής οικονομίας σε εξειδικευμένους τομείς που κυριαρχεί στα εγχειρίδια αργότερα.

Η Ειρήνη Πράτσικα (1915) αφιερώνει έναν ολόκληρο τόμο σε πρακτικές συμβουλές για τον καθορισμό και τη συντήρηση του νοικοκυριού, ενώ η Αικατερίνη Βαρουξάκη (1923) θεωρεί την υγεία βάση του πλούτου και αφιερώνει το μεγαλύτερο μέρος του βιβλίου της στην απόκτηση και τη συντήρηση της. Και γι' αυτά τα. βιβλία όμως δεν μπορούμε να πούμε με βεβαιότητα αν χρησιμοποιήθηκαν στην εκπαίδευση και σε ποια έκταση. Η διδασκαλία του μαθήματος στα γυμνάσια θηλέων δε βασιζόταν απαραίτητα σε εγχειρίδιο.

μεταφραστής του Φενελώνος Χ. Νικολαΐδης Φιλαδελφεύς (1875), που θεωρούν τον οίκο ως τον μόνο κατάλληλο χώρο για τις γυναίκες και επιμένουν ακούραστα στις ολέθριες συνέπειες που συνεπάγεται η χειραφέτηση και η υπερβολική μόρφωση των γυναικών για την οικογένεια και το έθνος.

Σελ. 430
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/431.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Σύμφωνα με τις μαρτυρίες γυναικών που φοίτησαν στο γυμνάσιο, πριν από τον πόλεμο, φαίνεται ότι η διδασκαλία της οικιακής οικονομίας γινόταν χωρίς εγχειρίδια και το βάρος έπεφτε συνήθως στα εργόχειρα και τη ραπτική.

Τα πρώτα εγχειρίδια που χρησιμοποιήθηκαν συστηματικά στη μέση εκπαίδευση, αλλά και τις οικοκυρικές σχολές ήταν οι Γνώσεις Βρεφοκομίας της Ευσταθίας Λάμπρου (1953) και τα Στοιχεία Τροφογνωσίας και εφαρμογαί αυτής εις την παρασκευήν τροφών της Ευσταθίας Λάμπρου και της Αικατερίνης Αλεξοπούλου (1956). Η Οικιακή οικονομία - Διαιτητική και καλή συμπεριφορά της Ευγενίας Ξηροτύρη και της Πόπης Χουρδάκη (1959), καθώς και η Παιδοκομία και Νοσηλευτική της Ευγενίας Ξηροτύρη, που εκδόθηκε αργότερα, είχαν μεγάλη απήχηση και επανεκδόθηκαν πολλές φορές.

Αυτά τα πρώτα βιβλία ακολουθεί ένας μεγάλος αριθμός εγχειριδίων. Μέχρι το 1983 έχουν κυκλοφορήσει πάνω από 30 βιβλία τα περισσότερα από τα οποία εκδόθηκαν μετά το 1970. Τα εγχειρίδια γράφονται με βάση το αναλυτικό πρόγραμμα της οικιακής οικονομίας για κάθε τάξη και φέρουν την έγκριση του υπουργείου Παιδείας. Οι καθηγήτριες έχουν δικαίωμα να χρησιμοποιήσουν οποιοδήποτε από τα εγκεκριμένα βιβλία.5

Όπως συμβαίνει στα βιβλία του Ζυγούρα, της Λεοντιάδος, της Πράτσικα και της Βαρουξάκη, και στα μεταπολεμικά εγχειρίδια, o οίκος εμπεριέχει το σπίτι, την οικοσκευή, τα μέλη της οικογενείας και τους υπηρέτες, που αναφέρονται σπάνια στα νεότερα βιβλία και πάντα με την προσθήκη "αν υπάρχουν", Κάθε βιβλίο όμως πραγματεύεται λεπτομερώς μία ή περισσότερες επιμέρους διαστάσεις και λειτουργίες του οίκου. Αναφέρεται δηλαδή σε ξεχωριστούς τομείς της οικιακής οικονομίας που ανταποκρίνεται στις ενότητες της ύλης, όπως καθορίζονται στα αναλυτικά προγράμματα.

5. Αν και γνωρίζουμε ότι τα μεταπολεμικά εγχειρίδια χρησιμοποιήθηκαν στην εκπαίδευση, πρέπει να επισημάνουμε ότι η ανάγνωση τους και μόνο δεν επαρκεί για να καταλάβουμε ούτε το περιεχόμενο της διδασκαλίας του μαθήματος ούτε την απήχησή του.

Τα σχολικά βιβλία απευθύνονται στη νεότητα, αλλά φυσικά δεν παρέχουν καμιά ένδειξη για τις αντιδράσεις των παιδιών στα γραφόμενα. Ακόμη τα βιβλία φανερώνουν το περιεχόμενο του μαθήματος, όπως διατυπώνεται από τις/τους συγγραφείς πολλές φορές και όπως εγκρίνεται από το κράτος και όχι όπως διαμορφώνεται στην πράξη της διδασκαλίας. H διάσταση μεταξύ των δύο είναι ιδιαίτερα υπολογίσιμη στην περίπτωση της οικιακής οικονομίας. Μαζί με άλλα δευτερεύοντα μαθήματα (μουσικά, τεχνικά, γυμναστική) φαίνεται να ξεφεύγει αρκετά από την τυπολατρία και την ομοιομορφία, που, όπως επισημαίνουν ο Α. Δημαράς (21984) και ο Χ. Νούτσος (1979), διέπουν την ελληνική εκπαίδευση Σύμφωνα με τις μαρτυρίες καθηγητριών της οικιακής οικονομίας, η διδασκαλία του μαθήματος είχε έναν "ελεύθερο χαρακτήρα" που προέκυπτε από την ανάγκη των καθηγητριών να προσαρμόσουν το μάθημα στις "ανάγκες των μαθητριών", δηλαδή στα εκάστοτε κοινωνικά δεδομένα και από το γεγονός ότι η συμμόρφωση τους στο γράμμα των αναλυτικών προγραμμάτων δεν ήταν αντικείμενο άμεσου κρατικού ελέγχου.

Σελ. 431
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/432.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Ο όρος οικιακή οικονομία δεν απαντάει συχνά σ' αυτά τα εξειδικευμένα κείμενα. Στους τομείς της ενδυμασίας, της κατοικίας και της τροφογνωσίας ή διαιτητικής η έμφαση είναι κυρίως στην περιγραφή των πρώτων υλών, της σύνθεσης, της κατασκευής και της επεξεργασίας του υφάσματος, της κατοικίας (συμπεριλαμβανομένης και της οικοσκευής) και των τροφίμων, καθώς και στην αξιολόγηση των αγαθών με κριτήρια υγιεινής, αισθητικής και πρακτικότητας. Οι τομείς αυτοί ανταποκρίνονται σε ενότητες που θεωρούνται κατάλληλες για τις μικρότερες μαθήτριες, ενώ η οικογενειακή αγωγή, που πραγματεύεται τις ενδοοικογενειακές σχέσεις, τον οικογενειακό προϋπολογισμό, τη βρεφοκομία-παιδοκομία και την ανατροφή των παιδιών, διδάσκεται συνήθως στις μεγαλύτερες τάξεις, Η νοσηλευτική αφορά την περιποίηση αρρώστων στο σπίτι και η κοινωνική αγωγή αναπτύσσει τη δεοντολογία της καλής συμπεριφοράς. Οι τομείς αυτοί συνήθως συνοδεύουν την τροφογνωσία ή την οικογενειακή αγωγή.

To πολυδιάστατο της οικιακής οικονομίας μεταπολεμικά είναι βέβαια πλησιέστερο στην ευρύτερη αντίληψη της Λεοντιάδος παρά στην αυστηρή προσήλωση του Ζυγούρα στα ζητήματα του πλούτου. Πάντως φαίνεται ότι παρόλο που η οικιακή οικονομία καλύπτει ελάχιστο ποσοστό του χρόνου των μαθητριών (Νούτσος, 1979: 328-329), το μάθημα διευρύνεται για να συμπεριλάβει πρακτικές και θεωρητικές γνώσεις που παλιότερα αποτελούσαν μέρος ξεχωριστών μαθημάτων. Έτσι η διδασκαλία εργόχειρων και ραπτικής συμπεριλαμβάνεται στον τομέα της ενδυμασίας -τα σχετικά εγχειρίδια συνήθως περιλαμβάνουν και τις στοιχειώδεις τουλάχιστον βελονιές- ενώ η βρεφοκομία και η παιδαγωγική γίνονται κι αυτές μέρος της οικιακής οικονομίας.6

To περιεχόμενο των βιβλίων ποικίλλει κυρίως ανάλογα με το θέμα τους, Στο εσωτερικό κάθε τομέα τα: εγχειρίδια αλληλοεπικαλύπτονται σε μεγάλο βαθμό ως προς τις γνώσεις που παρέχουν, την οργάνωση του κειμένου και ενίοτε την ίδια τη διατύπωση. Ωστόσο, μαζί με τη μεταγλώττιση τους στη δημοτική και συχνά με την προσθήκη φωτογραφιών, τα εγχειρίδια που κυκλοφορούν προς το τέλος της δεκαετίας του '70 και μέχρι το '83 παρουσιάζουν κάποιες καινοτομίες στο περιεχόμενο, σε σχέση με τα πρώτα μεταπολεμικά βιβλία. Οι αναφορές στην ελληνοχριστιανική παράδοση αραιώνουν ή εκλείπουν, οι σχέσεις μεταξύ των μελών της οικογενείας παρουσιάζονται πιο ισότιμες και η ενδοοικιακή ιεραρχία λιγότερο αυστηρή· η ανατροφή των παιδιών

6. Η οικιακή οικονομία στο γυμνάσιο περιλαμβάνει γνώσεις και οδηγίες σχετικά με την ανατροφή των παιδιών που παλιότερα διδάσκονταν στα παιδαγωγικά μαθήματα και περιέχονταν σε ειδικά συγγράμματα, όπως η Οικιακή παιδαγωγική ή περί της κατ' οίκον αγωγής των παίδων του Αρ. Σπαθάκη (1889) και το σύγγραμμα του Γ. Μανούσου, που αφιερώνει και ειδικό κεφάλαιο σε συμβουλές "περί χρηστότητος ηθών, κοσμιότητος και καλής συμπεριφοράς" (1884: 224-238).

Σελ. 432
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/433.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

περιλαμβάνει έμφαση σε αξίες, όπως η δημιουργικότητα και η πρωτοβουλία· τα κεφάλαια της κοινωνικής αγωγής αναφέρονται στην "απλοποίηση" που έχει επέλθει στους κανόνες της καλής συμπεριφοράς και τέλος η κατανάλωση παρουσιάζεται ως βασική λειτουργία του νοικοκυριού και η αγωγή του καταναλωτή συνοδεύει την τροφογνωσία και την οικογενειακή αγωγή. Οι αλλαγές αυτές προκύπτουν από προσθήκες και αφαιρέσεις σε παλιότερα αντίστοιχα βασικά κείμενα που δεν ισοδυναμούν με ριζική αναδιοργάνωση των εγχειριδίων.7 Συγχρόνως, η προετοιμασία των γυναικών για τα καθήκοντα στον οίκο παραμένει σταθερός στόχος των βιβλίων.

Ορισμένες συγγραφείς αναφέρονται άμεσα στους στόχους του μαθήματος και των βιβλίων τους που είναι η προπαρασκευή των μελλοντικών συζύγων, μητέρων και νοικοκυρών, καθώς και στις έμφυτες κλίσεις των γυναικών που τις καθιστούν αποκλειστικά κατάλληλες για την οικιακή εργασία, και ακόμη στις ανάγκες τους που ικανοποιούνται με την αδιάλειπτη προσφορά. Για παράδειγμα, η Ευσταθία Λάμπρου (1953: 118) παραθέτει «τα του αποστόλου Παύλου: "Η γυνή θα σωθή με την τεκνογονίαν και την ανατροφήν των τέκνων της" (A' Τιμ. β' 15)»· η Ευγενία Ξηροτύρη (1959: 4) εξηγεί ότι το βιβλίο της προσπαθεί να μεταδώσει γνώσεις που πρέπει να ξέρει "μια καλή οικοκυρά διά να δυνηθή να ανταποκριθή εις τας ανάγκας της ζωής της οικογενείας της" και η Βαρβάρα Τρομπέτα (1973: 5) αναφέρει ότι το μάθημα "προσπαθεί να προετοιμάση τας μητέρας της νέας γενεάς να φανούν άξιαι του ρόλου των".

Αυτά τα βιβλία ωστόσο, καθώς και εκείνα που δεν περιέχουν άμεσες αναφορές στο γενικό προορισμό των γυναικών, παρέχουν απρόσωπα διατυπωμένες πληροφορίες και αξιολογήσεις που αφορούν τις πρώτες ύλες ή την επεξεργασία αγαθών η οποία προϋποθέτει εξωοικιακή και ειδικευμένη εργασία (π.χ. συζητούν την κατασκευή διαφόρων υφασμάτων, ειδών υγιεινής, βιομηχανικών ταπήτων, επίπλων, την επεξεργασία τροφίμων κτλ.). Οι "αντικειμενικές" πληροφορίες στα βιβλία συνυπάρχουν με περιγραφές των καθηκόντων της νοικοκυράς και με συμβουλές που συχνά διατυπώνονται εξίσου απρόσωπα, πράγμα που προσδίδει στη δεοντολογία της οικιακής εργασίας έναν επίσημο και αντικειμενικό χαρακτήρα.8 Οι κανόνες εργασίας που περιέχονται ή προϋποτίθενται

7. Σε γενικές γραμμές οι καινοτομίες αποσκοπούν στον εκσυγχρονισμό κάπως αξιών και προτύπων, που επαναλαμβάνουν το προαστικό ιδεολογικό αμάλγαμα, όπως διαπιστώνει η Α. Φραγκουδάκη (1978: 135-137) στα αναγνωστικά του δημοτικού, διατηρώντας όμως πολλά από τα βασικά του στοιχεία, και κυρίως αυτά που συνεπάγεται το φυσικό του θεσμού της οικογένειας. Αντίθετα όμως με τα αναγνωστικά, που προσανατολίζουν τα παιδιά στους παραδοσιακούς τρόπους αντίληψης και ζωής στην αγροτική κοινωνία (Φραγκουδάκη, 1978: 49), τα βιβλία της οικιακής οικονομίας προβάλλουν τη ζωή στην πόλη.

8. Αναλύοντας τις μαρτυρίες που συγκέντρωσε από αγγλίδες νοικοκυρές, η Ann Oakley (1974: 110-112, 183-184) γράφει ότι οι κανόνες και τα κριτήρια εργασίας τις βοηθούν

Σελ. 433
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/434.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

στα βιβλία αποσκοπούν στην ελαχιστοποίηση του χρόνου και του χρήματος που απαιτεί κάθε εργασία και στη μεγιστοποίηση της απόδοσης της νοικοκυράς σε κάθε δουλειά. Η ορθολογιστική χρήση του χρόνου όμως δεν λιγοστεύει το συνολικό χρόνο της εργασίας της, αλλά κυρίως της επιτρέπει να κάνει περισσότερα.9

Οι ουδέτερες περιγραφές της οικοσκευής απαντούν εξίσου αντικειμενικά στο ζήτημα τι πρέπει να περιλαμβάνει το σπίτι. Οι λεπτομερείς περιγραφές διαφόρων ειδών ίσως προδίδουν μία τάση των συγγραφέων για τυπολατρία. Ωστόσο, τουλάχιστον στα παλαιότερα βιβλία οι περιγραφές π.χ. τι είναι λεκάνη αποχωρητηρίου, μπιντές, ηλεκτρική κουζίνα κτλ. θα πρέπει να αποσκοπούσαν στη σύσταση τέτοιων ειδών σε μαθήτριες που πιθανόν δεν ήταν εξοικειωμένες με τη σύγχρονη οικοσκευή. Οι συμβουλές για τη χρήση και την τοποθέτηση διαφόρων ειδών της οικοσκευής προϋποθέτουν την ύπαρξη των ειδών αυτών ως απαραίτητων στοιχείων του σύγχρονου σπιτιού.

Από τις καινοτομίες που εμφανίζονται στα εγχειρίδια που κυκλοφορούν μετά τα μέσα της δεκαετίας του '70 ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι αναφορές στην εξωοικιακή εργασία των γυναικών που γίνονται διεξοδικότερες στα πιο πρόσφατα βιβλία, χωρίς όμως συγκεκριμένες αναφορές στα επαγγέλματα τους.

Η καινούρια ιδιότητα των γυναικών γίνεται αφορμή για μεμονωμένα σχόλια που ενθαρρύνουν τη συμμετοχή των ανδρών στα οικιακά. Οι άνδρες πρέπει να βοηθούν στο σπίτι τώρα. Τα σχόλια όμως αυτά δεν αναιρούν τον πρωταρχικό χαρακτήρα της γυναικείας απασχόλησης στο σπίτι. Έτσι στο ίδιο εγχειρίδιο και μάλιστα στην ίδια σελίδα (Παπαγεωργίου, 1983: 31) προτρέπεται ο άνδρας «να συνειδητοποιήσει πως για το νοικοκυριό και για τα παιδιά του έχει τις ίδιες ακριβώς ευθύνες με τη γυναίκα του» και η εργαζόμενη μητέρα μικρών παιδιών πληροφορείται ότι «η καλύτερη λύση του προβλήματός της είναι να μην εργάζεται κατά τα πρώτα τους χρόνια (1-5 ετών)». (Στα

να αντιλαμβάνονται τις επιμέρους εργασίες ως ένα ενιαίο σύνολα, «μια δουλειά», ότι εκφράζουν την προσωπική τους ευθύνη για το σπίτι, και τέλος ότι η ικανοποίηση που νιώθουν οι νοικοκυρές από την εργασία τους εξαρτάται από τη συμμόρφωση τους σε κανόνες και κριτήρια στις απαιτήσεις του νοικοκυριού. Οι νοικοκυρές αντικειμενοποιούν τις απαιτήσεις αυτές και τους κανόνες — τα νιώθουν σαν κάτι έξω από αυτές. Τα σχολικά εγχειρίδια φαίνεται να ενισχύουν ακριβώς αυτό το αίσθημα. Ακόμη, σύμφωνα με τα ευρήματα της Oakley, οι κανόνες και τα κριτήρια συμβάλλουν στη μεγέθυνση των εργασιών: Όσο υψηλότερες οι απαιτήσεις της νοικοκυράς, τόσο περισσότερες και οι ώρες της εργασίας της.

9. Το αντίθετο θα ήταν παράδοξο, μια και, όπως επισημαίνει η ομάδα εργασίας της Σκούπας (1979: 75), η οικιακή εργασία παρουσιάζεται στις γυναίκες ως φυσική προέκταση ή ουσία της φυσικής τους υπόστασης, ως καθήκον που πάει μαζί με την αγάπη τους για τα πρόσωπα που εξυπηρετούν. Και ως καθήκον δεν έχει υλικότητα ή οικονομική σημασία, αλλά μόνο ηθική.

Σελ. 434
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/435.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

σχόλια αυτά επισυνάπτεται μια φωτογραφία ενός πατέρα που εργάζεται σε μια υπερσύγχρονη κουζίνα μαζί με τα δύο παιδιά του.)

Ο πολύ περιορισμένος χαρακτήρας των "λύσεων" που προτείνονται και οι πολλαπλές τους αναιρέσεις από σχόλια που προϋποθέτουν την ταύτιση της γυναίκας με το σπίτι, φανερώνουν την αντίληψη ότι οι ανακατατάξεις που επιδέχεται o ιδιωτικός χώρος είναι περιορισμένες. Έτσι οι εργασίες που πρέπει να αναθέτει η νοικοκυρά στα μέλη της οικογενείας πρέπει να ταιριάζουν στο φύλο και την ηλικία τους: τα αγόρια να τακτοποιούν τα πράγματα τους, τα κορίτσια να στρώνουν το τραπέζι, ο πατέρας να ψωνίζει κτλ. (Τρομπέτα, 1979, τεύχος Γ': 38). Ακόμη, οι ανακατατάξεις αποσκοπούν στην ομαλή λειτουργία του σπιτιού και στη διευκόλυνση της νοικοκυράς εκεί και όχι γιατί την βοηθάνε να αντιμετωπίσει τις ευθύνες της έξω από το σπίτι. Η εξωοικιακή εργασία λοιπόν είναι μια περιπλοκή και μια επιπλέον ευθύνη για την εργαζόμενη που πρέπει να προσαρμοστεί: "να είναι ήρεμη και όχι αγχώδης, χαμογελαστή και όχι γκρινιάρα [...] και όχι να παριστάνει το θύμα" (Τρομπέτα, 1979, τεύχος Γ': 38). Οι κατεξοχήν ευθύνες των γυναικών λοιπόν παραμένουν αυτές που έχουν οι νοικοκυρές για το σύζυγο και τα παιδιά τους στο σπίτι. Το εισόδημα από την εργασία τους (όταν αναφέρεται) παρουσιάζεται ως συμπληρωματικό και τα προβλήματα των "εργαζομένων γυναικών" (τίτλος σχετικών κεφαλαίων) ως απόρροια των διαφορετικών (και τελικά αντιφατικών) ρόλων τους στο σπίτι και την εργασία.10 Αλλά, "Εργαζόμενη δίπλα, μέσα και έξω

10. H Ν. Σκουτέρη-Διδασκάλου (1980: 35-49) μιλάει για το στρίμωγμα των γυναικών ανάμεσα στην παραγωγή και την αναπαραγωγή γενικότερα και για τον "εφεδρικό" χαρακτήρα της εξωοικιακής εργασίας των γυναικών που ανταποκρίνεται στις απαιτήσεις του κεφαλαίου και της οικογένειας, και αναφέρεται (1980: 46) στον ενδεικτικό χαρακτήρα της αντίφασης που προβάλλεται μεταξύ του ρόλου των γυναικών στο σπίτι και στην παραγωγή.

O τρόπος με τον οποίο η ανάθεση της οικιακής εργασίας στις γυναίκες βολεύει το κεφάλαιο ή του είναι απαραίτητη και πως ακριβώς συντελεί στην εκμετάλλευση της εργατικής δύναμης είναι αντικείμενο εκτενών συζητήσεων και πολεμικής που είναι έξω από τα όρια αυτής της εισήγησης. To πολύπλοκο του ζητήματος αυτού όμως δεν πρέπει να επισκιάσει το γεγονός, ότι η ανάθεση των οικιακών στις γυναίκες, εκτός από το ότι διευκολύνει ποικιλοτρόπως την κυριαρχία των αρσενικών μελών της κοινωνικής τους τάξης στην παραγωγή, τους παρέχει και άμεσα οφέλη στο σπίτι. H "μη εργασία" των γυναικών είναι απαραίτητη για την επιβίωση των ανδρών (Ρόουμπόθαμ, 1974: 113). Οι αναφορές στους σκοπούς και τις λειτουργίες της οικογενείας γενικά που αφθονούν στα βιβλία συγκαλύπτουν το διαφορετικό κόστος και τη σημασία που έχουν για τα διάφορα μέλη.

Όσο για τον πρωταρχικό χαρακτήρα της φροντίδας των εργαζομένων γυναικών για το σπίτι, που δέχονται τα εγχειρίδια, αυτός φαίνεται να διατηρείται ούτως ή άλλως, σύμφωνα με δεδομένα που δείχνουν ότι οι εργαζόμενες γυναίκες σε χώρες προηγμένου καπιταλισμού αναλαμβάνουν το μεγαλύτερο μέρος της δουλειάς στο σπίτι (Hartmann, 1981: 27).

Σελ. 435
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/436.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

από το σπίτι της [η γυναίκα] ανταποκρίνεται τέλεια στις οικογενειακές και, κοινωνικές υποχρεώσεις της" (Σδριν-Σφακιανός, 1977: 125).

Τα εγχειρίδια που εκδίδονται μέχρι το τέλος της δεκαετίας του '70 απευθύνονταν εξ ορισμού μόνο στα κορίτσια. Αντίθετα, αυτά που κυκλοφόρησαν μετά το 1978 διδάχτηκαν σε μικτές τάξεις. Ουδέτερες, ασαφείς ή διφορούμενες διατυπώσεις ως προς το γένος των υποκειμένων που αναλαμβάνουν διάφορες δραστηριότητες καθώς και παραινέσεις στο πρώτο πληθυντικό πρόσωπο υπάρχουν σε όλα τα βιβλία, Στα πιο πρόσφατα όμως, οι επεξηγήσεις που συγκεκριμενοποιούν και αποσαφηνίζουν εκφράσεις, όπως "το άτομο", "οι γονείς", "ο άνθρωπος" ή "η οικογένεια" προσδιορίζοντας την κατανομή των ρόλων στα μέλη της οικογένειας, δηλώνουν συγχρόνως και τον τρόπο με τον οποίο διάφορα σχόλια αφορούν μαθητές και μαθήτριες. Έτσι, π.χ., η Αριάδνη Γαρδελέα (1983: 108), αφού αναφερθεί στα προσόντα "που πρέπει να διαθέτει το άτομο που θα αναλάβει τη νοσηλεία" στον τίτλο του σχετικού κεφαλαίου, εξηγεί ότι "το καταλληλότερο πρόσωπο για τη νοσηλεία του αρρώστου είναι η πιο στενή συγγενής του, αδελφή, μητέρα, σύζυγος" και αμέσως μετά χρησιμοποιεί τους εναλλακτικούς τύπους "ο νοσοκόμος ή η νοσοκόμα".11

Οι διαφορές στο περιεχόμενο των συγγραμμάτων της Λεοντιάδος και του Ζυγούρα, η χρονική απόσταση που τα χωρίζει από τα μεταγενέστερα εγχειρίδια, η ποικίλη θεματολογία των δεύτερων και οι κάποιες διαφορές μεταξύ των παλιότερων και των νεότερων απ' αυτά, τέλος οι εξελίξεις που σημειώνονται στην πρόσβαση των γυναικών στα σχολεία, καθώς και στον προσανατολισμό της εκπαίδευσης των κοριτσιών γενικά κάνουν τη σύγκριση μεταξύ των συγγραμμάτων του τέλους του 19ου αιώνα και των μεταγενέστερων βιβλίων δύσκολη. Ωστόσο, με βάση την πρώτη αυτή κριτική και επιλεκτική παρουσίαση των βιβλίων διακινδυνεύουμε μερικές προκαταρκτικές διαπιστώσεις.

Σε γενικές γραμμές, οι στόχοι των μεταπολεμικών εγχειριδίων συμπίπτουν

11. Το εγχειρίδιο της A΄ γυμνασίου (Κοκκέβη, Κοκολάκη-Fadel, Χασαπίδου, Δεκα-βάλλα), που εκδόθηκε το 1984, είναι έξω από τα όρια αυτής της εισήγησης, ακριβώς επειδή αντιπροσωπεύει την πρώτη συστηματική προσπάθεια εκσυγχρονισμού του μαθήματος. Είναι το πρώτο βιβλίο οικιακής οικονομίας που εκδίδεται από τον ΟΕΔΒ, προηγείται των υπό έκδοση εγχειριδίων για τη Β' και την Γ' τάξη και παρουσιάζει σημαντικές αλλαγές στο περιεχόμενο, την οργάνωση και την εμφάνιση. Με υπότιτλο "Για μια καλύτερη ζωή" απευθύνεται σε μαθήτριες και μαθητές δίνοντας μεγάλη έμφαση στην έκφραση της προσωπικότητας και τις ενδοοικιακές σχέσεις και αμφισβητώντας συχνά τον "ορθόδοξο" καταμερισμό της οικιακής εργασίας. Η έκδοση του είναι ενμέρει τουλάχιστον αποτέλεσμα προσπαθειών των εκπροσώπων του κλάδου, και ικανοποιεί ένα από τα πολλά συνδικαλιστικά τους αιτήματα. Πρέπει, ωστόσο, να παρατηρήσουμε ότι η εκσυγχρονιστική αυτή προσπάθεια υλοποιείται και κυρίως βρίσκει συμπαράσταση στο κράτος, μετά την καθιέρωση του μαθήματος και για τα αγόρια, και παρόλο τον υποβιβασμό του στο γυμνάσιο πλέον με μονόωρη μόνο διδασκαλία.

Σελ. 436
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/437.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

με εκείνους των συγγραμμάτων του Ζυγούρα και της Λεοντιάδος ως προς την προετοιμασία των μαθητριών για τη μελλοντική αποστολή τους στον οίκο. Η έννοια του οίκου ως συνόλου που απαιτεί διοίκηση όμως υποχωρεί αργότερα μπροστά στην έννοια του νοικοκυριού που η λειτουργία του εξαρτάται σχεδόν αποκλειστικά από την ικανότητα της νοικοκυράς να διεκπεραιώνει τις επιμέρους οικιακές εργασίες. Το πρότυπο της οικοδέσποινας που οργανώνει τις λειτουργίες του οίκου και αναθέτει πολλές από τις δουλειές στο υπηρετικό προσωπικό, αντικαθίσταται από το πρότυπο της νοικοκυράς που βγάζει πέρα μόνη τις δουλειές.12 Οι "ευκολίες" που έχει στη διάθεση της αναπληρώνουν την έλλειψη των υπηρετών, και διατηρούν τα ζητούμενα της τάξης και της καθαριότητας σε υψηλά επίπεδα. Επίσης, σε σχέση με τα προγενέστερα συγγράμματα, τα μεταπολεμικά εγχειρίδια παρέχουν πολύ περισσότερες πληροφορίες και τεχνικές γνώσεις σχετικά με την οικοσκευή και τα τρόφιμα.

Η Λεοντιάς και πολύ περισσότερο ο Ζυγούρας δίνουν μεγάλη σημασία στη συμβολή της ορθολογιστικής διοίκησης του οίκου, στη συντήρηση και την αύξηση του οικογενειακού πλούτου. Τα νεότερα βιβλία συμβουλεύουν επίσης για τη σωστή διαχείριση του χρήματος με τη βοήθεια της οικιακής λογιστικής. Όμως σε αντίθεση με τη διοίκηση του οίκου που αποσκοπεί στη μεγιστοποίηση του πλούτου, η εργασία της μεταγενέστερης νοικοκυράς συμβάλλει κυρίως στον εξωραϊσμό του νοικοκυριού. Η σωστή διαχείριση περιλαμβάνει την προσπάθεια της νοικοκυράς να συνδυάσει τη μέγιστη ικανοποίηση των αναγκών της οικογενείας και των υποχρεώσεων που επιβάλλει η αξιοπρέπεια με τις φθηνότερες δυνατές τιμές. Αντίθετα με την αποστολή της νοικοκυράς, οι ανάγκες και οι υποχρεώσεις της οικογενείας δεν ανάγονται σε ηθικά κριτήρια, αλλά αξιολογούνται κυρίως με βάση τα οικονομικά εφόδια της οικογένειας. Η σπατάλη, ηθική αδυναμία, σύμφωνα με τα παλιότερα συγγράμματα, εξακολουθεί να είναι ο μεγάλος πειρασμός.

Η μελλοντική νοικοκυρά του 20ού αιώνα αντιμετωπίζει μια δεοντολογία που την προτρέπει στην αποταμίευση και την αποτρέπει από κάθε ιδέα να υπερβεί τα οικονομικά της μέσα, επισείοντας τον κίνδυνο της οικονομικής καταστροφής και ενίοτε της γελοιότητας, αλλά συγχρόνως δεν εξαίρει τη λιτότητα ως ευδαιμονία και ηθικότητα, ούτε αναγνωρίζει ηθικά όρια στην κατ' οίκον ευημερία,

12. Οι εκτιμήσεις μας σχετικά με τα πρότυπα που κυριαρχούν στα ελληνικά εγχειρίδια οικιακής οικονομίας συμφωνούν με τις παρατηρήσεις της Α. Λαδά (1984: 46-49) για τη σταδιακή αντικατάσταση του προτύπου της οικοδέσποινας που κυριαρχεί στα μεσαία στρώματα στα πρώτα στάδια του καπιταλισμού από το πρότυπο της "συνολικής νοικοκυράς". Η μελέτη της αναφέρεται στην αντιστοιχία προτύπων και διαφόρων μορφών (ανδροκεντρικής) οργάνωσης του χώρου του αστικού σπιτιού.

Σελ. 437
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/438.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Τέλος, παρά τη χρονική απόσταση που χωρίζει τα μεταπολεμικά εγχειρίδια από εκείνα του 19ου αιώνα, και παρά τις εξελίξεις που μεσολάβησαν στο μεταξύ στη συμμετοχή των γυναικών στην παραγωγή, το πρίσμα από το οποίο αντιμετωπίζεται η εξωοικιακή εργασία των γυναικών παραμένει καταρχήν η ταύτιση τους με το σπίτι.

Όπως και στα εγχειρίδια του 19ου αιώνα, η εικόνα της πραγματικότητας που παρουσιάζουν τα νεότερα βιβλία είναι αποσπασματική και πλασματική, μια και αφορά ορισμένες πτυχές της οικογενειακής ζωής μιας κατηγορίας ανθρώπων και αυτή όχι απαραίτητα όπως οι συγγραφείς νομίζουν ότι είναι, αλλά όπως θα 'πρεπε να είναι.

Στην εξέλιξη του περιεχομένου της οικιακής οικονομίας, όπως διαγράφεται στα εγχειρίδια, δύσκολα μπορούμε να μιλήσουμε για ριζικές τομές. Οι γενικότερες κοινωνικές, οικονομικές και τεχνολογικές αλλαγές αντανακλώνται στα νεότερα βιβλία και τα διαφοροποιούν. Σε γενικές γραμμές όμως, οι νεότερες συγγραφείς διατηρούν τα όρια που διαμόρφωσαν οι πρωτεργάτες της οικιακής οικονομίας και στο βαθμό που δεν επεκτείνονται σε γενικότερες συζητήσεις για τον προορισμό της γυναίκας τα στενεύουν.

Οι απόψεις των νεότερων εγχειριδίων για την εξωοικιακή εργασία των γυναικών δεν έχουν βέβαια τον πρωτοποριακό χαρακτήρα που είχαν στην εποχή τους οι αναφορές του Ζυγούρα και της Λεοντιάδος στα επαγγέλματα που μπορούν να κάνουν οι γυναίκες ή στις δυνατότητες τους για κερδοφόρες δραστηριότητες γενικά.

Η εξέλιξη της οικιακής οικονομίας, ενμέρει τουλάχιστον, είναι συνάρτηση της αποστολής που αυτή επιτελεί ανάλογα με το κοινό στο οποίο απευθύνεται. Αν κρίνουμε από τα εγχειρίδια, η οικιακή οικονομία στην αρχή της πορείας της αφορά κυρίως τις απαιτήσεις του ρόλου της οικοδέσποινας για τα μεσαία και ανώτερα στρώματα και ανταποκρίνεται στις προσδοκίες της οικιακής ευημερίας που συνοδεύει την κοινωνική αναρρίχηση. Μεταπολεμικά η αποστολή αυτή συνίσταται κυρίως από την προσαρμογή ενός μεγάλου αριθμού μαθητριών στις απαιτήσεις του μικροαστικού νοικοκυριού, δηλαδή την οικιακή εργασία που συνήθως η νοικοκυρά εκτελεί μόνη με τη βοήθεια των προϊόντων της αγοράς ή κάτω από την απειλή της.

Η ταξική θέση της "συζύγου μητέρας και οικοδεσποίνης", απόρροια κυρίως της θέσης των αρρένων μελών της οικογενείας της στην παραγωγή, καθορίζει το είδος του οίκου που αναλαμβάνει να φροντίσει. To χρέος της φροντίδας αυτής είναι δικό της, επειδή είναι γυναίκα και δεν απαλλάσσεται απ' αυτό ακόμη και όταν εργάζεται, όπως πρέπει να κάνει η νοικοκυρά στα νεοτέρα εγχειρίδια.

Οι διαφορές στο περιεχόμενο των εγχειριδίων είναι κάτι σαν παραλλαγές στο ίδιο θέμα. Φανερά ή σιωπηρά η ανάθεση της οικιακής εργασίας στις γυναίκες

Σελ. 438
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/439.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

αναφέρεται στη «φύση» τους. Η νοικοκυρά αλλάζει πρόσωπα, μεθόδους, μερικές φορές αναλαμβάνει «άλλες» ασχολίες. Η δουλειά στο σπίτι όμως εναρμονίζεται με τις εκάστοτε αντικειμενικές συνθήκες και τα διάφορα πρότυπα ζωής και κοινωνίας ίσως επειδή είναι ιδιωτική, απλήρωτη και γυναικεία.13

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Δημαράς, Αλέξης, 1984 (1η έκδοση 1974): Η Μεταρρύθμιση που δεν έγινε, (Τεκμήρια Ιστορίας), Αθήνα, Ερμής.

Deem, Rosemary, 1978: Women and Schooling, London, Routledge and Kegan Paul.

Ζιώγου-Καραστεργίου, Σιδηρούλα, 1983: Η Μέση εκπαίδευση των κοριτσιών στην Ελλάδα (1830-1893). Ιστορική εξέλιξη της εκπαιδευτικής θεωρίας και πράξης. Κυριότερες τάσεις και προβλήματα, Θεσσαλονίκη: ΑΠΘ, Επιστημονική Επετηρίδα της Φιλοσοφικής σχολής, Παράρτημα αριθμός 38.

Λαδά, Αναστασία, 1984: «Μύθος και πραγματικότητες του "Ιδανικού Σπιτιού", ο ρόλος της κατοικίας στην κατά φύλα διαίρεση του χώρου», Η Αριστερά Σήμερα, τχ. 5, σ. 46-49.

Νούτσος, Χαράλαμπος, 1979: Προγράμματα Μέσης Εκπαίδευσης και κοινωνικός έλεγχος (1931-1973), Αθήνα, Θεμέλιο.

Oakley, Ann, 1974: The Sociology of Housework, England, Martin Robertson.

Ρόουμπόθαμ, Σήλα, 1974: Η Συνείδηση της γυναίκας μέσα στον ανδρικό κόσμο, Αθήνα, Κύτταρο.

Σκούπα (ομάδα εργασίας), 1979: «Οικιακή εργασία», Σκούπα, τχ. 2, σ. 74-76.

Σκουτέρη-Διδασκάλου, Νόρα, 1980: «Τα εν οίκω μη εν Δήμω—και αντιστρόφως», Ο Πολίτης, τχ. 34, σ. 35-49.

Τσουκαλάς, Κωνσταντίνος, 1977: Εξάρτηση και αναπαραγωγή. Ο κοινωνικός ρόλος των εκπαιδευτικών μηχανισμών στην Ελλάδα (1830-1922), Αθήνα, Θεμέλιο.

Φραγκουδάκη, Άννα, 1978: Τα αναγνωστικά βιβλία του Δημοτικού Σχολείου. Ιδεολογικός πειθαναγκασμός και παιδαγωγική βία, Αθήνα, Θεμέλιο.

13. Διακινδυνεύουμε εδώ μια πολύ προκαταρκτική υπόθεση, ότι o «φυσικός» χαρακτήρας της ανάθεσης των οικιακών στις γυναίκες σε συνδυασμό με τον υποβιβασμό της κατ' οίκον αναπαραγωγής εν σχέσει με την εργασία στην παραγωγή καθορίζει και τη θέση της οικιακής οικονομίας στην εκπαίδευση. H έμφαση στην τελειοποίηση των «έμφυτων» κλίσεων των γυναικών και στην προετοιμασία τους για την οικογενειακή ζωή που δεσπόζει όσο η γυναικεία εκπαίδευση είναι περιορισμένη, ιδιόμορφη και περιθωριακή, υποχωρεί με την ενσωμάτωση των κοριτσιών στη γενική παιδεία. H ένταξη της οικιακής οικονομίας λοιπόν στο κέντρο του περιθωρίου και στο περιθώριο της ενσωματωμένης εκπαίδευσης των κοριτσιών φαίνεται να στηρίζεται σε σκεπτικά που διαφοροποιούνται κυρίως ως προς την πρόσβαση που επιτρέπουν στις γυναίκες στην εκπαίδευση και την παραγωγή (πάντα ανάλογα με την ταξική τους προέλευση), συγκλίνουν όμως ως προς την ανάθεση των οικιακών στις γυναίκες.

Σελ. 439
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/440.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Hartmann, Heidi, 1981: "The Unhappy marriage of Marxism and Feminism: Towards a more Progressive Union", στο The Unhappy Marriage of Marxism and Feminism - a Debate on Class and Patriarchy, Lydia Sargent, ed. London, Pluto Press.

Ψαρρά, Αγγέλικα, 1979: "Γυναικεία περιοδικά του 19ου αιώνα", Σκούπα, τχ. 2, σ. 3-13.

ΠΗΓΕΣ

Βαρουξάκη, Αικατερίνη, 1923 (4η έκδοση): Οικιακή Οικονομία, Αθήνα, Κολλάρος.

Γαρδελέα, Αριάδνη, 1983 (Νέα έκδοση βελτιωμένη): Οικιακή οικονομία: Διατροφή, Νοσηλευτική, Κοινωνική αγωγή, Αθήνα.

Ζυγούρας, Ξενοφών Δ., 1875: Η Ελληνική οικιακή οικονομία, θεωρητική και πρακτική, Κωνσταντινούπολις.

--, 1878: Επιτομή της οικιακής οικονομίας, Αθήναι.

Κοκκέβη, Ολυμπία, Κρίστη Κοκολάκη-Fadel, Μαρία Χασαπίδου, Φρόσω Δεκαβάλλα, 1984: Οικιακή οικονομία - «Για μια καλύτερη ζωή», Αθήνα, ΟΕΔΒ.

Λάμπρου, Ευσταθία, 1953: Γνώσεις Βρεφοκομίας, Αθήνα.

Λάμπρου, Ευσταθία και Αλεξοπούλου, Αικατερίνη, 1956: Στοιχεία Τροφογνωσίας και εφαρμογαί εις την παρασκευήν τροφών.

Λεοντιάς, Σαπφώ, 1887: Οικιακή οικονομία.

Μανούσος, Γ., 1884: Παιδαγωγική Διαιτητική και Παιδαγωγία, Αθήνησι, τυπογραφείον Κάλλος.

Ξηροτύρη, Ευγενία, 1973: Παιδοκομία και Νοσηλευτική, Θεσσαλονίκη, ΑΣΕ.

Παπαγεωργίου, Ασπασία, 1983 (ανατύπωση έκδοσης 1982): Οικογένεια-Παιδοκομία, Αθήνα.

Πράτσικα, Ειρήνη, 1915: Στοιχεία Οικοκυρικής. Μέρος A': Οικιακαί εργασίαι, Αθήνα, Τζάκα Δελαγραμμάτικα.

Σδριν, Ελεν και Σφακιανός, Γρηγόρης, 1971: Οικιακή οικονομία. Τεύχος Β': Διαιτητική, Νοσηλευτική, Οικογένεια, Παιδοκομία, Αθήνα, Κολλάρος.

--, 1977 (2η έκδοση βελτιωμένη και συγχρονισμένη): Οικιακή οικονομία. Τεύχος Β': Διαιτητική, Νοσηλευτική, Οικογένεια, Παιδοκομία, Αθήνα, Θ. Π. Τυροβολάς.

--, 1983 (5η έκδοση βελτιωμένη και συγχρονισμένη): Οικιακή οικονομία. Τεύχος Γ': Οικογένεια, Τα οικονομικά της οικογενείας, η οικογένεια σαν καταναλωτής, βρεφοκομία, παιδοκομία, αγωγή τον παιδιού, Αθήνα, Θ. Π. Τυροβολάς.

Σπαθάκης, Αριστείδης, 1889: Οικιακή παιδαγωγική ή περί της κατ' οίκον αγωγής των παίδων, Εν Αθήναις, τυπογραφείον Σ. Κουσουλίνου.

Τρομπέτα, Βαρβάρα, 1979: Οικιακή οικονομία, οικογένεια, βρεφοκομία, παιδοκομία, Αθήνα.

Φενελών, 1875 (3η έκδοση στα ελληνικά. Σύμφωνα με σχόλια του μεταφραστή, το βιβλίο γράφτηκε περίπου 200 χρόνια πριν από την έκδοση του 1875): Το περί αγωγής των Κορασίδων. Εξελληνισθέν υπό Θ. Νικολαΐδου Φιλαδελφέως, Αθήναι, τύποις Χ. N. Φιλαδελφέως.

Σελ. 440
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/441.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Η ΝΕΟΛΑΙΑ ΤΗΣ ΡΑΨΑΝΗΣ:

ΕΡΕΥΝΑ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΔΗΜΟΓΡΑΦΙΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ

ΕΥΓΕΝΙΑ ΜΠΟΥΡΝΟΒΑ

Η Ραψάνη είναι ένα ορεινό χωριό της Θεσσαλίας που ανήκει διοικητικά στην επαρχία Τυρνάβου. Τη συναντάμε σε δέκα χιλιόμετρα από την εθνική οδό Λαρίσης-Θεσσαλονίκης στο ύψος της κοιλάδας των Τεμπών και σε υψόμετρο 500 μ. πάνω στον Όλυμπο. Παλιό κεφαλοχώρι (πρωτεύουσα του Δήμου Ολύμπου από το 1881 ως το 1912) με 2.142 κατοίκους το 1907 μένει μέχρι το 1940 ένα σημαντικό χωριό με 2,427 κατοίκους. Η βασική παραγωγή του χωριού ήδη από τον 19ο αιώνα μέχρι το 1940 είναι, το κρασί και τα κουκούλια.

Η έρευνα που θα επιχειρήσω για τη νεολαία αυτού του χωριού βρίσκεται ακόμα στην αρχή της. Έτσι θα παρουσιάσουμε εδώ απλά μόνο τις πηγές και μερικές υποθέσεις εργασίας που μπορέσαμε να κάνουμε χάρη σ' άλλη έρευνα που κάνουμε στον ίδιο χώρο και πλησιάζει στο τέλος της.

Για την πραγματοποίηση αυτής της μελέτης θα χρησιμοποιήσουμε την προφορική ιστορία αλλά κυρίως ιστορικά ντοκουμέντα. Γι' αυτά τα τελευταία σκοπεύουμε να χρησιμοποιήσουμε τα εξής:

— Τις ληξιαρχικές πράξεις (γάμου, γεννήσεως, θανάτου) που υπάρχουν στην κοινότητα της Ραψάνης μετά το 1929.

— To Δημοτολόγιο που φτιάχθηκε το 1954 και, ενημερώνεται μέχρι σήμερα.

— Συμβολαιογραφικές πράξεις και ιδιαίτερα τα προικοσύμφωνα που βρίσκονται σήμερα στο συμβολαιογραφείο Πυργετού.

— Τα προσωπικά ανέκδοτα ημερολόγια δύο νέων Ραψανιωτών:

- το πρώτο αφορά την περίοδο 1907-1914, και

- το δεύτερο «ημερολόγιο εργασίας» αφορά ολόκληρη τη χρονιά του 1933 και τη μισή του '34.

Β 5

Σελ. 441
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/442.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

— Τα μαθητολόγια του 1949-1950 (όλα τα προηγούμενα έχουν καεί το 1948 με τα γεγονότα του εμφυλίου), και τέλος

— τα λογιστικά βιβλία του πιο σημαντικού μπακάλη του χωριού —«ημερολόγια» και «καθολικά»— όπου φαίνεται ότι τα παιδιά με τα έσοδα από την εργασία συμμετέχουν στην εξόφληση των χρεών των οικογενειών-πελατών.

Μ' αυτά τα ιστορικά ντοκουμέντα θα προσπαθήσουμε να πραγματώσουμε μια έρευνα-μονογραφία για το πρώτο μισό του αιώνα μας.

Και πρώτα για την δημογραφική μελέτη: Χρησιμοποιήσαμε τις ληξιαρχικές πράξεις και το δημοτολόγιο. Στη διάρκεια της περιόδου 1929-1950 βρήκαμε 332 γάμους, αλλά συμπληρώσαμε μόνο 285 δελτία αποκαταστάσεως οικογενειών, γιατί εκτός από τη ληξιαρχική πράξη γάμου κανένα άλλο στοιχείο δεν μας πιστοποιεί ότι τα υπόλοιπα 47 ζευγάρια συνέχισαν να μένουν στη Ραψάνη μετά την τελετή του γάμου.

Μερικά από τα στατιστικά στοιχεία στην ιστορική δημογραφία είναι τα εξής: Η μέση ηλικία γάμου είναι σχετικά προχωρημένη: 31,14 χρόνια για τους άνδρες και 25,66 για τις γυναίκες. Εξάλλου μπορούμε να πούμε μ' αυτή την ευκαιρία ότι το φαινόμενο δεν είναι συνειδητό μέσα στη χωριανή νοοτροπία. Όταν ρωτήσαμε τους ντόπιους «Σε ποια ηλικία παντρεύονται οι άνδρες στο χωριό;», οι περισσότεροι απάντησαν ότι παντρεύονταν οπωσδήποτε μόλις έφταναν τα 25 χρόνια.

Στην πραγματικότητα είμαστε σε μια αγροτική κοινωνία, όπου ο παράγοντας της μεταβίβασης της περιουσίας και ιδίως της προίκας, καθυστερεί τη δημιουργία ζευγαριού. Η μέση ηλικία χαμηλώνει μόνο με την ατομική εργασία, οπότε δίνεται σχετική ελευθερία στην εκλογή συζύγου, ιδίως στις γυναίκες. Η πολιτιστική συμπεριφορά και οι οικονομικές ανάγκες εξηγούν εν μέρει την προχωρημένη ηλικία γάμου. Είναι κοινωνική πρακτική ένας άνδρας να παντρεύεται αφού πρώτα παντρευτούν οι αδερφές του. Αρκετοί αναγκάζονται να ξενιτευτούν για να συγκεντρώσουν προίκα για τις αδερφές τους.

Παρ' όλα αυτά, έχουμε 14 περιπτώσεις όπου ο σύζυγος είναι πιο νέος από τη νύφη. Η μέση διαφορά ηλικίας ανάμεσα στους άνδρες και τις γυναίκες είναι 5,48 χρόνια.

Διαπιστώνουμε επίσης ότι 65,4% των ανδρών παντρεύονται ανάμεσα 25 και 34 χρονών, και 83,1% των γυναικών ανάμεσα 20 και 29 χρονών. Σημειώνουμε ότι δεν βρίσκουμε άνδρα παντρεμένο νεότερο από 20 χρονών και γυναίκα μεγαλύτερη από 44 χρονών.

Γι« την περίοδο 1929-1950 ψάξαμε όλα τα προικοσύμφωνα και βρήκαμε 32: πρόκειται για το 9,6% μόνο των γάμων που τελέστηκαν, που σημαίνει ότι αυτή η πρακτική είχε μάλλον ιδιαίτερο και περιορισμένο χαρακτήρα. Αφορά σε σπίτια, μαγαζιά, αγρούς, βοσκοτόπια, αμπέλια, κήπους με μωρεόδενδρα,

Σελ. 442
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/443.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ζώα. Μόνο μια φορά γίνεται λόγος για χρήματα: ο μέλλων σύζυγος υποδηματοποιός. Έχουμε επίσης να παρατηρήσουμε ότι τα μισά προικοσύμφωνα έγιναν από γυναίκες είτε για τα κορίτσια τους (12 περιπτώσεις) είτε για ανιψιές ή εγγονές. Στις 12 πρώτες περιπτώσεις, οι 10 γυναίκες είναι χήρες: μήπως μπορούμε να υποθέσουμε ότι η σύνταξη συμβολαίου με την παρουσία τρίτου προσώπου φαίνεται απαραίτητη όταν η πατρική εξουσία είναι απούσα;

Ας περάσουμε όμως στις γεννήσεις. Ο μέσος αριθμός παιδιών κατά ζευγάρι στην ίδια περίοδο (1929-1950) είναι 3,18 παιδιά. Ειδικότερα παρατηρούμε ότι υπάρχει μεγάλη αύξηση των οικογενειών που έχουν από 2 ως 4 παιδιά: στη δεκαετία του "40 αντιπροσωπεύουν το 76%, ενώ σ' αυτή του '30 έφταναν μόνο το 61,3%. Οι πολυπληθείς δηλαδή οικογένειες με περισσότερα από 5 παιδιά τείνουν να εξαφανιστούν στο τέλος του πρώτου μισού του αιώνα μας. Εδώ ο Β' Παγκόσμιος πόλεμος και στη συνέχεια o εμφύλιος έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στη δημογραφική συμπεριφορά όλου του αγροτικού κόσμου.

Τέλος στο σύνολο των γεννήσεων αυτής της περιόδου -που είναι 713- καταγράψαμε 43 θανάτους σε ηλικία κάτω του ενός έτους. Η αιτία του θανάτου διαπιστώνεται από γιατρό και συμπληρώνεται στη ληξιαρχική πράξη θανάτου: πρόκειται για αρρώστιες του αναπνευστικού συστήματος, εντερίτιδα, μηνιγγίτιδα, γρίπη, ατροφία.

Ας δοκιμάσουμε να παρακολουθήσουμε τώρα τα παιδιά που επιζούνε. Βασικό χαρακτηριστικό της κοινωνίας στην οποία ζούνε είναι η συνύπαρξη των τριών γενιών κάτω από την ίδια στέγη.

Για τη μόρφωση τους η προφορική ιστορία μας λέει πως πηγαίνανε όλα στο δημοτικό σχολείο. Ελπίζουμε η εξέταση των μαθητολογίων, έστω από το 1949 και για μερικά χρόνια στη συνέχεια, να απαντήσει στο πρόβλημα της παρακολούθησης ή μη του συνόλου ή έστω της πλειοψηφίας των παιδιών της Ραψάνης.

Στο Σχολαρχείο, που λειτούργησε από το 1881 μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 1930, φοιτούσε μια μειοψηφία αυτών των νέων. Για το 1917-20, η προφορική ιστορία μας λέει για 16 μαθητές από τους οποίους οι μισοί ήταν παιδιά από του γύρω χωριά.

Ας περάσουμε τώρα στον κοινωνικο-οικυνομικό ρόλο των παιδιών μέσα στην οικογένεια. Πέρα από το γεγονός ότι δουλεύανε κορίτσια και αγόρια στα αμπέλια της οικογένειάς τους, δουλεύανε και μεροκάματο σε ξένους αγρούς. Υπενθυμίζουμε εδώ ότι το παιδικό και το γυναικείο ημερομίσθιο ισοδυναμούσε με το μισό του ανδρικού. Για τη σημαντική συμμετοχή των νέων στην εξόφληση των οικογενειακών χρεών τα κιτάπια του μπακάλη είναι διαφωτιστικά, όσον αφορά την περίοδο 1906-1936.

Στα πλαίσια μιας έρευνας στην οικονομική ιστορία καταφύγαμε στη

Σελ. 443
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/444.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

λύση της πληροφορικής,1 όπου πήραμε ήδη τα πρώτα αποτελέσματα: Πρόκειται για στατιστική ανάλυση των τρόπων με τους οποίους ξοφλούσαν οι οικογένειες τον έμπορα-μπακάλη. Ανάμεσα στους διαφόρους τρόπους η εργασία αντιπροσωπεύει το 15 ως 40% του ποσού που συνολικά κατέβαλε κάθε οικογένεια προς ξεχρέωσή της. Αν προσθέσουμε στο στοιχείο αυτό το γεγονός της συνύπαρξης των τριών γενιών καθώς και την προχωρημένη ηλικία γάμου, καταλαβαίνουμε ότι τα εργατικά χέρια των νέων παίζανε σπουδαίο ρόλο στην οικονομία κάθε οικογένειας. Ας σημειωθεί επίσης ότι η παραγωγή κουκουλιών περνούσε βασικά από τα χέρια των μητέρων και των κοριτσιών για πέντε περίπου μήνες. Με τ" έσοδα από τα κουκούλια εξοφλούνται, σε ποσοστό 5 ως 30% τα οικογενειακά χρέη στον μπακάλη, αλλά και πέρα από αυτό αγοράζονταν το χρονιάτικο σιτάρι ή μέρος της προίκας. Φτάνουμε έτσι στο συμπέρασμα ότι η νεολαία συμμετέχει ενεργά και άμεσα στην παραγωγή αμέσως μετά το δημοτικό σχολείο.

Πάντα λοιπόν μέσα στα πλαίσια της κοινωνικο-οικονομικής μελέτης για τη νεολαία, θα εξετάσουμε και τα δύο ανέκδοτα ημερολόγια.

Το πρώτο, που αφορά την περίοδο 1907-1914, πρόκειται για ημερολόγιο που αρχίζει να κρατιέται μετά το θάνατο του πατέρα, και ο νέος παίρνει στα χέρια του την οικονομική διαχείριση του σπιτιού, σαν μεγαλύτερος γιος σε ηλικία 24 ετών.

Έτσι βρίσκουμε καταγραφές οικονομικών στοιχείων, όπως τα έξοδα για την αγορά κουκουλόσπορου αλλά και τη χρονιάτικη παραγωγή κουκουλιών καθώς και τους χώρους (δωμάτια) που χρησιμοποιούνται γι' αυτόν το σκοπό. Καταγράφονται επίσης τα έξοδα για την καλλιέργεια αμπελιών (π.χ. τα μεροκάματα της χρονιάς) και η απόδοσή τους.

Τέλος βρίσκουμε τα προσωπικά έξοδα του νέου στο καφενείο για κάθε μήνα, στοιχείο κοινωνικό συγχρόνως, μια και μπορούμε να δούμε πόσο σύχναζε, δηλαδή που αφιέρωνε ένα μέρος του ελεύθερου χρόνου του. Άλλες πληροφορίες κοινωνιολογικού τύπου είναι η συστηματική αναφορά στην αλληλογραφία του νέων Ραψανιωτών που ξενιτεύτηκαν στην Αμερική. Το ημερολόγιο κλείνει με τα έξοδα αρραβώνων και γάμου, στοιχεία ιδιαίτερα ενδιαφέροντα μια και καταγράφεται λεπτομερώς η φύση των εξόδων (κεράσματα, δώρα κλπ,).

Το δεύτερο ανέκδοτο "ημερολόγιο εργασίας" αφορά το 1933 και το μισό του 1934. Εδώ o συγγραφέας του είναι 20 χρόνων, Η τέχνη του είναι αυτή του μαραγκού, αλλά δουλεύει και ως αγροτικός εργάτης στα αμπέλια ή και αγωγέας. Μπορούμε να τον παρακολουθήσουμε μέρα με τη μέρα. Αναφέρει αν δούλευε, το είδος της δουλειάς και τον τόπο. Αλλιώς γράφει "εκαθόμουν".

1. Η εργασία αυτή έγινε στο Laboratoire Informatique Sciences Humaines του C.N.R.S. με τον Logiciel S.A.S.

Σελ. 444
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 425
    1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

    ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΑ ΟΙΚΙΑΚΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ:

    ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ ΕΚΔΟΧΕΣ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΕΙΩΝ ΚΑΘΗΚΟΝΤΩΝ

    EΛENH ΕΛΕΓΜΙΤΟΥ, ΑΛΕΞΑΝΔΡΑ ΜΠΑΚΑΛΑΚΗ

    Η οικιακή οικονομία περιλαμβανόταν σε προγράμματα αρκετών δευτεροβάθμιων σχολείων θηλέων ήδη από τα μέσα του 19ου αιώνα. Συνέχισε να διδάσκεται αποκλειστικά στα κορίτσια μέχρι την καθιέρωση της συνεκπαίδευσης το 1979.

    Τα παλιότερα εγχειρίδια1 που εντοπίσαμε και που γράφτηκαν με σκοπό να χρησιμοποιηθούν στην εκπαίδευση είναι: η Ελληνική Οικιακή Οικονομία - θεωρητική και πρακτική του Ξενοφώντος Δ. Ζυγούρα (1875), η Επιτομή της Οικιακής Οικονομίας του ίδιου συγγραφέα (1878) και η Οικιακή Οικονομία της Σαπφούς Λεοντιάδος (1887).2

    1. Αποτέλεσμα μιας πρώτης προσέγγισης στο θέμα και μέρος μιας ευρύτερης ανολοκλήρωτης ακόμα έρευνας για την ιστορία της οικιακής οικονομίας στην ελληνική εκπαίδευση η ανάλυση που διατυπώσαμε εδώ έχει αναγκαστικά προσωρινό χαρακτήρα.

    Η κ. Κ. Γκότση μας έδωσε αντίτυπα εγχειριδίων που έχουν αποσυρθεί από το εμπόριο. Η κ. Ε. Ξηροτύρη μας χάρισε τα δικά της βιβλία και η κ. Ε. Φουρναράκη μας παρέπεμψε στα παλιότερα συγγράμματα οικιακής οικονομίας. Τις ευχαριστούμε θερμά.

    2. Μόνο για ένα απ' αυτά τα βιβλία έχουμε τη βεβαιότητα ότι χρησιμοποιήθηκε στην ελληνική εκπαίδευση: η Επιτομή της οικιακής οικονομίας (συνταχθείσα προς χρήσιν των δημοτικών σχολείων και των παρθεναγωγείων) εκδόθηκε στην Αθήνα και φέρει την υπογραφή του υπουργού εκκλησιαστικών και δημοσίας παιδεύσεως Α. Κουμουνδούρου, o οποίος το συνιστά "ως χρήσιμον βιβλίον εν ταις ανωτέραις του συνδιδακτικού τάξεσι". Η Ελληνική Οικιακή Οικονομία - θεωρητική και πρακτική του Ξενοφώντος Δ. Ζυγούρα και η Οικιακή Οικονομία της Σαπφούς Λεοντιάδος εκδόθηκαν στην Κωνσταντινούπολη και φέρουν την άδεια του αρμόδιου αυτοκρατορικού υπουργείου. Το γεγονός αυτό δε σημαίνει βέβαια ότι ήταν άγνωστα στην Ελλάδα. Το αντίθετο μπορούμε να βεβαιώσουμε τουλάχιστο για το σύγγραμμα της Λεοντιάδος που παρουσιάζεται σε ειδικό άρθρο της Εφημερίδας των Κυριών (έτος Α', 1887, αρ. 30, σ. 6) που το συνιστά μάλιστα για σχολική χρήση.

    Β 4