Συγγραφέας:Διεθνές Συμπόσιο
 
Τίτλος:Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:1
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Συντελεστές:Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού
 
Έτος έκδοσης:1986
 
Σελίδες:725
 
Αριθμός τόμων:2 τόμοι
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Βιβλιογραφία
 
Διεθνή Συμπόσια
 
Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Μαθητεία και εργασία
 
Νεανικά έντυπα
 
Νεανικές οργανώσεις
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ευρώπη
 
Χρονική κάλυψη:Μεσαίωνας-20ός αιώνας
 
Περίληψη:Το βιβλίο αυτό περιέχει τα πρακτικά του πρώτου επιστημονικού συμποσίου που διοργάνωσε η επιτροπή του ΙΑΕΝ σε συνεργασία με την Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού. Το συμπόσιο, με θέμα «Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας», έγινε στο αμφιθέατρο του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών από τη 1 έως τις 5 Οκτωβρίου 1984.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 28.86 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 417-436 από: 730
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/417.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΜΟΡΦΕΣ ΠΑΙΔΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑ - ΒΙΟΤΕΧΝΙΑ

1909-1936

ΜΙΧΑΛΗΣ ΡΗΓΙΝΟΣ

Πρόθεση της ανακοίνωσης αυτής, είναι η διατύπωση ορισμένων υποθέσεων αναφορικά με τον ρόλο και την έκταση της παιδικής και νεανικής εργασίας στον τομέα της μεταποίησης, στην Ελλάδα των πρώτων δεκαετιών του αιώνα μας, τυπικό παράδειγμα κοινωνικού σχηματισμού που πραγματοποιεί τα πρώτα βήματα προς την εκβιομηχάνιση.

Το ανάπτυγμα των ηλικιών προς τις οποίες θα προσανατολισθεί, κυρίως, η αναλυτική μας προσπάθεια, οριοθετείται από το άρθρο 3 του Β. Διατάγματος της 14.8.1913. Σύμφωνα με το εν λόγω άρθρο "νοούνται αδιακρίτως φύλου, παιδιά μεν τα άγοντα ηλικίαν 12-14 ετών, νεαρά πρόσωπα τα ηλικίας 14-18 ετών".1

Οι μορφές τις οποίες λαμβάνει η παιδική εργασία και κατά συνέπεια o τύπος ένταξης και ο βαθμός συμμετοχής της στην παραγωγική διαδικασία, είναι συνάρτηση μιας σειράς παραμέτρων όπως είναι το επίπεδο της εκβιομηχάνισης, ο τύπος των παραγωγικών σχέσεων, το μέγεθος των οικονομικών μονάδων, ο καταμερισμός της εργασίας και η οργάνωση της παραγωγής.

Στις περιπτώσεις που κυριαρχεί ο βιοτεχνικός τρόπος παραγωγής και οι μικρές οικογενειακές μονάδες, τα παιδιά, που τις περισσότερες φορές έχουν και συγγενικές σχέσεις με τον ιδιοκτήτη της επιχείρησης, εργάζονται σαν μαθητευόμενοι ή βοηθοί, εξελισσόμενοι μετά από μια ορισμένη περίοδο σε τεχνίτες, οι οποίοι είτε διαδέχονται το πρώην αφεντικό τους, είτε δημιουργούν την δική τους επιχείρηση.

1. Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, Τμήμα Εργασίας, Εργασία Γυναικών και Ανηλίκων, Νόμοι, Β. Διατάγματα, Εγκύκλιοι, Αθήναι 1919, σ. 15.

Σελ. 417
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/418.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Η μακρά περίοδος της μαθητείας καθιστά δαπανηρό το κόστος διαμόρφωσης της ειδικευμένης εργασίας με αποτέλεσμα την διατήρηση της τιμής της τελευταίας σε υψηλά επίπεδα σε συνάρτηση βέβαια με τον χαμηλό εκμηχανισμό της βιομηχανίας που έχει, ανάγκη από τέτοιου είδους εργασία.

Σε ανώτερο στάδιο βιομηχανικής ανάπτυξης, αντίθετα, όπου η παραγωγική διαδικασία έχει κατατεμαχισθεί σε μια σειρά από απλές προσπάθειες, οι νεαρές ηλικίες μετατρέπονται, μέσω των μηχανισμών της αγοράς, σε φθηνή εργατική δύναμη, απλούς επόπτες των μηχανών, συμπιέζοντας έτσι το επίπεδο των βιομηχανικών ημερομισθίων.2

Η έκταση της χρησιμοποίησης παιδικής εργασίας, εξάλλου, συνδέεται αφ1 ενός με τους περιορισμούς της εργατικής νομοθεσίας, το επίπεδο της ζωής και την υποχρεωτική εκπαίδευση και αφ' ετέρου με την συγκυρία και την φάση στην οποία βρίσκεται η εξέλιξη του οικονομικού κύκλου.

Τους πρώτους περιορισμούς στην είσοδο παιδικής εργατικής δύναμης στην παραγωγική διαδικασία, επέβαλε o νόμος 4029 του 1912, σύμφωνα με τον οποίο, απαγορεύεται η χρησιμοποίηση παιδιών που δεν έχουν συμπληρώσει το 12ο έτος της ηλικίας τους, σαν εργάτες ή μαθητευόμενοι. Παρ' όλα αυτά ο ίδιος νόμος επιτρέπει, την απασχόληση παιδιών άνω των ΙΟ ετών σε επιχειρήσεις που διευθύνουν οι γονείς τους αρκεί να μην γίνεται, χρήση μηχανικής ενέργειας και να μην εμποδίζεται η φοίτηση των νεαρών εργατών στο σχολείο της στοιχειώδους εκπαίδευσης.3

Η διάρκεια της εργάσιμης ημέρας καθορίζεται για μεν τα παιδιά που δε·» έχουν υπερβεί το 14ον έτος της ηλικίας τους σε 6 ώρες, για δε τα νεαρά άτομα μέχρι 18 ετών σε 10 ώρες.4 Το κατώτερο όριο ηλικίας για εργασία αυξήθηκε με το νόμο 2271 του 1920 στα 14 έτη.5

Οι αιτίες που ωθούν τα νεαρής ηλικίας άτομα σε αναζήτηση εργασίας, κυρίως στην βιομηχανία, συνοψίζονται είτε στην έλλειψη γονέων είτε στο ότι αποτελούν μέλη πολυμελών οικογενειών.

Είναι χαρακτηριστικό ότι σε έρευνα που διεξήχθη κατά το 1921 από την Επιθεώρηση Εργασίας σε ένα μεταξουργείο και δεκαέξι, κλωστοϋφαντουργεία της περιοχής Πειραιά, σε σύνολο 1.949 εργατριών, από τις οποίες το 48,69% ήταν ηλικίας 12-18 ετών, οι 732, ποσοστό 37,56%, ήταν ορφανές από τον έναν ή και τους δύο γονείς και οι 759, δηλαδή το 39%, ανήκαν σε

2. Για τον ρόλο της παιδικής εργασίας πριν και μετά την βιομηχανική επανάσταση, βλέπε Jean Sandrin, Enfants trouvés enfants ouvriers, 17e-19e siècle, Paris, Ed. Aubier, 1982, ειδικώς σ. 111-113.

3. Υπ. Εθν. Οικ., ό.π., σ. 3.

4. ό.π., σ. 4.

5. Γ. Χαριτάκη, Η Ελληνική Βιομηχανία, Αθήναι 1927, σ. 124.

Σελ. 418
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/419.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

πολυμελείς οικογένειες 6-10 και καμιά φορά 12 ή 14 ατόμων. Οι υπόλοιπες στην πλειοψηφία τους πάνω από 22 ετών ήταν παντρεμένες ή χήρες.6

Ως προς το μορφωτικό επίπεδο των εργατών, σύμφωνα με το ίδιο δείγμα, το 70% των εργατριών ήταν αγράμματες, το 16,62% είχε φοιτήσει μέχρι, την Γ' τάξη, ενώ μόνο το 13,38% είχε παρακολουθήσει πάνω από τέσσερις τάξεις.7

Η εκπαιδευτική στάθμη των νεαρών εργαζομένων είναι υψηλότερη μεταξύ των μαθητευόμενων, ιδιαίτερα των αρρένων. Στην έρευνα που πραγματοποίησε κατά το 1920 ο Επόπτης Βιομηχανίας Ν. Μικέλης σε 1.436 μαθητευόμενους της Αθήνας και του Πειραιά, υπολογίζει το ποσοστό των αγραμμάτων σε 13% για την Αθήνα και σε 19% για τον Πειραιά. Τα μεγαλύτερα ποσοστά αγραμμάτων εμφανίζονται μεταξύ των μαθητευόμενων, στα κλωστοϋφαντουργεία και ακολουθούν τα ξυλουργεία, τα υποδηματοποιεία, ενώ οι μαθητευόμενοι των μηχανουργείων θεωρούνται οι πλέον εγγράμματοι.8

Κατά τους βαλκανικούς πολέμους παρατηρείται για πρώτη φορά το φαινόμενο της αθρόας εισαγωγής στα εργοστάσια, γυναικών και παιδιών οφειλόμενο στην επιστράτευση.9 Κατά την βιομηχανική απογραφή του 1920, οι νεαρές ηλικίες αποτελούν το 18,1% του συνόλου των απασχολούμενων στον τομέα της μεταποίησης και το 26% των βιομηχανικών εργατών. (Βλέπε πίνακα Ι παραρτήματος.) Ειδικότερα οι νέοι μέχρι 18 ετών ανέρχονται στο 21,5% του ανδρικού εργατικού δυναμικού και στο 42,57% του γυναικείου. To υψηλό ποσοστό συμμετοχής των νεαρών κοριτσιών στις γυναίκες εργάτριες εξηγείται, εν μέρει από την αποχώρηση των τελευταίων, μετά τον γάμο τους, από την βιομηχανική παραγωγή, εξακολουθώντας ωστόσο να παραμένουν ενεργές, απασχολούμενες κυρίως στον τομέα των υπηρεσιών.10

Η παρουσία της παιδικής και νεανικής εργασίας είναι αρκετά σημαντική στους περισσότερους βιομηχανικούς κλάδους και κυμαίνεται από 9,87% στην βιομηχανία παραγωγής ενέργειας μέχρι 49,1% στην βιομηχανία ενδυμάτων.

Τα αγόρια απορροφούνται σε ποσοστό 58,88% από την μικρή βιοτεχνία, ενώ μόλις το 18,88% εργάζεται σε επιχειρήσεις που απασχολούν πάνω από 26 άτομα. Τα ποσοστά της παρουσίας τους είναι ιδιαίτερα υψηλά σε παραδοσιακούς κλάδους, όπως της βυρσοδεψίας, της μηχανουργίας και της βιομηχανίας

6. Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, ΔιευΘ. Εργασίας, Εκθέσεις του προσωπικού Επιθεωρήσεως Εργασίας επί της εφαρμογής των εργατικών νόμων, 1921, Αθήναι 1923, σ. 82.

7. ό.π.

8. Γ. Χαριτάκης, ό.π., σ. 100,

9. Α. Μπεναρόγια, Ο επαγγελματικός αγών του ελληνικού προλεταριάτου, στο Η πρώτη σταδιοδρομία του ελληνικού προλεταριάτου, Αθήνα 1975, σ. 212.

10. Εκθέσεις του προσωπικού..., σ. 74.

Σελ. 419
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/420.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ξύλου και κυμαίνονται από το 51% μέχρι το 36% του συνόλου των ατόμων που έχουν καταγραφεί σαν εργάτες. Πρέπει να σημειωθεί ότι ο μέσος όρος των απασχολούμενων στις μικρές βιοτεχνικές μονάδες των εν λόγω κλάδων ανέρχεται σε 2,5 άτομα. Το γεγονός αυτό μας παραπέμπει σε ένα παραδοσιακό καταμερισμό της εργασίας του τύπου τεχνίτης-μαθητευόμενος βοηθός. Τον ρόλο αυτό καλούνται να παίξουν τα αγόρια 12-18 ετών τα οποία, ως εκ τούτου, δεν αποτελούν καθαυτό εργατική δύναμη, αλλά διανύουν μια περίοδο εκπαίδευσης με στόχο, είτε να συνεργασθούν με το αφεντικό τους είτε να εξελιχθούν και οι ίδιοι σε μικρο-ιδιοκτήτες.

Προς την ίδια κατεύθυνση μας οδηγούν και τα υψηλά ποσοστά αγοριών που βρίσκουμε μεταξύ των μελών της οικογενείας του ιδιοκτήτη (32,5%), που συμμετέχουν στην λειτουργία της επιχείρησης.

Τα κορίτσια εργάζονται σε ποσοστό 51,66% στην μεγάλη βιομηχανία και ιδιαίτερα στους κλάδους της υφαντουργίας και της βιομηχανίας ενδυμάτων, όπου αποτελούν το 34% και 49% αντίστοιχα του μισθωτού εργατικού δυναμικού, επηρεάζοντας κατά συνέπεια την ποσότητα της προσφερόμενης εργασίας στους ανωτέρω κλάδους και ασκώντας πιέσεις στα επίπεδα της αμοιβής της γυναικείας εργασίας. Αντίθετα μόνο το 21% των κοριτσιών μαθητεύει, σχεδόν χωρίς αμοιβή στα μικρά εργαστήρια κατασκευής γυναικείων ειδών και ενδυμάτων. (Βλέπε πίνακα II παραρτήματος.)

Μετά το 1922 παρατηρείται, σύμφωνα με τις εκθέσεις του σώματος επιθεωρήσεως εργασίας, έξαρση της παιδικής εργασίας καθώς και στροφή των νεαρής ηλικίας ομάδων του αστικού ενεργού πληθυσμού, ιδιαίτερα των κοριτσιών, σε κλάδους που δεν έχουν ανάγκη μαθητείας αλλά χρησιμοποιούν ανειδίκευτη εργασία.11

Το γεγονός αυτό μπορεί να αποδοθεί αφ' ενός στο ευνοϊκό οικονομικό κλίμα της εποχής που δημιουργούσε στην ελληνική βιομηχανία πρόσθετες ανάγκες για εργατικό δυναμικό και αφ' ετέρου στην ύπαρξη ενός μεγάλου αριθμού ορφανών παιδιών, προσφύγων της μικρασιατικής καταστροφής, τα οποία, με την εισαγωγή τους στο εργοστάσιο, εξασφάλιζαν αμέσως το απαραίτητο, για την συντήρηση τους, ημερομίσθιο.

Το 1930 η συμμετοχή των ατόμων μέχρι 18 ετών στο εργατικό δυναμικό της βιομηχανίας, αυξήθηκε κατά 17,2%, Έτσι τα αγόρια ανέρχονται στο 25% των ανδρών και τα κορίτσια στο 46% των γυναικών που απασχολούνται από τον τομέα της μεταποίησης. (Βλέπε πίνακα ΠΙ παραρτήματος.) Μια ακόμη ένδειξη για την διαφορετική θέση που κατέχουν τα νεαρά άτομα, με βάση το

11. Υπ. Εθν. Οικ., Επιθεώρησις Εργασίας, Εκθέσεις και πεπραγμένα του Σώματος Επιθεωρήσεως Εργασίας επί της εφαρμογής των εργατικών νόμων και των συνθηκών εργασίας εν Ελλάδι, 1931, Αθήναι 1934, σ. 19 και 34.

Σελ. 420
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/421.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

φύλο τους, στην παραγωγική διαδικασία, εμφανίζεται στο γεγονός ότι το 69,5% των αγοριών ηλικίας 10-14 ετών είναι μαθητευόμενοι, ενώ το ίδιο ισχύει μόνο για το 37,44% των κοριτσιών της αντίστοιχης ηλικίας.

Περνώντας στο κλιμάκιο των ηλικιών 15-19 ετών τα ποσοστά των μαθητευόμενων κατέρχονται στο 38,8% των αρρένων και στο 11% των θηλέων.12 Πτώση στα ποσοστά της παιδικής εργασίας εμφανίζονται μετά το 1930, κυρίως στην μεγάλη βιομηχανία, αποτέλεσμα της μεγάλης οικονομικής κρίσης.13

Το 1930 το μέσο ημερομίσθιο του μαθητευόμενου ήταν 18,4 δρχ. για τα αγόρια μέχρι 18 ετών και 15,4 για τα κορίτσια της αντίστοιχης ηλικίας, ενώ το εργατικό ημερομίσθιο ανερχόταν σε 30 δρχ. για την πρώτη κατηγορία και σε 24 δρχ. για την δεύτερη.14

Οι ομάδες των ηλικιών 10-19 ετών συμμετέχουν στην διαμόρφωση του μέσου εργατικού ημερομισθίου σε ποσοστό 21% για τους άνδρες και 46% για τις γυναίκες.15 Έτσι στην πρώτη περίπτωση το παιδικό ημερομίσθιο ανέρχεται μόλις στο 47,62% του μέσου ανδρικού, ενώ η κατανομή των ημερομισθίων στους άνδρες μπορεί να χαρακτηρισθεί σαν ομοιογενής. Στην δεύτερη περίπτωση έχουμε συμπίεση των γυναικείων ημερομισθίων με αποτέλεσμα το 68% του γυναικείου εργατικού δυναμικού να λαμβάνει ημερομίσθιο που είναι ίσο ή κατώτερο με το μέσο, το οποίο με την σειρά του διαμορφώνεται σε επίπεδα που είναι μόλις 11,5% υψηλότερα από το αντίστοιχο παιδικό ημερομίσθιο.

Καταλήγοντας θα μπορούσαμε να πούμε ότι οι εργασιακές σχέσεις μέσω των οποίων συμμετέχει η παιδική εργασία στην διαδικασία της παραγωγής, καθώς και η θέση που κατέχει σ' αυτή καθορίζουν σε τελευταία ανάλυση και τον τύπο της αμοιβής της. Έτσι οι απολαβές ενός μαθητευόμενου σ' ένα βιοτεχνικό εργαστήριο συνίστανται στην εκμάθηση της τέχνης και σε ένα μικρό χρηματικό ποσό που ορισμένες φορές, όπως στην περίπτωση των μαθητριών στις βιοτεχνίες γυναικείων ενδυμάτων, τείνει στο μηδέν. Το γεγονός αυτό εντάσσει τους μαθητευόμενους σε ειδική εργατική κατηγορία που αντιστοιχεί σε προκαπιταλιστικές μορφές παραγωγής και επηρεάζει μόνο έμμεσα την αγορά εργασίας.

Αντίθετα η αμοιβή του απασχολούμενου, στην βιομηχανία, νεαρού εργάτη, με σχέσεις μισθωτής εργασίας, αντανακλά κατά το μάλλον ή ήττον την αξία της εργατικής του δύναμης, συμμετέχοντας ανάλογα με την έκταση που λαμβάνει η προσφορά και χρησιμοποίηση της παιδικής εργασίας, στον καθορισμό των γενικών επιπέδων των ημερομισθίων.

12. Γ.Σ.Υ.Ε., Μηνιαίον Στατιστικόν Δελτίον Ιαν.- Δεκ. 1931, σ. 57.

13. Υπ. Εθν. Οικ., Επιθ. Εργ , Εκθέσεις και πεπραγμένα..., σ. 32

14. Γ.Σ.Υ.Ε., ό.π, σ. 60

15. ο π.

Σελ. 421
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/422.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ

ΠΙΝΑΚΑΣ Ι

Σύνθεση του εργατικού δυναμικού στην ελληνική Βιομηχανία-Βιοτεχνία, 1920, επί τοις εκατό (%)

Κλάδοι

-18

Άνδρες 18-

Συν.

-18

Γυναίκες 18- Συν.

Σύνολο 18- 18-

Τρόφιμα και καπνός

7,67

79,27

86,9

3,5

9,55

13,06

11,1

88,82

Χημική Βιομηχανία

10,39

77,37

88,3

M9

8,05

12,24

14,5

85,50

Κατεργασία Ορυκτών

17,07

74,17

91,24

4,62

4,14

8,76

21,69

78,31

Παραγωγή Ενέργειας

9,87

89,8

99,7

0,3

0,3

9,87

90,1

Μεταλ. και Μηχανουργ.

30,24

67,14

97,41

1,5

2,31

3,81

31,74

68,26

Βιομηχανία Ξύλου

26,73

65,81

92,54

2,25

3,43

5,68

28,98

71,02

Υφαντουργία

7

18,92

25,9

26,02

48,06

74,08

33,02

66,98

Βιομ. Δέρματος

43

51,75

95,75

3,02

2,26

5,28

46,02

53,9

Βιομ. Ενδυμάτων

12,72

26,23

38,95

36,41

24,86

61,27

49,13

50,87

Βιομ. Χαρτιού

16,65

43,27

59,92

22,9

17,01

40,91

39,55

60,45

Σύνολο

16,99 61,96 78,95 8,96 12,09 21,05 25,95 74,05

Πηγή: Γ.Σ.Υ.Ε., Απογραφή των βιοτεχνικών και βιομηχανικών επιχειρήσεων κατά την 18.12.1920 (π. ημ.)

ΠΙΝΑΚΑΣ II

Κατανομή των βιομηχανικών εργατών ηλικίας μέχρι 18 ετών κατά κατηγορίες επιχειρήσεων, 1920

Πηγή: ό.π.

Κλάδοι

Επιχειρήσεις μέχρι 5 άτομα

Άνδρες Γυναίκες

Επιχειρήσεις 6-25 ατόμων

Άνδρες Γυναίκες

Επιχειρήσεις πάνω από 26 άτομα

Άνδρες Γυναίκες.

Τρόφιμα και Καπνός

Χημική Βιομηχανία

Κατεργασία Ορυκτών Παράγωγη Ενέργειας Μεταλ. και Μηχανουργ. Βιομ. Ξύλου Υφαντουργία

Βιομ. Δέρματος

Βιομ. Ενδυμάτων

Βιομ. Χαρτιού

1633 164

206 21

85 15 5 — 1454 18 983 33 46 36

4098 178

950 1345

185 66

749 259

104 87

120 23 34 — 491 18 361 78 57 162

1330 157

197 1164

199 317

669 936

72 46

216 76 110 — 677 94 153 15 447 1845

467 80

54 909

228 462

Σύνολο

9645 1876

3642 2301

3093 4463

Σελ. 422
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/423.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΠΙΝΑΚΑΣ III

Σύνθεση του εργατικού δυναμικού στην ελληνική Βιομηχανία - Βιοτεχνία, 1930, επί τοις %

κλάδοι

-18

Άνδρες

18-

Συν.

-18

Γυναίκες 18- Σύν.

Σύνολο

-18 18-

Βιομ. Τροφίμων

15,17

65,55

80,72

7

12,28

19,28

22,2

77,83

Χημική Βιομηχανία

12,35

62,54

74,89

ιι ..53

13,58

25,11

23,9

76,ι

Κατεργασία Ορυκτών

16,68

72,42

89,1

3,83

7,4

11,2

20,5

79,5

Οικοδ. Βιομ.

11,87

86,51

98,4

0,2

1,3

1,5

12,1

87,9

Παραγωγή Ενέργειας

7,7

91,04

98,74

0,18

1,07

1,25

7,9

92,1

Μεταλλουργία

24,32

64,95

89,27

4,38

6,34

10,72

28,7

71,3

Μηχανουργεία

43,24

53,3

96,54

1,34

2,12

3,46

44,6

55,4

Βιομ. Ξύλου

39,44

55,79

95,29

1,79

2,98

4,77

41,2

58,8

Βιομ. Δέρματος

31,98

63,16

95,14

2,38

2,48

4,86

34,3

65,7

Υφαντουργία

7,04

14,89

21,93

36,88

41,19

78,07

43,9

56,1

Βιομ. Ενδυμάτων

16,92

23,08

40

30,37

29,73

60

47,2

52,8

Βιομ. Χαρτιού

19,76

42,57

62,33

21,37

16,30

37,67

41,1

58,9

Βιομ. Καπνού

5,74

31,99

37,73

27,51

34,76

62,27

33,2

66,8

Διάφορες

12,76

55,74

70,5

11,53

17,9

29,43

24,3

75,7

Σύνολο

18,59

55,57

74.,16

11,89

13,95

25,84

30,48

69.54

Πηγή: Γ.Σ.Υ.Ε., Απογραφή των καταστημάτων των βιομηχανικών και εμπορικών επιχειρήσεων ενεργηθείσα τον Σεπτ. του 1930, Αθήναι 1934.

Σελ. 423
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/424.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 424
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/425.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΑ ΟΙΚΙΑΚΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ:

ΠΑΛΙΕΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ ΕΚΔΟΧΕΣ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΕΙΩΝ ΚΑΘΗΚΟΝΤΩΝ

EΛENH ΕΛΕΓΜΙΤΟΥ, ΑΛΕΞΑΝΔΡΑ ΜΠΑΚΑΛΑΚΗ

Η οικιακή οικονομία περιλαμβανόταν σε προγράμματα αρκετών δευτεροβάθμιων σχολείων θηλέων ήδη από τα μέσα του 19ου αιώνα. Συνέχισε να διδάσκεται αποκλειστικά στα κορίτσια μέχρι την καθιέρωση της συνεκπαίδευσης το 1979.

Τα παλιότερα εγχειρίδια1 που εντοπίσαμε και που γράφτηκαν με σκοπό να χρησιμοποιηθούν στην εκπαίδευση είναι: η Ελληνική Οικιακή Οικονομία - θεωρητική και πρακτική του Ξενοφώντος Δ. Ζυγούρα (1875), η Επιτομή της Οικιακής Οικονομίας του ίδιου συγγραφέα (1878) και η Οικιακή Οικονομία της Σαπφούς Λεοντιάδος (1887).2

1. Αποτέλεσμα μιας πρώτης προσέγγισης στο θέμα και μέρος μιας ευρύτερης ανολοκλήρωτης ακόμα έρευνας για την ιστορία της οικιακής οικονομίας στην ελληνική εκπαίδευση η ανάλυση που διατυπώσαμε εδώ έχει αναγκαστικά προσωρινό χαρακτήρα.

Η κ. Κ. Γκότση μας έδωσε αντίτυπα εγχειριδίων που έχουν αποσυρθεί από το εμπόριο. Η κ. Ε. Ξηροτύρη μας χάρισε τα δικά της βιβλία και η κ. Ε. Φουρναράκη μας παρέπεμψε στα παλιότερα συγγράμματα οικιακής οικονομίας. Τις ευχαριστούμε θερμά.

2. Μόνο για ένα απ' αυτά τα βιβλία έχουμε τη βεβαιότητα ότι χρησιμοποιήθηκε στην ελληνική εκπαίδευση: η Επιτομή της οικιακής οικονομίας (συνταχθείσα προς χρήσιν των δημοτικών σχολείων και των παρθεναγωγείων) εκδόθηκε στην Αθήνα και φέρει την υπογραφή του υπουργού εκκλησιαστικών και δημοσίας παιδεύσεως Α. Κουμουνδούρου, o οποίος το συνιστά "ως χρήσιμον βιβλίον εν ταις ανωτέραις του συνδιδακτικού τάξεσι". Η Ελληνική Οικιακή Οικονομία - θεωρητική και πρακτική του Ξενοφώντος Δ. Ζυγούρα και η Οικιακή Οικονομία της Σαπφούς Λεοντιάδος εκδόθηκαν στην Κωνσταντινούπολη και φέρουν την άδεια του αρμόδιου αυτοκρατορικού υπουργείου. Το γεγονός αυτό δε σημαίνει βέβαια ότι ήταν άγνωστα στην Ελλάδα. Το αντίθετο μπορούμε να βεβαιώσουμε τουλάχιστο για το σύγγραμμα της Λεοντιάδος που παρουσιάζεται σε ειδικό άρθρο της Εφημερίδας των Κυριών (έτος Α', 1887, αρ. 30, σ. 6) που το συνιστά μάλιστα για σχολική χρήση.

Β 4

Σελ. 425
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/426.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Οι συγγραφείς εξαίρουν τη συμβολή των αρχαίων Ελλήνων και ιδιαίτερα του Ξενοφώντος στην οικονομία, επαναλαμβάνοντας τις παραινέσεις του "Οικονομικού" για τάξη, λιτότητα, πειθαρχία, εργατικότητα και συστηματικό καταμερισμό εργασιών, αρμοδιοτήτων και δικαιοδοσιών στον οίκο.

Ο Ζυγούρας (1875: 30-32) βρίσκει άτοπο το χαρακτηρισμό της πολιτικής οικονομίας ως επιστήμης και της οικιακής (που συνήθως αποκαλεί απλώς οικονομία) ως τέχνης, μια και θεωρεί ότι όχι μόνο διέπονται από τις ίδιες αρχές, αλλά η πολιτική οικονομία έχει την αφετηρία της στην οικιακή. Η Λεοντιάς (1887 στο σύνολο) αποκαλεί την οικιακή οικονομία "επιστήμη και τέχνη" και θεωρεί (1887: 283) ότι ως τέχνη έχει το "πρακτικόν αυτής μέρος" και ως επιστήμη το θεωρητικόν.

Οι συγγραφείς διαφέρουν ως προς την αξιολόγηση του θεωρητικού και του πρακτικού μέρους της οικιακής οικονομίας, δηλαδή την προτεραιότητα που δίνουν στις γενικές αρχές της οικονομίας και τις συμβουλές για τη διεκπεραίωση συγκεκριμένων εργασιών. Ο Ζυγούρας (1878: ζ', 13) ψέγει τους Ευρωπαίους, γιατί αντίθετα με τους αρχαίους Έλληνες που καλλιέργησαν την (οικιακή) οικονομία "ως πρώτιστον μάθημα καλής ανατροφής", αυτοί την υποβίβασαν σε πρακτικές συμβουλές, και έδωσαν προτεραιότητα στην πολιτική οικονομία. Ακόμη (1878: στ') αντιπαραβάλλει την ελληνική οικονομία με τη "νόθο και ποταπή διδασκαλία [που] εξαρτά την οικογενειακήν ευδαιμονίαν από την κομψήν περικόσμησιν του οίκου, από τυπικάς τινας συνταγάς προς καθαρισμόν επίπλων, σκευών και φορεμάτων και τέλος από νόθον τινά καλαισθησίαν...". Η Λεοντιάς (1887: 281) πιστεύει ότι τα πρακτικά ζητήματα "δεν συγκροτούσιν το σοβαρόν και πλουτοφόρον βάθος της εννοίας [της οικιακής οικονομίας], αλλ' ανήκουσιν εις εν σημείον του εκτεταμένου πλάτους αυτής".

Αντίθετα με τον Ζυγούρα που θεωρεί τα πρακτικά ζητήματα υποδεέστερα, η Λεοντιάς (1887: ε') απολογείται για το ότι αρχίζει "από του πρακτικού μέρους" και αυτό προτάσσει "όπερ ίσως θέλη φανή παράδοξός τις νεωτερισμός", αλλά εξηγεί ότι "πολλώ δε μάλλον εις τούτο το μάθημα, όπερ παν άλλο επί της εποπτείας και της πείρας θεμελιούται, και εκ ταύτης εξάγονται αμέσως αι θεωρίαι και οι κανόνες αυτού".

Οι διαφορές των συγγραφέων όμως δε σταματούν στην προτεραιότητα Θεωρίας και πρακτικής. Ο Ζυγούρας (1875: 36, 1878: 12) ανάγει την οικιακή οικονομία στην ανάγκη του ανθρώπου για φειδώ, ενώ η Λεοντιάς (1887: 10) πιστεύει ότι "η σπουδαιότατη επιστήμη και τέχνη" γεννιέται "εκ της εν τω οίκω πρώτης ταύτης σπουδαιότατης ενεργείας και κινήσεως και ζωής".

Ο Ζυγούρας (1875: 30-32) συμφωνεί με τον καθηγητή "Μετζιέρο" (M. L. Mezières) που το 1853 στο σύγγραμμα του L'Economie θεωρεί ότι η πολιτική οικονομία αφορά τον εθνικό πλούτο, ενώ η ιδιωτική (η οικιακή) τον ατομικό "όστις αποκτάται διά της εργασίας, συντηρείται διά της φειδούς και

Σελ. 426
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/427.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

αυξάνει διά της τάξεως και καρτερίας". Ο Ζυγούρας αναπτύσσει στις υποψήφιες οικοδέσποινες τις αρχές και τις διαδικασίες της απόκτησης, συντήρησης και αύξησης του πλούτου, προσθέτοντας την επένδυση στην τάξη και την καρτερία. Ο πλούτος, που η διαχείριση του είναι καθήκον της οικοδέσποινας, επιτρέπει την οικογενειακή ευδαιμονία, η οποία ορίζεται ως η ικανοποίηση αναγκών του πρέπει πάντα να εμπίπτουν στα όρια της λιτότητας η οποία ταυτίζεται με την ηθικότητα (Ζυγούρας, 1875, 1878: στο σύνολό τους) και επιτρέπει επίσης την αγαθοεργία (1875: 35). Τέλος, ο πλούτος είναι το μέσον με το οποίο ο άνθρωπος επιζητεί την φυσική, ηθική και διανοητική τελειότητα (Ζυγούρας, 1875: 181). Η μόνη ουσιαστική παρέκκλιση του Ζυγούρα από το επίκεντρο του, τον πλούτο, είναι η ενασχόλησή του με τη συμπεριφορά της οικοδέσποινας προς τους οικείους της και ιδιαίτερα "προς τους νοσούντας" στο τελευταίο κεφάλαιο της Επιτομής, "Η Διεύθυνσις του οίκου".

Η Λεοντιάς δέχεται ότι η οικιακή οικονομία πραγματεύεται την απόκτηση, συντήρηση και αύξηση του οικογενειακού πλούτου. Ωστόσο, το ζήτημα την απασχολεί μόνο μερικώς, και πριν ασχοληθεί μαζί του (κεφ. Δ') συζητάει την επιλογή θέσης, επίπλωσης και διακόσμησης της κατοικίας (κεφ. A'), την "σωματικήν, ηθικήν και καλαισθητικήν κατάστασιν των αρχικών προσώπων της οικίας" (κεφ. Β') και τα καθήκοντα τους προς αλλήλους και τρίτους (κεφ. Γ'). Επίσης στο δεύτερο από τα τρία κεφάλαια που αφιερώνει στον πλούτο, και που αφορά τη χρήση του, η Λεοντιάς αναφέρεται στη "θεραπεία των αναγκών από οικονομικήν και υγιεινήν έποψιν" και παραθέτει διεξοδικές οδηγίες για την επεξεργασία των τροφίμων, τη φροντίδα των ρούχων, την "ιατρική της οικίας, φαρμακολογία και νοσηλεία οικιακή". Τέλος, εξαίρει και αυτή τη λιτότητα, αλλά δίνει μεγαλύτερη έμφαση από όσο ο Ζυγούρας στη φιλοκαλία που μεταμορφώνει και φαιδρύνει τα ευτελέστερα υλικά (Λεοντιάς, 1887: 57-61 ).3

Η ευρύτερη έννοια που δίνει η Λεοντιάς στην οικιακή οικονομία εξάλλου φαίνεται από το γεγονός ότι εντάσσει την εκπαίδευση στα του πλούτου στη γενικότερη "σωματικήν και πνευματικήν παρασκευήν του ανθρώπου, ανδρός και γυναικός, όπως γένωνται άξιοι [. . . ] προβιβασταί του οικογενειακού βίου από υλικήν και ηθικήν έποψιν" (1887: 282), καθώς και από το χαρακτηρισμό της οικιακής οικονομίας ως "επιστήμης και τέχνης του οικογενειακού βίου"

3. Η Λεοντιάς (1877: 60) είναι σαφής ότι η φιλόκαλος "δεν συγχέει ποσώς την πολυτέλειαν μετά του καλού". Ο Ζυγούρας πάλι (1875: π.χ. 99) επανειλημμένα καταγγέλλει ευθέως τα "ποικιλτικά" έργα των γυναικών ως άγονη εργασία. Οι απόψεις αυτές φαίνεται να απαντούν έμμεσα στο ζήτημα του κατά πόσο η διδασκαλία εργόχειρων στα παρθεναγωγεία έστρεφε τις μαθήτριες στην πολυτέλεια και την επιδειξιομανία, κυρίως όταν συνδυάζονταν με "ψευδοφραγκισμό" και "ψιττακισμό"' ζήτημα που, όπως επισημαίνει η Σ. Ζιώγου-Καραστεργίου (1983: 91, 110, 113, 176) απασχόλησε εκπαιδευτικούς και διανοούμενους που ασχολήθηκαν με τη γυναικεία εκπαίδευση.

Σελ. 427
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/428.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

(1887: 282) ή "της ενεργείας και κινήσεως και ζωής της κατ' οίκον κοινωνίας και πολιτείας" (1887:10).

Και οι δύο συγγραφείς θεωρούν την εργασία των γυναικών στον οίκο σημαντικό καθήκον όχι μόνο προς την οικογένεια τους, αλλά και την κοινωνία γενικότερα, και πιστεύουν ότι για να διεκπεραιώσουν οι γυναίκες το έργο τους χρειάζονται την κατάλληλη εκπαίδευση,

Η Λεοντιάς (1887: 51) συνιστά η οικοδέποινα να είναι απόφοιτη "προπαιδευτικής σχολής ή γυμνασίου" και να κατέχει την οικιακή οικονομία, ενώ o Ζυγούρας δίνει ιδιαίτερο βάρος στην εκπαίδευση περί τα οικονομικά. Τα εφόδια που θεωρεί απαραίτητα προκειμένου να επιτελέσουν οι γυναίκες το καθήκον της συντήρησης και της αύξησης του πλούτου περιλαμβάνουν γενικές έννοιες και αρχές της οικονομίας, καθώς και οδηγίες για επενδύσεις, αγοραπωλησίες και συναλλαγές με την τράπεζα που περιέχονται στα συγγράμματα του.

Οι συγγραφείς αναγνωρίζουν τη δυνατότητα των γυναικών να εργαστούν βιοποριστικά είτε αξιοποιώντας τις οικιακές τέχνες είτε ασχολούμενες με το εμπόριο, την καταστιχογραφία, την εργασία σε τηλεγραφεία και τηλεφωνεία, την παιδαγωγία, τη μαιευτική, τη νοσηλευτική, τη φαρμακευτική, τις καλές τέχνες, και κατά την Λεοντιάδα (1887: 109, 110) και με την ιατρική. Συνιστούν τη βιοποριστική απασχόληση κυρίως σε γυναίκες που έχουν οικονομική ανάγκη και πάντως βρίσκουν καταλληλότερη την κατ' αποκοπή εργασία που συνδυάζεται ευκολότερα με τη φροντίδα του σπιτιού, από τη μισθωτή (Ζυγούρας, 1875:103,1878:61, Λεοντιάς, 1887:130).

Η ανάθεση της φροντίδας του σπιτιού στις γυναίκες προκύπτει από τι£ φυσικές τους ιδιότητες. Η Λεοντιάς (1887: 106) θεωρεί ότι η οικιακή οικονομία αφορά και τα δύο φύλα, μια και o άνδρας "οφείλει να είναι πρώτος γνώστης και εργάτης [της] ως εν γένει αρχηγός της οικογένειας". Όμως η γυναίκα "είνε πεπλασμένη διά σώματος λεπτότερου και αισθητικοτέρου [... ] και πεπροικισμένη δε είνε διά πνεύματος, όπερ υπερβαίνει το του ανδρός κατά την οξύνοιαν, την φανταστικότητα και την προβλεπτικότητα του νου, το στοργικόν και το συμπαθές και το προαισθητικόν της καρδίας, και κατά την υπομονήν και την θεοσέβειαν ελασσούται δε κατά το δειλόν και το φιλύποπτον και το προφυλακτικόν και το άτολμον. Αύται δε αι ιδιότητες, σωματικαί και ψυχικαί καταδεικνύουσιν αυτήν ικανωτέραν και αρμοδιωτέραν του ανδρός εις τα εντός του οίκου..." (1887: 11-12). Οι πρωταρχικές υποχρεώσεις της γυναίκας είναι στο σπίτι, στο "βασίλειον κράτος" της (Λεοντιάς: 1887: 11), όπου κυριαρχεί ως "αληθής βασίλισσα" δίπλα στον "αληθή αρχηγό", το σύζυγό της (Λεοντιάς: 1887:86).

Ο Ζυγούρας πάλι (1875: 20) θεωρεί εφόδια για τα οικιακά έργα τη φυσική οξύνοια, την ευαισθησία και την υπομονή της γυναίκας ως προς την

Σελ. 428
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/429.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

οποία υπερτερεί του τολμηροτέρου, δραστηριοτέρου, ισχυρότερου και καλυτέρου στο "επιχειρείν" άνδρα. Ο οίκος είναι η "παλαίστρα" της γυναίκας (Ζυγούρας, 1878: ε') και η οικονομία ο "θείος" της σκοπός που χωρίς αυτόν η ζωή της "εκμηδενίζεται επί τοσούτον ώστε καθίσταται χειρότερα και αυτών των θηλέων ζώων" (1878:105).

Οι φυσικές διαφορές γυναικών και ανδρών παρουσιάζονται ως συμπληρωματικές ιδιότητες. Η Λεοντιάς (1887: 14) θεωρεί ότι η συζυγική συμβίωση "βασίζεται στη φυσική διαφορά ανδρών και γυναικών" που καθαγιάζεται με το γάμο, και προειδοποιεί (1878: 65-68) να διευκολύνουν το έργο των γυναικών με κάθε τρόπο. Προπάντων ο άνδρας "οφείλει να έχη διά παντός εν νω ότι η γυνή είνε πεπλασμένη ούτως υπό του Θεού διά να είνε η χαρά και η ευδαιμονία της οικογενείας· ότι είνε ίση αυτώ ενώπιον του Θεού και της φύσεως. .." (Λεοντιάς, 1887: 67). Ο Ζυγούρας (1875: 106-107) είναι κατηγορηματικός στο ζήτημα της ανάθεσης του οικογενειακού βαλαντίου στις γυναίκες και επισημαίνει ότι "υπάρχουν πολλοί άνδρες δύσπιστοι και αλλαζόνες, φρονούντες ότι είναι ταπείνωσις να υποκύπτωσιν εις τας οικονομικάς προσταγάς της γυναικός, ευρίσκοντες ούτως ευρείαν ελευθερίαν εις την οδόν της ασωτείας και της φαυλοβιότητος". Οι συγγραφείς επίσης τονίζουν τις αποκλειστικές δικαιοδοσίες της οικοδέσποινας στην επίβλεψη και την ανατροφή των παιδιών.4

4. Το ζήτημα της φύσης και του προορισμού των γυναικών αυτή την εποχή είναι ιδιαίτερα κρίσιμο: πολέμιοι και υπέρμαχοι της εκπαίδευσης των γυναικών και της πρόσβασης τους στα δημόσια γενικά στηρίζουν τα επιχειρήματα τους σε εκτιμήσεις που αφορούν τις φυσικές διαφορές των φύλων. Η Λεοντιάς και ο Ζυγούρας δεν θεωρούν την ενασχόληση των γυναικών με την οικιακή οικονομία απόρροια της υποδεέστερης φύσης τους, αλλά κάποιων γυναικείων ιδιοτήτων που τις παρουσιάζουν ως θετικές. Όπως παρατηρεί η Α. Ψαρρά (1979: 4-10) για τις αρθρογράφους των περιοδικών Θάλεια και Ευρυδίκη, οι συγγραφείς δεν ανάγουν τις διαφορές των φύλων σε ανωτερότητα και κατωτερότητα. Οι απόψεις τους που προσιδιάζουν στις απόψεις της Κ. Κεχαγιά και της Αικ. Λασκαρίδου, διαφέρουν βέβαια από τις ριζοσπαστικότερες θέσεις της Κ. Παρρέν (Ζιώγου-Καραστεργίου, 1983: 254-256). Η Λεοντιάς και o Ζυγούρας ταυτίζουν τη γυναίκα κυρίως με την αναπαραγωγική λειτουργία της στο σπίτι, αλλά θεωρούν τη συνδρομή της στην οικογένεια και την πολιτεία πολύτιμη και τονίζουν τον εκπολιτιστικό χαρακτήρα της γυναικείας εκπαίδευσης. Προβάλλουν δηλαδή την αντίληψη ότι η εκπαίδευση των γυναικών είναι απαραίτητη κυρίως γιατί θα εξασφαλίσει καλύτερες συνθήκες στους άντρες και τα παιδιά στην οικογένεια, που είναι πολύ διαδεδομένη στην Ευρώπη τον 19ο αιώνα (Deem, 1978: 5).

Οι απόψεις του Ζυγούρα και της Λεοντιάδος είναι μετριοπαθείς σε σύγκριση με τις ριζοσπαστικότερες θέσεις της Παρρέν για την εργασία ως απαραίτητη προϋπόθεση της γυναικείας χειραφέτησης. Διαφέρουν όμως ριζικά από τις αντιλήψεις λογίων όπως o Γ. Μανούσος. Παιδαγωγική διαιτητική και παιδαγωγία (1884: 213-223), η Άννα Σερουίου, εκδότρια και διευθύντρια του εβδομαδιαίου περιοδικού Οικογένεια (1897), o Αριστοτέλης Σπαθάκης και ο Σιμωνίδης Βλαβιανός που αρθρογραφούν στο ίδιο περιοδικό, καθώς και o

Σελ. 429
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/430.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Τα δευτεροβάθμια σχολεία θηλέων όπου διδασκόταν η οικιακή οικονομία εκπαίδευαν από κοινού εύπορες υποψήφιες οικοδέσποινες και (κυρίως υπότροφες) δασκάλες. Παράλληλα με τα μαθήματα τους οι μαθήτριες ασχολούνταν συγχρόνως με εργόχειρα και, ραπτική που απορροφούσαν πολύ μεγαλύτερο μέρος του χρόνου τους από ό,τι. η οικιακή οικονομία (Ζιώγου-Καραστεργίου, 1983:90-91,119-120,147,155).

Προς το τέλος του 19ου αιώνα η διδασκαλία του μαθήματος επεκτάθηκε και σε κορίτσια φτωχών οικογενειών, όπως εκείνα που παρακολουθούσαν τη "Σχολή της Κυριακής των απόρων Γυναικών και Κορασίων του Λαού" (1890) ή που φοιτούσαν στην "Οικοκυρική και Επαγγελματική Σχολή" της "Ενώσεως των Ελληνίδων" (1897).

Το περιεχόμενο των συγγραμμάτων που εξετάσαμε δείχνει ότι η οικιακή οικονομία επικαλύπτεται ενμέρει από άλλα μαθήματα που προετοιμάζουν τις μαθήτριες για τα καθήκοντα τους στο σπίτι' υπόσχεται όμως ένα γενικότερο θεωρητικό πλαίσιο που θα τις βοηθήσει να αξιοποιήσουν τις επιμέρους γνώσεις τους. Αν κρίνουμε τουλάχιστο από την ύλη αυτή το μάθημα αποσκοπεί να προετοιμάσει τις εύπορες κόρες για το ρόλο της οικοδέσποινας στην αστική οικογένεια και συγχρόνως να εισαγάγει μαθήτριες χαμηλότερων εισοδημάτων στο πρότυπο της οικιακής ευημερίας που ισχύει για τις "πολιτισμένες" τάξεις.

Παρόλο που ο οικογενειακός πλούτος και ο οικιακός βίος αποτελούν αδιαίρετες όψεις της αστικής οικιακής ευημερίας, η διαφορετική έμφαση του Ζυγούρα και της Λεοντιάδος στις όψεις αυτές είναι ένδειξη ότι o όρος οικιακή οικονομία είναι από την αρχή ελαστικός. Η διαφορετική θεματολογία δύο εγχειριδίων που δημοσιεύονται στο πρώτο τέταρτο του 20ού αιώνα επιβεβαιώνει την ελαστικότητα του όρου και προαναγγέλλει τον κατακερματισμό της οικιακής οικονομίας σε εξειδικευμένους τομείς που κυριαρχεί στα εγχειρίδια αργότερα.

Η Ειρήνη Πράτσικα (1915) αφιερώνει έναν ολόκληρο τόμο σε πρακτικές συμβουλές για τον καθορισμό και τη συντήρηση του νοικοκυριού, ενώ η Αικατερίνη Βαρουξάκη (1923) θεωρεί την υγεία βάση του πλούτου και αφιερώνει το μεγαλύτερο μέρος του βιβλίου της στην απόκτηση και τη συντήρηση της. Και γι' αυτά τα. βιβλία όμως δεν μπορούμε να πούμε με βεβαιότητα αν χρησιμοποιήθηκαν στην εκπαίδευση και σε ποια έκταση. Η διδασκαλία του μαθήματος στα γυμνάσια θηλέων δε βασιζόταν απαραίτητα σε εγχειρίδιο.

μεταφραστής του Φενελώνος Χ. Νικολαΐδης Φιλαδελφεύς (1875), που θεωρούν τον οίκο ως τον μόνο κατάλληλο χώρο για τις γυναίκες και επιμένουν ακούραστα στις ολέθριες συνέπειες που συνεπάγεται η χειραφέτηση και η υπερβολική μόρφωση των γυναικών για την οικογένεια και το έθνος.

Σελ. 430
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/431.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Σύμφωνα με τις μαρτυρίες γυναικών που φοίτησαν στο γυμνάσιο, πριν από τον πόλεμο, φαίνεται ότι η διδασκαλία της οικιακής οικονομίας γινόταν χωρίς εγχειρίδια και το βάρος έπεφτε συνήθως στα εργόχειρα και τη ραπτική.

Τα πρώτα εγχειρίδια που χρησιμοποιήθηκαν συστηματικά στη μέση εκπαίδευση, αλλά και τις οικοκυρικές σχολές ήταν οι Γνώσεις Βρεφοκομίας της Ευσταθίας Λάμπρου (1953) και τα Στοιχεία Τροφογνωσίας και εφαρμογαί αυτής εις την παρασκευήν τροφών της Ευσταθίας Λάμπρου και της Αικατερίνης Αλεξοπούλου (1956). Η Οικιακή οικονομία - Διαιτητική και καλή συμπεριφορά της Ευγενίας Ξηροτύρη και της Πόπης Χουρδάκη (1959), καθώς και η Παιδοκομία και Νοσηλευτική της Ευγενίας Ξηροτύρη, που εκδόθηκε αργότερα, είχαν μεγάλη απήχηση και επανεκδόθηκαν πολλές φορές.

Αυτά τα πρώτα βιβλία ακολουθεί ένας μεγάλος αριθμός εγχειριδίων. Μέχρι το 1983 έχουν κυκλοφορήσει πάνω από 30 βιβλία τα περισσότερα από τα οποία εκδόθηκαν μετά το 1970. Τα εγχειρίδια γράφονται με βάση το αναλυτικό πρόγραμμα της οικιακής οικονομίας για κάθε τάξη και φέρουν την έγκριση του υπουργείου Παιδείας. Οι καθηγήτριες έχουν δικαίωμα να χρησιμοποιήσουν οποιοδήποτε από τα εγκεκριμένα βιβλία.5

Όπως συμβαίνει στα βιβλία του Ζυγούρα, της Λεοντιάδος, της Πράτσικα και της Βαρουξάκη, και στα μεταπολεμικά εγχειρίδια, o οίκος εμπεριέχει το σπίτι, την οικοσκευή, τα μέλη της οικογενείας και τους υπηρέτες, που αναφέρονται σπάνια στα νεότερα βιβλία και πάντα με την προσθήκη "αν υπάρχουν", Κάθε βιβλίο όμως πραγματεύεται λεπτομερώς μία ή περισσότερες επιμέρους διαστάσεις και λειτουργίες του οίκου. Αναφέρεται δηλαδή σε ξεχωριστούς τομείς της οικιακής οικονομίας που ανταποκρίνεται στις ενότητες της ύλης, όπως καθορίζονται στα αναλυτικά προγράμματα.

5. Αν και γνωρίζουμε ότι τα μεταπολεμικά εγχειρίδια χρησιμοποιήθηκαν στην εκπαίδευση, πρέπει να επισημάνουμε ότι η ανάγνωση τους και μόνο δεν επαρκεί για να καταλάβουμε ούτε το περιεχόμενο της διδασκαλίας του μαθήματος ούτε την απήχησή του.

Τα σχολικά βιβλία απευθύνονται στη νεότητα, αλλά φυσικά δεν παρέχουν καμιά ένδειξη για τις αντιδράσεις των παιδιών στα γραφόμενα. Ακόμη τα βιβλία φανερώνουν το περιεχόμενο του μαθήματος, όπως διατυπώνεται από τις/τους συγγραφείς πολλές φορές και όπως εγκρίνεται από το κράτος και όχι όπως διαμορφώνεται στην πράξη της διδασκαλίας. H διάσταση μεταξύ των δύο είναι ιδιαίτερα υπολογίσιμη στην περίπτωση της οικιακής οικονομίας. Μαζί με άλλα δευτερεύοντα μαθήματα (μουσικά, τεχνικά, γυμναστική) φαίνεται να ξεφεύγει αρκετά από την τυπολατρία και την ομοιομορφία, που, όπως επισημαίνουν ο Α. Δημαράς (21984) και ο Χ. Νούτσος (1979), διέπουν την ελληνική εκπαίδευση Σύμφωνα με τις μαρτυρίες καθηγητριών της οικιακής οικονομίας, η διδασκαλία του μαθήματος είχε έναν "ελεύθερο χαρακτήρα" που προέκυπτε από την ανάγκη των καθηγητριών να προσαρμόσουν το μάθημα στις "ανάγκες των μαθητριών", δηλαδή στα εκάστοτε κοινωνικά δεδομένα και από το γεγονός ότι η συμμόρφωση τους στο γράμμα των αναλυτικών προγραμμάτων δεν ήταν αντικείμενο άμεσου κρατικού ελέγχου.

Σελ. 431
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/432.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Ο όρος οικιακή οικονομία δεν απαντάει συχνά σ' αυτά τα εξειδικευμένα κείμενα. Στους τομείς της ενδυμασίας, της κατοικίας και της τροφογνωσίας ή διαιτητικής η έμφαση είναι κυρίως στην περιγραφή των πρώτων υλών, της σύνθεσης, της κατασκευής και της επεξεργασίας του υφάσματος, της κατοικίας (συμπεριλαμβανομένης και της οικοσκευής) και των τροφίμων, καθώς και στην αξιολόγηση των αγαθών με κριτήρια υγιεινής, αισθητικής και πρακτικότητας. Οι τομείς αυτοί ανταποκρίνονται σε ενότητες που θεωρούνται κατάλληλες για τις μικρότερες μαθήτριες, ενώ η οικογενειακή αγωγή, που πραγματεύεται τις ενδοοικογενειακές σχέσεις, τον οικογενειακό προϋπολογισμό, τη βρεφοκομία-παιδοκομία και την ανατροφή των παιδιών, διδάσκεται συνήθως στις μεγαλύτερες τάξεις, Η νοσηλευτική αφορά την περιποίηση αρρώστων στο σπίτι και η κοινωνική αγωγή αναπτύσσει τη δεοντολογία της καλής συμπεριφοράς. Οι τομείς αυτοί συνήθως συνοδεύουν την τροφογνωσία ή την οικογενειακή αγωγή.

To πολυδιάστατο της οικιακής οικονομίας μεταπολεμικά είναι βέβαια πλησιέστερο στην ευρύτερη αντίληψη της Λεοντιάδος παρά στην αυστηρή προσήλωση του Ζυγούρα στα ζητήματα του πλούτου. Πάντως φαίνεται ότι παρόλο που η οικιακή οικονομία καλύπτει ελάχιστο ποσοστό του χρόνου των μαθητριών (Νούτσος, 1979: 328-329), το μάθημα διευρύνεται για να συμπεριλάβει πρακτικές και θεωρητικές γνώσεις που παλιότερα αποτελούσαν μέρος ξεχωριστών μαθημάτων. Έτσι η διδασκαλία εργόχειρων και ραπτικής συμπεριλαμβάνεται στον τομέα της ενδυμασίας -τα σχετικά εγχειρίδια συνήθως περιλαμβάνουν και τις στοιχειώδεις τουλάχιστον βελονιές- ενώ η βρεφοκομία και η παιδαγωγική γίνονται κι αυτές μέρος της οικιακής οικονομίας.6

To περιεχόμενο των βιβλίων ποικίλλει κυρίως ανάλογα με το θέμα τους, Στο εσωτερικό κάθε τομέα τα: εγχειρίδια αλληλοεπικαλύπτονται σε μεγάλο βαθμό ως προς τις γνώσεις που παρέχουν, την οργάνωση του κειμένου και ενίοτε την ίδια τη διατύπωση. Ωστόσο, μαζί με τη μεταγλώττιση τους στη δημοτική και συχνά με την προσθήκη φωτογραφιών, τα εγχειρίδια που κυκλοφορούν προς το τέλος της δεκαετίας του '70 και μέχρι το '83 παρουσιάζουν κάποιες καινοτομίες στο περιεχόμενο, σε σχέση με τα πρώτα μεταπολεμικά βιβλία. Οι αναφορές στην ελληνοχριστιανική παράδοση αραιώνουν ή εκλείπουν, οι σχέσεις μεταξύ των μελών της οικογενείας παρουσιάζονται πιο ισότιμες και η ενδοοικιακή ιεραρχία λιγότερο αυστηρή· η ανατροφή των παιδιών

6. Η οικιακή οικονομία στο γυμνάσιο περιλαμβάνει γνώσεις και οδηγίες σχετικά με την ανατροφή των παιδιών που παλιότερα διδάσκονταν στα παιδαγωγικά μαθήματα και περιέχονταν σε ειδικά συγγράμματα, όπως η Οικιακή παιδαγωγική ή περί της κατ' οίκον αγωγής των παίδων του Αρ. Σπαθάκη (1889) και το σύγγραμμα του Γ. Μανούσου, που αφιερώνει και ειδικό κεφάλαιο σε συμβουλές "περί χρηστότητος ηθών, κοσμιότητος και καλής συμπεριφοράς" (1884: 224-238).

Σελ. 432
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/433.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

περιλαμβάνει έμφαση σε αξίες, όπως η δημιουργικότητα και η πρωτοβουλία· τα κεφάλαια της κοινωνικής αγωγής αναφέρονται στην "απλοποίηση" που έχει επέλθει στους κανόνες της καλής συμπεριφοράς και τέλος η κατανάλωση παρουσιάζεται ως βασική λειτουργία του νοικοκυριού και η αγωγή του καταναλωτή συνοδεύει την τροφογνωσία και την οικογενειακή αγωγή. Οι αλλαγές αυτές προκύπτουν από προσθήκες και αφαιρέσεις σε παλιότερα αντίστοιχα βασικά κείμενα που δεν ισοδυναμούν με ριζική αναδιοργάνωση των εγχειριδίων.7 Συγχρόνως, η προετοιμασία των γυναικών για τα καθήκοντα στον οίκο παραμένει σταθερός στόχος των βιβλίων.

Ορισμένες συγγραφείς αναφέρονται άμεσα στους στόχους του μαθήματος και των βιβλίων τους που είναι η προπαρασκευή των μελλοντικών συζύγων, μητέρων και νοικοκυρών, καθώς και στις έμφυτες κλίσεις των γυναικών που τις καθιστούν αποκλειστικά κατάλληλες για την οικιακή εργασία, και ακόμη στις ανάγκες τους που ικανοποιούνται με την αδιάλειπτη προσφορά. Για παράδειγμα, η Ευσταθία Λάμπρου (1953: 118) παραθέτει «τα του αποστόλου Παύλου: "Η γυνή θα σωθή με την τεκνογονίαν και την ανατροφήν των τέκνων της" (A' Τιμ. β' 15)»· η Ευγενία Ξηροτύρη (1959: 4) εξηγεί ότι το βιβλίο της προσπαθεί να μεταδώσει γνώσεις που πρέπει να ξέρει "μια καλή οικοκυρά διά να δυνηθή να ανταποκριθή εις τας ανάγκας της ζωής της οικογενείας της" και η Βαρβάρα Τρομπέτα (1973: 5) αναφέρει ότι το μάθημα "προσπαθεί να προετοιμάση τας μητέρας της νέας γενεάς να φανούν άξιαι του ρόλου των".

Αυτά τα βιβλία ωστόσο, καθώς και εκείνα που δεν περιέχουν άμεσες αναφορές στο γενικό προορισμό των γυναικών, παρέχουν απρόσωπα διατυπωμένες πληροφορίες και αξιολογήσεις που αφορούν τις πρώτες ύλες ή την επεξεργασία αγαθών η οποία προϋποθέτει εξωοικιακή και ειδικευμένη εργασία (π.χ. συζητούν την κατασκευή διαφόρων υφασμάτων, ειδών υγιεινής, βιομηχανικών ταπήτων, επίπλων, την επεξεργασία τροφίμων κτλ.). Οι "αντικειμενικές" πληροφορίες στα βιβλία συνυπάρχουν με περιγραφές των καθηκόντων της νοικοκυράς και με συμβουλές που συχνά διατυπώνονται εξίσου απρόσωπα, πράγμα που προσδίδει στη δεοντολογία της οικιακής εργασίας έναν επίσημο και αντικειμενικό χαρακτήρα.8 Οι κανόνες εργασίας που περιέχονται ή προϋποτίθενται

7. Σε γενικές γραμμές οι καινοτομίες αποσκοπούν στον εκσυγχρονισμό κάπως αξιών και προτύπων, που επαναλαμβάνουν το προαστικό ιδεολογικό αμάλγαμα, όπως διαπιστώνει η Α. Φραγκουδάκη (1978: 135-137) στα αναγνωστικά του δημοτικού, διατηρώντας όμως πολλά από τα βασικά του στοιχεία, και κυρίως αυτά που συνεπάγεται το φυσικό του θεσμού της οικογένειας. Αντίθετα όμως με τα αναγνωστικά, που προσανατολίζουν τα παιδιά στους παραδοσιακούς τρόπους αντίληψης και ζωής στην αγροτική κοινωνία (Φραγκουδάκη, 1978: 49), τα βιβλία της οικιακής οικονομίας προβάλλουν τη ζωή στην πόλη.

8. Αναλύοντας τις μαρτυρίες που συγκέντρωσε από αγγλίδες νοικοκυρές, η Ann Oakley (1974: 110-112, 183-184) γράφει ότι οι κανόνες και τα κριτήρια εργασίας τις βοηθούν

Σελ. 433
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/434.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

στα βιβλία αποσκοπούν στην ελαχιστοποίηση του χρόνου και του χρήματος που απαιτεί κάθε εργασία και στη μεγιστοποίηση της απόδοσης της νοικοκυράς σε κάθε δουλειά. Η ορθολογιστική χρήση του χρόνου όμως δεν λιγοστεύει το συνολικό χρόνο της εργασίας της, αλλά κυρίως της επιτρέπει να κάνει περισσότερα.9

Οι ουδέτερες περιγραφές της οικοσκευής απαντούν εξίσου αντικειμενικά στο ζήτημα τι πρέπει να περιλαμβάνει το σπίτι. Οι λεπτομερείς περιγραφές διαφόρων ειδών ίσως προδίδουν μία τάση των συγγραφέων για τυπολατρία. Ωστόσο, τουλάχιστον στα παλαιότερα βιβλία οι περιγραφές π.χ. τι είναι λεκάνη αποχωρητηρίου, μπιντές, ηλεκτρική κουζίνα κτλ. θα πρέπει να αποσκοπούσαν στη σύσταση τέτοιων ειδών σε μαθήτριες που πιθανόν δεν ήταν εξοικειωμένες με τη σύγχρονη οικοσκευή. Οι συμβουλές για τη χρήση και την τοποθέτηση διαφόρων ειδών της οικοσκευής προϋποθέτουν την ύπαρξη των ειδών αυτών ως απαραίτητων στοιχείων του σύγχρονου σπιτιού.

Από τις καινοτομίες που εμφανίζονται στα εγχειρίδια που κυκλοφορούν μετά τα μέσα της δεκαετίας του '70 ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι αναφορές στην εξωοικιακή εργασία των γυναικών που γίνονται διεξοδικότερες στα πιο πρόσφατα βιβλία, χωρίς όμως συγκεκριμένες αναφορές στα επαγγέλματα τους.

Η καινούρια ιδιότητα των γυναικών γίνεται αφορμή για μεμονωμένα σχόλια που ενθαρρύνουν τη συμμετοχή των ανδρών στα οικιακά. Οι άνδρες πρέπει να βοηθούν στο σπίτι τώρα. Τα σχόλια όμως αυτά δεν αναιρούν τον πρωταρχικό χαρακτήρα της γυναικείας απασχόλησης στο σπίτι. Έτσι στο ίδιο εγχειρίδιο και μάλιστα στην ίδια σελίδα (Παπαγεωργίου, 1983: 31) προτρέπεται ο άνδρας «να συνειδητοποιήσει πως για το νοικοκυριό και για τα παιδιά του έχει τις ίδιες ακριβώς ευθύνες με τη γυναίκα του» και η εργαζόμενη μητέρα μικρών παιδιών πληροφορείται ότι «η καλύτερη λύση του προβλήματός της είναι να μην εργάζεται κατά τα πρώτα τους χρόνια (1-5 ετών)». (Στα

να αντιλαμβάνονται τις επιμέρους εργασίες ως ένα ενιαίο σύνολα, «μια δουλειά», ότι εκφράζουν την προσωπική τους ευθύνη για το σπίτι, και τέλος ότι η ικανοποίηση που νιώθουν οι νοικοκυρές από την εργασία τους εξαρτάται από τη συμμόρφωση τους σε κανόνες και κριτήρια στις απαιτήσεις του νοικοκυριού. Οι νοικοκυρές αντικειμενοποιούν τις απαιτήσεις αυτές και τους κανόνες — τα νιώθουν σαν κάτι έξω από αυτές. Τα σχολικά εγχειρίδια φαίνεται να ενισχύουν ακριβώς αυτό το αίσθημα. Ακόμη, σύμφωνα με τα ευρήματα της Oakley, οι κανόνες και τα κριτήρια συμβάλλουν στη μεγέθυνση των εργασιών: Όσο υψηλότερες οι απαιτήσεις της νοικοκυράς, τόσο περισσότερες και οι ώρες της εργασίας της.

9. Το αντίθετο θα ήταν παράδοξο, μια και, όπως επισημαίνει η ομάδα εργασίας της Σκούπας (1979: 75), η οικιακή εργασία παρουσιάζεται στις γυναίκες ως φυσική προέκταση ή ουσία της φυσικής τους υπόστασης, ως καθήκον που πάει μαζί με την αγάπη τους για τα πρόσωπα που εξυπηρετούν. Και ως καθήκον δεν έχει υλικότητα ή οικονομική σημασία, αλλά μόνο ηθική.

Σελ. 434
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/435.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

σχόλια αυτά επισυνάπτεται μια φωτογραφία ενός πατέρα που εργάζεται σε μια υπερσύγχρονη κουζίνα μαζί με τα δύο παιδιά του.)

Ο πολύ περιορισμένος χαρακτήρας των "λύσεων" που προτείνονται και οι πολλαπλές τους αναιρέσεις από σχόλια που προϋποθέτουν την ταύτιση της γυναίκας με το σπίτι, φανερώνουν την αντίληψη ότι οι ανακατατάξεις που επιδέχεται o ιδιωτικός χώρος είναι περιορισμένες. Έτσι οι εργασίες που πρέπει να αναθέτει η νοικοκυρά στα μέλη της οικογενείας πρέπει να ταιριάζουν στο φύλο και την ηλικία τους: τα αγόρια να τακτοποιούν τα πράγματα τους, τα κορίτσια να στρώνουν το τραπέζι, ο πατέρας να ψωνίζει κτλ. (Τρομπέτα, 1979, τεύχος Γ': 38). Ακόμη, οι ανακατατάξεις αποσκοπούν στην ομαλή λειτουργία του σπιτιού και στη διευκόλυνση της νοικοκυράς εκεί και όχι γιατί την βοηθάνε να αντιμετωπίσει τις ευθύνες της έξω από το σπίτι. Η εξωοικιακή εργασία λοιπόν είναι μια περιπλοκή και μια επιπλέον ευθύνη για την εργαζόμενη που πρέπει να προσαρμοστεί: "να είναι ήρεμη και όχι αγχώδης, χαμογελαστή και όχι γκρινιάρα [...] και όχι να παριστάνει το θύμα" (Τρομπέτα, 1979, τεύχος Γ': 38). Οι κατεξοχήν ευθύνες των γυναικών λοιπόν παραμένουν αυτές που έχουν οι νοικοκυρές για το σύζυγο και τα παιδιά τους στο σπίτι. Το εισόδημα από την εργασία τους (όταν αναφέρεται) παρουσιάζεται ως συμπληρωματικό και τα προβλήματα των "εργαζομένων γυναικών" (τίτλος σχετικών κεφαλαίων) ως απόρροια των διαφορετικών (και τελικά αντιφατικών) ρόλων τους στο σπίτι και την εργασία.10 Αλλά, "Εργαζόμενη δίπλα, μέσα και έξω

10. H Ν. Σκουτέρη-Διδασκάλου (1980: 35-49) μιλάει για το στρίμωγμα των γυναικών ανάμεσα στην παραγωγή και την αναπαραγωγή γενικότερα και για τον "εφεδρικό" χαρακτήρα της εξωοικιακής εργασίας των γυναικών που ανταποκρίνεται στις απαιτήσεις του κεφαλαίου και της οικογένειας, και αναφέρεται (1980: 46) στον ενδεικτικό χαρακτήρα της αντίφασης που προβάλλεται μεταξύ του ρόλου των γυναικών στο σπίτι και στην παραγωγή.

O τρόπος με τον οποίο η ανάθεση της οικιακής εργασίας στις γυναίκες βολεύει το κεφάλαιο ή του είναι απαραίτητη και πως ακριβώς συντελεί στην εκμετάλλευση της εργατικής δύναμης είναι αντικείμενο εκτενών συζητήσεων και πολεμικής που είναι έξω από τα όρια αυτής της εισήγησης. To πολύπλοκο του ζητήματος αυτού όμως δεν πρέπει να επισκιάσει το γεγονός, ότι η ανάθεση των οικιακών στις γυναίκες, εκτός από το ότι διευκολύνει ποικιλοτρόπως την κυριαρχία των αρσενικών μελών της κοινωνικής τους τάξης στην παραγωγή, τους παρέχει και άμεσα οφέλη στο σπίτι. H "μη εργασία" των γυναικών είναι απαραίτητη για την επιβίωση των ανδρών (Ρόουμπόθαμ, 1974: 113). Οι αναφορές στους σκοπούς και τις λειτουργίες της οικογενείας γενικά που αφθονούν στα βιβλία συγκαλύπτουν το διαφορετικό κόστος και τη σημασία που έχουν για τα διάφορα μέλη.

Όσο για τον πρωταρχικό χαρακτήρα της φροντίδας των εργαζομένων γυναικών για το σπίτι, που δέχονται τα εγχειρίδια, αυτός φαίνεται να διατηρείται ούτως ή άλλως, σύμφωνα με δεδομένα που δείχνουν ότι οι εργαζόμενες γυναίκες σε χώρες προηγμένου καπιταλισμού αναλαμβάνουν το μεγαλύτερο μέρος της δουλειάς στο σπίτι (Hartmann, 1981: 27).

Σελ. 435
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/436.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

από το σπίτι της [η γυναίκα] ανταποκρίνεται τέλεια στις οικογενειακές και, κοινωνικές υποχρεώσεις της" (Σδριν-Σφακιανός, 1977: 125).

Τα εγχειρίδια που εκδίδονται μέχρι το τέλος της δεκαετίας του '70 απευθύνονταν εξ ορισμού μόνο στα κορίτσια. Αντίθετα, αυτά που κυκλοφόρησαν μετά το 1978 διδάχτηκαν σε μικτές τάξεις. Ουδέτερες, ασαφείς ή διφορούμενες διατυπώσεις ως προς το γένος των υποκειμένων που αναλαμβάνουν διάφορες δραστηριότητες καθώς και παραινέσεις στο πρώτο πληθυντικό πρόσωπο υπάρχουν σε όλα τα βιβλία, Στα πιο πρόσφατα όμως, οι επεξηγήσεις που συγκεκριμενοποιούν και αποσαφηνίζουν εκφράσεις, όπως "το άτομο", "οι γονείς", "ο άνθρωπος" ή "η οικογένεια" προσδιορίζοντας την κατανομή των ρόλων στα μέλη της οικογένειας, δηλώνουν συγχρόνως και τον τρόπο με τον οποίο διάφορα σχόλια αφορούν μαθητές και μαθήτριες. Έτσι, π.χ., η Αριάδνη Γαρδελέα (1983: 108), αφού αναφερθεί στα προσόντα "που πρέπει να διαθέτει το άτομο που θα αναλάβει τη νοσηλεία" στον τίτλο του σχετικού κεφαλαίου, εξηγεί ότι "το καταλληλότερο πρόσωπο για τη νοσηλεία του αρρώστου είναι η πιο στενή συγγενής του, αδελφή, μητέρα, σύζυγος" και αμέσως μετά χρησιμοποιεί τους εναλλακτικούς τύπους "ο νοσοκόμος ή η νοσοκόμα".11

Οι διαφορές στο περιεχόμενο των συγγραμμάτων της Λεοντιάδος και του Ζυγούρα, η χρονική απόσταση που τα χωρίζει από τα μεταγενέστερα εγχειρίδια, η ποικίλη θεματολογία των δεύτερων και οι κάποιες διαφορές μεταξύ των παλιότερων και των νεότερων απ' αυτά, τέλος οι εξελίξεις που σημειώνονται στην πρόσβαση των γυναικών στα σχολεία, καθώς και στον προσανατολισμό της εκπαίδευσης των κοριτσιών γενικά κάνουν τη σύγκριση μεταξύ των συγγραμμάτων του τέλους του 19ου αιώνα και των μεταγενέστερων βιβλίων δύσκολη. Ωστόσο, με βάση την πρώτη αυτή κριτική και επιλεκτική παρουσίαση των βιβλίων διακινδυνεύουμε μερικές προκαταρκτικές διαπιστώσεις.

Σε γενικές γραμμές, οι στόχοι των μεταπολεμικών εγχειριδίων συμπίπτουν

11. Το εγχειρίδιο της A΄ γυμνασίου (Κοκκέβη, Κοκολάκη-Fadel, Χασαπίδου, Δεκα-βάλλα), που εκδόθηκε το 1984, είναι έξω από τα όρια αυτής της εισήγησης, ακριβώς επειδή αντιπροσωπεύει την πρώτη συστηματική προσπάθεια εκσυγχρονισμού του μαθήματος. Είναι το πρώτο βιβλίο οικιακής οικονομίας που εκδίδεται από τον ΟΕΔΒ, προηγείται των υπό έκδοση εγχειριδίων για τη Β' και την Γ' τάξη και παρουσιάζει σημαντικές αλλαγές στο περιεχόμενο, την οργάνωση και την εμφάνιση. Με υπότιτλο "Για μια καλύτερη ζωή" απευθύνεται σε μαθήτριες και μαθητές δίνοντας μεγάλη έμφαση στην έκφραση της προσωπικότητας και τις ενδοοικιακές σχέσεις και αμφισβητώντας συχνά τον "ορθόδοξο" καταμερισμό της οικιακής εργασίας. Η έκδοση του είναι ενμέρει τουλάχιστον αποτέλεσμα προσπαθειών των εκπροσώπων του κλάδου, και ικανοποιεί ένα από τα πολλά συνδικαλιστικά τους αιτήματα. Πρέπει, ωστόσο, να παρατηρήσουμε ότι η εκσυγχρονιστική αυτή προσπάθεια υλοποιείται και κυρίως βρίσκει συμπαράσταση στο κράτος, μετά την καθιέρωση του μαθήματος και για τα αγόρια, και παρόλο τον υποβιβασμό του στο γυμνάσιο πλέον με μονόωρη μόνο διδασκαλία.

Σελ. 436
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 417
    1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

    ΜΟΡΦΕΣ ΠΑΙΔΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

    ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑ - ΒΙΟΤΕΧΝΙΑ

    1909-1936

    ΜΙΧΑΛΗΣ ΡΗΓΙΝΟΣ

    Πρόθεση της ανακοίνωσης αυτής, είναι η διατύπωση ορισμένων υποθέσεων αναφορικά με τον ρόλο και την έκταση της παιδικής και νεανικής εργασίας στον τομέα της μεταποίησης, στην Ελλάδα των πρώτων δεκαετιών του αιώνα μας, τυπικό παράδειγμα κοινωνικού σχηματισμού που πραγματοποιεί τα πρώτα βήματα προς την εκβιομηχάνιση.

    Το ανάπτυγμα των ηλικιών προς τις οποίες θα προσανατολισθεί, κυρίως, η αναλυτική μας προσπάθεια, οριοθετείται από το άρθρο 3 του Β. Διατάγματος της 14.8.1913. Σύμφωνα με το εν λόγω άρθρο "νοούνται αδιακρίτως φύλου, παιδιά μεν τα άγοντα ηλικίαν 12-14 ετών, νεαρά πρόσωπα τα ηλικίας 14-18 ετών".1

    Οι μορφές τις οποίες λαμβάνει η παιδική εργασία και κατά συνέπεια o τύπος ένταξης και ο βαθμός συμμετοχής της στην παραγωγική διαδικασία, είναι συνάρτηση μιας σειράς παραμέτρων όπως είναι το επίπεδο της εκβιομηχάνισης, ο τύπος των παραγωγικών σχέσεων, το μέγεθος των οικονομικών μονάδων, ο καταμερισμός της εργασίας και η οργάνωση της παραγωγής.

    Στις περιπτώσεις που κυριαρχεί ο βιοτεχνικός τρόπος παραγωγής και οι μικρές οικογενειακές μονάδες, τα παιδιά, που τις περισσότερες φορές έχουν και συγγενικές σχέσεις με τον ιδιοκτήτη της επιχείρησης, εργάζονται σαν μαθητευόμενοι ή βοηθοί, εξελισσόμενοι μετά από μια ορισμένη περίοδο σε τεχνίτες, οι οποίοι είτε διαδέχονται το πρώην αφεντικό τους, είτε δημιουργούν την δική τους επιχείρηση.

    1. Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, Τμήμα Εργασίας, Εργασία Γυναικών και Ανηλίκων, Νόμοι, Β. Διατάγματα, Εγκύκλιοι, Αθήναι 1919, σ. 15.