Συγγραφέας:Διεθνές Συμπόσιο
 
Τίτλος:Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:1
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Συντελεστές:Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού
 
Έτος έκδοσης:1986
 
Σελίδες:725
 
Αριθμός τόμων:2 τόμοι
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Βιβλιογραφία
 
Διεθνή Συμπόσια
 
Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Μαθητεία και εργασία
 
Νεανικά έντυπα
 
Νεανικές οργανώσεις
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ευρώπη
 
Χρονική κάλυψη:Μεσαίωνας-20ός αιώνας
 
Περίληψη:Το βιβλίο αυτό περιέχει τα πρακτικά του πρώτου επιστημονικού συμποσίου που διοργάνωσε η επιτροπή του ΙΑΕΝ σε συνεργασία με την Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού. Το συμπόσιο, με θέμα «Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας», έγινε στο αμφιθέατρο του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών από τη 1 έως τις 5 Οκτωβρίου 1984.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 28.86 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 271-290 από: 730
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/271.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΠΡΟΛΕΓΟΜΕΝΑ ΠΑ ΜΙΑ ΤΥΠΟΛΟΓΙΑ

ΤΗΣ ΠΑΙΔΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΝΕΟΤΗΤΑΣ

ΣΤΗ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΕΙΚΟΝΟΓΡΑΦΙΑ

ΗΛΙΑΣ ΑΝΤΩΝΟΠΟΥΛΟΣ

Στις γραμμές που ακολουθούν υποδείχνονται πολύ συνοπτικά, και ελλειπτικά, ορισμένες κατευθύνσεις για την ανίχνευση της εικονογραφίας των παιδιών και των νέων στη βυζαντινή τέχνη.1 Ξεκινώντας για τον καταρτισμό, ενός δουλεμένου και συνθετικά παρουσιασμένου ευρετήριου, διστάζουμε ανάμεσα στους δρόμους που μπορούμε να ακολουθήσουμε, προκειμένου να αναγνωρίσουμε και να χαρτογραφήσουμε με κάποια σφαιρικότητα το πεδίο αυτό της έρευνας. Τίποτε ως τώρα δεν έχει γίνει για να δοθεί μια συνολική άποψη του ζητήματος, και αυτή ή απουσία καθρεφτίζεται στη διαθέσιμη βιβλιογραφία.2

1. Η ανακοίνωση αυτή τροφοδοτήθηκε από μια έρευνα που έχει αναλάβει ο υπογραφόμενος στα πλαίσια του ερευνητικού προγράμματος του Ιστορικού Αρχείου Ελληνικής Νεολαίας.

2. Αναφέρομαι βέβαια στο ζήτημα της εικονογραφίας των παιδιών και των νέων στη βυζαντινή τέχνη, για το οποίο δεν βρίσκουμε παρά σκόρπιες καταθέσεις σε εργασίες που στρέφονται κυρίως γύρω από άλλα αντικείμενα. Αντίθετα, πολλά έχουν γίνει, και συνθετικά, για τη θεματολογία των παιδικών και νεανικών ηλικιών σε ευρύτερες κλίμακες, τόσο που μέσα σε λίγα χρόνια, πρόσφατες ακόμα, αλλά μονομερείς, κάπως, αντιλήψεις, να έχουν εξελιχθεί σε πιο ισορροπημένες θέσεις. Το δρόμο άνοιξε το έργο του Ph. Ariès, L'enfant et la vie familiale sous l'Ancien Régime, Παρίσι 1960 (21973). Βλ. επίσης L. de Mause (εκδ.). The History of Childhood, Ν. Υόρκη 1974. Σχετικά με την αρχαία ελληνική τέχνη, βλ. Η. Rühfel, Das Kind in der griechischen Kunst, Mainz 1984 (από τους κρητομυκηναϊκούς ως τους ελληνιστικούς χρόνους)· η ίδια, Kinderleben im klassischen Athen, Mainz 1984. Για τη ρωμαϊκή αρχαιότητα, βλ. J. - P. Néraudau, Être enfant à Rome, Παρίσι 1984. Για τη μεσαιωνική και αναγεννησιακή Δύση, βλ. την ουσιαστικά συνοπτική σύνθεση (με πηγές μεταφρασμένες στα γερμανικά), του K. Arnold, Kind und Gesellschaft in Mittelalter und Renaissance, Paderborn 1980. Βλ. κυρίως όσα συνάγει από τις βυζαντινές πηγές ο Φ. Κουκουλές, Βυζαντινών βίος και πολιτισμός, Ια, Αθήνα

Σελ. 271
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/272.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Οπωσδήποτε, μερικές δοκιμαστικές προσεγγίσεις, από διάφορες σκοπιές, θα μας βοηθούσανε να δούμε ευκρινέστερα πως αναπτύσσεται εκάστοτε ή προβληματική, και τι μπορεί να συναχθεί από επιμέρους ενότητες τεκμηρίων. Αλλά πρώτα απ' όλα θα έπρεπε να ορίσουμε ποιες περίπου ηλικίες θα μπορούσαμε να περιλάβουμε σ' αυτή την έρευνα. Αν θέλαμε να στηριχτούμε σε έναν οδηγό, ανατρέχοντας στην πολύ μεταγενέστερη Ερμηνεία της ζωγραφικής του Διονύσιου εκ Φουρνά (18ος αι.), που όμως κωδικοποιεί βυζαντινογενείς τυπολογίες, δεν βρίσκουμε ορισμούς ιδιαίτερα διαφωτιστικούς, κυρίως όσον αφορά στη ζωγραφική απόδοση.3 Εξάλλου, μία συνταγή που μας δίνει. ο Διονύσιος για την παράσταση των ηλικιών του ανθρώπου στην εξέλιξη τους, αναφέρεται σε μεταβυζαντινά έργα. Μας εξηγεί ο Διονύσιος "πώς ιστορίζεται ο μάταιος βίος του κόσμου τούτου".4 Μέσα στα διάχωρα τριών ομόκεντρων κύκλων, διατάσσονται σε επάλληλες ζώνες, από το κέντρο προς την περιφέρεια, ή προσωποποίηση του κόσμου, οι εποχές, τα ζώδια των δώδεκα μηνών, και απ' έξω, στην περιφέρεια, αριστερόστροφα, οι επτά ηλικίες του ανθρώπου: "Κάτω εις το δεξιό πλάγι.., ποίησον νήπιον αναβαίνον και γράφον έμπροσθεν... "Παιδίον" (ετών 7)· παραπάνω... ποίησον άλλο μεγαλήτερον και γράψον "Παίς" (ετών 14)· ανώτερον ποίησον άλλο μουστακίζον και γράψον "Μειράκιον" (ετών 21). Άνω δε εις την κορυφήν του τροχού ποίησον άλλον αρχιγένην, καθήμενον εις θρόνον και πατών εις προσκέφαλον, έχων απλωμένα τα χέρια εις το ένα και άλλο μέρος, εις την δεξιάν βαστών σκήπτρον, εις την αριστεράν σακκούλαν με αργύρια, φορών κορώναν και. βασιλικά φορέματα· και ...γράψον "Νέος" (ετών 28)". Ακολουθούν, κατιόντες, ο "οξυγένης" ανήρ (48 ε.), ο "μιξαιπόλιος" πρεσβύτης (65 ε.), και ο "ασπρογένης" και "φαρακλός" γέρων (75 ε.).5

1948, σ. 35 - 184 (σχολεία, ανατροφή, παιχνίδια). Πβ., στο συλλογικό έργο Enfant et sociétés, Annales de Démographie Historique, 1973, τα άρθρα: H. Antoniadis - Bibikou, "Quelques notes sur l'enfant de la moyenne époque byzantine (du Vie au XIIe siècle)", σ. 77 - 84· Ε. Patlagean, "L'enfant et son avenir dans la famille byzantine (IVe - XIIe siècles)", σ. 85 - 93.

3. Ξεκινώντας, ανατρέχουμε σε έργα γνωστά μας, όπου βρίσκουμε μαρτυρίες ενδιαφέρουσες. Με το προχώρεμα όμως της έρευνας, επιβάλλεται ανασύνταξη των στοιχείων που έχουν στο μεταξύ προκύψει: οι" μαρτυρίες που συγκρατήσαμε στο ξεκίνημα μπορεί να μη χρειάζεται πια ν' αποτελέσουν την αφετηρία για την τελική διαμόρφωση της μελέτης μας.

4. Διονυσίου του εκ Φουρνά, Ερμηνεία της ζωγραφικής τέχνης, έκδ. Ά. Παπαδοπούλου-Κεραμέως, Πετρούπολις 1909, σ. 213 - 15.

5. Ό.π., σ. 214. P. Hetherington, The "Painter's Manual" of Dionysius of Fourna. An English Translation with Commentary of God. Gr. 708 in the SaltykovShchedrin State Public Library, Leningrad, Λονδίνο 1974, σ. 83, 110 (σημειώσεις). Πβ. Α. Ορλάνδος, Αρχείον των Βυζαντινών Μνημείων της Ελλάδος, τ. 4, 1938, σ. 179· I. Spatharakis, The Portrait in Byzantine Illuminated Manuscripts, Leiden 1976, σ.

Σελ. 272
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/273.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Η επισήμανση των σταθμών της ανάπτυξης του ανθρώπου, κατά επτάδες ως τα 28 χρόνια, προϋποθέτει έναν ολοκληρωμένο χρονολογικά βίο.6 Αυτό δεν συνέβαινε συχνά στην πραγματικότητα, όπου ωστόσο, η έλλειψη της χρονολογικής δεν αποκλείει τη βιογραφική, ή την πνευματική (σύμφωνα με τη χριστιανική οπτική) ολοκλήρωση,7 Και αν έχουμε βιογραφική ολοκλήρωση, όπως λ.χ., με τη σαρκική ενδημία του Λόγου, του Χριστού, το εικαστικό της ανάπτυγμα, που μπορεί να υπάρχει σε ξεχωριστές περιπτώσεις, όπως πάλι όταν πρόκειται για τον Χριστό, ή την Παναγία, καταγράφει σταθμούς που περιλαμβάνουν την παιδική και τη νεανική ηλικία.8 Αν όμως επιβάλλεται να εξετάσουμε την παιδική ηλικία του Χριστού, που λήγει με τη διδασκαλία του στο ναό, όταν ήτανε 12 ετών, θα αποκλείσουμε αντιθέτως την εξέταση των μεταγενέστερων επεισοδίων της ζωής του, αφού ή απόδοση της μορφής του Χριστού στις αντίστοιχες παραστάσεις εκφράζει όχι πια τη νεότητα, αλλά μια τέλεια ωριμότητα. Ας μην ξεχνάμε ωστόσο τον "αρχιγένη" των 28 ετών ("νέος") της Ερμηνείας.

Οπωσδήποτε, είναι δυνατόν στην εικονογραφία να βρούμε αντίστοιχα των πρώιμων φάσεων της ζωής του ανθρώπου, έτσι όπως αυτές περίπου ορίζονται από κείμενα, πρακτικές, και αντιλήψεις, Ο άγιος Νικόλαος λ.χ., γύρω στα έξι του χρόνια, οδηγείται από τους γονείς του στο δάσκαλο.9 Σε ένα μάλιστα υστεροβυζαντινό μαρμάρινο ανάγλυφο, απεικονίζεται (αριστερά) ή ίδια ή Θεοτόκος να φέρνει το παιδί της μπροστά στον (δεξιά) καθήμενο δάσκαλο.10 Γενικότερα

77, εικ. 44. Σύμφωνα με τις φάσεις της προόδου που καταγράφει o Διονύσιος, τα όρια της έρευνάς μας θα περιορίζονταν στα όσα παριστάνονται στο εξωτερικό του τρίτου δεξιού ημικύκλιου: από το νήπιο των 7 ("παιδίον") ως τον αρχιγένη της κορφής, τον "νέο" των 28 ετών.

6. Αναδρομικά, πβ. Αναστάσιος Σιναΐτης, Migne PG 89, 368C - 369C ("Αι επτά ηλικίαι του ανθρώπου").

7. Πβ. Γρηγόριος Νύσσης, Περί παρθενίας, 23, 6 (Grégoire de Nysse, Traité de lα virginité, εκδ. M. Aubineau, "Sources Chrétiennes" 119, 1966, σ. 548.13 - 15): "πολλοί ταις ηλικίαις νεάζοντες εν τω καθαρώ της σωφροσύνης επολιώθησαν, φθάσαντες τω λογισμώ το γήρας και τρόπω τον χρόνον υπερβαλλόμενοι... ".

8. J. Lafontaine - Dosogne, Iconographie de l'enfance de la Vierge dans l'Empire byzantin et en Occident, I - II, Βρυξέλλες 1964 - 1965. Η ίδια, "Iconography of the Cycle of the Life of the Virgin", στο έργο The Kariye Djami, IV. Studies in the Art of the Kariye Djami and Its Intellectual Background, Princeton 1975 (P. Underwood, εκδ.), σ. 161 - 194. Στο ίδιο πάλι έργο, βλ. της ίδιας, "Iconography of the Cycle of the Infancy of Christ", σ. 195 - 241.

9. Nancy P. Ševčenko. The Life of Saint Nicholas in Byzantine Art, Τουρίνο 1983, σ. 70 - 75,183 (3.2), 216 (14.2), 242 (20.2), 246 (21.2), 261 (23.2), 306 (35.1), 311 (36.2), 336 (44.2).

10. Α. Ξυγγόπουλος, "Το ανάγλυφον της Επισκοπής Βόλου", Επετηρίς Εταιρείας βυζαντινών Σπουδών, τ. 2, 1925, σ. 107 - 121. R. Lange, Die byzantinische Reliefikone,

A 18

Σελ. 273
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/274.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

όμως, αντί να ξεκινήσουμε από τα κείμενα για να βρούμε τα εικαστικά τους αντίστοιχα, θα ταίριαζε με τη φύση του υλικού να ξεκινούσαμε μάλλον από τις παραστάσείς, και εδώ προκύπτει ένα ξεχωριστά ενδιαφέρον ερώτημα, που μας υποβάλλεται από το εικονογραφικό μας υλικό -που οφείλουμε να αντιμετωπίσουμε σύμφωνα με την ιδιοτροπία του-, ερώτημα που δεν έχει ως τώρα τεθεί: μπορούμε άραγε, ανεξάρτητα από τις πραγματικές ηλικίες -που βέβαια αποδίδονται στην εικονογραφία-, να ξεχωρίσουμε και ηλικίες "εικαστικές"; Ηλικίες που δεν έχουνε απευθείας αντίκρυσμα στην πραγματικότητα, αλλά που υπηρετούν μιαν ιδεογραφική αποδεικτική; και αν ναι, τι κατηγορίες "προσώπων" απεικονίζουν αυτοί οι τύποι; Όσα ακολουθούν υποβάλλουν διακριτικά κάποιες αποκρίσεις.

Σε γενικές γραμμές, τα παιδιά προδίνονται από το μπόι τους, και από την ελαφρά κυμαινόμενη, χωρίς μεγάλη ποικιλία, χαρακτηρολογία τους, που τα ξεχωρίζει από τον σχηματισμένο κόσμο των ενηλίκων· συμπεπτυγμένα χαρακτηριστικά όπου οι ευθείες γραμμές καμπυλώνονται, περιορισμένη κόμη, απλουστευμένο ντύσιμο. σε μικρά αναστήματα ταιριάζουν και ανάλογες ενασχολήσεις: "τα παιδία παίζει". Σε ένα σωζόμενο προεικονοκλαστικό ψηφιδωτό δάπεδο του Μεγάλου Παλατιού της Κωνσταντινούπολης, περιλαμβάνεται λ.χ. μια σκηνή όπου παιδιά παίζουνε με τροχούς, σε μια σκηνογραφία που παραπέμπει στον Ιππόδρομο.11 Αλλά αυτό δεν αποτελεί παρά ένα άπαξ (για τα βυζαντινά δεδομένα). Με μεγάλη συχνότητα συναντάμε παιδιά σε σκηνές του χριστολογικού κύκλου, κυρίως στην Είσοδο στα Ιεροσόλυμα, τη Βαϊοφόρο (όπου ή παρουσία τους, όχι μονάχα παίρνει ξεχωριστές διαστάσεις, αλλά έχει και ξεχωριστή σημασία)· άλλα ανεβασμένα στα δέντρα, αλλά να απλώνουνε ιμάτια για να πατήσει ο Ερχόμενος.12 Η σκηνή απαντάται διαχρονικά, και ανάγεται σε μια τυπολογία προχριστιανικών παραστάσεων, του Adventus ή της Υπάντησης επιφανών προσώπων στα πρόθυρα μιας πόλης.13 Το ενδιαφέρον είναι ότι σε μεσοβυζαντινές τοιχογραφίες της Καππαδοκίας, εκτός από τα παιδιά, οι υποδεχόμενοι τον Χριστό μπροστά στα πρόθυρα της πόλης,

Recklinghausen 1964, σ. 115 - 17, εικ. 44. Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο Αθηνών, 6 Οκτ. 1984 - 30 Ιουνίου 1985, Έκθεση για τα εκατό χρόνια της Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρείας (1884 - 1984), Αθήνα 1984, αρ. 2 (σ. 13 - 14).

11. G. Brett - W. Macaulay - R. Stevenson, The Great Palace of the Byzantine Emperors, Λονδίνο 1947, πίν. 29 (πβ. Φ. Κουκουλές, ό.π., σ. 167, πίν. B.1 - 2)· για άλλες σκηνές με παιδικές μορφές στο ίδιο έργο, βλ. ό.π., πίν. 28, 30 - 34, 47β, 52.

12. G. Millet, Recherches sur l'iconographie de l'Evangile. . ., Παρίσι 1916, σ 255 - 284 (κυρίως σ. 256 - 260).

13. Βλ. E. Kantorowicz, "The 'King's Advent' and the Enigmatic Panels in the Doors of Santa Sabina", Art Bulletin, τ. 26,1944, σ. 208, 212, 213. Πβ. A. Grabar Christian Iconography. A Study of Its Origins, Princeton 1968, σ. 44 - 45.

Σελ. 274
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/275.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

έχουν μεταβληθεί σε νεαρής ηλικίας άτομα.14 Αναπαράγεται με αυτό τον τρόπο, ξαναδουλεμένος, ένας τύπος της προχριστιανικής εικονογραφίας -που απεικονίζει μια πραγματικότητα που συνεχίζεται ως τις μέρες μας (τα παιδιά που μετέχουν υποχρεωτικά σε υποδοχές)-, ερμηνεύεται το ευαγγελικό κείμενο,15 και απηχείται η υμνογραφία της ημέρας.16 Η εικαστική πράξη, στηριγμένη, φυσικά, σε μιαν ερμηνευτική αντίληψη (που καθρεφτίζεται στα κείμενα), αλλά και στην πείρα (που άλλωστε καταγράφεται σε παλαιότερες παραστάσεις), ανακατανέμει τους ρόλους για μια πιο πετυχημένη αποδεικτική: τα παιδιά, από το "ιερό" του ευαγγελικού κειμένου μετατίθενται στην υποδοχή· τους δόθηκε να διακρίνουν αυτό που δεν μπόρεσαν να δουν οι πατεράδες. σε ορισμένες περιπτώσεις απεικόνισης της Βαϊοφόρου, διακρίνουμε ακόμα ένα στοιχείο που επαναλαμβάνει αρχαίους τύπους, τον Απακανθιζόμενο.17 Το παιδί που αφαιρεί από την πατούσα του τα αγκάθια, εισάγεται στην παράσταση, από τον 10ο αιώνα και πέρα, για να υποδείξει αλληγορικά την απαλλαγή από το προπατορικό παράπτωμα που συνεπάγεται ή έλευση του Σωτήρα.

Πλάι στα πραγματικά παιδιά έχουμε λοιπόν και τα αλληγορικά, είτε αυτά εκπροσωπεύουν στο σύνολό τους τους θνητούς απέναντι στο Φιλάνθρωπο Παιδαγωγό και ουράνιο Δεσπότη, είτε απεικονίζουν πλασματικές οντότητες, όπως λ.χ. ο Έρωτας, ή ο Όρθρος.18 Δε φαίνεται πάντως οι εικονογράφοι να

14. Millet, ό.π., σ. 257,280 - 84.

15. Ματθ. 21.8: "Ο... όχλος έστρωσαν εαυτών τα ιμάτια εν τη οδώ, άλλοι δε έκοπτον κλάδους από των δένδρων και εστρώννυον εν τη οδώ". Ματθ. 21.15 - 16 (αργότερα, μέσα στην πόλη): "Ιδόντες δε οι αρχιερείς και οι γραμματείς τα θαυμάσια... και τους παίδας τους κράζοντας εν τω ιερώ και λέγοντας· ωσαννά τω υιώ Δαυίδ, ηγανάκτησαν... Ο δε Ιησούς λέγει αυτοίς· ...ουδέποτε ανέγνωτε ότι εκ στόματος νηπίων και θηλαζόντων κατηρτίσω αίνον;". Πβ. όμως και τα "Υπομνήματα του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού πραχθέντα επί Ποντίου Πιλάτου" (Ι, 3), έκδ. C. Tischendorf, Evangelio, Apocrypha, Λειψία 1853, σ. 210.

16. Βλ. Τριώδιον, Αθήνα (Σαλίβερος), 1930, σ. 364 κ.ε. Πβ. το κοντάκιο του Ρωμανού (Romanos le Melode! Hymnes, έκδ. J. Grosdidier de Matons, IV, "Sources Chrétiennes" 128, Παρίσι 1967, σ. 28 κ.ε.): "των αγγέλων την αίνεσιν και των παίδων ανύμνησιν / προσεδέχου βοώντων σοι· "Ευλογημένος ει / ο ερχόμενος τον Αδάμ ανακαλέσασθαι." (προοίμιον Ι, ό.π., σ. 30). "Επειδή Άιδην έδησας και θάνατον ενέκρωσας / και κόσμον άνέστησας, βαΐοις τα νήπια / ανευφήμουν σε, Χριστέ, ως νικητήν" (α'. 1 - 3, ό.π.).

17. D. Mouriki, "The Theme of the "Spinario" in Byzantine Art", Δελτίον της Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρείας, τ. 6 (1970 - 1972), 1972, σ. 53 - 66. Για τις διαφορετικές ερμηνείες που δίνουνε η Ντούλα Μουρίκη και ο Kurt Weitzmann σχετικά με την παρουσία του απακανθιζόμενου σε αυτή την παράσταση, βλ. στο ίδιο, σ. 63 - 64, σημ. 65.

18. Πβ. V. Lazarev, Storia della pittura bizantina, Τουρίνο 1967, εικ. 131 (Όρθρος), 146 (Έρως). Τα πολυάσχολα ανθρωπάρια των μυθογραφικών και ανεκδοτολογικών απεικονίσεων είναι μάλλον περιορισμένα, όσον αφορά στις χρονολογίες και στην ύλη κατασκευής των έργων όπου αυτά εμφανίζονται. Για τους ερωτιδείς στη ρωμαϊκή τέχνη βλ. R. Stuvéras, Le putto dans l'art romain, Βρυξέλλες 1969.

Σελ. 275
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/276.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ασχολήθηκαν απευθείας με την πραγματικότητα των παιδικών ηλικιών γύρω τους, των συνθηκών μέσα στις οποίες αναπτυσσότανε η ζωή των παιδιών. Όταν ξανοίγεται το ενδιαφέρον τους προς αυτή την κατεύθυνση, προτιμούν να αντλούν από "αρχαιοπαράδοτες" πηγές, αναδρομικά ανανεωτικές, που η ροή τους είχε προηγουμένως εξασφαλιστεί από άλλους αλλεπάλληλους μεσάζοντες, που έπραξαν αναλόγως, σε αραιότερα ή πυκνότερα χρονικά διαστήματα.19

Το παιδί που συγκεντρώνει μόνιμα τα φώτα είναι, φυσικά, το θείο Βρέφος, που παρουσιάζεται με "εξαρτήματα", φορέματα, χαρακτήρες, που προσιδιάζουνε σε προχωρημένες ηλικίες.20 Αυτό συνδέθηκε με τη θεματολογία του "παιδαριογέροντος" (puer - senex), έμμονη ιδέα των Βυζαντινών, που μεταβάλλει το παιδί σε ένα περίσκεπτο ον μικρού αναστήματος.21 Θα ήτανε όμως σκοπιμότερο σε αυτή την περίπτωση να στρέφαμε την προσοχή μας στην "εξελισσόμενη" σχέση ανάμεσα στη Θεοτόκο και το Παιδί. Σε προεικονοκλαστικές συνθέσεις, μητέρα με το παιδί στον κόλπο της προτάσσονται μετωπικά απέναντι στο θεατή.22 Βαθμιαία όμως κυριαρχούν οι εικόνες όπου αναπτύσσονται με παραλλαγές οι σχέσεις ανάμεσα στο παιδί και τη μητέρα, στο εσωτερικό της εικόνας.23 Παράλληλα με τη χρονικότητα του ενσαρκωμένου Λόγου, τονίζεται πάντως, "επιγραμματικά", και ή διαχρονία του Θεού, μέσω

19. Χωρίς πάντως ν' αποκλείονται οι πρωτοβουλίες - που ωστόσο δεν αρκούν για να καλύψουν απευθείας την πραγματικότητα. Για το ζήτημα των κλασσικιστικών αναβιώσεων, βλ. Ε. Kitzinger, "The Hellenistic Heritage in Byzantine Art", Dumbarton Oaks Papers τ. 17, 1963, σ. 95 - 115. Ο ίδιος, "The Hellenistic Heritage in Byzantine Art Reconsidered", XVI. Internat. Byzantinistenkongress, Akten, 1/2 (= Jahrbuch der Österreichischen Byzantinistik, τ. 31/2, 1981), σ. 657 - 675.

20. Πβ. Lazarev, ό.π., εικ. 68. Βλ. Κ. Weitzmann, The Monastery of St Catherine at Mount Sinai. The Icons, I. From the Sixth to the Tenth Century, Princeton 1976, σ.18 - 21 (κυρίως σ. 2ο), πίν. 4 - 5.

21. Και όχι μονάχα των Βυζαντινών πβ. E. Curtius, La littérature européenne et le moyen âge latin, Παρίσι 1956, σ. 122 - 25. Néraudau, ό.π., σ. 125 - 28. Πβ. Α. J. Festiigière. Revue des Études Grecques, τ. 81, 1968, σ. 94.

22. Βλ. παραπάνω, σημ. 20.

23. Δηλώνεται έτσι η ανάπτυξη μιας πιο "μεθεκτικής" ευαισθησίας. Για ένα παράδειγμα, βλ. κατάλογο της έκθεσης για τα εκατό χρόνια της Χ.Α.Ε. (παραπάνω, σημ. 10), αρ. 4 (σ. 15). Σχετικά με την αλλαγή της ευαισθησίας που φανερώνεται σε έργα της υστεροβυζαντινής περιόδου, βλ. T. Velmans, "Les valeurs effectives dans la peinture murale byzantine au XIIIe siècle et la manière de les représenter". L'art byzantin du Xllle siècle. Symposium de Sopocani 1965, Βελιγράδι 1967, σ. 47 - 57. Για την εικονογραφία της Βρεφοκρατούσας, βλ. τις μελέτες του A. Grabar που αναδημοσιεύονται στον τόμο L'art paléochrétien et l'art byzantin. Recueil d'études 1967 - 1977, Λονδίνο 1979 (βλ. άρθρα VIII, IX, XI). Ας σημειώσουμε έξαλλου ότι εκτός από τις εικόνες που προβάλλουν τη μητρότητα της Μαρίας (ή άλλων προσώπων), έχουμε και παραστάσεις πατρότητας· βλ. S. Papadopoulos, "Essai d'interprétation du thème iconographique de la Paternité dans l'art byzantin", Cahiers Archéologiques, τ. 18, 1968, σ. 121 - 136.

Σελ. 276
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/277.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ταυτοχρόνως συμπληρωματικών παραστασεων: πλάι στον νεαρό Εμμανουήλ, έχουμε τον ενήλικο Παντοκράτορα, και το γέροντα Παλαιό των Ημερών.24 Σε μια παράσταση του 11ου αιώνα, οι τρεις Μάγοι που ήρθανε να προσκυνήσουνε το Παιδί, αναγνωρίζουνε αντίστοιχα, ξεχωριστά ο καθένας τους, ένα παιδί, έναν τριαντάρη, και έναν γέροντα, και τους τρεις με το ίδιο ανάστημα.25 Και σε μια εγκαυστική εικόνα του Σινά, του 7ου αιώνα, οι τρεις αυτές συμπληρωματικές φάσεις συνδυάζονται σε μια ολόσωμη προσωπογραφία, με ώριμο ανάστημα, κερασένια χείλη, λευκή γενειάδα και κόμη, που επιγράφεται Εμμανουήλ.26

Με τους νέους η διάκριση είναι πιο δύσκολη, έτσι όπως οι ηλικίες μπορεί να κυμαίνονται από τα εφηβικά ως τα ανδρικά χρόνια. Έχουμε εδώ σειρές προσώπων νεαρής ηλικίας, ανώνυμων ή επώνυμων (βοσκοί, στρατιώτες, διάκονοι)· πάντως, και αυτές, αλλά και άλλες τάζεις προσώπων, όπως οι μάρτυρες, ή οι στρατιωτικοί άγιοι, δεν περιλαμβάνουν αποκλειστικά νεαρής ηλικίας άτομα. Κατά το πλείστον εισάγονται αντιπροσωπευτικά, σε διάφορες συνθέσεις, παιδικά ή νεανικά πρόσωπα.27 Και μέσα σε αναχρονιστικές παραστάσεις, δεν αποτυπώνεται η συγκαιριανή εμφάνιση ατόμων νεαρής ηλικίας, εκτός αν πρόκειται για προσωπογραφικές απεικονίσεις συγκεκριμένων προσώπων, σε σκηνές λ.χ. αναθηματικές ή κτιτορικές.28 Ακολουθίες ολόκληρες σχηματίζονται για την αποτύπωση υποδειγματικών περιστατικών, ή σταθμών στην "αύξηση" ξεχωριστών προσώπων, που ανάλογα με την ιστορία τους, και τη "χρηστικότητα" τους τυχαίνουν ιδιαίτερης και σταθερά εμπεδωμένης προσοχής, στραμμένης πότε προς την παιδική, πότε προς τη νεανική ηλικία.29 Επιπλέον,

24. Πβ. Α. Ορλάνδος, ό.π., σ. 121 - 22, εικ. 84 (Άγιος Στέφανος Καστοριάς). A. Grabar, L'art de la fin de l'antiquité et du moyen âge, Ι, Παρίσι 1968, σ. 54 - 56. S. Tsuji, "The Headpiece Miniatures and Genealogy Pictures in Paris. Gr. 74", Dumbarton Oaks Papers, τ. 29,1975, σ. 182 - 87, εικ. 4.

25. Lazarev, ό.π., εικ. 202. Tamar Avner, "The Impact of the Liturgy on Style and Content. The Triple - Christ Scene in Taphou 14", XVI. Internat. Byzantinistenkongress, Akten, Π/5 (= Jahrbuch der Österreichischen Byzantinistik, τ. 32/5, 1982), σ. 459 - 467, εικ. la.

26. Weitzmann, ό.π., σ. 41 - 42, πίν. 18,63.

27. Αυτές οι συνθέσεις μπορεί να εικονίζουν, ισορροπημένα, ανώνυμους ανθρώπινους ομίλους, που σχηματίζονται σε διάφορους χώρους, σε συγκεκριμένες περιπτώσεις, ή να εικονογραφούν ένα συγκεκριμένο ιστορικό με συγκεκριμένα πρόσωπα.

28. Σκηνές αναθηματικές: πβ. Lazarev, ό.π., εικ. 42· R. Cormack, Writing in Gold. Byzantine Society and Its Icons, Λονδίνο 1985, σ 80 - 83, εικ. 23. Σκηνές κτιτορικές: πβ. την προσωπογραφία του βασιλέα Αλέξιου, γιου του αυτοκράτορα Ιωάννη Β' Κομνηνού, στην Αγία Σοφία: Lazarev, όπ., εικ 292 - Spatharakis, ό.π., σ. 79 - 83, εικ. 46, 50 - 51 (το ίδιο πρόσωπο στον κώδικα Vat. Urb. gr. 2, φ. 19β).

29. Για παράδειγμα, βλ. τα απεικονισμένα επεισόδια από τη ζωή του νεαρού Δαυίδ: H, Buchthal, The Miniatures of the Paris Psalter. A Study in Middle Byzantine Painting,

Σελ. 277
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/278.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

πλήθος αλληγορικά πρόσωπα χωρίς οντολογική υπόσταση, και με φύλο που καθορίζεται από το γένος του ονόματός τους, πλουτίζουν τις νεανικές τυπολογίες, ενώ, άλλοτε, πραγματικά πρόσωπα, αποδιδόμενα με αδιακύμαντη ηλικία, φορτίζονται με συμβολικές σημασίες.30 Αδιακύμαντη ηλικία έχουνε βέβαια οι άγγελοι.

Ανάφερα προηγουμένως την παντελή σχεδόν έλλειψη μελετών στη διαθέσιμη βιβλιογραφία, προς την κατεύθυνση που υποδείχνω. Η διαπίστωση της έλλειψης ανταπόκρισης ανάμεσα στο από μας ζητούμενο και τα δεδομένα των εικονογραφικών ευρετηρίων, που εμπεδώνουν την έρευνα, στηρίζοντας την στα μέχρι τούδε συναγμένα, αλλά και που, απλούστερα, καθρεφτίζουν τη θεματική της διαθέσιμης βιβλιογραφίας, παραπέμπει, κάπως, σε μιαν αντίστοιχη έλλειψη ανταπόκρισης, αυτή τη φορά ανάμεσα στα μεσαιωνικά "ευρετήρια" και τη σύγχρονη τους εικονογραφία. Η συγκριτική αυτή παρατήρηση χρειάζεται πιο προσεχτική διατύπωση· ας προχωρήσουμε ωστόσο, προσωρινά, σε ένα παράδειγμα.

Γνωρίζουμε τα Ιερά Παράλληλα του Ιωάννη Δαμασκηνού· πρόκειται για μια "εγκυκλοπαιδική" συναγωγή χωρίων από διάφορες πηγές "κύρους", με χαρακτήρα εποικοδομητικό.31 Ένα χειρόγραφο αυτού του κειμένου, του 9ου αιώνα, έχει διακοσμηθεί με παραστάσεις στα περιθώρια των φύλλων.32 Μέρος από αυτές τις παραστάσεις εξαρτάται από υποδείγματα οργανικά εντεταγμένα στην εικονογραφία άλλων κειμένων κειμένων που αποτέλεσαν τις πηγές του Ιωάννη Δαμασκηνού. Μπορούν λοιπόν αυτές οι παραστάσεις να επαναλαμβάνουν τύπους προγενέστερους. Έτσι, πλάι στη συμπιληματική καταγραφή αποσπασμάτων, ξετυλίγεται μια συμπιληματική εικονογραφία· αυτό όμως δεν αποκλείει εικαστικές πρωτοβουλίες. Ας έχουμε επίσης υπόψη μας ότι, όπως είναι φυσικό άλλωστε, η εικονογραφία των Ιερών Παραλλήλων δεν ακολουθεί την

Λονδίνο 1938. The Metropolitan Museum of Art, New York, 19 Νοεμβρ. 1977 12 Φεβρ 1978, Age of Spirituality. Late Antique, and Early Christian Art, Third to Seventh Century, Νέα Υόρκη 1979, αρ. 425 - 433 (σ. 475 - 483).

30 Για τα αλληγορικά πρόσωπα, πβ. Lazarev, όπ., εικ. 107 (Μελωδία, Όρος Βηθλεέμ, ανώνυμη), 108 (Πραότης), 109 (Μετάνοια), 110 (Σοφία και Προφητεία), 131 (Νυξ και Όρθρος), 146 (Έρως), 190 (Ήλιος), 245 (Ξενιτεία), 248 (Μνησικακία), 251 (Ελεημοσύνη και Δικαιοσύνη), κλπ. Σχετικά με τα πραγματικά πρόσωπα, πβ. το θεοδοσιανο missorium της Μαδρίτης: J. Beckwith, Early Christian and Byzantine Art, Harmondsworth, Middlesex, 2 1979, σ. 76 - 77, εικ. 60.

31. Migne PG 95, 1069 κ.ε. Πβ. A. Guillou, "Le système de vie enseigné au VIIIe siècle dans le monde byzantin", Ι problemi dell'Occidente nel secolo VIII (Settimane di studio del Centro italiano di Studi sull'Alto Medioevo, 20), Spoletto 1978, σ. 343 - 441.

32. Κωδ. Paris, gr. 923, Βλ. Κ. Weitzmann, The Miniatures of the Sacra Parallela: Parisinus Gr. 923, Princeton 1979.

Σελ. 278
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/279.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ίδια οικονομία με τα χωρία που διάλεξε ο Ιωάννης Δαμασκηνός για να περιλάβει στην ανθολογία του. Από τη σκοπιά μας, το ενδιαφέρον είναι ότι στο κείμενο αυτό, του όποιου οι αρθρώσεις είναι διαταγμένες αλφαβητικά, μια απ' τις ενότητες διαλαμβάνει "Περί νεότητος και της νέας ηλικίας".33 Τα στοιχεία που μας παρουσιάζει αυτή ή ενότητα δεν είναι αυτά που θα περιμέναμε. και κυρίως, μέσα στο πλαίσιο των συνόλων απ' όπου προέρχονται, τα στοιχεία αυτά δε σχετίζονταν με παραστάσεις που θα μπορούσε να χρησιμοποιήσει εν συνεχεία ο εικονογράφος του κώδικα - αν είχε βέβαια στη διάθεση του τα ανάλογα υποδείγματα. Για παράδειγμα, το πρώτο χωρίο που ένταξε ο συμπιλητής σ' αυτή την ενότητα είναι ο ψαλμός 118.9: "Εν τίνι κατορθώσει ο νεώτερος την οδόν αυτού;/ εν τω φυλάσσεσθαι τους λόγους σου". Ο στίχος αυτός του ψαλμού 118 δεν εικονογραφείται στα ελληνικά ψαλτήρια. και οπωσδήποτε, ένας Βυζαντινός εικονογράφος θα δυσκολευότανε να δώσει μια δημιουργική εικαστική μετάφραση. σε τι θα μπορούσε να τον παρακινήσει αυτός o στίχος; Ο "νεώτερος" θα μπορούσε να παρασταθεί με ένα άτομο νέας ηλικίας. Η οδός θα μπορούσε να ανακαλέσει στη μνήμη ενός λόγιου τον αρχαίο Ηρακλή ανάμεσα στην Αρετή και την Κακία· πάντως, ο στίχος αυτός δεν υπαινίσσεται δίλημμα. σε χριστιανικό αναφορικό πλαίσιο θα μπορούσε να απεικονιστεί ένας νέος προχωρώντας σε ευθεία οδό, όπως λ.χ., ένα ψαλτήρι της Βρεταννικής Βιβλιοθήκης, του 11ου αιώνα, παρουσιάζει τους "αμώμους εν οδώ" του πρώτου στίχου του ίδιου ψαλμού, που πορεύονται "εν νόμω Κυρίου".34 Η οδός, για έναν μεταγενέστερο πάλι, αλλά πάντως μεσοβυζαντινό εικονογράφο, θα μπορούσε να παραπέμψει στην Κλίμακα του Ιωάννη, τον κάθετο βαθμιδωτό δρόμο που οδηγεί στον Θεό όσους βούλονται να απορρίψουν, το ένα μετά το άλλο, τα παθητικά τους φορτία, και να απαρνηθούν τους δρόμους των αισθήσεων.35 Για να παραπέμψουμε απευθείας στην εικονογραφία της Κλίμακας, θα μπορούσαμε να μνημονέψουμε τις δύο συνθέσεις ενός κώδικα της Βατικανής Βιβλιοθήκης, του 11ου αιώνα, όπου ο μοναχός, ξεκινώντας με προορισμό να φτάσει στην πηγή της ζωής, τον Θεό - Λόγο, αφ' ενός μεν αποτάσσεται τον Βίο (φ. 7), προσωποποιημένο από ένα νεαρό γυμνό άτομο, οχούμενο πάνω σε τροχούς, για να ακολουθήσει την Απροσπάθεια, προσωποποιημένη από μία κόρη που τον οδηγεί στην ανοδική του πορεία, αφ' ετέρου δε

33. Migne PG 96, 185 - 89 (στον κώδικα: φ. 240α, στοιχείον Ν, α').

34. Κώδ. British Library, Additional 19352, φ. 158α· βλ. S. Der Nersessian, L'illustration des psautiers grecs du moyen âge, II. Londres Add. 19352, Παρίσι 1970, εικ. 256.

35. Αναφέρω ενδεικτικά τη ζωγραφική απόδοση του ίδιου πάντα χωρίου στο ψαλτήρι κωδ. 1927 (φ. 218α) της Βατικανής Βιβλιοθήκης, του 12ου αιώνα: Ε. Τ. DeWald, The Illustrations in the Manuscripts of the Septuagint, III. Psalms and Odes, Part 1 : Vaticanus Graecus 1927, Princeton 1941, σ. 36, πίν. 50.

Σελ. 279
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/280.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

(φ. 12), έχοντας εγκαταλείψει τη γυναίκα του, και τα παιδιά του, παρόντα στη ζωγραφική σύνθεση, ντυμένα με χιτωνίσκους, κατάπληκτα και παραπονεμένα, κατορθώνει ν' ανέβει πάνω στην πρώτη βαθμίδα. Η Απροσπάθεια πρόκειται, να είναι εφεξής η σύζυγός του, μέσω της οποίας θα κατορθώσει όλες τις αρετές, όπως μας πληροφορεί η επιγραφή. Οι δύο αυτές συνθέσεις, που εικονογραφούν την αρχή και το τέλος του πρώτου από τα τριάντα κεφάλαια (σκαλοπάτια) της Κλίμακας, "Περί αποταγής βίου", μας μεταφέρουν σε εικονιστικές πηγές της ελληνικής αρχαιότητας, χριστιανικά μεταποιημένες.36 Μέλημα του μοναχού δεν είναι να αρπάξει τη φευγαλέα ευκαιρία, αλλά να ανέβει την ουρανοδρόμο κλίμακα.

Τίποτε από όλα αυτά στον κώδικα που εξετάζουμε.37 Το ότι όμως το συγκεκριμένο χωρίο και η ενότητα "Περί νεότητος και της νέας ηλικίας" στο σύνολό της δεν έδιναν αφορμές στον εικονογράφο, ούτε τον παρέπεμπαν σε διαθέσιμα μοντέλα, δε σημαίνει ότι παιδιά ή άτομα νεανικής ηλικίας λείπουνε από την εικονογραφία αυτού του κώδικα· κάθε άλλο. Σε μια περίπτωση μάλιστα, ο εικονογράφος διάλεξε για να αποδώσει ζωγραφικά ένα απαίσιο επεισόδιο, που η επιλογή του μαρτυρεί την περιέργεια που είχε, ο ίδιος ή ο καθοδηγητής του, αλλά και -σε κάποιο βαθμό- o συμπιλητής πριν απ' αυτούς, για ό,τι ξεπερνάει τα μέτρα. Μας δίνει λοιπόν μια "τερατογραφία", εικονογραφώντας ένα επεισόδιο από τον Ιουδαϊκό Πόλεμο του Φλάβιου Ιώσηπου, που περιλαμβάνεται στα Ιερά Παράλληλα. Κατά τη διάρκεια της πολιορκίας της Ιερουσαλήμ από τον Τίτο, η πείνα ανάγκασε μια μητέρα να σφάξει, να ψήσει και να φάει το παιδί της· παρουσιάζεται μάλιστα πρόθυμη να προσφέρει το μισό σε κάτι στρατιώτες στασιαστές, που τράβηξε ως εκεί η μυρουδιά του ψητού, και που, πάντως, όταν ανακάλυψαν περί τίνος επρόκειτο, "παρά την όψιν επεπήγεσαν".88 Η ιστόρηση εξελίσσεται σε τέσσερεις φάσεις, καθ' ύψος· δεν μπορούμε να αποκλείσουμε την πρωτοβουλία του εικονογράφου στην απόδοστη αυτού του επεισόδιου.39 Το χωρίο του Ιώσηπου εντάσσεται στα λήμματα που

36. Κωδ Fat. gr. 394, του τέλους του 11ου αιώνα. Για τις παραστάσεις των φ. 7α και 12α βλ J. R Martin, The Illustrations of the Heavenly Ladder of John Climacus, Princeton 1954, σ. 49 - 52, εικ. 70, 72. Σχετικά με τις αρχαίες πηγές, βλ. στο ίδιο, σ. 49 κ.έ. Πβ. Χ. Μπούρας, "Αλληγορική παράσταση του Βίου - Καιρού σε μια μεταβυζαντινή τοιχογραφία στη Χίο", Αρχαιολογικών Δελτίον, τ. 21, 1966, σ. 26 - 34· A. Grabar, Sculptures byzantines du moyen âge, II (Xk - XIVe siècle), Παρίσι 1976, σ. 115, εικ. 91α

37. Η ενότητα που αναφέραμε δεν έχει βέβαια εσωτερική συνέχεια, και δεν θα μπορούσε να συνοδεύεται από αυτόνομη εικονογράφηση. Τα παρατιθέμενα στοιχεία έχουν ισχύ διαχρονική.

38. Migne PG 96, 100D - 101A. Weitzmann, Sacra Parallela (παραπάνω, σημ. 32), σ. 246 - 47, εικ. 715 - 16 (Paris, gr. 923, φ. 227a).

39. Είναι ζήτημα αν είχε στη διάθεση του ένα υπόδειγμα προερχόμενο από ένα υποθετικά εικονογραφημένο χειρόγραφο του Φλάβιου Ιώσηπου - όπως φαίνεται να υποστηρίζει

Σελ. 280
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/281.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

επιγράφονται "Περί λιμού, και εις τους εν ανάγκη τον σίτον μη πωλούντας· και ότι πολλά άθεσμα του λιμού". Αυτά ακριβώς τα άθεσμα πρόσεξε o εικονογράφος. Το παρά φύσιν αυτό πεπραγμένο δεν εγγράφεται ωστόσο στο παθητικό της χριστιανικής κοινωνίας.40

Στην περίπτωση αυτής της μεσαιωνικής εικονογραφημένης "εγκυκλοπαίδειας", και από τη σκοπιά μας, η έρευνα θα μπορούσε να ακολουθήσει τις εξής κατευθύνσεις: (α') - Πού και πώς τα Ιερά Παράλληλα (γενικά, το κείμενο) αναφέρονται σε παιδιά και νέους. Τι ακριβώς συνάγεται στα ειδικά λήμματα. Από πού προέρχονται οι τύποι που ενδεχομένως εικονογραφούν αυτές τις μνείες· περιγραφή και ευρετήριο των εικονογραφικών τύπων· ζωγραφικά "άπαξ λεγόμενα", (β') - Πού αλλού στον ίδιο κώδικα παρουσιάζονται άτομα νεαρής ηλικίας, ποια η τυπολογία, και ενδεχομένως, ποια η "ιδεολογία" - ή απλούστερα η σημαντική τους. Μήπως πρόκειται για πρωτότυπες παραστάσεις; Απηχούν ιδέες της εποχής τους ανεξάρτητα από το κείμενο που εικονογραφούν; Έναντι ποίων χωρίων ο εικονογράφος ανάπτυξε τη δική του πρωτοβουλία ;41 (γ') - Ποια είναι η σχέση μεταξύ του κειμένου και της εικονογράφησης; (κ.ο.κ.).

Ο ίδιος δρόμος, με τη μεθόδευση που ταιριάζει κάθε φορά, πρέπει να ακολουθηθεί και για τα άλλα εικονογραφημένα κείμενα. Πάντως, έτσι όπως ξανοίγεται σε πολλά πεδία, η προβληματική μάς μεταθέτει διαρκώς σε διαφορετικές ομάδες τεκμηρίων. Θα ήτανε ωστόσο σκόπιμο να ανοιχτούν δρόμοι για περαιτέρω μελέτες, και να δηλωθεί, όσο το δυνατόν πληρέστερα, τι έχει γίνει ως σήμερα σε αυτούς τους συνάρτητους τομείς, συσχετισμένους, και όχι απομονωμένους. Έτσι, ο συσχετισμός των επιμέρους μπορεί να υποστηρίξει μελέτες επί των συνόλων· μελέτες ολικής θεώρησης, όπου πλάι στη σωματική

ο Weitzmann (στο ίδιο, σ. 262). ΕΙναι πολύ πιθανό ότι προχώρησε μονάχος του.

40. Το ίδιο άλλωστε συμβαίνει και με την παιδοκτονία της Μήδειας (σχετίζεται με την τραγωδία του Ευριπίδη - όπου το περιστατικό δεν παρουσιάζεται επί σκηνής). Βλ τη μικρογραφία του κωδ. Marc, gr 479, φ. 47α, του 11ου αιώνα (Ψευδο - Οππιανός, Κυνηγετικά), που ιστορεί διάφορα μυθολογικά δείγματα παιδοκτονίας, και πατροκτονίας, με κίνητρο τη ζήλεια: K. Weitzmann, Greek Mythology in Byzantine Art, Princeton 1951, σ. 13637, εικ 159 (η Μήδεια παρουσιάζεται σαν μεσοβυζαντινή δέσποινα).

41. Αναφέρω ενδεικτικά βιβλικές παραστάσεις όπως τη δολοφονία του Άβελ από τον Κάιν (Weitzmann, Sacra Parallela: παραπάνω, σημ. 32, εικ. 11. Στο ίδιο έργο παραπέμπουν τα στοιχεία που ακολουθούν σε παρενθέσεις), την ιστορία του Ιωσήφ (εικ. 38 κ.έ.), τους τρεις Εβραίους παίδες (εικ 385)· παραστάσεις όπου εμφανίζονται άγγελοι (εικ. 27, 172, 441, 450, 492), βοσκοί (εικ. 22), στρατιώτες (εικ. 80, 167), ένοπλοι (εικ. 161), ή εκτελεστές (εικ. 164)· ενίοτε, ομάδες προσώπων αποδίδονται με μονάδες ομοιόμορφες (εικ. 86, 108)· παραστάσεις από την Καινή Διαθήκη, όπως ο Άσωτος υιός (εικ. 464)· σκηνές ιάσεων όπου τα ευεργετούμενα πρόσωπα είναι Ομοιόμορφα (εικ. 411 - 12, 417, 435)' τον Στέφανο (εικ. 490)· παραστάσεις πατερικής διδασκαλίας (εικ. 565, 570, 640)· κτλ.

Σελ. 281
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/282.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

αύξηση του ανθρώπου θα εξετάζεται η πνευματική του τελείωση, έτσι όπως αποτυπώνεται στη μεσαιωνική εικονογραφία. Ουσιαστικά, η εικονιστική παραγωγή είναι περιορισμένη και αναχρονιστική, και δεν καθρεφτίζει τη συγκαιρινή πραγματικότητα. Παιδιά και νέοι εμφανίζονται όχι επειδή ο ζωγράφος καταγράφει την πραγματικότητα γύρω του, αλλά επειδή στα εικονογραφούμενα περιστατικά μετέχουν ή είναι πρωταγωνιστές αυτής της ηλικίας πρόσωπα· το ίδιο συμβαίνει όταν εμφανίζονται "επαγγελματικές"/υπηρεσιακές τάξεις που αντιπροσωπεύονται - από άτομα νεαρής ηλικίας. Εξάλλου, μπροστά στον ουράνιο Παιδαγωγό και Δεσπότη, όλοι οι θνητοί, ασχέτως ηλικίας, δε λογαριάζονται παρά σαν παιδιά.42 Γενικά, ή δυσπιστία προς την εικόνα που εκτρέπεται από τους καθιερωμένους τύπους της βυζαντινής Εκκλησίας είναι μόνιμη. Έτσι καταδικάζεται η παράσταση ερωτιδέων, και ό,τι άλλο ξελογιάζει τις αισθήσεις; ξεκινώντας από την όραση.43

Για μια δοκιμαστική μέτρηση σε ένα επιμέρους εικονογραφικό "σύστημα", θα μπορούσαμε να εξετάσουμε το ψαλτήρι Χλουντόφ, του 9ου αιώνα, ένα από τα πιο σημαντικά έργα που έχουμε της βυζαντινής τέχνης.44 Νέοι ή παιδιά εμφανίζονται στις περισσότερες από τις 150 περίπου ζωγραφικές ενότητες. Παιδικό μπόι και εμφάνιση έχουν κατά κανόνα όλες οι προσωποποιημένες ψυχές: "μικροάνθρωποι" που απεικονίζουν, μετά το θάνατο, τον "εσωτερικό", τον ουσιαστικό άνθρωπο. Για να διακρίνονται όμως οι ψυχές των δικαίων από τις ψυχές των αμαρτωλών, οι τελευταίες αποδίδονται ζωγραφικά με πλούσια κόμη, ένδειξη της άλυτης υλικότητάς τους (φ. 8β, ψαλμ. 9.18). Γενικά στη βυζαντινή εικονογραφία, και ειδικότερα στην παράσταση της Δεύτερης Παρουσίας, ενώ οι ενταγμένες στον Παράδεισο ψυχές, στον κόλπο του Αβραάμ, παρουσιάζονται παιδικές και ντυμένες, οι αμαρτωλοί που έχουν καταδικαστεί στα διαμερίσματα του Άδη είναι αντιθέτως γυμνοί και ενήλικες, και για να υποστούν αποτελεσματικά τα μαρτύρια της Κόλασης, και για να παριστάνουν αντιπροσωπευτικά διάφορες ηλικίες, συγκεκριμένα πρόσωπα, ή αμαρτήματα.45

Οι πάνοπλοι στρατιώτες ελληνορωμαϊκού τύπου παρουσιάζονται σαν νέοι·

42. Πβ. Clément d'Alexandrie, Le Pédagogue, Ι, έκδ. Η. - I. Marrou και M. Harl ("Sources Chrétiennes" 70), Παρίσι I960, σ. 23 κ.ε. (εισαγωγή Marrou).

43. 100ός κανόνας της Πενθέκτης, σχόλιο Θεοδ. Βαλσαμώνος: Γ. Ράλλης - Μ. Ποτλής, Σύνταγμα των θείων και ιερών κανόνων, II, Αθήνα 1852, σ. 545 - 46.

44. Βλ. την έκδοση των Μ. V. Ščepkina και I. Dujčev, Miniatjury Chludovsko_ Psaltyri: Grefeskij illjustrirovannyj kodeks IX veka, Μόσχα 1977. Το ψαλτήρι, θεμελιώδες για την εκμάθηση των πρώτων γραμμάτων, ήτανε όχι μονάχα το πιο πολυδιαβασμένο, αλλά και το πιο πολυζωγραφισμένο βιβλίο. Ο ζωγραφικός του διάκοσμος αποτελεί μια "πολυκυκλική" σύνθεση, από στοιχεία που προέρχονται από διάφορες πηγές.

45. Πβ. Lazarev, ό.π., εικ. 370 (καθεδρικός Torcello)· βλ. πάλι στο ίδιο, εικ. 206, 352.

Σελ. 282
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/283.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

όχι όμως οι "βάρβαροι" (φ. 78β, ψαλμ, 77,61). Οι "άγιοι" του ψαλμού 15.3 αποδίδονται στην αντίστοιχη μικρογραφία σαν νέοι μάρτυρες - αλλά μένουν αταύτιστοι (φ. 11β). Η νεότητα των μαρτύρων αποτελεί ένα ξεχωριστό ζήτημα. Εξάλλου, η υποδειγματική αυτή ανθρώπινη ομάδα των -"παθητικά"- αθλησάντων και στεφανωθέντων, πρέπει να συσχετισθεί με τη νεότητα του αρχαίου Γυμνάσιου. Όχι μονάχα για τη διάκριση της χριστιανικής αντίληψης περί αθλήσεως από την αρχαία -αθλητές του Χριστού είναι όλοι οι ασκητές, ασχέτως ηλικίας-, αλλά και γιατί οι μάρτυρες εμφανίζονται ενίοτε αποδεδυμένοι. Το νεανικό σώμα, καθαγιάζεται από το μαρτύριο, και δεν ακτινοβολεί ένα ενθαδικό κάλλος· το ίδιο άλλωστε συμβαίνει και για τα ηλικιωμένα σώματα.48 Σε σκηνές μαρτυρίων, στο ψαλτήρι Χλουντόφ, ο μάρτυς μπορεί να είναι νέος ή όχι· οι βασανιστές είναι συνήθως νέοι (φ. 44α, ψαλμ. 43.23). Οι άγγελοι βέβαια, είναι κατά κανόνα νέοι. Δυνάμεις του Θεού, ουράνιοι αξιωματούχοι που περιστοιχίζουν τον ηγεμόνα τους, όπως οι φρουροί περιστοιχίζουν τον αυτοκράτορα -ένδειξη της μιμητικά υπάλληλης αναλογίας μεταξύ ουράνιας και επίγειας εξουσίας, μόνο που, ιστορικά, ή αυτοκρατορική τυπολογία καθόρισε τη χριστιανική-, οι άγγελοι λοιπόν, λαμπάδες νεότητας και αφθαρσίας, στις "ιστορικές" τους εμφανίσεις, αναγνωρίζονται κάποτε σαν ευνούχοι. Η ηλικία τους δεν υφίσταται διακυμάνσεις και, στην εικονογραφία, ακόμα και η ένδειξη του φύλου ατονεί. Αλλά πως εικονογραφούνται οι ευνούχοι; Πώς τους αντιμετωπίζουν; Ένας τουλάχιστον ευνούχος εμφανίζεται μέσα στο πλαίσιο του ίδιου "συστήματος", στον ίδιο κώδικα (φ. 65α, ψαλμ. 67,32)' αλλά ή σύγκριση χρειάζεται να επεκταθεί σε άλλα έργα, κυρίως όταν η ηλικία των ευνούχων μένει δυσδιάκριτη. Φυσικά, δεν ήτανε μόνο με το μέσον της γενειάδας που ο Βυζαντινός ζωγράφος μπορούσε να απεικονίσει πρόσωπα ώριμα ή ηλικιωμένα· το σφρίγος, το χρώμα, τα χαράγματα των ρυτίδων έπαιζαν το ρόλο τους.

Ορισμένα από τα "έθνη" (ανθρώπινοι όμιλοι) που δέχονται από τους αποστόλους το λόγο του Θεού, έχουνε στο σύνολό τους νεανική όψη· βέβαια, έχουμε εδώ σκηνές διδασκαλίας: τα έθνη - παιδιά, που μαθαίνουν το λόγο του Θεού (φ. 17α, ψαλμ. 18.5· πβ, φ. 85β, ψαλμ. 85,9). Άλλοτε, ανάμεσα στα συστατικά διαφόρων ομάδων πρόσωπα, λ.χ. μεταξύ των αποστόλων, ή σε αντιπροσωπευτικές "δέσμες" πλήθους, εμφανίζονται και νέοι. Είναι σίγουρο ότι σε ορισμένες περιπτώσεις ή απουσία των νεανικών μορφών είναι τυχαία' θα μπορούσανε δηλαδή να είναι παρούσες και στις σκηνές απ' οπού απουσιάζουν. Ας υπενθυμίσουμε πάλι ότι πολύ συχνά, οι παραστάσεις ανακαλούν ιστορικά περιστατικά -που συσχετίζονται τυπολογικά/ερμηνευτικά με τον έναν ή τον άλλο ψαλμό

46. Πβ. την παράσταση του μαρτύριου των άγιων τεσσαράκοντα: Lazarev, ό.π., εικ. 493.

Σελ. 283
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/284.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

(οι προφητείες της Παλαιάς επαληθεύονται από τα γεγονότα της Καινής Διαθήκης)-, όπου οι μετέχοντες είναι νέοι.

Οι αλληγορικές μορφές, οι προσωποποιήσεις, εικονίζονται συχνά σαν πρόσωπα νεανικής ηλικίας (φ. 88α, ψαλμ. 88.10). και εδώ χρειάζεται μια ξεχωριστή προσέγγιση για τη σύνταξη μιας αντιπροσωπευτικής δειγματογραφίας, που θα μας πληροφορούσε για τις ηλικίες που απόδιδαν οι Βυζαντινοί εικονογράφοι στα διάφορα ανυπόστατα καθ' εαυτά άτομα, που προσωπεύουν ιδέες, αρετές και πάθη, ή στοιχεία γεω-κοσμολογικά, αλλά και σε παράγοντες "μεταφυσικής" -δήθεν- προέλευσης, που κινούνται "μετ' επιστροφής" ανάμεσα στο Θεό και τον άνθρωπο, και που, πάλι, δεν υπάρχουν καθ' εαυτοί παρά μόνο χάρι σε μια αποδεικτική, που βούλεται να φανερώσει, κατά συνθήκην, τα αόρατα, και να υποδείξει την εξάρτηση του ανθρώπου από τον Ουρανό, ή την αλληλεξάρτηση ανθρώπου και Θεού. Συχνά ο εικονισμός ορισμένων από αυτά τα οντολογικώς ανυπόστατα άτομα εξαρτάται από αναδρομικές, αρχαιοπαράδοτες πηγές.47 Άλλοτε, οφείλεται σε μεσαιωνικές πρωτοβουλίες.48

Οι εργάτες που χτίζουν μιαν οικοδομή είναι νέοι (φ. 96α, ψαλμ. 95,1), Ο "πτωχός" του ψαλμού 101.1 (φ. 100α), που "εναντίον Κυρίου εκχέει την δέησιν αυτού", είναι νέος· το ίδιο και οι ΠENHTEC (εκτός ενός) του ψαλμού 111.9 (φ, 116α). Τι ηλικία φαίνεται να έχουνε οι δαίμονες; και τα είδωλα; σε αυτή την τελευταία περίπτωση, οι "ηλικίες" είναι αντιπροσωπευτικές. Πλάι δηλαδή σε ένα είδωλο νεανικής μορφής, βλέπουμε ένα άλλο με μορφή γεροντική (φ. 117α, ψαλμ. 113.12). Νέοι είναι πολύ συχνά και όσοι θεραπεύονται από τον Χριστό. Εδώ ανοίγεται δρόμος για ενδιαφέρουσες παρατηρήσεις, με αναδρομές ως την παλαιοχριστιανική τέχνη, σχετικά με την παιδικότητα, ή "νηπιότητα", όσων αφήνονται με εμπιστοσύνη στα χέρια του Θεού, των αδύναμων, ή των "άχρηστων", από κοινωνική σκοπιά.

Πουθενά δεν βλέπουμε ξεχωριστά πρόσωπα να ταυτίζονται από επιγραφή σαν νέοι ή παιδιά· πρόσωπα που να προβάλλονται σκόπιμα, ανεξάρτητα από ιστορικά ή συμβολικά περιστατικά. Αντίθετα, σε μια τουλάχιστον περίπτωση, εικονίζεται ένας ΓΕΡΩΝ (φ. 91β, ψαλμ. 89.10). Οι νεανικές ηλικίες δεν προσφέρουν εχέγγυα "δεξιών" επιλογών. Αντίθετα, η φρονιμάδα και η γνώση των γερόντων εμπνέουν εμπιστοσύνη - τουλάχιστον στο επίπεδο της γραμματείας.

47. Πβ. L. Popovich, "On the Problem of a Secular Source for Palaeoiogaa Painting", Actes du XlVe Congrès international d'études byzantines, τ. 2, Βουκουρέστι 1975, σ. 239 - 44. T. Velmans, "L'héritage antique dans la peinture murale byzantine à l'époque du roi Milutin (1282 - 1321)", L'art byzantin au début du XlVe siècle, Βελιγράδι 1978, σ. 39 - 51.

48. Πβ. Martin, ό.π., passim.

Σελ. 284
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/285.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Γιατί αυτή η "δυσπιστία" προς τη "νεωτεριστική" ορολογία; Μπορούμε να διακρίνουμε ποιες ήτανε οι ενασχολήσεις των "νέων" στην πόλη; Πολύ - περιορισμένες βέβαια, κυρίως από τότε που γκρεμίζεται το σύστημα του αρχαίου κόσμου, με τη συρρίκνωση του δικτύου των πόλεων. Τι συνέβαινε πριν την Εικονομαχία; Ποια ήτανε η θέση τους στους δήμους; Τι ακριβώς σημαίνουν, σε ποιες ηλικίες αναφέρονται τα "νεανίαι", "νεώτεροι", juvenes, των ιστορικών πηγών;49 Ποια ήτανε η κοινωνική τους προέλευση; Πώς σχηματίζονταν οι συντροφιές των πιο εκδηλωτικών, ή των υποστηριχτών τους; Προς τα πού κατευθύνονταν οι δραστηριότητες τους, σε ώρες κανονικές, ή σε περιστάσεις έκτακτες; Κάμποσα στοιχεία προκύπτουν από τα κείμενα, πού, αν και ελλιπή, αρκούν για να προκαλέσουν ορισμένες εντυπώσεις. Τα κείμενα όμως αυτά, κυρίως όσα απευθύνονταν σε περιορισμένο κοινό, δεν ήτανε δυνατόν να εικονογραφηθούν. Για να αναφέρουμε ένα παράδειγμα, πως ακριβώς θα μπορούσε να αποδοθεί ζωγραφικά, από ποιον, και για ποιον, και με τι παραστατικά μέσα, το επεισόδιο των "νεωτεριστών" που διαβάζουμε στο Βίο του Ανδρέα, του διά Χριστόν Σαλού; Το εξαιρετικό αυτό κείμενο μας δίνει ένα σωρό πολύτιμες πληροφορίες για τη ζωή στην Κωνσταντινούπολη, σε μια εποχή που ανάγεται δήθεν στον 5ο αιώνα, αλλά που έχει σκηνοθετηθεί πολύ αργότερα, όταν συντάχτηκε ο Βίος. Εκεί παρακολουθούμε τους νέους στο καπηλειό, να πίνουνε και να διασκεδάζουνε σε βάρος του Ανδρέα, και έπειτα, να "κλείνουνε" τη βραδιά τους "εις τα μιμάρια των ασέμνων γυναίων, το κάλλος της ψυχής καταχράναντες μέχρι δευτέρας φυλακής της νυκτός".50 Αποκλείεται, οπωσδήποτε, να εντοπίσουμε απεικονισμό αυτής της σκηνής. Ωστόσο, μπορούμε εύκολα να βρούμε αναλογίες των συστατικών της: και "άσεμνα γύναια", και συμπόσια, και κοροϊδίες, και ερωτικές περιπλοκές. Όλα αυτά προσιδιάζουνε στους "νεωτεριστές". Όσο για τον έρωτα που ξελογιάζει τους κοντόφθαλμους, καταδικάζεται ακόμα και σε πολύ μεταγενέστερα έργα, όπως λ.χ., για να ξαναγυρίσουμε στη ζωγραφική, η σύνθεση ενός πίνακα του Βυζαντινού Μουσείου της Αθήνας (19ος αι.), όπου ένας νέος και μια κόρη, γυμνοί και φτερωμένοι, χωρίς να βλέπουνε ότι βυθίζονται σε στόματα δρακόντων, παίζουνε όργανα υπακούοντας στα κελεύσματα του Έρωτα, που φτερωτός και κείνος, της ίδιας ηλικίας, γυμνός και με δεμένα μάτια, σαλπίζει καθισμένος στο κέντρο της σύνθεσης, πάνω σε μια κολόνα· δηλώνεται με αυτό τον τρόπο, όπως μας πληροφορεί η έμμετρη επιγραφή, "του έρωτος το πάθος το αχρείον".51

49. Πβ. A. Cameron. Circus Factions: Blues and Greens at Rome and Byzantium, Οξφόρδη 1976, σ. 75 κ.ε., 99 κ.ε., 341 - 43.

50. Migne PG ili, 648C - 649G. Πβ. C. Mango, Byzantium. The Empire of New Rome, Λονδίνο 1980, σ. 208.

51. M. Chatzidakis, Musée byzantin. Icônes, Αθήνα 1970, σ. 64.

Σελ. 285
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/286.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Από τις παρατηρήσεις που προηγήθηκαν, συμπεραίνουμε ότι θα ήτανε πολύ ενδιαφέρον να καταρτισθεί ένα δουλεμένο δειγματογραφικό ευρετήριο, συνθετικά παρουσιασμένο, του οποίου τα άρθρα, τα μέλη, να προβάλλονται, ξεχωριστά, αλλά και, κυρίως, να συσχετίζονται μεταξύ τους, σύμφωνα με τις "ιδιοτροπίες" της εικονογραφίας, για να μπορούν, στη σύνθεση τους, να αποτυπώνουν την εικονιστική σκέψη των υπό εξέταση φάσεων, να δηλώνουν τη διαχρονική αντοχή ή τη θνησιμότητα στοιχείων και μορφών, την κατά καιρούς ανανεωτική επανάληψη αναδρομικών συλλήψεων, ή την καινούργια, την πρωτοβουλία εισαγωγής νέων στοιχείων, που όμως εντάσσονται συμφωνικά σε παραδοσιακές συνθέσεις. Ένα ευρετήριο πού, σε αντιπαράθεση με τις μελέτες των ιστορικών, θα φανέρωνε ίσως την απόσταση που χωρίζει τη βυζαντινή τέχνη από την πραγματικότητα, ακόμα και όταν στοιχεία αυτής της πραγματικότητας εισάγονται στο εικονογραφικό πεδίο, όπως λ.χ. παιδιά που παίζουν σε διάφορες παραστάσεις του χριστολογικού κύκλου.52 Η βυζαντινή εικονογραφία περνάει από τα φίλτρα της ιδεογραφίας.

Πώς να κατατάξουμε το πλήθος αυτών των προσώπων; Θα μπορούσαμε να διακρίνουμε τις ακόλουθες κατευθύνσεις: κατά τα κείμενα που εικονογραφούνται· τα πρόσωπα που προσωπογραφούνται, ή βιογραφούνται· τα αξιώματα που ιδεογραφούνται· τα ανυπόστατα που προσωποποιούνται. Κατά τις ηλικίες, πραγματικές ή εικαστικές, που ξεχωρίζουν στα προηγούμενα σύνολα, την εικαστική τους απόδοση (ύφος και εικονογραφία), και τα ιστορούμενα περιστατικά. Κατά τις εποχές όπου εμφανίζονται, ή επανεμφανίζονται, τη διάρκεια ή τη θνησιμότητα των τύπων και τις παραλλαγές τους, τις νοοτροπίες και τις πραγματικότητες που τα μορφώνουν, ή τα συντηρούν, ή τα αφανίζουν. Και όλα αυτά, βέβαια, σε συμπληρωματική σχέση με τις άλλες ηλικίες.

52. Πβ. Mouriki, ό.π. Η ίδια, "Revival Themes with Elements of Daily Life in Two Palaeologan Frescoes Depicting the Baptism", Okeanos: Essays Presented to Ihor Ševčenko on his Sixtieth Birthday by his Colleagues and Students (= Harvard Ucrainian Studies, τ. 7. 1983, σ. 458 - 488).

Σελ. 286
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/287.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΧΡΗΣΤΟΗΘΕΙΕΣ ΚΑΙ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΗΣ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑΣ ΤΩΝ ΝΕΩΝ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ

(18ος - 19ος αι.)

EMH ΒΑΪΚΟΥΣΗ

Στις αρχές του 18ου αιώνα, γύρω στα 1720, ο Αντώνιος Βυζάντιος συντάσσει τον πρώτο οδηγό συμπεριφοράς που γνωρίζουμε στη νεοελληνική κοινωνία. Ο τίτλος του, Χρηστοήθεια, αποδίδει μια έννοια οικεία και καταξιωμένη σε αρκετά διαφορετικά περιβάλλοντα, έννοια με όχι αυστηρά οριοθετημένο περιεχόμενο, που, πάντως, δηλώνει την καλή συμπεριφορά. Γράφοντας, πριν από πολλά χρόνια, για τη Χρηστοήθεια, ο Κ. Θ. Δημαράς δανείσθηκε τον τίτλο της για να ονοματίσει όλα τα εγχειρίδια αυτού του τύπου.1 Μπορούμε να κρατήσουμε τον όρο.

Η Χρηστοήθεια του Αντώνιου Βυζάντιου κυκλοφόρησε χειρόγραφη2 για αρκετές δεκαετίες, εκδόθηκε για πρώτη φορά στη Βενετία, 1780,3 και χρησιμοποιήθηκε ως σχολικό εγχειρίδιο του οποίου η διδασκαλία εξυπηρετούσε δύο

1. Κ. Θ. Δημαράς, Νεοελληνικός Διαφωτισμός, Αθήνα 1983, σ. 38.

2. Για την χειρόγραφη παράδοση της Χρηστοήθειας, βλ. Ζερλέντης Π. Γ., "Αντώνιος ο Βυζάντιος διδάσκαλος της εν Κωνσταντινουπόλει Μεγάλης του Γένους Σχολής", π. Byzantinische Zeitschrift, τ. 16, 1907, σ. 244 - 246· του ιδίου, "Προσθήκαι εις τα περί Αντωνίου του Βυζαντίου", στο Δελτίον της Ιστορικής και Εθνολογικής Εταιρείας, τ. 7, Αθήνα 1918, σ. 474 - 476.

3. Έχουμε δύο εκδόσεις για το έτος αυτό. Για τους αναλυτικούς τίτλους, βλ. Émile Legrand, Bibliographie Hellénique ou description raisonnée des ouvrages publiés par les Grecs au dix - huitième siècle. .., τ. 2, Παρίσι 1928, αντίστοιχα, τους αρ. 996 και 1005. Μία διασκευή της Χρηστοήθειας σε στίχους, και σε δημώδη γλώσσα, είχε εκδοθεί, από τον Καισάριο Δαπόντε το 1770. Μία δεύτερη, εκδόθηκε αργότερα, το 1782, από τον Σεραφείμ Πισσίδιο (ό.π., αντίστοιχα, αρ. 739 και 1085). Και οι δύο δεν εμφανίζουν αποκλίσεις από το πρωτότυπο τους. Για μια τρίτη, τέλος, διασκευή, σε ιαμβικούς στίχους, από τον Δανιήλ Κεραμέα, η οποία δεν εκδόθηκε ποτέ, βλ. Π. Γ. Ζερλέντης, ό.π., σ. 251.

Σελ. 287
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/288.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

σκοπούς: την "διακόσμησιν των ηθών των νέων" όπως το λέει και ο τίτλος της4 και την εκμάθηση της αρχαίας ελληνικής γλώσσας, στην όποια ήταν γραμμένο το κείμενο. Γνωρίζουμε 32 ακόμη εκδόσεις για την περίοδο ως το 1820, 5 για τα χρόνια 1830 - 1844, πάντα στη Βενετία.6

Την πρώτη έκδοση της Χρηστοήθειας ακολούθησε σύντομα η έκδοση πολυάριθμων άλλων οδηγών συμπεριφοράς· μπορούμε να μιλήσουμε για πραγματική εκδοτική άνθηση των εντύπων αυτών, η οποία εκράτησε όλο το 19ο αιώνα. Θα αναφερθώ σε όσα από αυτά χρησιμοποιήθηκαν ως σχολικά εγχειρίδια· ένα ακόμη κριτήριο αποτελεί, για το περιορισμένο πλαίσιο αυτής της ανακοίνωσης, η διάδοσή τους ή κάποια ιδιαιτερότητά τους σε σχέση με άλλα.

Είναι, λοιπόν, πρώτα, η Χειραγωγία εις την Καλοκαγαθίαν του Δημητρίου Δάρβαρη, η οποία εκδίδεται στη Βιέννη το 1791, το 1802 και το 1839.6 Σημαντικότερο από την άποψη της διάδοσης είναι ένα άλλο κείμενο, πολύμορφο και πολυπρόσωπο αλλά στην ουσία ενιαίο, δεδομένου ότι τα επτά διαφορετικά σχολικά εγχειρίδια στα οποία εμφανίζεται, έχουν μια κοινή πηγή. Ας δούμε τα πράγματα αναλυτικά.

Το 1810 εκδίδεται στη Βενετία ένα σχολικό βιβλίο, συνταγμένο από τον

4. Βλ. τον πλήρη τίτλο της Χρηστοήθειας.

5. 1783· 1788, ό.π., αντίστοιχα, αρ. 1103 και 1218· 1792, 1794, 1795, Γεώργιος Γ. Λαδάς και Αθανάσιος Δ. Χατζηδήμος, Ελληνική Βιβλιογραφία των ετών 1791 - 1795, αντίστοιχα, αρ. 75, 169, 212 - 1799, Τριαντάφυλλος Σκλαβενίτης, "Προσθήκες στην Ελληνική Βιβλιογραφία (1536 - 1799)", π. θησαυρίσματα, τ. 14, Βενετία 1977, σ. 127· 1800, δύο εκδόσεις - 1802, τρεις εκδόσεις· 1803· 1804, Δ. Σ. Γκίνης - Β. Μέξας, Ελληνική Βιβλιογραφία 1800 - 1863, Αθήνα 1939, αντίστοιχα, τ. 1, αρ. 46· τ. 2, αρ. 6593 - τ. 1, αρ. 109 - 117 ι79· τ. 2, αρ. 6612 - τ. ι, αρ. 251 - 1804, Φίλιππος Ηλιού, Ελληνική Βιβλιογραφία 1800-1863. Προσθήκες - Συμπληρώσεις, Αθήνα 1983, αρ. 26· 1805: δύο εκδόσεις· Δ. Σ. Γκίνης Β. Μέξας, ό.π., αντίστοιχα, τ. 1, αρ. 332 και 382· 1806, Γιώργος Βελουδής, "Ελληνική Βιβλιογραφία 1800 - 1863. Προσθήκες", π. Ο Ερανιστής, τ. 4, τχ. 23, Αθήνα 1966, αρ. A 502 σ. 173 - 1807: δύο εκδόσεις, ό.π., αρ. A 5o7, σ. 174, και Δ. Σ. Γκίνης - Β. Μέξας, ό.π., αρ. 439 - 1810, δύο έκδοσεις: ό.π., αρ. 618 και Φίλιππος Ηλιού, ό.π., αρ. 67 - 1811 - Δ. Σ. Γκίνης -Β. Μέξας, ό.π., τ. 2, αρ. 6651· 1813· δύο εκδόσεις· ό.π., τ. 1, αρ. 736 και Εμμανουήλ Μοσχονάς, "Ελληνική Βιβλιογραφία 1800 - 1863. Προσθήκες", π. Ο Ερανιστής, τ. 3, τχ. 1' Αθήνα 1965, αρ. A 321, σ. 201· 1815, Δ. Σ. Γκίνης - Β. Μέξας, ό.π., αρ. 841 - 1816: τρεις εκδόσεις· ό.π., αρ. 882 - Φίλιππος Ηλιού, ό.π., αντίστοιχα, αρ. 132 και 133· 1818, ό.π., αρ. 157· 1819: δύο εκδόσεις· ό.π., αρ. 178 - Δ. Σ. Γκίνης - Β. Μέξας, ό.π., αρ. 1114· 1820 - 183 1832· 1838 - 1840 - 1844, ό.π., αντίστοιχα, αρ. 1206· τ. 3, αρ. 10200· τ. 1, αρ. 2144 - 292 3297· 3932. Από τις 39 εκδόσεις της Χρηστοήθείας, οι 13 μόνο είναι αυτοτελείς. Οι υπόλοιπες είναι εκδόσεις: της Εγκυκλοπαίδειας του Ιω. Πατούσα, των Μύθων του Αισώπου, των Γνωμών μονόστιχων του Χρυσολωρά και ενός Εκλογίου, στις οποίες ενσωματώθηκε η Χρηστοήθεια.

6. Βλ. αντίστοιχα, Γ. Γ. Λαδάς και A. Δ. Χατζηδήμος, ό.π., αρ. 37· Δ. Σ. Γκίνης - Β. Μέξας, ό.π., αρ. 177 και 3219.

Σελ. 288
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/289.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Διονύσιο Πύρρο και τιτλοφορημένο Χειραγωγία των παίδων ήτοι Πραγματεία Στοιχειώδης περί χρεών του Ανθρώπου. Η εκδοτική του πορεία, με κέντρο τη Βενετία, -έχουμε μία μόνο έκδοση στη Βιέννη, 1813, μία καραμανλίδικη στην Πόλη, 1819, και μία στο Ναύπλιο, 1829-, φθάνει ως το 1855, με έντεκα συνολικά εκδόσεις.7 Η Χειραγωγία είχε μεταφρασθεί από τα ιταλικά, όπως μας πληροφορεί ο ίδιος ο Διονύσιος Πύρρος.8 Το ίδιο κείμενο εκδίδεται στη Μόσχα από τον Γεώργιο Γεννάδιο, το 1819. Εδώ, ο τίτλος είναι πιο σαφής: Στοιχειώδης Πραγματεία Περί των χρεών τον Ανθρώπου Φραγκίσκου Σοαβίου μεταφρασθέν από την Ιταλικήν γλώσσαν παρά Γ. Γενναδίου. Και στα δύο έντυπα περιέχονται κεφάλαια με αντικείμενο "τα φυσικά και ηθικά αυτού" (του ανθρώπου) "χρέη, τα οποία αυτός έχει προς τον Θεόν, προς τον εαυτόν του, προς την πατρίδα του",9 και, κανόνες χρηστοήθειας, στον Διονύσιο Πύρρο, ή, Κανόνες Πολιτισμού, στον Γ. Γεννάδιο. Τα πρώτα κεφάλαια, τα "περί χρεών", θα μπορούσαν, με κάποια ίσως ελαστικότητα, να θεωρηθούν συμπιλήματα των αντίστοιχων κεφαλαίων στις Istituzioni de Logica, Metafisica ed Etica του Φραγκίσκου Σοάβιου (1743 - 1806), έργο που είχε μεταφράσει και εκδώσει στα 1804 ο Γρηγόριος Κωνσταντάς.10 Οι κανόνες της χρηστοήθειας δεν περιλαμβάνονται στο έργο αυτό. Όμως, σε ένα σύντομο κεφάλαιο όπου γίνεται λόγος για την ευγένεια, "cortesia",11 ο Σοάβιος παραπέμπει τον αναγνώστη που θα θελήσει να διαβάσει τους κανόνες της στο Galateo του Giovanni della Casa12 ή "στους κανόνες κοινωνικής συμπεριφοράς" (Regole della Civiltà) "οι οποίοι έχουν προστεθεί στο μικρό εγχειρίδιο περί των χρεών του ανθρώπου προς χρήσιν των παιδίων" (Doveri dell'huomo per uso de' Fanciulli).13

7. 1810· 1812 - 1813, ό.π., αντίστοιχα, αρ. 619,727,787· 1819, Sévérien Salaville et Eugène Dallegio, Karamanlidika. Bibliographie analytique d'ouvrages en langue turque imprimés en caractères grecs, τ. 1, 1584 - 1850,Αθήνα 1958, σ. 189, αρ. 59·1829· 1830· 1831, Δ Σ. Γκίνης - Β. Μέξας, ό.π., αντίστοιχα, αρ. 1905 - τ. 3,10213· τ 1,2112 - 1832, Φ. Ηλιού, ο.π , αρ. 408 (λανθάνουσα έκδοση)· 1845, Γ. Σ. Πλουμίδης, "Τα παλαιά ελληνικά βιβλία της βιβλιοθήκης του Ελληνικού Ινστιτούτου Βενετίας. Μετά προσθηκών εις τας βιβλιογραφίας É. Legrand και Δ. Γκίνη - Β Μέξα", π. Θησαυρίσματα, τ. 6 (Βενετία, 1969), σ. 152, αρ 35 - 1853 - 1855, Δ. Σ. Γκίνης - Β Μέξας, ό.π., τ 2, αντίστοιχα, αρ. 6082 και 6523.

8. Διονύσιος Πύρρος, Περιήγησις Ιστορική και Βιογραφία..., Αθήνα 1848, σ. 180.

9. του ίδιου. Επιστολή... προς τον Ευγενέστατον Άρχοντα των Θεσσαλών Κύριον Αθανάσιον Παπα Πολυμέρου του Θετταλού, Αθήνα 1837, σ. 15.

10. Γρηγόριος Κωνσταντάς, Στοιχεία της Λογικής, Μεταφυσικής και Ηθικής, Βενετία 1804. Μία δεύτερη έκδοση πραγματοποιήθηκε το 1818. Για τους αναλυτικούς τίτλους, βλ. Δ. Σ Γκίνη - Β. Μέξα, ό.π., τ. 1, αντίστοιχα, αρ. 298 και 1093.

11. "Φιλοφροσύνη" μεταφράζει ο Γρηγόριος Κωνσταντάς (ό.π., σ. 323).

12 Βλ. εδώ, σημ. αρ. 44.

13. Francesco Soave, Istituzioni di Logica, Metafisica ed Etica. Vol. IV, Istituzioni

A 19

Σελ. 289
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/290.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Ας επιστρέψουμε στον Γ. Γεννάδιο. Με μία διακοπή δύο δεκαετιών, h Στοιχειώδης Πραγματεία ξεκινά μία επίσης άξια λόγου εκδοτική πορεία, στην πόλη (1840,1841,1846,1848), στην Αθήνα (1853), στην Σμύρνη (1855), στα Ιωάννινα (1863).14 Το 1828, βλέπουμε το κείμενο του Γ. Γεννάδιου να περιλαμβάνεται στον πρώτο τόμο των Παιδαγωγικών Μαθημάτων του Στέφανου Κομμητά που εκδίδεται στην Πέστη, και στην Αθήνα το 1838.1Β Τον ίδιο χρόνο ο Ι. Π. Κοκκώνης ξεκινά τη σειρά Παιδική Βιβλιοθήκη Χρηστοηθείας Μαθήματα, της οποίας δύο τόμοι περιλαμβάνουν το "περί χρεών"16 και ένας τρίτος "το μέρος της μεταφράσεως" του Γ. Γενναδίου "το επιγραφόμενον Κανόνες του Πολιτισμού", όπως μας πληροφορεί η "ειδοποίηση" της πρώτης αυτής έκδοσης, στην οποία διευκρινίζεται επιπλέον ότι ο συντάκτης χρησιμοποιεί το κείμενο του Στέφανου Κομμητά ο οποίος "αντέγραψε κατά λέξιν όλην την στοιχειώδη πραγματείαν περί των χρεών του ανθρώπου του Φραγκίσκου Σοαβίου (μεταφρασθείσαν παρά Γ, Γενναδίου και εκδοθείσαν εν Μόσχα το 1819) επιγράψας αυτήν Χρηστοήθειαν". Ο τόμος αυτός της Παιδικής Βιβλιοθήκης του Ι. Π, Κοκκώνη εγνώρισε οκτώ επανεκδόσεις, στην Αθήνα, στα χρόνια 1838 - 1858.17

Ολόκληρο το κείμενο, ας πούμε προσωρινά, του Σοάβιου εκδίδουν, τέλος, οι Δημήτριος Καλαβακίδης, με τίτλο Χαρακτήρ του Χρηστοήθους ανθρώπου, το 1838 στο Μελένικο,18 ο Δημήτριος Γκανής στα Στοιχεία Παιδαγωγίας, στην Πέστη το 1832 και στην Αθήνα το 1838,19 και ο Χριστόδουλος Γκιούρτης, στα Στοιχεία Παιδοδηγίας, επίσης στην Αθήνα τον ίδιο χρόνο.20

Μία πολύ μεταγενέστερη έκδοση του ίδιου κειμένου στην Ερμούπολη, το

di Etica, Βενετία 1825, σ. 153. Όπως φαίνεται και από τον τίτλο, το βιβλιαράκι αυτό είναι πιθανότατα το πρωτότυπο της μετάφρασης που μας ενδιαφέρει. Δυστυχώς δεν είχα μέχρι στιγμής τη δυνατότητα να το δω από κοντά.

14. 1819 - 1840· 1841· 1846, Δ. Σ. Γκίνης - Β. Μέξας, ό.π., αντίστοιχα, τ. 1, αρ. 1192· τ. 2, αρ. 3386 - 3538· 4455· 1848, Β. Σαμπανόπουλος, "Ελληνική Βιβλιογραφία 1800-1863. Προσθήκες", π. Ο Ερανιστής, τ. Β', τχ. 9/10, Αθήνα 1964, σ. 130 - 1853· 1855, Δ. Σ. Γκίνης - Β. Μέξας, ό.π., αντίστοιχα, αρ. 6152 - 6542· 1863, Γ. Βελουδής. ό.π., σ. 189.

15. Δ. Σ. Γκίνης - Β. Μέξας, ο π., τ. 1, αντίστοιχα, αρ. 1694· 3015.

16. Για τους αναλυτικούς τίτλους της πρώτης έκδοσης των δύο αυτών τόμων, ό.π., αντίστοιχα, αρ. 3018' 3019.

17. 1838 - 1842 - 1848, ό.π., αντίστοιχα, αρ. 3020· τ. 2, αρ. 3678 - 4809 - 1850, Βιβλιοπωλείον Σ. Κ. Βλαστού, Κατάλογος των παρ' αυτού εκδοθέντων βιβλίων, Αθήνα, Αύγουστος 1879, σ. 9· 1852, Δ. Σ. Γκίνης, "Ελληνική Βιβλιογραφία 1860 - 1863. Προσθήκες", π. Ο Ερανιστής, τ. ΙΓ', Αθήνα 1975, σ. 216, αρ. A 1346 - 1853· 1856· 1858, Δ. Σ. Γκίνης - Β Μέξας, ό.π., αντίστοιχα, τ. 2, αρ. 6069· τ. 3, αρ. 10786· 10853. Το παράθεμα στη σ. [2], από τις εκδόσεις του 1838 και του 1842.

18. Δ. Σ. Γκίνης - Β. Μέξας, ό.π., τ. 1, αρ. 3070.

19. ό.π., αντίστοιχα, αρ. 2230· 3042.

20. ό.π., αρ. 3043.

Σελ. 290
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 271
    1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

    ΠΡΟΛΕΓΟΜΕΝΑ ΠΑ ΜΙΑ ΤΥΠΟΛΟΓΙΑ

    ΤΗΣ ΠΑΙΔΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΝΕΟΤΗΤΑΣ

    ΣΤΗ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΕΙΚΟΝΟΓΡΑΦΙΑ

    ΗΛΙΑΣ ΑΝΤΩΝΟΠΟΥΛΟΣ

    Στις γραμμές που ακολουθούν υποδείχνονται πολύ συνοπτικά, και ελλειπτικά, ορισμένες κατευθύνσεις για την ανίχνευση της εικονογραφίας των παιδιών και των νέων στη βυζαντινή τέχνη.1 Ξεκινώντας για τον καταρτισμό, ενός δουλεμένου και συνθετικά παρουσιασμένου ευρετήριου, διστάζουμε ανάμεσα στους δρόμους που μπορούμε να ακολουθήσουμε, προκειμένου να αναγνωρίσουμε και να χαρτογραφήσουμε με κάποια σφαιρικότητα το πεδίο αυτό της έρευνας. Τίποτε ως τώρα δεν έχει γίνει για να δοθεί μια συνολική άποψη του ζητήματος, και αυτή ή απουσία καθρεφτίζεται στη διαθέσιμη βιβλιογραφία.2

    1. Η ανακοίνωση αυτή τροφοδοτήθηκε από μια έρευνα που έχει αναλάβει ο υπογραφόμενος στα πλαίσια του ερευνητικού προγράμματος του Ιστορικού Αρχείου Ελληνικής Νεολαίας.

    2. Αναφέρομαι βέβαια στο ζήτημα της εικονογραφίας των παιδιών και των νέων στη βυζαντινή τέχνη, για το οποίο δεν βρίσκουμε παρά σκόρπιες καταθέσεις σε εργασίες που στρέφονται κυρίως γύρω από άλλα αντικείμενα. Αντίθετα, πολλά έχουν γίνει, και συνθετικά, για τη θεματολογία των παιδικών και νεανικών ηλικιών σε ευρύτερες κλίμακες, τόσο που μέσα σε λίγα χρόνια, πρόσφατες ακόμα, αλλά μονομερείς, κάπως, αντιλήψεις, να έχουν εξελιχθεί σε πιο ισορροπημένες θέσεις. Το δρόμο άνοιξε το έργο του Ph. Ariès, L'enfant et la vie familiale sous l'Ancien Régime, Παρίσι 1960 (21973). Βλ. επίσης L. de Mause (εκδ.). The History of Childhood, Ν. Υόρκη 1974. Σχετικά με την αρχαία ελληνική τέχνη, βλ. Η. Rühfel, Das Kind in der griechischen Kunst, Mainz 1984 (από τους κρητομυκηναϊκούς ως τους ελληνιστικούς χρόνους)· η ίδια, Kinderleben im klassischen Athen, Mainz 1984. Για τη ρωμαϊκή αρχαιότητα, βλ. J. - P. Néraudau, Être enfant à Rome, Παρίσι 1984. Για τη μεσαιωνική και αναγεννησιακή Δύση, βλ. την ουσιαστικά συνοπτική σύνθεση (με πηγές μεταφρασμένες στα γερμανικά), του K. Arnold, Kind und Gesellschaft in Mittelalter und Renaissance, Paderborn 1980. Βλ. κυρίως όσα συνάγει από τις βυζαντινές πηγές ο Φ. Κουκουλές, Βυζαντινών βίος και πολιτισμός, Ια, Αθήνα