Συγγραφέας:Διεθνές Συμπόσιο
 
Τίτλος:Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:1
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Συντελεστές:Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού
 
Έτος έκδοσης:1986
 
Σελίδες:725
 
Αριθμός τόμων:2 τόμοι
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Βιβλιογραφία
 
Διεθνή Συμπόσια
 
Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Μαθητεία και εργασία
 
Νεανικά έντυπα
 
Νεανικές οργανώσεις
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ευρώπη
 
Χρονική κάλυψη:Μεσαίωνας-20ός αιώνας
 
Περίληψη:Το βιβλίο αυτό περιέχει τα πρακτικά του πρώτου επιστημονικού συμποσίου που διοργάνωσε η επιτροπή του ΙΑΕΝ σε συνεργασία με την Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού. Το συμπόσιο, με θέμα «Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας», έγινε στο αμφιθέατρο του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών από τη 1 έως τις 5 Οκτωβρίου 1984.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 28.86 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 227-246 από: 730
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/227.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Ο ΒΑΣΙΛΙΑΣ ΠΑΙΔΙ ΣΤΗ ΜΟΝΑΡΧΙΚΗ ΙΔΕΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΗΣ ΔΥΣΗΣ

JACQUES LE GOFF

ΕΙΣΑΓΩΓΗ: ΤΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ

Θα ήθελα καταρχήν να διευκρινίσω πως η μελέτη μου εγγράφεται στην προοπτική της ιδεολογίας και των αναπαραστάσεων. Με ενδιαφέρει κυρίως η εικόνα του παιδιού και η θέση του στο σύστημα αξιών της Μεσαιωνικής Δύσης. Εννοείται βέβαια πως υπάρχει αλληλεπίδραση ανάμεσα σ' αυτή την αντίληψη για το παιδί και στη συγκεκριμένη ιστορική του κατάσταση, αλλά και αντίστροφα. Η άποψη αυτή δεν αρνείται, προφανώς, την ύπαρξη αισθημάτων και συμπεριφορών που σχετίζονται με λιγότερο ή περισσότερο αχρονικές δομές της ανθρωπότητας· δομές που διαφεύγουν, κατά ένα μεγάλο μέρος, από τις μεταλλαγές των συστημάτων αξιών οι οποίες συνδέονται με την ιστορική εξέλιξη, ακόμη κι όταν αυτή χαρακτηρίζεται από πολύ αργούς ρυθμούς. Η αγάπη των γονιών για τα παιδιά συναντάται σε όλες σχεδόν τις κοινωνίες, σε όλα σχεδόν τα άτομα. Είναι σε μεγάλο βαθμό ανεξάρτητη από την αξία που αποδίδεται στο φαινόμενο παιδική ηλικία.

Πιστεύω, εκτός κι αν το συνέδριο αυτό με οδηγήσει να αναθεωρήσω τις απόψεις μου, ότι στη Μεσαιωνική Δύση το παιδί (ή η παιδική ηλικία) ήταν επί πολύν καιρό, μια απαξία. Έχω αποδεχτεί, εδώ και αρκετά χρόνια, την άποψη του Philippe Ariès για την εικόνα του παιδιού στο Μεσαίωνα,1 και

1. Ph. Ariès, L'enfant et la vie familiale sous l'Ancien Régime, Paris I960, νεώτερη έκδοση, με Πρόλογο, το 1973.— J. Le Goff, La civilisation de l'Occident médiéval, Paris 1964, «το έχουμε επαναλάβει, δεν υπάρχουν παιδιά στο Μεσαίωνα, υπάρχουν μόνο μικροί ενήλικες» (σ. 357). Αυτή η αντίληψη για το παιδί ως απαξία ισχύει και στην αρχαιότητα. Η. I. Marrou στο κλασικό έργο Histoire de l'Éducation dans l'Antiquité (Paris 1968) έγραψε μια εξαιρετική σελίδα «Ο άνθρωπος εναντίον του παιδιού» (νεώτερη έκδοση 1965, σ. 325).

Σελ. 227
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/228.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

δεν βλέπω το λόγο να τροποποιήσω αυτή τη θεμελιώδη θέση. Πιστεύω επίσης πως η αξία της παιδικής ηλικίας εξελίσσεται και πως μια σημαντική αλλαγή συνδέεται με ένα σύνολο μεταλλαγών και ιδίως με την επιβεβαίωση και την εδραίωση των αστικών αξιών.2

Θα ήθελα να παρουσιάσω σήμερα τα πρώτα αποτελέσματα μιας έρευνας, που βρίσκεται ακόμα στο αρχικό της στάδιο, και η οποία δεν μπορεί να στηριχτεί σε προγενέστερες εργασίες.

Έχοντας διαπιστώσει αυτή την υποβάθμιση της αξίας της παιδικής ηλικίας, θα πρέπει να θέσουμε το ερώτημα ποια στάση κρατούσαν οι άνθρωποι του Μεσαίωνα απέναντι σε καταστάσεις όπου η παρουσία παιδιών σε εξαιρετικά διακεκριμένους χώρους θα έπρεπε να δημιουργούσε πρόβλημα.

Η πιο αξιόλογη περίπτωση από την άποψη αυτή είναι o βασιλιάς παιδί. Πώς μπόρεσαν να συμφιλιώσουν τη δυσπιστία απέναντι στην παιδική ηλικία με το σεβασμό προς το υψηλότερο κοσμικό αξίωμα και μάλιστα ένα αξίωμα που επιστέφεται από μια ατμόσφαιρα ιερότητας. Ιδού το πρόβλημα.

Οι έρευνες για το πρόβλημα αυτό είναι, όσο γνωρίζω, σχεδόν ανύπαρκτες. Μόνον οι ιστορικοί του Δικαίου ασχολήθηκαν με τον βασιλιά παιδί, και, για την ακρίβεια, όχι με αυτόν καθαυτόν, αλλά με τη νομικοπολιτική κατάσταση που δημιουργούσε, το φαινόμενο της αντιβασιλείας: έναν θεσμό, δηλαδή, o οποίος επέτρεπε να αναπληρώνεται, ο βασιλιάς παιδί, να παραμερίζεται.3

Από τότε που υπάρχουν μοναρχίες εμφανίζεται και η περίπτωση του βασιλιά παιδιού, δεν φαίνεται όμως να αποτέλεσε, στην αρχαιότητα, αντικείμενο θρησκευτικών ή νομικών θεωρητικοποιήσεων. Θα περιμέναμε ωστόσο να είχε γίνει τουλάχιστον σημαντικό αντικείμενο στοχασμού για τους συγγραφείς πραγματειών περί βασιλικής εξουσίας, πραγματείες τις οποίες η σύγχρονη επιστήμη αποκαλεί "κάτοπτρα των βασιλέων" ή "των πριγκίπων" -"specula regnum" ή "principium"-, χρησιμοποιώντας έναν όρο του 13ου αιώνα. Και όμως, τούτο το θέμα σπάνια θίγεται στα συγγράμματα αυτά. Πάντως, ένα βιβλίο το οποίο θεωρήθηκε ορθά ότι περιέχει ένα από τα σημαντικότερα και τα πιο παλιά κάτοπτρα βασιλέων, η Παλαιά Διαθήκη, είναι πλούσια σε παραδείγματα και σε κρίσεις για βασιλιάδες παιδιά.4

2. J. Le Goff, "Images de l'enfant léguées par le Moyen Age" στο Les Cahiers Franco - Polonais, 1979, σ. 139 - 155.

3. Félix Olivier Martin. Études sur les régences I. Les Régences et la Majorité des Rois sous les Capétiens directs et les premiers Valois (1060 - 1375), Paris 1931.- Armin Wolf, "Königtum Minderjähriges und das Institut der Regentschaft" στο Recueils de la Société Jean Bodin, τ. XXXVI, L'enfant, τ. 2, Bruxelles 1976, σ. 97 - 106.

4. Ρ. Hadot, λήμμα "Fürstenspiegel" στο Reallexicon für Antike und Christentum, τ. VII, 1972, στήλ. 564 - 568.- A. R. Johnson, Sacral Kingship in ancient Israel, Cardiff 1955.

Σελ. 228
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/229.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Θα δούμε στη συνέχεια ότι κατά τον Μεσαίωνα, οι θεωρητικοί της μοναρχίας εκμεταλλεύθηκαν πολύ λίγο, όπως φαίνεται, το φάκελο της Παλαιάς Διαθήκης. Όπως συμβαίνει συχνά, ο φάκελος αυτός περιέχει διαφορετικές, και μάλιστα αντιθετικές, απόψεις για το πρόβλημα, και λειτούργησε, κάτι που έγινε συχνά με τη Βίβλο στη διάρκεια του Μεσαίωνα, ως διπλά ή πολλαπλά αντιφατικό οπλοστάσιο στις τοποθετήσεις που σχετίζονται με την αξιολόγηση του βασιλιά παιδιού.

I. Ο ΠΡΩΙΜΟΣ ΜΕΣΑΙΩΝΑΣ

Από την εποχή που συγκροτήθηκε μια χριστιανική αυτοκρατορία τον 4ο αιώνα, o Χριστιανισμός έδειξε ιδιαίτερο ενδιαφέρον για το βασιλικό πρότυπο. Κι αυτό γιατί είχε πρωταρχική σημασία για την Εκκλησία ο βασιλιάς του κοσμικού λαού να ενσαρκώνει το ιδεώδες του χριστιανού ηγέτη και να εκδηλώνει τον οφειλόμενο σεβασμό στην εκκλησιαστική ιεραρχία, κεφαλή του κόσμου των κληρικών και δεσπόζουσα στο σύνολο της χριστιανικής κοινωνίας "sub ratione peccati", από την άποψη της αμαρτίας. Μόνο ορισμένοι Έλληνες συγγραφείς, και ιδίως o Σωκράτης και ο Σωζόμενος στις Εκκλησιαστικές τους Ιστορίες, μοιάζει να θίγουν το πρόβλημα του χριστιανού βασιλιά παιδιού, με αφορμή τον Θεοδόσιο Β' τον Μικρό, αυτοκράτορα παιδί που ανατράφηκε από την αδελφή του Πουλχερία. Καθώς όμως η λατινική Δύση αγνοούσε τα κείμενα αυτά, εδώ δεν θα με απασχολήσουν.

Είναι περίεργο ότι οι χριστιανοί θεωρητικοί και ιστορικοί του πρώιμου Μεσαίωνα ασχολήθηκαν τόσο λίγο με το πρόβλημα του βασιλιά παιδιού, ενώ η ιστορία των Μερωβαίων βασιλέων τους προσέφερε επεισόδια συχνά εντυπωσιακά και κάποτε μάλιστα δραματικά. Βέβαια, εκεί όπου εκκρεμούσε διαμελισμός του βασιλείου ανάμεσα στα παιδιά του βασιλιά που πέθαινε, η κατάσταση ρυθμιζόταν μερικές φορές με τη δολοφονία των ανήλικων παιδιών του βασιλιά από τους θείους τους. Αυτό συνέβη όταν πέθανε o Κλοδομίρος. Αλλά στο θάνατο του Σιγεβέρτου, το 575, ο δούκας Γονδοβάλδος έσπευσε να ανακηρύξει βασιλιά το γιο του Χιλδεβέρτο τον B', ένα μικρό παιδί. Στην Historìa Francorum (IV, 2, 27, 8, 25), o Γρηγόριος της Τουρραίνης αρκείται να σημειώσει το συμβάν ως ασυνήθιστο. Όπως έγραψε ο Marc Reydellet, "ο Γρηγόριος δεν προχωρεί σε εκτενή σχόλια, αλλά το γεγονός ότι υπογραμμίζει την ηλικία του πρίγκιπα -δεν ήταν ακόμη 5 ετών- δείχνει καθαρά ότι o ιστορικός είχε συνείδηση του νεωτερισμού αυτής της διαδικασίας".5 Το πρόβλημα δεν συγκινεί περισσότερο τους συγγραφείς της εποχής των Καρολιδών,

5. M. Reydellet, La Royauté dans la littérature latine de Sidoine Apollinaire à Isidore de Sèdie, Rome 1981, σ. 359.

Σελ. 229
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/230.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

οι οποίοι συνέταξαν την πρώτη μεγάλη σειρά "Κατόπτρων Βασιλέων": o Σμάραγδος (Via Régis), ο Ιωνάς της Ορλεάνης (De institutione regia), o Σεδούλιος Σκώτος (Liber de rectoribus christianis), ο Χινκμάρ της Ρέμης (De regis persona et regio ministerio, De ordine palatii, κτλ.) είχαν πεθάνει ή είχαν κιόλας γράψει τις πραγματείες τους όταν άρχισε να τίθεται το πρόβλημα ενός βασιλιά παιδιού, μετά την εκθρόνιση, το 887, και τον θάνατο, το 888, του Καρόλου του Χονδρού.

Βρίσκουμε, πάντως, κάποιους υπαινιγμούς για την παιδική ηλικία του βασιλιά που ενηλικιώθηκε και όχι για τον βασιλιά παιδί, π.χ., στον πρόλογο της Via Regia του Σμαράγδου η οποία αφιερώνεται στον Λουδοβίκο τον Ευσεβή. Ο Θεός, πράγματι, "o βασιλεύς των βασιλέων, υιοθέτησε τον Λουδοβίκο, όταν αυτός ήταν πολύ μικρός". Είναι o τρίτος λόγος τον οποίο παραθέτει ο Σμάραγδος για να δικαιώσει τη νομιμότητα του μονάρχη. Οι δύο πρώτοι αφορούν στη βασιλική καταγωγή του και το ιερό χρίσμα που είχε δεχτεί.6

Από την πλευρά του, ο Χινκμάρ γράφει στον Κάρολο τον Γ' (τον Χονδρό) "να στείλει στους βασιλιάδες γιους του πρώτου του εξαδέλφου Λουδοβίκου του Ψευδού, ικανούς παιδαγωγούς και συμβούλους" και θυμίζει το χωρίο της Παλαιάς Διαθήκης όπου βλέπουμε τον βασιλιά Ροβοάμ, γιο του Σολομώντος, να χάνει ένα μεγάλο μέρος του βασιλείου του επειδή περιφρόνησε τις συμβουλές των πρεσβυτέρων και ακολούθησε εκείνες των νέων.7

Διακρίνουμε λοιπόν καθαρά τι είναι αυτό που δημιουργεί για τον χριστιανισμό πρόβλημα, στην περίπτωση του βασιλιά παιδιού. Η γερμανική παράδοση επιλέγει τον βασιλιά ανάμεσα στους κληρονόμους μιας βασιλικής οικογενείας (η οποία ήταν αρχικά ιερή) και σύμφωνα με την αρσενική πρωτοτοκία.

Οι δυναστείες γερμανικής καταγωγής μπόρεσαν γενικά να παραμερίσουν την αρχή της εκλογής, την οποία επιδίωκε η αριστοκρατία (αυτό το πέτυχαν οι Ροβέρτοι/Καπέτοι της Δυτικής Γαλλίας το 888 και οριστικά το 987) και

6. "Deus omnipotens, te, o clarissime rex quando voluit, et ubi voluit, de regali nobilique genere nobiliter procreavit, et misericorditer ad lavacrum regenerationis perduxit (η βάπτιση), caput tuum oleo sacri chrismatis linivit, et dignanter in filium adoptavit. Constituit te regem populi terrae, et proprii Filli sui in coelo fieri iussit haeredem. His etenim sacris ditatus muneribus rite portas diademata régis. Primum quia de femore régis regalique descendis prosapia, decenter tihi convenit, et bene et multa regere regna. Secundo quia te regem esse et sacri chrismatis unctio, et fidei confessio, operis que confirmat et actio. Tertio ut aeternum cum Christo feliciter perciperes regnum, misericorditer adhuc te parvulum Rex regum adoptavit in filium. Haec te prospicua claraque indicia ab infamia regem clamitant regemque confirmant..." (Σμάραγδος, Via Regia, PL 102,933).

7. Hincmar, Ad Carolum III imperatorem ut Ludovici bulbi sobrini sui filiis regibus idoneo" educatores et consiliarios constituat. PL 125, 391.

Σελ. 230
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/231.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

η οποία θα μπορούσε να έχει την εύνοια της Εκκλησίας. Η τελευταία αυτή επιθυμούσε να την προστατεύει ένας ισχυρός μονάρχης που η εκλογή του θα ανταποκρινόταν στο πρότυπό της για τον χριστιανό βασιλέα.

Για να προφυλαχτεί από την περίπτωση όπου ο βασιλιάς παιδί θα μπορούσε να είναι ένας κακός βασιλιάς, η εκκλησία διαμόρφωσε, πολύ νωρίς, μια θεωρία. Έπρεπε να φροντίζει επιμελώς ώστε ο βασιλιάς να λάβει καλή παιδεία, η οποία, αφού παρέχονταν από κληρικούς, θα έπρεπε να είναι σε θέση να επιτύχει άνετα το σκοπό της, υπό τον όρο ότι το πρότυπο του χριστιανού βασιλέα έχει σαφώς οριστεί. Και εδώ έγκειται ακριβώς η χρησιμότητα των "κατόπτρων των πριγκίπων".

Εάν παρ' όλα αυτά οι βασιλείς αποδειχτούν κακοί, τότε υπάρχουν δύο πιθανές στάσεις. Η θα τους ανεχτούν, σύμφωνα με την αρχή την οποία άντλησε ο Χινκμάρ από τα κείμενα του Αγίου Αυγουστίνου (De dono perseverantìae, C. 6, PL 45, 1000): "O Θεός κάνει τους καλούς βασιλιάδες και επιτρέπει την ύπαρξη των κακών",8 αρχή που θα αποσαφηνιστεί στη συνέχεια με τη συγκαταρίθμηση των κακών βασιλέων ανάμεσα στις συμφορές (πόλεμος, επιδημία, λιμός), μάστιγες του Θεού, σταλμένοι να τιμωρήσουν τους ανθρώπους για τις αμαρτίες τους. Η θα υπενθυμίσουν πως η κληρονομική διαδοχή δεν ισχύει παρά για τους διαδόχους των δίκαιων βασιλέων που είναι και οι ίδιοι αποφασισμένοι να ακολουθήσουν το δρόμο της δικαιοσύνης τους καθώς και της δικαιοσύνης του Θεού.

Με τον τρόπο αυτό η Εκκλησία αφήνει να πλανάται πάνω από τον γιο του βασιλιά, και, ιδιαίτερα, πάνω από τον βασιλιά παιδί η απειλή μιας θεϊκής τιμωρίας εδώ στη γη (το βιβλικό πρότυπο είναι η συρρίκνωση του βασιλείου του Ροβοάμ), ή ακόμη αφήνει, έμμεσα αυτή τη φορά, να εννοηθεί πως θα στήριζε είτε θα προκαλούσε την άρνηση μιας διαδοχής ή μιας εκθρόνισης.

Στην ουσία, πίσω από αυτές τις πολιτικές και ηθικές στάσεις, διαγράφεται μία αντίθεση ανάμεσα σε δύο αντιλήψεις για τη μοναρχία. O Valerio Valeri π,χ, βεβαιώνει πως η φύση και η αναπαράσταση του βασιλικού αξιώματος ταλαντεύεται ανάμεσα σε δύο ιδεολογικά πεδία: από τη μία, o βασιλιάς-πολεμιστής, άρπαγας και κατακτητής που ανταποκρίνεται στη δεύτερη ινδοευρωπαϊκή λειτουργία του Georges Dumézil, και από την άλλη o ειρηνικός βασιλιάς, θεματοφύλακας της ευημερίας και της σωτηρίας, ο βασιλιάς ιερέας στον οποίο συνδυάζονται η πρώτη και η τρίτη λειτουργία του Dumézil. Είναι αυτό που o Valerio Valeri αποκαλεί διαλεκτική του πολεμιστή και του ιερέα. Αυτή η ταλάντευση μπορεί εξάλλου να μετατραπεί σε ιστορική διαδοχή. Ο βασιλιάς πολεμιστής, ο βασιλιάς παραβάτης που παραβιάζει το νόμο με τον

8. Ouod bonus reges Deus facit, males permittit (PL 125, 834 Β - 835 A).

Σελ. 231
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/232.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

φόνο, την αιμομιξία,9 ή τον απλό σφετερισμό της εξουσίας (ήταν η περίπτωση των Καρολιδών και των Καπέτων) προσπαθεί στη συνέχεια να τηρήσει και να επιβάλει το νόμο, τιμωρεί την ανθρωποκτονία και την αιμομιξία και προσπαθεί, όπως συνέβη με τις δυναστείες της μεσαιωνικής Γαλλίας, να εμφανιστεί ως νόμιμος απόγονος των δυναστειών που αφάνισαν, στο όνομα μιας συνέχειας αναγκαίας για την ταυτότητα και την επιβίωση της κοινωνίας που κυβερνάται από βασιλείς.10

Έτσι, η μεσαιωνική Εκκλησία καλείται να διαδραματίσει διπλό τιθασευτικό ρόλο. Οφείλει να εκχριστιανίσει τον πολεμιστή βασιλιά, τον άγριο βασιλιά (εμποδίζοντάς τον, άλλωστε, να σφετεριστεί τον ιερατικό χαρακτήρα των πραγματικών ιερέων, πράγμα που θα ήταν ιερόσυλο και επικίνδυνο)· οφείλει, επίσης, να εκχριστιανίσει αυτόν τον μικρό άγριο, το παιδί. Όταν ο βασιλιάς είναι παιδί, τότε η αποστολή αυτή γίνεται ιδιαίτερα κρίσιμη, Τούτην ακριβώς τη συνάντηση της βασιλικής ανθρωπολογίας με την ιστορική ανθρωπολογία του παιδιού θα ήθελα να μελετήσω, σε πρώτη προσέγγιση, μέσα από δύο κάτοπτρα πριγκίπων του Μεσαίωνα. Πρόκειται για ένα κείμενο των μέσων του 12ου αι. τον Policraticus που ολοκλήρωσε ο Ιωάννης του Σαλίσμπουρυ, επίσκοπος της Σάρτρης, το 1159, και για το De Eruditione Filiorum Regalium ή Nobilium που συνέθεσε ο Δομηνικανός Βικέντιος του Μπωβαί στα χρόνια 1246 - 1248. Είναι, όσο γνωρίζω, τα δύο αρχαιότερα κανονιστικά κείμενα της Μεσαιωνικής Δύσης που ασχολούνται με το πρόβλημα του βασιλιά παιδιού.

Μία παρατήρηση, πριν περάσω στην εξέταση των κειμένων αυτών. Δεν θα με απασχολήσει εδώ το σημαντικό αλλά λεπτό πρόβλημα της ονομασίας και των σταδίων της παιδικής ηλικίας: infantiα, pueritia κλπ.11 Θα διευρύνω, όπως το κάνουν και τα κείμενα αυτά, τη μελέτη του βασιλιά παιδιού στους νέους, τους juvenes, που αναφέρονται με αφορμή τους reges pueri, τους βασιλιάδες-παιδιά.

Δεν θα με απασχολήσουν, επίσης, οι ηλικίες στις οποίες τελειώνει η ανηλικιότητα

9. Για τις σχέσεις βασιλείας και αιμομιξίας βλ. Luc de Heusch, Le roi ivre ou l'origine de l'Etat, Paris 1972.

10. Valerio Valeri, Regalità στο Enciclopedia Einaudi, τ. 11, 1980, σ. 742 - 771. Τον 14ο αι. ο Καρμελίτης Jean Golein στο έργο του Traité du Sacre, που γράφτηκε για τον βασιλιά της Γαλλίας Κάρολο τον Ε' και υποστηρίζει πως το χρίσμα της στέψης απαλλάσσει τον βασιλιά από κάθε αμάρτημα. Ο Marc Bloch αναφέρει την παραπομπή αυτή στο Rois Thaumaturges (1924, 31983, σ. 483). Το ίδιο κάνει και o V. Valeri, ό.π., σ. 750.

11. Σχετικά με τους ορισμούς του παιδιού και τον νομικό καθορισμό της παιδικής ηλικίας βλ. το λήμμα Age στο R. Naz, Dictionnaire de droit canonique, τ. Ι, Paris 1935, στήλ. 315 - 347 και René Metz, "L'enfant dans le droit canonique médiéval" στο Recueils de la Société Jean Bodin, τ. XXXVI, L'enfant, τ. 2, Bruxelles 1976, σ. 9 - 96.

Σελ. 232
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/233.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

του παιδιού. Πρέπει εξάλλου, από κοινού με τους ιστορικούς του δικαίου, να διακρίνουμε πολλά στάδια, πολλούς τρόπους ενηλικίωσης, κυμαινόμενους και που δεν τηρούνται σε όλες τις περιπτώσεις. To πρώτο στάδιο, μετά τη βάπτιση, ταυτίζεται με την είσοδο του παιδιού στην ηλικία της λογικής (aetas rationabilis ή aetas discretionis). Φαίνεται πως τοποθετείται, συνήθως, στην ηλικία των 7 ετών. Είναι η ηλικία από την οποία το παιδί γίνεται δεκτό στην εξομολόγηση. Καθώς η Δ' Σύνοδος του Λατερανού, το 1215, θεσπίζει την υποχρεωτική ετήσια εξομολόγηση και o εξομολογητής του βασιλιά εισάγεται στο εξής στο σύστημα ελέγχου του βασιλιά από την Εκκλησία (οι εξομολογητές του Αγίου Λουδοβίκου και της γυναίκας του, της βασίλισσας Μαργαρίτας, έγραψαν βιογραφίες του αγίου βασιλιά), το στάδιο αυτό της ζωής του βασιλιά αποκτά ιδιαίτερη αξία. Ακολουθεί, αμέσως μετά, η ηλικία της νομικής ευθύνης. Γενικά φαίνεται ότι ορίζεται στα 14 χρόνια, που είναι η επίσημη ηλικία για την ήβη των αγοριών (12 για τα κορίτσια). Η καθαυτό ενηλικίωση τοποθετείται στα 25 χρόνια. Στην ηλικία αυτή μπορεί να λάβει κανείς το χρίσμα της ιεροσύνης, να φτάσει δηλαδή στο λειτούργημα που περιλαμβάνει την υψηλότερη θέση και τις μεγαλύτερες ευθύνες στις οποίες μπορεί να φτάσει ένας άνθρωπος. Για τους βασιλιάδες υπάρχει η ηλικία της στέψης και η ηλικία της ανάληψης της εξουσίας. Οι πρώτοι Καπέτοι, έως τον Λουδοβίκο Η' που πέθανε το 1226, στέφουν τον πρωτότοκο γιο τους ενόσω ζουν. Η ηλικία της στέψης ποικίλλει πολύ και ορισμένοι Καπέτοι στέφονται από παιδιά, ενόσω ζει o πατέρας τους. Ο Φίλιππος Αύγουστος, που διαδέχθηκε τον πατέρα του σε ηλικία 15 χρόνων, ανέλαβε αμέσως την εξουσία. Ο Λουδοβίκος Θ' (ο Άγιος Λουδοβίκος), που είναι ο πρώτος Καπέτος βασιλιάς που δεν στέφθηκε όσο ζούσε ο πατέρας του, χρίστηκε ιππότης στο Σουασσόν και έπειτα στέφθηκε βασιλιάς στη Ρέμη, σε ηλικία 12 ετών, αμέσως μετά το θάνατο του πατέρα του. Ο ίδιος, όμως, δεν άρχισε να κυβερνά προσωπικά το βασίλειο παρά μόνο το 1234, σε ηλικία 20 ετών, δηλαδή τη χρονιά που παντρεύτηκε. Καθώς όμως η γυναίκα του, η Μαργαρίτα της Προβηγκίας, ήταν μόλις 13 χρόνων, ηλικία που, ωστόσο, αναγνωρίζεται ως νόμιμος χρόνος εφηβείας, η ένωσή τους ολοκληρώθηκε πολύ αργότερα.

II. Η ΚΑΤΑΡΑ ΤΟΥ ΒΑΣΙΛΙΑ ΠΑΙΔΙΟΥ:

Ο POLICRATICUS ΤΟΥ ΙΩΑΝΝΗ ΤΟΥ ΣΑΛΙΣΜΠΟΥΡΥ (1159)

Με τον Ιωάννη του Σαλίσμπουρυ, το είδος τα Κάτοπτρα των Πριγκίπων, είδος που είχε σχεδόν εκλείψει τον 10ο - 11ο αιώνα εξαιτίας, προφανώς, των δυσχερειών που αντιμετώπισαν οι δυτικές μοναρχίες, αλλάζει σε βάθος,

Ο βασιλιάς και o θεσμός της βασιλείας δεν είναι πια αυτό που ήταν τον 9ο αιώνα. Η γρηγοριανή μεταρρύθμιση, που διαχώρισε τους κληρικούς από

Σελ. 233
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/234.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

τους λαϊκούς, αποσιώπησε τον ιερατικό χαρακτήρα του βασιλιά. Η εγκαθίδρυση των φεουδαλικών δομών που επαναπροσδιόρισε τις σχέσεις ανάμεσα στον βασιλιά και τον λαό του, και κατά πρώτο λόγο με τους ισχυρούς, έκανε τον βασιλιά όχι πια απόγονο μιας ιερής οικογένειας, αλλά κεφαλή ενός πολιτικού σώματος. H "διονυσιακή" ιδεολογία που απέρρεε από τα έργα του Ψευδο-Διονυσίου, έθεσε τον βασιλέα επικεφαλής μιας επίγειας ιεραρχίας, παράλληλης στον κόσμο τούτο με την ουράνια ιεραρχία. Το καρολιγγιανό φαινόμενο του παλατιού γύρω από τον βασιλέα (De ordine palatii του Χινκμάρ) μεταμορφώθηκε σε αυλή (curia): O Policraticus, τιτλοφορείται επίσης Sive de nugis curialium "περί κουφότητος των αυλικών". Τέλος, η αρχαία σκέψη, της οποίας η πρόβαση στη μεσαιωνική ήταν έως τότε περιορισμένη εξαιτίας της δυσπιστίας προς τον παγανισμό και της ανεπάρκειας των νοητικών εργαλείων που διέθεταν οι κληρικοί ως προς την κλασική αρχαιότητα, έγινε ευρύτατα δεκτή: είναι η Αναγέννηση του 12ου αιώνα, της οποίας ο Ιωάννης του Σαλίσμπουρυ υπήρξε ένας από τους μεγάλους εκπροσώπους. H ηθικο-θρησκευτική πραγματεία για τον πρίγκιπα καταλήγει να γίνει πραγματική πολιτική επιστήμη. Βέβαια, στην ουσία η αριστοτελική σκέψη απουσιάζει από τον Ροlicraticus· και τα δύο κάτοπτρα που εξετάζουμε τοποθετούνται στην περίοδο που εκτείνεται από τα μέσα του 12ου ως τα μέσα του 13ου αιώνα, περίοδο κατά την οποία ο Νέος Αριστοτέλης διεισδύει με αργό ρυθμό σε ορισμένα Πανεπιστήμια που δημιουργούνται εκείνη την εποχή, αλλά δεν επηρεάζει ακόμα την πολιτική σκέψη. Θα πρέπει να περιμένουμε το δεύτερο μισό του 13ου αιώνα για να κυριαρχήσει στη χριστιανική πολιτική σκέψη της λατινικής Δύσης η αριστοτελική σκέψη με τον Θωμά τον Ακινάτη και τον Gilles de Rome,

Ωστόσο, μέσα από λατινικά έργα (από τον Κικέρωνα και τον Σουετώνιο ως τον Σενέκα και τον Βαλέριο Μάξιμο) και λατινικές μεταφράσεις όψιμων ελληνικών έργων ή ακόμα και από απλά συμπιλήματα που κατασκευάστηκαν από λατίνους κληρικούς και αποδόθηκαν σε έλληνες συγγραφείς, εμπλουτίστηκε η νέα λατινική πολιτική σκέψη. Από την άποψη αυτή, κανένα έργο δεν έπαιξε σπουδαιότερο ρόλο απ' ό,τι ένα μέτριο πονημάτιο, γνωστό μόνο από μια λατινική περίληψη, το Institutio Traiani, πραγματεία για την εκπαίδευση του αυτοκράτορα Τραϊανού που αποδίδεται στον Πλούταρχο.

Ο Ιωάννης του Σαλίσμπουρυ και, έναν αιώνα αργότερα, ο Βικέντιος του Μπωβαί παραπέμπουν ρητά στο Institutio Traiani. Σύμφωνα με τον ερευνητή που το μελέτησε καλύτερα, τον S. Desideri,12 πρόκειται για ένα κείμενο το οποίο κακώς αποδίδεται στον Πλούταρχο και το οποίο συντέθηκε στο περιβάλλον

12. 8. Desideri, La "Istitutio Traiani", Génes 1958, βλ. Ρ. Hadot, Fürstenspiegel, ό.π., στήλη 623.

Σελ. 234
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/235.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

του Συμνακού στο μεταίχμιο του 4ου προς τον 5ο αιώνα. Προσθήκες και επεξεργασίες που φέρουν τη σφραγίδα της χριστιανικής σκέψης θα πρέπει να έγιναν την εποχή των Καρολιδών. Όσο για μένα, δεν αποκλείω να βρισκόμαστε μπροστά σε ένα πλαστό κείμενο του 12ου αιώνα.

Ο Ιωάννης του Σαλίσμπουρυ πραγματεύεται το παιδί-βασιλιά στο πέμπτο από τα 8 βιβλία του Policraticus. Το βιβλίο αυτό είναι ένα σχόλιο στο Institutio Traiani. To πρώτο κεφάλαιο πλέκει το εγκώμιο του Πλουτάρχου και υπογραμμίζει τα θετικά στοιχεία που μπορούμε να αποκομίσουμε από τους αρχαίους φιλοσόφους. Τονίζεται επίσης η σημασία του προβλήματος του πριγκιπικού αξιώματος (prìncipatus). Έτσι εξαίρεται το ενδιαφέρον για τη συνέχεια στους θεσμούς και στη φιλοσοφική σκέψη από την αρχαία εποχή.

Στο δεύτερο κεφάλαιο, βρίσκεται η κατά τον Πλούταρχο περιγραφή της κοινωνίας ως ανθρώπινου σώματος. Ο πρίγκιπας (princeps) είναι η κεφαλή της· η γερουσία (senatus, με την έννοια του συμβουλίου των γερόντων) η καρδιά· οι δικαστές και οι διοικητές επαρχιών (judices et praesides provinci — που αντιστοιχούν ίσως στους «δικαστές», τους άγγλους Sheriffs ή τους γάλλους baillis) τα μάτια, τα αυτιά και η γλώσσα· οι υπουργοί και οι ιππότες (officiales et milites) τα χέρια· οι σύμβουλοι του βασιλιά τα πλευρά· οι υπάλληλοι των οικονομικών και οι γραμματείς (quaestores et commentarienses) η κοιλιά και τα έντερα· οι αγρότες (agricolae) τα πόδια.

Το τρίτο κεφάλαιο εκθέτει τις τέσσερις μεγάλες αρετές ενός βασιλιά ή ενός πρίγκιπα: το σεβασμό απέναντι στον Θεό (reverentia Dei), την προσωπική πειθαρχία (cultus sui), την υποταγή που απαιτείται από τους υπουργούς και τους κατόχους εξουσίας (disciplina officialium et potestatum) και την εκδήλωση στοργής και προστασίας προς τους υπηκόους (affectus et protectio subditorum).

Στο τέταρτο κεφάλαιο, τα παιδιά αναφέρονται εν συντομία. Με αφορμή τους διάφορους τρόπους με τους οποίους πρέπει να τιμάται ένα πρόσωπο, ο Ιωάννης του Σαλίσμπουρυ πραγματεύεται τις σχέσεις στο εσωτερικό της οικογένειας. Αυτό που τις διέπει είναι η φύση (natura), ενώ σε όλες τις άλλες περιπτώσεις το αξίωμα (officium), το έθιμο (mos), η κοινωνική θέση (conditio) ή η περιουσία (fortuna) αποτελούν τα θεμέλια του σεβασμού. Δεν χρειάζεται να επιμείνουμε στα καθήκοντα των γονέων απέναντι στα παιδιά αφού χάρη στη φύση «κανείς δεν μισεί τη σάρκα του».13 Αντίθετα τα παιδιά οφείλουν να τιμούν (honorare) τους γονείς, και στο σημείο αυτό, ο ανθρωπιστής επίσκοπος του 12ου αιώνα συναντά τα κείμενα της Παλαιάς Διαθήκης όπου,

13. «liberos non multum oportuit commendari, eo quod nemo carnem suam odio habuerit» (Policraticus, εκδ. C. Webb, σ. 289 - 290).

Σελ. 235
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/236.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

καθώς έχει παρατηρηθεί,14 όλες σχεδόν οι αναφορές στα παιδιά αφορούν τα καθήκοντά τους απέναντι στους γονείς τους.

Στο έκτο κεφάλαιο εμφανίζεται το πρόβλημα του βασιλιά παιδιού. Το κεφάλαιο αυτό είναι αφιερωμένο στον βασιλιά ως κεφαλή του κράτους. Το γεγονός και η αρχή που αντιμετωπίζει εδώ ο Ιωάννης του Σαλίσμπουρυ είναι η κληρονομική διαδοχή. Αυτή νομιμοποιείται από την θεϊκή υπόσχεση και το οικογενειακό δίκαιο. Ο Ιωάννης του Σαλίσμπουρυ επιμένει στον όρο κατά τον οποίο ο φυσικός διάδοχος πρέπει να ανταποκρίνεται, στην απαίτηση δικαιοσύνης - δικαιοσύνης που θέλησε ο Θεός και που το πρότυπό της το έδειξε o πατέρας. Η Βίβλος και η ιστορία δείχνουν πως οι κακοί βασιλείς και οι κακοί γιοι βασιλέων δεν απόλαυσαν αυτό το κληρονομικό προνόμιο. Έτσι, ο Σαούλ και οι τρεις γιοι του χάθηκαν στη μάχη του Γελβουέ εναντίον των Φιλισταίων (Σαμουήλ, Ι, 31), έτσι ο Αλέξανδρος και ο Καίσαρ, δεν είχαν βασιλική απογονή.14

Από όλα αυτά απορρέει η ανάγκη για τον πρίγκιπα να προσφέρει σωστή εκπαίδευση στον κληρονόμο γιο του. Αυτό ήδη φαίνεται στο κεφάλαιο VII του τέταρτου βιβλίου του Policraticus. Θα επανέλθω στο θεμελιώδες αυτό ζήτημα. Εδώ εμφανίζεται ο φάκελος της Βίβλου για τον βασιλιά παιδί - ή για τον βασιλιά και τη νεότητα.

Το πρώτο παράδειγμα είναι o Ροβοάμ. Ο γιος του Σολομώντα, περιφρονώντας τις συμβουλές των πρεσβυτέρων, των γερόντων και ακολουθώντας τις συμβουλές των νέων χάνει -από τιμωρία του Θεού- το μεγαλύτερο τμήμα του βασιλείου του. Δεν βασιλεύει στο εξής παρά μόνο στη φυλή του Ιούδα, ενώ ο Ιεροβοάμ γίνεται βασιλιάς στις υπόλοιπες φυλές του Ισραήλ.15

Το επιμύθιο αυτής της ιστορίας, αν μπορούμε να το αποκαλέσουμε έτσι, συνάγεται με τη βοήθεια του δεύτερου στοιχείου του φακέλου, την κατάρα του Εκκλησιαστή (Χ, 16 - 17), που επρόκειτο να έχει αργότερα μεγάλη απήχηση:16 "Δυστυχής η χώρα που έχει για βασιλιά ένα παιδί" ( Ve, inquit Deus -λέγει

14. Policraticus, IV, 11 (Webb 533 b, σ. 269): Patri ergo temporaliter succeda filius, si patris iustitiam imitatur. Στο κεφάλαιο του βιβλίου V που σχολιάζουμε εδώ o Ιωάννης του Σαλίσμπουρυ γράφει: "nec tamen licitum est favore novorum recedere a sanguine principum quibus privilegio divinae promissionis et iure generis debetur successio liberorum si tamen (ut praescriptum est) ambuluverint in institiis Domini". Το παράδειγμα του Σαούλ και των γιων του, του Αλεξάνδρου και του Καίσαρα βρίσκονται επίσης στο βιβλίο IV, κεφάλαιο 12: si reges intumuerint, conculcatur semen eorum (Στο ίδιο 537 a, b, c, σ. 276).

15. Βασιλειών Α, 12. Policraticus 549 d, σ. 300: "seniorum contempto consilio... adhaeserat consiliis iuvenum".

16. Σκεφτόμαστε κυρίως το έργο του Henry de Monthériant, La Ville dont le prince est un enfant (1952).

Σελ. 236
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/237.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ο Θεός- terrae cuius rex puer est), με την ακόλουθη διευκρίνιση: "και οι άρχοντές της τρώνε από το πρωί".

Από τον Ροβοάμ περνάμε στο τρίτο στοιχείο του φακέλου, που ανακαλεί το παράδειγμα του Ιώβ (XXVIII - XIX), τη στιγμή που αναλογίζεται τις ευτυχισμένες μέρες του παρελθόντος.17 "Σαν πήγαινα προς την πύλη της πόλης, κάθισμα μου ετοίμαζαν στην πλατεία. Οι νέοι (iuvenes) μόλις με έβλεπαν κρυβόντουσαν, ενώ οι γέροντες σηκώνονταν και έμεναν ορθοί".18

Εδώ βλέπουμε την αντίθεση iuvenes/senes, νέοι/γέροι που κάποτε εκφράζεται ως αντίθεση puer/senes, παιδί/γέρος η οποία μου φαίνεται ότι δεν ερμηνεύτηκε πάντα σωστά. Ο Detlef Illmer υπέδειξε πως αυτός o κοινός τόπος έπαιξε σημαντικό ρόλο στην αγιογραφία του πρώιμου Μεσαίωνα.19 Το παιδί που επιλέγει ο Θεός για να γίνει άγιος είναι, ήδη από την pueritìa, ενήλικας και μάλιστα έμπειρος γέρων. O Γρηγόριος ο Μέγας συνέβαλε πολύ στην καθιέρωση αυτού του τόπου,20 και ο Frantisek Graus το υπογράμμισε στο μεγάλο βιβλίο του για το λαό και τον ηγέτη της Μεροβιγγιανής περιόδου.21 Στο περίφημο έργο του για την "Ευρωπαϊκή λογοτεχνία και τον λατινικό Μεσαίωνα", o Ερνέστος Ροβέρτος Κούρτιος ερμήνευσε αυτόν τον κοινό τόπο με τον εξής τρόπο : "αυτός o τόπος αντικατοπτρίζει τη νοοτροπία που επικρατούσε στο τέλος της Αρχαιότητας. Όλοι οι πολιτισμοί, στην αφετηρία τους και στο απόγειό τους, εξυμνούν τη νεότητα και σέβονται τα γηρατειά. Αλλά μόνο ένας πολιτισμός που παρακμάζει μπορεί να καλλιεργήσει ένα ιδεώδες της ανθρωπότητας που τείνει να απαλείψει την αντίθεση νεότητα - γηρατειά για να τα ενώσει σε ένα είδος συμβιβασμού".22

Δεν πιστεύουμε πια σήμερα, μετά από εργασίες πολλών ιστορικών πρώτης γραμμής, όπως o Henri Marrou ή ο Peter Brown για την λατινική πλευρά, και η Evelyn Patlagean για την Ελληνική, πως η ύστερη Αρχαιότητα περιγράφεται με ορθό τρόπο όταν θεωρείται "πολιτισμός σε παρακμή". Αλλά,

17. "Longe utilius iuvenes reppulisset (Roboam), adquiscens consilio seniorum, vitam beati Job habens regnandi formam..." (Policraticus, 550 a, σ. 300).

18. "quando procedebam ad portam civitatis et in cathedram parabant midri; videbant me iuvenes et abscondebantur, et senes assurgentes stabant... ".

19. Detlef Illmer, "Emanzipation im Merowingischen Frankenreich" στο Recueils de Société Jean Bodin, τ. XXXVI, L'enfant, τ. 2, Bruxelles, 1976, σ. 138, σημ. 24.

20. Ο Μέγας Γρηγόριος αρχίζει, όπως μας θυμίζει o E. R. Curtius, la Vie de Saint Benoît, στο βιβλίο II των Dialogi με τις εξής λέξεις: "Fuit vir vitae venerabilis.. . ab ipso suae pueritiae tempore cor gerens senile". Σημείο αναφοράς εδώ είναι η στερεότυπη εικόνα του ερημίτη.

21. F. Graus, Volk, Herrscher und Heiliger im Reich der Merowinger, Prague 1905, σ. 68 - 70.

22. E. R. Curtius, La littérature européenne et le Moyen Age latin, γαλλική μτφ., Paris 1956. "L'enfant et le vieillard", σ. 122 - 125.

Σελ. 237
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/238.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

κυρίως, εκείνο που δηλώνει κατά τον Μεσαίωνα αυτός ο τόπος, είναι ότι η ανθρώπινη "ελίτ" δεν γνωρίζει τη νηπιότητα, ηλικία χωρίς αξία. "Για τις ψυχές τις καλογεννημένες, η αξία δεν περιμένει τον αριθμό των ετών", για να επαναλάβουμε, σ' αυτή την πλαισίωση, τον περίφημο στίχο του Corneille, Ένας άγιος είναι ηλικιωμένος, φορτωμένος με σοφία από τα παιδικά του χρόνια. Όπως το υπογραμμίζει o Detlef Illmer, τον Μεσαίωνα οι άγιοι είναι, κατά κάποιον τρόπο "ohne Kindheit", "χωρίς παιδική ηλικία", διότι είναι υπεράνω της φύσης, όπως το είπε ο Άγιος Αμβρόσιος: "Neque enim ullam infantiae sensit aetatem qui supra naturam, supra aetatem, in utero positus matris a mensura coepit aetatis plenitudinis Christi".23

Τι θα απογίνει λοιπόν με τον βασιλιά παιδί; Η παιδική ηλικία θα είναι γι' αυτόν, όπως και για τον άγιο ένα μειονέκτημα από το οποίο έχει γλυτώσει, ή, αντίθετα, το εφαλτήριο που θα τον ανυψώσει; Ο Ιωάννης του Σαλίσμπουρυ φοβάται για τον βασιλιά παιδί. Έναν αιώνα αργότερα, η γνώμη του Βικέντιου του Μπωβαί είναι διαφορετική,

III. ΠΑΙΔΕΙΑ ΚΑΙ ΕΥΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΒΑΣΙΛΙΑ ΠΑΙΔΙΟΥ

ΚΑΤΑ ΤΟΝ ΒΙΚΕΝΤΙΟ ΤΟΥ ΜΠΩΒΑΙ (1246 - 1248)

Ο Βικέντιος του Μπωβαί, δομηνικανός μοναχός, συνδεδεμένος με το κιστερκιανό αββαείο του Ρουαγιομόν και τη μονή του τάγματος των Ιεροκηρύκων στο Παρίσι, υπήρξε ένας από τους μεγάλους εγκυκλοπαιδιστές του 13ου αιώνα. Είναι κυρίως γνωστός για το έργο του Speculum majus, "εγκυκλοπαιδεία και εργαλείο για την αξιοποίηση μιας τράπεζας κειμένων",84 που περιέχει τρία τμήματα: ένα Speculum naturale, ένα Speculum doctrinale και ένα Speculum historiale. Μετά το θάνατο του συγγραφέα, προστέθηκε και ένα Speculum morale. Ο Βικέντιος διατηρούσε στενές επαφές με τον Άγιο Λουδοβίκο, Για τη βασίλισσα Μαργαρίτα της Προβηγκίας, σύζυγο του Λουδοβίκου του Αγίου και με αφορμή τη γέννηση, το 1245, του βασιλόπαιδος Φιλίππου, του μελλοντικού Φιλίππου Γ', του Τολμηρού, έγραψε, μεταξύ 1246 και 1248, μια πραγματεία για την εκπαίδευση των βασιλοπαίδων, την οποία τα περισσότερα από τα παλαιά χειρόγραφα τιτλοφορούν De eruditione filiorum nobilium. Εάν ο Ιωάννης του Σαλίσμπουρυ υπήρξε ένας μεγάλος ανθρωπιστής και ένας μεγάλος στοχαστής, ο Βικέντιος του Μπωβαί δεν ήταν

23. Ambroise, Expositio Evangelii secundum Lucam, H, 1, CCL 30, 8, σ. 43 κ.ε. Το αναφέρει o D. Illmer, Formen der Erziehung und Wissensvermittlung im frühen Mittelalter, Münich 1971, σ. 166 σημ. 61.

24. Serge Lusignan, Préfaces au Speculum mains de Vincent de Beauvais: réfraction et diffraction, Montréal - Paris 1979.

Σελ. 238
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/239.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

παρά ένας πολύ καλά οργανωμένος συμπιλητής, αντιπροσωπευτικός, μαζί με τον Ροβέρτο της Σορβόνης, των δεύτερης σειράς διανοουμένων από τους οποίους περιστοιχιζόταν o Άγιος Λουδοβίκος· τα έργα τους γνώρισαν πάντως μια ευρύτατη χρήση κατά τα τέλη του Μεσαίωνα, και αργότερα.

Το De eruditione filiorum nobilium ήταν, όπως ορισμένοι υποστηρίζουν, το τέταρτο τμήμα ενός Κατόπτρου Πριγκίπων το οποίο ο Βικέντιος συνέθετε στο Ρουαγιομόν, για τον Άγιο Λουδοβίκο, και το οποίο είτε δεν γράφτηκε είτε δεν διασώθηκε. Κάποιοι πιστεύουν ότι είναι το πρώτο μέρος ενός Κατόπτρου του οποίου το δεύτερο μέρος αντιπροσωπεύεται από το Tractatum de morali principii institutione του ίδιου συγγραφέα. Άλλοι πάλι θεωρούν πως αυτές οι δύο πραγματείες θα αποτελούσαν μια πολιτική εγκυκλοπαίδεια. Όμως ο Βικέντιος του Μπωβαί έδωσε στο έκτο βιβλίο του Speculum doctrinale τον τίτλο De scientia politica (όπου, χωρίς να χρησιμοποιεί τον Νέο Αριστοτέλη, αποκαλύπτει το νέο πνεύμα της σχολαστικής)· είναι λοιπόν σωστότερο να θεωρήσουμε το De eruditione ως ένα κάτοπτρο των παιδιών του βασιλέα που συγκροτεί ένα αυτόνομο σύνολο.25

Το De scientia politica του Βικέντιου του Μπωβαί επικαλείται το Ιnstitutio Traiani όπως συμβαίνει και με ένα άλλο σύγχρονο κάτοπτρο πριγκίπων, το Eruditio Regum et Principum του φραγκισκανού Γυϊβέρτου του Τουρναί, που γράφτηκε επίσης για τον Άγιο Λουδοβίκο· αλλά κανένα από τα δύο αυτά έργα δεν αναφέρεται στον βασιλιά παιδί — θέμα για το οποίο η Institutio Traiani μένει βουβή. Ο Ιωάννης του Σαλίσμπουρυ είναι εκείνος που θα θίξει αυτό το πρόβλημα ενώ ο Βικέντιος του Μπωβαί δεν το υπαινίσσεται παρά μόνο στο 25ο κεφάλαιο, όπου, με αφορμή τον Πλούταρχο, παιδαγωγό του Τραϊανού (καθώς επίσης και τον Σενέκα, τον Κοϊντιλιανό και τον Σωκράτη), υπενθυμίζει το καθήκον των διδασκάλων να ασκούν καταναγκασμό (cohercio)· προς τους μαθητές τους. Λίγο πιο πάνω, στο κεφάλαιο Ι, 24 - 25, είχε ήδη βεβαιώσει

25 Vincent de Beauvais, De eruditione filiorum nobilium (ή De puerorum regalium instructione) εκδ. Arpad Sterner, Cambridge, Mass. 1938, Krauss Reprint, New York 1970. Κάθε παραπομπή σε κεφάλαιο ή σελίδα αναφέρεται σε αυτή την έκδοση. Ο Vincent de Beauvais παραπέμπει κυρίως στο Didascalicon και στο De instructione novitiorum του Hugues de Saint Victor. Τα έργα αυτά υπήρξαν προδρομικά για την επιστημολογία και την παιδαγωγική το πρώτο μισό του 12ου αιώνα. Ο Vincent de Beauvais παρά το σχολαστικό του επίστρωμα χρησιμοποιεί διανοητικά εργαλεία που βρίσκονται πιο κοντά στον ανθρωπισμό του 12ου αι. παρά στον σχολαστικισμό του 13ου αι. Στην περίπτωση βέβαια του De eruditione διευρύνει σε κύκλους κοσμικούς και αριστοκρατικούς και μη κληρικούς, διδάγματα που ο Hugues de Saint Victor προόριζε για θρησκευτικούς και μοναστικούς κύκλους — έστω και της πόλης. Στο χώρο του βασιλιά παιδιού και γενικότερα στην προοπτική της εικόνας του παιδιού, ο Vincent de Beauvais εμφανίζεται, όπως θα δούμε, καινοτόμος.

Σελ. 239
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/240.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

πως: "τα παιδιά πρέπει να ανατρέφονται όχι μόνο με το λόγο, αλλά, αν χρειαστεί, και με το μαστίγιο" (pueri non solum erudiendi sunt verbìs sed etiam, si opus est, flagellis). Γνωρίζουμε πως ο παιδαγωγός του μαστίγωνε τον νεαρό Λουδοβίκο Θ'. Αλλά στο κεφάλαιο XXI (σελ. 88 - 89), με αφορμή τους καταναγκασμούς που επιβάλλονται στα παιδιά (de puerorum cohercione), διευκρινίζει ποια είναι τα εργαλεία του καταναγκασμού: οι μομφές (increpaciones), οι απειλές (comminaciones), οι βέργες (virge), ο νάρθηκας ακινησίας (ferule) και άλλες τιμωρίες που είχε ήδη απαριθμήσει στην αρχή της πραγματείας του, αναφερόμενος σε κείμενο του Αγίου Αυγουστίνου (De cintate dei, ΧΧΙΙ, 22).

Πραγματικά, για να φτάσουμε στη γνώμη του Βικέντιου του Μπωβαί για το βασιλιά παιδί, μας χρειάζεται να κάνουμε, μαζί του, μια περιδιάβαση στις αντιλήψεις του για το παιδί, γενικά, πράγμα που θα διευρύνει το περιεχόμενο της ανακοίνωσής μου, και θα την φέρει έτσι στις διαστάσεις του γενικού θέματος του συνεδρίου μας. Ο Βικέντιος ξεκινά από την υποτιμητική αντίληψη για το παιδί που κυριαρχεί στον λατινικό μεσαιωνικό χριστιανισμό και που στηρίζεται στον Αυγουστίνο, τον δάσκαλο της Μεσαιωνικής Δύσης.

Ας παραθέσουμε λοιπόν το θεμελιώδες κείμενο της Πολιτείας του Θεού, XXII, 22: "Ποιος δεν γνωρίζει με πόσο μεγάλη άγνοια της αλήθειας, που είναι ήδη έκδηλη στα πολύ μικρά παιδιά, με πόσο μεγάλη αφθονία μάταιης πλεονεξίας, που κάνει την εμφάνισή της στα παιδιά, έρχεται ο άνθρωπος στη ζωή. Έτσι αν τον άφηναν να ζει όπως θέλει και να κάνει ό,τι του αρέσει, θα έπεφτε σε όλα ή έστω στα περισσότερα εγκλήματα και σε ελαττώματα κάθε λογής. Πράγματι, η ακολασία, ο φθόνος, η κλοπή, η παράλογη χαρά, η ανθρωποκτονία, η ψευδορκία και όλες οι φρικαλεότητες αυτού του είδους, πηγάζουν από τούτη τη ρίζα του λάθους και της διαστροφής της αγάπης με την οποία γεννιέται κάθε γιος του Αδάμ".26 Έτσι μιλούσε ο Άγιος Αυγουστίνος. Μπορούμε, λοιπόν, να πούμε, σύμφωνα με εκείνον, πως αν υπάρχει μια αθωότητα του παιδιού, αυτή είναι η αθωότητα του προπατορικού αμαρτήματος. Το παιδί είναι το προπατορικό αμάρτημα στην πιο καθαρή του μορφή.

Ο Βικέντιος του Μπωβαί προσθέτει σε αυτό το αφετηριακό σημείο, το οποίο βρίσκεται στην χαμηλότερη θέση της κλίμακας αξιών, το ακόλουθο συμπλήρωμα που δανείζεται από τον Εκκλησιαστή, 7, 23: "Έχεις παιδιά; Εκπαίδευσέ

26. De eruditione, σ. 6 - 7· "Quis ignorat, cum quanto veritatis ignorantia, que iam in infantibus est manifesta, cum quanto vane cupiditatis habundancia, que incipit apparere in puéris, homo in vitam veniat, ita ut si vivere dimittatur, ut velit et facere, quicquid velit, in omnia vel in multa facinorum et flagiciorum genera ... perveniatur. Nam luxuria, invidia, rapina, insana gundia, homicidia, periuria et huiusmodi omnia ab illa radice erroris ac perversi amoris oriuntur, cum qua omnis filius adam nascitur" (Άγιος Αυγουστίνος, De civitate Dei XXVV, 22).

Σελ. 240
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/241.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

τα και από μικρά λύγισέ τους τον αυχένα (filli sunt libi? erudi illos et curva illos a puericia eorum). O Βικέντιος σχολιάζει: "Αφού, λοιπόν, η παιδική ηλικία (puerilis etas) είναι σκληρή και πεισματάρα όταν πρόκειται για μάθηση, και οκνηρή να κάνει το καλό και ρέπει προς το κακό, δικαιολογημένα λοιπόν, αφού πει "εκπαίδευσε τα", προσθέτει "και από μικρά λύγισε τους τον αυχένα". Να σκύψουν (curva), δηλαδή υπόταξέ τα στο ζυγό του αφέντη (dominus) με την υπακοή, και επίσης στο ζυγό του παιδαγωγού (magister) με την πειθαρχία".

Θα προσθέσω ότι πρέπει, νομίζω, να δώσουμε όλο του το νόημα στο α puericia της Βουλγάτας: δεν σημαίνει μόνο από την παιδική ηλικία, αλλά επίσης, ίσως και περισσότερο, απομακρύνοντας τα από αυτήν. να ποια είναι η βασική διάθεση των ανθρώπων του Μεσαίωνα απέναντι στο παιδί και την παιδική ηλικία. Να απομακρυνθούν από αυτήν όσο το δυνατόν γρηγορότερα, να την σβήσουν, να την εξαλείψουν, για να φτάσουν σε μια ηλικία ισχυρότερη και λιγότερο επικίνδυνη.27

Αυτός o κίνδυνος της παιδικής ηλικίας και αυτή η αναγκαιότητα της εκπαίδευσης, έχουν εξαιρέσεις; Καμία. Κυρίως όχι οι γιοι των βασιλέων και των ισχυρών. Ο Βικέντιος του Μπωβαί είναι ευθύς εξαρχής σαφής στο σημείο "αυτό, Στον βασιλέα πολεμιστή της Δύσης υπενθυμίζει κατ' αρχήν, σύμφωνα με τον Ιωάννη του Σαλίσμπουρυ, πως αν θέλει να είναι πραγματικός βασιλιάς πρέπει να μορφωθεί. Θεμελιώδης μετάβαση, την οποία οι Καπέτοι θα ολοκληρώσουν με αργό ρυθμό, "rex illiteratus est quasi asinus coronatus", "o αμόρφωτος βασιλιάς δεν είναι παρά γάιδαρος εστεμμένος" (κεφ. II, σ. 6),

Ο Βικέντιος πηγαίνει βαθύτερα. Οι ισχυροί έχουν έναν πρόσθετο λόγο να μορφωθούν: δεν εργάζονται με το σώμα τους. Τουλάχιστον λοιπόν ας μορφωθούν ("praeterea, quia magnates non solunt, ut ceteri homines, corporaliter laborare, ideo utilis est eis honesta litterarum occupacio", κεφ. ΠΙ, σ. 9), Κατατρόπωση του πολεμιστή απέναντι στον χειρώνακτα και ιδίως, βεβαίως, στον μορφωμένο, υποβάθμιση της δεύτερης λειτουργίας απέναντι στην τρίτη και την πρώτη. Τέλος, ο Βικέντιος του Μπωβαί δεν διστάζει να δηλώσει πως οι ευγενείς και οι πλούσιοι δεν έχουν περισσότερες πιθανότητες να μορφωθούν, δηλαδή να σωθούν, απ' ό,τι οι έμποροι όταν ασκούν το επάγγελμα τους: "paucos videmus nobiles aut divites in scripturis sapientes, et hoc ideo quia vix aut nunquam esse possunt assidui et boni scolares" (VI, σ, 27). Από την ελπίδα να γλυτώσει κανείς, χάρη στη μόρφωση, την παιδική ηλικία

27. Ο Vincent de Beauvais αναφέρει και (κεφ. XXV, σ. 90) τον Απ. Παύλο (Προς Γαλατάς, 4): "Όσον ο διάδοχος είναι παιδί, δεν διαφέρει σε τίποτα από το σκλάβο". (Quanto tempore hères parvulus est, nihil differì a servo). Πρόκειται για τη νομική πλευρά της μεσαιωνικής άποψης για το παιδί.

Α 16

Σελ. 241
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/242.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ο Βικέντιος αντλεί μεγαλύτερη αισιοδοξία, κι αυτό γιατί αν υπάρχουν παιδιά που αντιστέκονται στην καλή εκπαίδευση, υπάρχουν, αντίθετα, αλλά που είναι φύσει υπάκουα σε μια καλή εκπαίδευση. Κι αν o Βικέντιος είναι απαισιόδοξος για τα ατίθασα παιδιά, για τα υπάκουα είναι αισιόδοξος καθώς πιστεύει πως όπως είναι κανείς στα νιάτα του, ο ίδιος θα είναι και σ' όλη του τη ζωή. Όλα εξαρτώνται από την παιδική ηλικία και από την παιδεία. Ο Βικέντιος ελέγχει με δύναμη το λαϊκό απόφθεγμα "από νέο άγγελο, γέρος διάβολος".28 Στα λατινικά "de iuvene sancto dyabolum senem fieri". Άποψη λανθασμένη, που την απορρίπτει επιστρατεύοντας τον Σενέκα, τον Οβίδιο ή τον Βοήθιο (κεφ. ΧΧΙΙΙ, σ. 82).

Υπάρχουν λοιπόν παιδιά που ρέπουν στο κακό εξαιτίας του προπατορικού αμαρτήματος, με το οποίο βρίσκονται πολύ κοντά. Ο Βικέντιος διστάζει να πει πως υπάρχουν παιδιά κυριολεκτικά κακά, putrì mali (ex natura corrupta). Μπορεί όμως να γίνουν εξαιτίας μιας κακής εκπαίδευσης (ex educacione mala). Αντίθετα υπάρχουν παιδιά από τη φύση τους αγαθά. Πρέπει λοιπόν η εκπαίδευση να προσαρμοστεί στη φύση και τα προσόντα κάθε παιδιού: "diversimode secundum disposicionem vel habilitaten unius cuiusque; nam aliqui puerorum naturaliter habiles sunt ac susceptibiles doctrine, ita quod non opus est illos violenter trahere vel cogère, sed tantum modo ducere" ("υπάρχουν παιδιά που είναι φύσει ικανά και επιτήδεια για μόρφωση, και επομένως δεν χρειάζεται να ασκήσουμε ούτε βία, ούτε καταναγκασμό· αρκεί να τα καθοδηγήσουμε"). Μάρτυρες προσέρχονται ο Οβίδιος, ο Ουάρρων και ο Στάτιος (κεφ. XXV, σ. 89).

"Αυτά τα παιδιά, που είναι καλά χωρίς προσποίηση και καταναγκασμό, που η καλοσύνη τους κατακτήθηκε και εδραιώθηκε, ως εκ φύσεως, με την ορθή μόρφωση δεν απομακρύνονται εύκολα από τη ζωή που έχουν συνηθίσει, γιατί γι' αυτά φυσικό είναι το ορθό, χωρίς απάτη, σαν απεικόνιση της μελλοντικής τους αρετής".29 Και παραπέμπει αμέσως στις Παροιμίες ΧΧ, 11:

Ex studiis suis intelligitur puer,

Si munda et recta sint opéra ejus

Με ένα μικρό παιχνίδι με τη λέξη studia (προσπάθειες/σπουδές) :

Από τις σπουδές του αναγνωρίζουμε το παιδί

αν τα έργα του είναι ορθά και αγνά.

28. A. Le Roux De Lincy, Le livre des proverbes français, 2η έκδ. Paris 1859, 1,n.

29. "At uero pueri boni non simulati, non penitus coacti, sed quibus ipsa bonitas quasi naturaliter est inolita et per doctrinam bonam atque conuictum est aliquantulum solidata, non facile deuiant a uita consueta, quin pocius in eis recte dicitur indoles, id est sine dolo, quedarn future virtutis ymago".

Σελ. 242
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/243.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Το καινούριο είναι εδώ, βέβαια, η αναφορά στη φύση με το νόημα που της έδωσε ο 12ος αιώνας αναγνωρίζοντας ότι, ένα σύστημα που λειτουργούσε συνήθως από μόνο του, υπακούει στους θείους νόμους. Μεγάλη στροφή της δυτικής λατινικής σκέψης την οποία φώτισε με τη μελέτη του, ο Tullio Gregory.30

Ιδού τώρα το κεφάλαιο XXIV: Qualiter omnia consonant huic etati erudiende ("Πώς η ηλικία αυτή είναι φτιαγμένη για να μαθαίνει κανείς τα πάντα") που αντηχεί με τόνους που σχεδόν θυμίζουν Ρουσσώ (σ, 83 - 88). "Από όλες τις ηλικίες η παιδική είναι η πιο ικανή για μια σωστή μόρφωση γιατί είναι η πιο κατάλληλη (aptior), η πιο χρήσιμη (utilior) και η πιο αποτελεσματική (efficacior)·".

Υπάρχουν τρεις αποδείξεις της ιδιαίτερης ικανότητας του παιδιού να αποκτά χρηστά ήθη: 1) η φύση (natura): τα μικρά ζώα (το άλογο, ο σκύλος, το ελάφι, ορισμένα πουλιά) μπορούν να εξημερωθούν πιο εύκολα· 2) η λογική ή οι λογικές (rado ή raciones): το παιδί δέχεται καλύτερα τις εντυπώσεις όπως το μαλακό κερί. Όποιος διαθέτει καλή βάση (fundamentum) κτίζει πιο εύκολα, Η καθαρή και αγνή γη (munda et pura) καλλιεργείται πιο εύκολα από εκείνη που έχει αγκάθια και πέτρες· 3) η φιλοσοφία (philosophia). O Πλάτων, για παράδειγμα, είπε ότι τα παιδιά έχουν καλύτερη μνήμη από τους γέρους. Και ο Αριστοτέλης συμφωνεί με την άποψη αυτή,

Η εκπαίδευση είναι πιο χρήσιμη στο παιδί γιατί:

1) Είναι γερές ρίζες για τον άνθρωπο. Μάρτυρες: Ουάρρων, Οράτιος και Οβίδιος.

2) Αρχίζοντας νέος ζει κανείς για περισσότερο καιρό μέσα στο αγαθό. Αυτό, κατά περίεργο τρόπο, το συνάγει ο Βικέντιος του Μπωβαί από ένα απόσπασμα του Αγίου Αυγουστίνου.

3) Το παιδί προχωρεί με μεγαλύτερη σιγουριά προς την αιώνια ζωή. Αντίθετα με τις μωρές παρθένες (Ματθαίος, 25), δεν πρέπει να προετοιμαστεί κανείς καθυστερημένα για τον Παράδεισο, Φτάνει, κανείς πιο εύκολα στην ύψιστη ανταμοιβή σαν τις συνετές παρθένες (Ματθαίος, 30). Τέλος, υπηρετεί καλύτερα και για μεγαλύτερο διάστημα τον Θεό (Ψαλμοί, Ησαΐας XXVI, Ματθαίος VI).

4) Η βιασύνη δεν ωφελεί σε τίποτε. Πρέπει να ξεκινά κανείς έγκαιρα και κατά συνέπεια το παιδί, από την άποψη αυτή, βρίσκεται σε πλεονεκτική θέση. Συμπερασματικά (σ. 85): "η παιδική ηλικία είναι η καταλληλότερη για να υπηρετεί κανείς τον Θεό, να τον δοξάζει και να τροφοδοτεί τον Παράδεισο"

30. Tullio Gregory, "La nouvelle idée de nature et de savoir scientifique au XIIe siècle" στο The cultural context of Medieval Learning, εκδ. J. E. Murdoch et E. D. Sylla, Dordrecht - Boston 1975, σ. 193 - 212, συνοπτική αναδημοσίευση του "L'idea di natura nella filosofia medieval prima dell'ingresso della fisica di Aristotele. Il secolo ΧΠ" στο La filosofia della natura nel Medioevo, Milan 1966, σ. 27 - 65.

Σελ. 243
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/244.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

(Erudita puerilis etas aptior est ad serciendum Dea et ad ipsum laudandum et ad paradysum replendum).

Πόσο άλλαξαν τα πράγματα από τις απαρχές και τον Άγιο Αυγουστίνο. Το νεογέννητο, από θήραμα της κόλασης (ή, τουλάχιστον, του προθάλαμου του Άδη - δημιούργημα της εποχής που επιδεικνύει αυξανόμενη φροντίδα προς το παιδί) έχει γίνει o λαός του παραδείσου,

Ο φάκελος του Βικέντιου του Μπωβαί είναι ισχυρός. Περιέχει αναφορές στους Ψαλμούς, στον Ησαΐα 26, στον Εκκλησιαστή, 6, στον Ματθαίο, 6, 13 και 25, και βέβαια στην Ars Amatoria του Οβιδίου (ΙΙ, 647).

Τα παιδιά υπηρετούν τον Θεό καλύτερα και του αρέσουν περισσότερο. Το ίδιο ισχύει και για τους "ένσαρκους" άρχοντες, τους άρχοντες αυτού του κόσμου: "γιατί τα παιδιά είναι πιο όμορφα (pulchriores), πιο θαρραλέα και δυνατά (forciores), υγιέστερα (mundiores) και πιο ευκίνητα (agiliores)". O Ιωσήφ είναι το παράδειγμα της νεανικής ομορφιάς στο κεφάλαιο 39 της Γένεσης. Όσο για τον Θεό, η ομορφιά που τον θέλγει από την υπηρεσία των νέων είναι, φυσικά, η ομορφιά της ψυχής, η αθωότητα" (σ. 85: propter pulchritudinem animarum, que est innocenti"). Οι Ψαλμοί και οι Παροιμίες προσφέρουν επίσης παραδείγματα.

Τι ανατροπή αξιών ! Η παιδική ηλικία, βουτηγμένη ως τις ρίζες της στην αμαρτία ταυτίζεται τώρα με την αθωότητα. Είναι προφανές ότι αναπτύσσεται τώρα μια διαφορετική ανθρωπολογική και πολιτισμική παράδοση, η οποία τροφοδοτείται, περισσότερο από την Καινή Διαθήκη παρά από την υποβαθμιστική παράδοση της Παλαιάς Διαθήκης.

Και ως επιστέγασμα αυτού του ύμνου για το παιδί, ο Βικέντιος του Μπωβαί επισημαίνει ότι η θυσία των παιδιών είναι η πιο αρεστή στον Θεό.

Γίνεται ένας εκτενής παραλληλισμός μεταξύ νέων και γέρων, των iuniores και των seniores (σ. 86), ο οποίος είναι απόλυτα ευνοϊκός για τους νέους. Ξεχάστηκε ο Ροβοάμ, ξεχάστηκε και ο Ιώβ. Χρησιμοποιώντας στο έπακρο της τακτική της αλίευσης βιβλικών αναφορών, από τις οποίες δεν συγκρατεί παρά εκείνες που τον βολεύουν, ενώ ξαναρίχνει τις άλλες στον ανεξάντλητο και πολλαπλό θησαυρό του βιβλίου (είναι, η θεμελιώδης τεχνική της πνευματικής ζωής του λατινικού Μεσαίωνα) ο Βικέντιος του Μπωβαί κορφολογεί πολυάριθμα αποσπάσματα από την Παλαιά και την Καινή Διαθήκη και προβάλλει, επιτέλους, τα λόγια του Ιησού στο κεφάλαιο ΧΙΧ του κατά Ματθαίον Ευαγγελίου: Sinite parvulos ad me venire, talium enim est regnum celorum "Αφήστε τα παιδιά να έλθουν προς εμένα γιατί σ' αυτά ανήκει η βασιλεία των ουρανών".

Μια ολόκληρη σειρά από ποικίλα αποδεικτικά στοιχεία συσσωρεύονται, λιγότερο ή περισσότερο σωστά διατεταγμένα, στο πλαίσιο μιας ψευδοαυστηρής ταξινόμησης.

Σελ. 244
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/245.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Και να, λοιπόν, η σύγκριση με τα μικρά πουλιά, που όταν τα παίρνουμε από τη φωλιά τους τιτιβίζουν καλύτερα (melius garriunt) (από τα μεγάλα). Να και η θεμελιώδης αξία της παρθενίας. Και η τόσο υπερπροσδιορισμένη εικόνα του "αμνού" με μια συνοδεία παραπομπών από την Καινή Διαθήκη, τον Άγιο Αμβρόσιο και τον Άγιο Αυγουστίνο.

Οι ιδέες αυτές, συνεχίζει ο Βικέντιος του Μπωβαί (σ, 87), είναι σύμφωνες όχι μόνο με τη θεία και την ανθρώπινη Γραφή (scripture divina et humana) αλλά και με τις μηχανικές τέχνες, τη φύση, τα παραδείγματα και τις επιλογές του Θεού, τη θεϊκή εκλογή (sed etiam ars mechanica et natura et exempla et electio divina).

Οι μηχανικές τέχνες (ανάμνηση του Didascalicon του Hugues de Saint Victor, υλοποιούμενη στην καθημερινή ζωή της πόλης που έχει εμπρός στα μάτια του ο Βικέντιος του Μπωβαί) αρμόζουν στη νεότητα, γιατί οι νέοι είναι πνευματικά και σωματικά πιο ικανοί να ασκούν την τέχνη "της οικοδομής, της κηπουρικής, του εμπορίου, της ναυσιπλοΐας κ.ά." (edificandi, plantandi, negociandi, navigando et huius modi). Και η φύση; Ο σάπιος κορμός δεν ξαναπρασινίζει, αλλά o συνετός κηπουρός τοποθετεί πάνω του τρυφερά μοσχεύματα κλπ.

Παραδείγματα; Ο Βικέντιος του Μπωβαί, του οποίου το έργο είναι, ωστόσο, ένα χρυσορυχείο, δεν χρησιμοποιεί τα exempla, τα ψυχωφελή ανέκδοτα, με τα οποία o ίδιος και οι σύγχρονοί του λόγιοι στολίζουν το κήρυγμα τους· χρησιμοποιεί τα παραδειγματικά πρόσωπα που έχει να επιδείξει ο χριστιανισμός, προς μίμηση, από την εποχή του Χριστού, του Τερτυλλιανού. Βλέπε τον Δανιήλ παιδί και τους τρεις παίδες στην κάμινο (Δανιήλ, IX). Βλέπε, επίσης, την παιδική ηλικία πολλών αγίων και ιδιαίτερα του Αγίου Νικολάου. να λοιπόν που και οι άγιοι ανακτούν την παιδική τους ηλικία.

Όσο για τη θεϊκή εκλογή... Με την electio divina επιτελείται η θριαμβευτική είσοδος του βασιλιά παιδιού, απαλλαγμένου από τις κατάρες του Εκκλησιαστή.

Η θεϊκή εκλογή μαρτυρεί, πράγματι, την ανωτερότητα των παιδιών "μια και οι πρώτοι και καλύτεροι εκλεκτοί βασιλείς του λαού του Θεού ήταν παιδιά, καθώς ο Δαβίδ, o οποίος, αν και νεώτερος από τα αδέλφια του, επιλέγη από τον Κύριο να γίνει βασιλιάς", όπως το διαβάζουμε στο κεφάλαιο XVI του πρώτου βιβλίου των Βασιλειών (Ι Σαμουήλ 16)' και ο Ιωσίας στέφεται βασιλιάς σε ηλικία οκτώ ετών, όπως το διαβάζουμε στο πρώτο κεφάλαιο του Ιερεμία και στο δέκατο τρίτο του Δανιήλ.

Επομένως, η Βίβλος -ιδιαίτερα διαφωτιστική για το πρόσωπο των βασιλέων- ευνοεί τα παιδιά. Σ' αυτά ανήκει η χρονική και σύμφωνη με την αρετή προτεραιότητα, στο πλαίσιο του μοναρχικού φαινομένου.

Δεύτερο σημάδι της θεϊκής εκλογής: "Τα παιδιά είναι εκείνα που αντιστάθηκαν

Σελ. 245
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/246.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

στην ειδωλολατρία μέχρι θανάτου», όπως μαρτυρούν ο Δανιήλ, ο Σεδράχ, ο Μισάχ και ο Αβδεναγώ, όπως το διαβάζουμε στο τρίτο κεφάλαιο του Δανιήλ. Να λοιπόν η χρυσή βίβλος των παιδιών, που εμμένουν στην πίστη τους στην Παλαιά Διαθήκη.

Αν περάσουμε τώρα στους πρώτους μάρτυρες που δοξάζει η Εκκλησία, πάλι βρίσκουμε τα παιδιά πρώτα, δηλαδή τους Επτά Μακκαβαίους, καθώς το διαβάζουμε στο κεφάλαιο VII του δεύτερου βιβλίου των Μακκαβαίων.

Τέλος, αν φτάσουμε στο θρίαμβο των πρώτων αγίων της πνευματικής μάχης που έφερε ο Χρίστος στη γη, τα παιδιά είναι πάλι εκείνα που είχαν την πρώτη δόξα, στα άγια αθώα νήπια, όπως μπορούμε να το διαβάσουμε στο τρίτο κεφάλαιο του κατά Ματθαίον Ευαγγελίου.

Διαβάζουμε επίσης στο ένατο κεφάλαιο του κατά Μάρκον Ευαγγελίου, πως ο Ιησούς υποδεχόμενος ένα παιδί το αγκάλιασε, και στο δέκατο κεφάλαιο του ίδιου ευαγγελιστή ότι στρέφοντας το βλέμμα του σε έναν έφηβο του έδειξε την αγάπη του,31 Όσο για τον Ιωάννη, όταν ακόμη ήταν έφηβος, τον κάλεσε ο Χριστός κοντά του, απομακρύνοντας τον από το γάμο, και τον αγάπησε περισσότερο από όλους τους άλλους, όπως το διαβάζουμε στο δεύτερο και στο δεκατοτρίτο κεφάλαιο του Ιωάννη.32

Να λοιπόν, ανάμεσα στα παιδιά, που προτιμούνται από τους γέροντες, τους εν δυνάμει πρωταθλητές των χρηστών ηθών, την ελίτ της οικονομικής και κοινωνικής ζωής, τους ήρωες της ιεράς ιστορίας, οι βασιλείς παιδιά, μύστες της μοναρχίας.

Αν και δεν κάνει κανένα σχετικό υπαινιγμό, είναι πιθανό ότι ο Βικέντιος του Μπωβαί, επικαλούμενος τον Ιωσία, σκεφτόταν τον βασιλιά που τόσο καλά γνώριζε, τον Λουδοβίκο Θ', που ανέβηκε στο θρόνο σε ηλικία 12 ετών, και

31. Πρόκειται για τον πλούσιο νέο που δηλώνει στον Ιησού πως τήρησε τις εντολές του Θεού, από μικρή ηλικία, και ιδίως τη σχετική με τους γονείς «Τίμα τον πατέρα σου και την μητέρα σου» (Μάρκος, 10, 21).

32. Mectio diuina, quia primi et meliores reges in populo dei electi sunt pueri, verbi gracia dauid iunior inter fratres suos electus est in regem a domino, sicut legitur Ιο Regum XVI. Similiter iosias octennis inunctus est, ut legitur ΙΙΙΙο regum ΧΧΙΙ. Pueri eciam electi sunt prophète, sicut ieremias et daniel, ut legitur in ieremia Io et in daniele XIIIo. pueri quoque usque ad mortem restiterunt ydolatrie, se. daniel, sydrac, mysac et abdenago, ut legitur in daniele Ilio. Pueri eciam inter omnes martyres, de quibus ecclesia célébrât, primi fuerunt pueri, se. VII machabei, ut legitur in Ηο machaoeorum VII. Denique bello spirituali, quod Christus facere uenit in mundum, pueri primum habuerunt triumphum, se. innocentes, ut legitur in matheo HI. legitur eciam in marcha IK, quod accipiens iesus puerum conplexus est eum, et in eodem Χ, quod intuitus adolescentem dilexit eurn. iohannem eciam adolescentem de nupciis uocauit eumque pre ceteris dilexit, ut legitur in Johanne IIo et ΧΙΙΙΟ.

Σελ. 246
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 227
    1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

    Ο ΒΑΣΙΛΙΑΣ ΠΑΙΔΙ ΣΤΗ ΜΟΝΑΡΧΙΚΗ ΙΔΕΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΗΣ ΔΥΣΗΣ

    JACQUES LE GOFF

    ΕΙΣΑΓΩΓΗ: ΤΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ

    Θα ήθελα καταρχήν να διευκρινίσω πως η μελέτη μου εγγράφεται στην προοπτική της ιδεολογίας και των αναπαραστάσεων. Με ενδιαφέρει κυρίως η εικόνα του παιδιού και η θέση του στο σύστημα αξιών της Μεσαιωνικής Δύσης. Εννοείται βέβαια πως υπάρχει αλληλεπίδραση ανάμεσα σ' αυτή την αντίληψη για το παιδί και στη συγκεκριμένη ιστορική του κατάσταση, αλλά και αντίστροφα. Η άποψη αυτή δεν αρνείται, προφανώς, την ύπαρξη αισθημάτων και συμπεριφορών που σχετίζονται με λιγότερο ή περισσότερο αχρονικές δομές της ανθρωπότητας· δομές που διαφεύγουν, κατά ένα μεγάλο μέρος, από τις μεταλλαγές των συστημάτων αξιών οι οποίες συνδέονται με την ιστορική εξέλιξη, ακόμη κι όταν αυτή χαρακτηρίζεται από πολύ αργούς ρυθμούς. Η αγάπη των γονιών για τα παιδιά συναντάται σε όλες σχεδόν τις κοινωνίες, σε όλα σχεδόν τα άτομα. Είναι σε μεγάλο βαθμό ανεξάρτητη από την αξία που αποδίδεται στο φαινόμενο παιδική ηλικία.

    Πιστεύω, εκτός κι αν το συνέδριο αυτό με οδηγήσει να αναθεωρήσω τις απόψεις μου, ότι στη Μεσαιωνική Δύση το παιδί (ή η παιδική ηλικία) ήταν επί πολύν καιρό, μια απαξία. Έχω αποδεχτεί, εδώ και αρκετά χρόνια, την άποψη του Philippe Ariès για την εικόνα του παιδιού στο Μεσαίωνα,1 και

    1. Ph. Ariès, L'enfant et la vie familiale sous l'Ancien Régime, Paris I960, νεώτερη έκδοση, με Πρόλογο, το 1973.— J. Le Goff, La civilisation de l'Occident médiéval, Paris 1964, «το έχουμε επαναλάβει, δεν υπάρχουν παιδιά στο Μεσαίωνα, υπάρχουν μόνο μικροί ενήλικες» (σ. 357). Αυτή η αντίληψη για το παιδί ως απαξία ισχύει και στην αρχαιότητα. Η. I. Marrou στο κλασικό έργο Histoire de l'Éducation dans l'Antiquité (Paris 1968) έγραψε μια εξαιρετική σελίδα «Ο άνθρωπος εναντίον του παιδιού» (νεώτερη έκδοση 1965, σ. 325).