Συγγραφέας:Διεθνές Συμπόσιο
 
Τίτλος:Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:1
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Συντελεστές:Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού
 
Έτος έκδοσης:1986
 
Σελίδες:725
 
Αριθμός τόμων:2 τόμοι
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Βιβλιογραφία
 
Διεθνή Συμπόσια
 
Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Μαθητεία και εργασία
 
Νεανικά έντυπα
 
Νεανικές οργανώσεις
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ευρώπη
 
Χρονική κάλυψη:Μεσαίωνας-20ός αιώνας
 
Περίληψη:Το βιβλίο αυτό περιέχει τα πρακτικά του πρώτου επιστημονικού συμποσίου που διοργάνωσε η επιτροπή του ΙΑΕΝ σε συνεργασία με την Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού. Το συμπόσιο, με θέμα «Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας», έγινε στο αμφιθέατρο του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών από τη 1 έως τις 5 Οκτωβρίου 1984.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 28.86 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 193-212 από: 730
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/193.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΗΛΙΚΙΕΣ, ΧΡΟΝΟΣ, ΩΡΑ

ΣΤΟΝ ΚΩΔΙΚΑ ΤΟΥ ΠΡΟΦΟΡΙΚΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ

ΑΛΕΞΗΣ ΠΟΛΙΤΗΣ

Av δοκιμάσουμε να συντάξουμε κάποια τυπολογία των ηλικιών σύμφωνα με τα δεδομένα της προφορικής παράδοσης, θα βρεθούμε, νομίζω, σε αδιέξοδο. Ως πόσω χρονώ θεωρείται κάποιος παιδί, πότε αρχίζει να είναι νέος, πότε άντρας, γέρος; Αν βέβαια δεν γελιέμαι, η προφορική παράδοση αποφεύγει να το καθορίσει — εκτός από σπάνιες περιπτώσεις. Προσωπικά γνωρίζω μόνο δύο όπου η ηλικία να εκφράζεται αριθμητικά· ένα τραγούδι, που συνήθως το κατατάσσουν στα «γνωμικά», και ο λόγος είναι για τη ζωή των ανθρώπων:

Το παιδί όντε γεννάται

σαν το πωρικό λογάται.

Εις τσι δέκα μεγαλώνει

και τον κόσμο καμαρώνει.

Στσ' είκοσ' είναι γλεντιστής

και καλός ξεφαντωτής,

Στσι τριάντα 'ν' αντρειωμένος. . .

και πάει λέγοντας, δεκαετία δεκαετία, ως τα εκατό.1

Στη δεύτερη περίπτωση καθορίζεται η οριακή ηλικία ερωτικής ωριμότητας της κόρης:

1. A. Jeannaraki, Άσματα Κρητικά, Λιψία 1876, σ. 160. Ο Βασίλειος Λαούρδας, «Αι ηλικίαι της ζωής του ανθρώπου κατά τον Σόλωνα και κατά την δημώδη νεοελληνικήν παράδοσιν». Πρακτικά της Ακαδημίας Αθηνών, τ. 21 (1946), Αθήνα 1950, σ.257 - 263, χρησιμοποιεί αυτήν ακριβώς την παραλλαγή προκειμένου να την συγκρίνει με ανάλογο ποίημα του Σόλωνα· προσθέτει συνάμα άλλες παραλλαγές και σχετικές παροιμίες — υλικό χρήσιμο για το θέμα μας.

Α 13

Σελ. 193
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/194.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Κάτω στην Αγιά Μαρίνα και στην Παναγιά,

δώδεκα χρονώ κορίτσι γένει καλογριά·

μήτε το σταυρό της κάνει, μήτε προσκυνά,

τα παλικαράκια βλέπει και μαραίνεται.2

Σε παρόμοια ηλικία προξενεύεται και η ηρωίδα στο τραγούδι του "Νεκρού Αδελφού":3

πού 'τανε δώδεκα χρονώ και ήλιος δεν την είδε

μια προξενιά τσ' εστείλανε...

Στην πιο ακραία περίπτωση μάλιστα η κόρη είναι χήρα:4

Δώδεκα χρονώ κορίτσι χήρα πάει στη μάνα της.

Όσο ξέρω στις υπόλοιπες περιπτώσεις η ηλικία δεν προσδιορίζεται παρά σχετικά5:

Στο Γαλατά στα μάρμαρα, στα μάρμαρα στην Πόλη

άουρος πέτρα πελεκά...

Στην Πόλη μέσα στο τσαρσί, στης Πόλης τ' αργαστήρια,

πέντε μαστόροι ράφασι και δέκα μαθητάδες,

κι ένα μικρό ραφτόπουλο ήραφε κι ετραούει.

Από πάν' απ' τη Βλαχιά

κατεαίν' ένας πασιάς,

γράφου τα φιρμάνια του

να πανδρεύουνται κι οι γρες.

"Λιγοστοί είναι οι Έλληνες", σημείωνε γύρω στα 1785 ο γάλλος φιλόλογος Villoison, "που γνωρίζουν επακριβώς την ηλικία τους· σας λένε: 'γεννήθηκα περίπου τον καιρό που έγινε το δείνα περιστατικό· τον καιρό που κουρσεύτηκε η τάδε πόλη'".6 Και την πληροφορία του ταξιδιώτη παρατηρητή την επιβεβαιώνει μια μαρτυρία του Πέτρου Κατσαΐτη: στο κωμικό τέλος που προσθέτει στην Ιφιγένεια του, ένας ολοφάνερα γερασμένος άντρας ερωτοτροπεί·

2. A. Passow, Τραγούδια Ρωμαίικα, Λιψία 1860, αρ. 580α.

3 ό.π., αρ. 519

4. Χρ. Ν. Λαμπράκης, "Τραγούδια των Τσουμέρκων", Λαογραφία, τ. 5, 1915, σ. 110.

5. Και τα τρία παραδείγματα από το: Μ. Γ Μιχαηλίδης Νουάρος, Δημοτικά τραγούδια Καρπάθου, Αθήνα 1928, σ. 132, 54 και 65 αντίστοιχα.

6. Renata Lavagnini, Villoison in Grecia, Παλέρμο 1974, σ 53.

Σελ. 194
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/195.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

τον περιπαίζουν για τα αταίριαστα στην ηλικία του καμώματα, κι αυτός υπερασπίζεται τον εαυτό του7:

........ .μα 'γώ 'μαι νιος ακόμα,

οι χρόνοι μου σαράντα δυο θέλ' είναι, χωρίς ψόμα.

- Πώς το κατέχει αφέντη μου η ιλλουστρίσιμά σου ;

τον ερωτούν, κι απαντά:

Ανάμενε να θυμηθώ· τώρα, λιγάκι - στάσου,

όντας εχάθη o ήλιος εγώ 'μαι γεννημένος.

Λοιπόν ακούγεται περίεργο το να ξέρει κανείς την ηλικία του, που πάντως προσδιορίζεται από κάποιο φυσικό γεγονός, όχι από τον ημερολογιακό χρόνο,

Ξέρω πως δεν λέω τίποτα το καινούριο· προσπαθώ μονάχα να συστηματοποιήσω κάπως εμπειρίες και παρατηρήσεις. Και νομίζω ότι η ασάφεια που επισημάναμε ως προς τις ηλικίες μπορεί να ενταχθεί σ' ένα ευρύτερο σύστημα. Γιατί στον κώδικα της προφορικής παράδοσης ολόκληρη η έννοια του χρόνου εμφανίζεται αρκετά απροσδιόριστη αριθμητικά. Καλύτερα, o χρόνος δεν είναι ανάπτυγμα, είναι ανακύκλωση.

Αυτό περίπου σημαίνει, πως η αίσθηση της ροής του χρόνου συγκεκριμενοποιείται μέσα από μία λογική αέναης επανάληψης. "Στα χρόνια των παπούδων μας" είναι η έκφραση για κάτι που συνέβη στο απώτερο παρελθόν - και ο υπερθετικός της έκφρασης, πολύ σπάνιος, νομίζω, "στους παπούδες των παπούδων μας": η έννοια του χρόνου ορίζεται από τον κύκλο της ζωής, όπου η ανακύκλωση εμπεριέχεται.

Κάτι παρόμοιο συμβαίνει και με το έτος. Το έχει διατυπώσει παραστατικά η Άλκη Κυριακίδου - Νέστορος: "ο χρόνος στην λαϊκή αντίληψη δεν είναι μια έννοια αφηρημένη, μαθηματική· είναι το περιεχόμενό του, είναι η εμπειρία του [...]. Όταν λένε 'είχαμε καλή χρονιά φέτος', σημαίνει πως είχανε καλή σοδειά".8 Συχνά οι μήνες παίρνουν όνομα, ξέρουμε, από τις εποχιακές εργασίες, αλλά και οι απλές εκφράσεις "στον τρύγο, στον θέρο, στα σύκα, στα σταφύλια" δηλώνουν εποχή: όταν θερίζουμε, όταν ωριμάζουν τα σταφύλια ή τα σύκα.

"Στους Έλληνες των νησιών του Αιγαίου επιτρέπονται οι καμπάνες. Αλλά δεν τις χρησιμοποιούν παρά για τη λειτουργία και όχι για να σημάνουν

7 Πέτρος Κατσαΐτης. Έργα, έκδ Εμμ. Κριαράς, Αθήνα 1950, σ. 111.

8. Άλκη Κυριακίδου - Νέστορος, Οι δώδεκα μήνες. Τα λαογραφικά, Θεσσαλονίκη 1982, σ. 6.

Σελ. 195
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/196.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

την ώρα", αφηγείται και πάλι o Villoison.9 Ας μην εμπλακούμε στο πρόβλημα του ρολογιού -είναι περίπλοκο και άπτεται της οθωμανικής νομοθεσίας10- ας μείνουμε στην απλή διατύπωση ότι και μέσα στο εικοσιτετράωρο η έννοια του χρόνου είναι ρευστή. Λογαριάζεται με τα φυσικά φαινόμενα, την πορεία του ήλιου πρώτιστα.11

Μέσα σ' αυτήν τη λογική μπορούμε να φτάσουμε, σε κάποιες οριακές περιπτώσεις, σε μια διπλή ταχύτητα του χρόνου.

Λίγο ύστερα από τα 1830 o Μ. Χουρμούζης καταγράφει στην Κρήτη μίαν τυπική παράδοση για κάποιο Νεραϊδόσπηλο: πρόκειται για την ιστορία της νεράιδας που ερωτεύεται έναν χωριανό, κάνει μαζί του παιδί, διώχνεται για το λόγο αυτόν από τη δική της κοινωνία και καταφεύγει σε μια κοντινή πηγή, όπου "την βλέπουν δις και τρις του έτους κρατούσαν το βρέφος της". Ο Χουρμούζης ενδιαφέρεται να μάθει πότε συνέβη το περιστατικό με τη νεράιδα· ρωτά, και παίρνει την, τυπική και πάλι, απάντηση: ο πληροφορητής "το ήκουσε από τον πάππον του". Παραξενεμένος ο Χουρμούζης επιμένει: "και καλά, γέροντά μου (του είπα) εις τόσα χρόνια αυτό το παιδί δεν ημπορεί να μεγαλώσει; - Και τι θαρρείς αφέντη, (με λέγει), πως έτσι εύκολα μεγαλώνουν όσοι ζουν χίλια και χίλια πεντακόσια χρόνια;".12

Ξαναγυρίζω στα πρώτα, τα αρχικά μας παραδείγματα. Το γνωμικό τραγούδι που περιγράφει την ανθρώπινη ζωή -όπως και μια ανάλογή του ζωγραφιά που κοσμεί τους τοίχους των καφενείων ή άλλων μαγαζιών- εντάσσεται περισσότερο σ' ένα σύστημα συμβολικών παραστάσεων της ζωής με βάση το δεκαδικό σύστημα. Πιο πολύ αυτό, παρά τις ηλικίες αναγνωρίζουμε· η

9. R. Lavagnini, ό.π., 53.

10. "Εν έτει ,αφος' απέθανε ο βασιλεύς σουλτάν Σελίμης και έγινε ο σουλτάν Μουράτης νέος καταπολλά και ηθέλησε να βάλη ωρολόγια ωσάν και εις την Βενετία, πλην οι νομοδιδάσκαλοί του δεν τον άφησαν", Κώδικας μονής Κουτλουμουσίου αρ. 220, φ 161V, βλ. Σπ. Λάμπρος, Βραχέα χρονικά, Αθήνα, 1932, σ. 27. Έναν περίπου αιώνα αργότερα o Robert de Dreux, Voyage en Turquie et en Grèce, Παρίσι 1925, σ 93 - 94, διαπιστώνοντας με έκπληξη την έλλειψη δημόσιων ρολογιών, μαθαίνει πως "ήταν ένας σουλτάνος που είχε απαγορέψει τη χρήση δημόσιων ρολογιών"' αφηγείται μάλιστα πως όταν ορισμένοι υπήκοοί του ζήτησαν την άδεια να αποκτήσουν δημόσια ρολόγια, ώστε να γνωρίζουν τις ώρες της προσευχής, του φαγητού και του ύπνου, τους απάντησε πως "έπρεπε να προσεύχονται διαρκώς, πως το φως της ημέρας τούς ειδοποιούσε για να ξυπνήσουν, η δίψα για να πιουν και η πείνα για να φάνε". Υπάρχει ωστόσο και το ζήτημα των φορητών ρολογιών· το εμπόριό τους ήταν, φαίνεται, άξιο λόγου, στον 18ο αιώνα τουλάχιστον, βλ F. Beaujour, Πίνακας του εμπορίου της Ελλάδος, Αθήνα 1974, σ. 176 - 179.

11. Ο Νικήτας Χαβιαράς, Το φυσικόν ωρολόγιον, Αλεξάνδρεια 1931, συγκεντρώνει κάποιες μαρτυρίες και από τους νεότερους χρόνους.

12. Χουρμούζης, Κρητικά, 1842, σ. 69 - 70. Ένα μέρος της διήγησης αναπαράγεται από τον Ν. Γ. Πολίτη, Παραδόσεις, τ. A', Αθήνα 1904, σ. 459 - 460.

Σελ. 196
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/197.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

αρίθμηση είναι συμβατική, δεν αντιστοιχεί σε ηλικιακές παρά σε μαθηματικές υποδιαιρέσεις.

Και το "δώδεκα χρονώ κορίτσι" είναι, βέβαια, ανάλογα συμβατικός προσδιορισμός. Αν και στηρίζεται σε κάποια φυσιολογική πραγματικότητα, o μαγικός, όπως τον λένε, αριθμός δώδεκα σταθεροποιεί, κωδικοποιεί: τα δεδομένα της εμπειρίας δεν εκφράζονται άμεσα, περνούν μέσα από το φίλτρο των συμβόλων. Ο προφορικός κώδικας λειτουργεί κανονιστικά. Προτού πάντως αλλάξουμε παράγραφο, ας επισημάνουμε πως η ερωτική ωριμότητα της κόρης συμπίπτει, στο επίπεδο του κώδικα, με τη δυνατότητα γονιμότητας: και εδώ, όπως και στο χρόνο, ο έρωτας είναι το περιεχόμενό του - επιτρέψτε μου την έκφραση.

Ωστόσο, πριν προχωρήσουμε, μια παρέκβαση είναι απαραίτητη. Δεν θα πρέπει να ταυτίσουμε, όπως γίνεται συχνά, την προφορική παράδοση με την ιστορία. Στην ίδια κοινωνία, στην κοινωνία των χρόνων της τουρκοκρατίας, οι δύο κώδικες λειτουργούν παράλληλα και επηρεάζουν ανάλογα τη συμπεριφορά των ίδιων ανθρώπων. Ας μην εκπλαγούμε και τόσο από τον δυϊσμό· αν ψάξουμε τα δικά μας τα χαρτιά, θα βρούμε και ημερομηνίες και τα παρόμοια· σαν όμως προσπαθήσουμε να λογαριάσουμε με τον νου μας μονάχα, πότε συνέβηκαν προσωπικά μας περιστατικά, τότε o ημερολογιακός χρόνος μας εγκαταλείπει. Συχνά μπερδευόμαστε στο "πόσες του μηνός έχουμε", μα πολύ πιο σπάνια στο "τι μέρα είναι σήμερα" - η ανακύκλωση της εβδομάδας βοηθά την απομνημόνευση. Στα χρόνια λοιπόν της τουρκοκρατίας δεν είναι διόλου ασυνήθιστο να συναντάμε γραπτές αναφορές στην αριθμητικά προσδιορισμένη ηλικία, στον ημερολογιακό χρόνο, ακόμα και στην ώρα: "όποιος αγαπά να προκόψει πρέπει να έχει τον φόβον του θεού και να μην χαλεύει παντρειά αγλήγορα στα είκοσι χρόνια" γράφει κάποια ενθύμηση· αλλού, σε χρονικό μοναστηριού διαβάζουμε: "κτυπώντας το ωρολόγι τας δέκα. . . εκοιμήθη εν κυρίω".13

Δεν θα υποστήριζα μια φορά πως είναι οι κώδικες που διαφοροποιούν τις συμπεριφορές - μια τέτοια προσέγγιση θα οδηγούσε, στα μάτια μου, σε στείρα μορφοκρατία. Τα γεγονότα είναι που εντάσσονται σε διαφορετικούς κώδικες: όσα ανήκουν στις συνέχειες ανακυκλώνονται φυσιολογικά, λοιπόν η προφορική παράδοση μπορεί να τα ενσωματώσει. Όσα στις ασυνέχειες, όσα δηλαδή εκφράζουν τις τομές, είτε της προσωπικής είτε της κοινωνικής ιστορίας, τότε η υποδοχή της γραπτής παράδοσης τους αρμόζει περισσότερο.14 Και νομίζω

13. Ε. Σκουβαράς, Ολυμπιώτισσα, Αθήνα 1967, σ. 383 και 440.

14. Εδώ χρειάζεται μία υποσημείωση που να υπενθυμίζει πως όλες σχεδόν οι "ρίμες" -και όσες μας παραδόθηκαν από τη γραπτή παράδοση, και όσες κατέγραψε η προφορική- αναφέρουν τη χρονολογία είτε και την ημερομηνία του γεγονότος. Ωστόσο η ελληνική επιστήμη διόλου δεν έχει θίξει το πρόβλημα της "ρίμας": πρόκειται για σύνθεση

Σελ. 197
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/198.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

πως δεν χρειάζεται να υπομνήσω ότι αναζητούμε τους κώδικες για να εννοήσουμε όχι αυτούς, παρά τις πραγματικότητες που εκφράζουν και πως η θεωρητική αυτή ανάλυση διόλου δεν αποκλείει την όσμωση: είναι φορές που υπερτερεί ο ένας κώδικας και επηρεάζει τις λειτουργίες του άλλου.

Η παρένθεση έκλεισε· χρειάζεται να κλείσει και ο κύκλος. Πέρα από τα προβλήματα της γραπτής ή της προφορικής παράδοσης, τελικό ιστορικό ερώτημα είναι η στάση του συλλογικού σώματος απέναντι στις ηλικίες. Απάντηση να δώσω, δεν έχω φυσικά· όμως αν η διαδικασία της κατανόησης περνάει από διαδοχικές προσεγγίσεις, όπως μάθαμε από τον Κ. Θ. Δημαρά, θα δοκιμάσω ένα πρώτο απαντητικό σχέδιο.

Η κύρια διάκριση που διαπιστώνω στο υλικό είναι ανάμεσα στην κατηγορία των νέων και των γέρων. Από τη μια μεριά οι έννοιες παλικάρι, κοπέλα· από την άλλη o γέρος και η γριά. Αρκεί να ρίξει κανείς μια ματιά στις σχετικές παροιμίες, στις σχετικές παραδόσεις για να διαπιστώσει, διά γυμνού οφθαλμού, την αρνητική θέση απέναντι στους ηλικιωμένους. Η απέχθεια προς τις γριές, ευνόητα εντονότερη σε μια ανδροκρατική κοινωνία, διαφαίνεται χαρακτηριστικά στον προδοτικό ρόλο με τον οποίο χρεώνει το συλλογικό σώμα τη "γριά", προκειμένου να εξηγήσει τις μεγάλες καταστροφές που έπληξαν την κοινότητα στο παρελθόν. "Η Αγία Μαρίνα ήτανε παλαιά μοναστήρι [...]. Τότες που ήρθανε οι Τούρκοι επήγανε στο μοναστήρι οι χριστιανοί και εκλειστήκανε [...]. Μια γριά εμαρτύρησε από πού παίρνανε το νερό κι επίνανε, και οι Τούρκοι έκοψαν το νερό" κλπ.15

Παρόμοια διαφωτιστική είναι η υποτιθέμενη γεροντοκτονία: "Από τις δύο κορυφές της Λιάκουρας [του Παρνασσού δηλαδή], τη χαμηλότερη τη λεν Γεροντόβραχο γιατί απ' αυτή τον παλαιό καιρό εγκρέμιζαν τους γέρους που δεν άχρηζαν και δεν μπορούσαν να βγάνουν το ψωμί τους".16

Τον "παλαιό" καιρό λέει η παράδοση. Εύκολα μπορούμε να διακρίνουμε στον χρονικό αυτόν προσδιορισμό την απωθημένη επιθυμία του σήμερα.

Η άλλη μορφή, η έμμεση, της κοινωνικής αποδοκιμασίας, εκφράζεται με την ειρωνεία απέναντι στους γέρους και τις γριές.17 Δεν θα επεκταθώ σ' αυτήν·

προφορική, ομόλογη του δημοτικού τραγουδιού, πρόκειται για γραπτή -έστω ενίοτε- σύνθεση, πρόκειται για σύνθεση "ποιητικών μορφωμάτων", όπως τα αντίστοιχα βαλκανικά επικά τραγούδια; Καθώς όμως το ζήτημα ετούτο δεν λύνεται με υποσημειώσεις, προτιμώ να παραμείνω στην υπενθύμιση.

15. Γ. Κ. Σπυριδάκης, "Η γραία ως προδότις εις δημώδεις νεοελληνικάς παραδόσεις", Επετηρίς Λαογραφικού Αρχείου, τ. 17, 1964, σ. 4 ανατύπου.

16. Ν. Γ. Πολίτης, ό.π., 33.

17. Νομίζω πως μέσα από ένα τέτοιο πρίσμα -αποστροφή είτε ειρωνεία- αποδεσμεύονται περισσότερες και πιο επιχειρησιακές πληροφορίες από εκείνες που προσπαθεί να

Σελ. 198
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/199.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

νομίζω πως έχει ανοίξει o δρόμος που ζητάμε. Αν υπάρχουν αμφιβολίες, θυμίζω την παροιμία: «Γέρος είσαι, δεν φελάς, μόνο το ψωμί χαλάς». Η στάση του συλλογικού σώματος απέναντι στην ηλικία καθορίζεται από τον ρόλο κάθε ηλικίας στη δυναμική της παραγωγής και της κατανάλωσης — το δεύτερο αυτό λογαριάζεται ιδιαίτερα σε μια κοινωνία που τη χαρακτηρίζει η ένδεια των αγαθών.

Ολοφάνερα πως τα όσα μας παραδόθηκαν —τραγούδια, παραδόσεις, παροιμίες, ό,τι άλλο— εκφράζουν και κωδικοποιούν μια κοινωνία όπου ηγεμονεύει η «ώριμη» ηλικία. Γι' αυτό και η ίδια απουσιάζει — όπως απουσιάζει και το παιδί. Υπάρχουν μονάχα οι συνοριακές κατηγορίες· από τη μια η νεότητα, το ίνδαλμα της ώριμης ηλικίας, από την άλλη τα γεράματα, το φόβητρο.

εντοπίσει ο Κ. Α. Ρωμαίος στο πλούσιο υλικό «παραδόσεων» που έχει συγκεντρώσει στο άρθρο του «Η γριά, μυθική μορφή αρχαία». Προσφορά εις Στίλπωνα Κ. Κυριακίδην, Θεσσαλονίκη 1953, σ. 561 - 580. Προς την ίδια κατεύθυνση μας οδηγούν και οι παροιμίες· βλ. τα αντίστοιχα λήμματα στο Ν. Γ. Πολίτης, Παροιμίαι, τ. Α' - Δ', Αθήνα 1899 - 1902.

Σελ. 199
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/200.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 200
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/201.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΤΟ ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Ο ΛΥΚΟΣ:

ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΣΤΟ ΜΥΘΟ

PAULETTE COUTURIER

Στις 9 Νοεμβρίου 1692, ο μαρκήσιος του Seignelay διέτασσε τον Monsieur de Creil, τοποτηρητή, να συγκεντρώσει τους κατοίκους από τέσσερις πέντε ενορίες των περιχώρων του Pontgouin (Ε & L) για να προσπαθήσουν να σκοτώσουν... αυτό το κτήνος που τρώει τα παιδιά.

Αντίθετα, το 1695, o επίσκοπος της περιοχής του Léon (Βρετάνη) παρατηρούσε σχετικά με τους λύκους: Η χώρα είναι γεμάτη από δαύτους αλλά υπάρχουν μόνο ένας ή δύο που τρώνε παιδιά,

Βρισκόμαστε λοιπόν στην εποχή που ο Perrault έγραφε το περίφημο παραμύθι Η κοκκινοσκουφίτσα, σύμφωνα με το οποίο μπορούμε να υποθέσουμε ότι o λύκος είναι σχεδόν μόνιμος κάτοικος του δάσους, όπου τα κοριτσάκια είναι σίγουρα ότι θα τον συναντήσουν και ότι θα τα κατασπαράξει, αν περιπλανηθούν για λίγο. Αλλά δεν είναι ο λύκος, σ' αυτό το παραμύθι, ένα τετράποδο αγρίμι που κάνει ν' ανατριχιάζουν, ακόμα, τα παιδιά του εικοστού αιώνα;

Πρόσφατες εργασίες1 παραθέτουν πολυάριθμες περιπτώσεις, ακριβείς και μη, βρεφών και παιδιών που υπήρξαν άλλοτε θύματα λύκων στη Γαλλία. Το 1813, πολλές νομαρχιακές αποφάσεις στη δυτική Γαλλία καθόριζαν: η φύλαξη ζώων ανατίθεται σε βοσκούς ηλικίας τουλάχιστον είκοσι χρόνων και οπλισμένους. Προϋπόθεση που ήταν ιδιαίτερα δύσκολο να εκπληρωθεί σε μια εποχή όπου οι ναπολεόντειοι πόλεμοι άφηναν λίγους άνδρες αυτής της ηλικίας στην ύπαιθρο!

Όλες αυτές οι μαρτυρίες, όσο ενδιαφέρουσες κι αν είναι, δεν επιτρέπουν

1. Claude-Catherine et Gilles Bagache, Les loups en France, Aubier, 1981. Daniel Bernard et Daniel Dubois, L'homme et le loup, Berger-Levrault, 1981.

Σελ. 201
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/202.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

την κατάρτιση μιας στατιστικής των θυμάτων, ούτε ακόμα την κατανόηση της πραγματικότητας και της μονιμότητας του κινδύνου για την παιδική ηλικία στη Γαλλία την παλιά εκείνη εποχή.

Η ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ

Τον ιστορικό ενδιαφέρει, πριν απ' όλα, να απαριθμήσει στο σύνολο της επικράτειας, και για μια μακρά περίοδο, τα σαρκοβόρα ζώα και τα θύματά τους συνάμα. Είναι δυνατόν;

Για τ' αγρίμια διαθέτουμε σημαντικά έγγραφα μόνο από τον 16ο αιώνα. Για τα προηγούμενα χρόνια, πρέπει να είμαστε επιφυλακτικοί, είναι όμως βέβαιο ότι μετά τον Εκατονταετή Πόλεμο, η Γαλλία, άδεια απ' τους κατοίκους της, είχε περιέλθει σε μια ημιάγρια κατάσταση. Αρκεί ν' αναφέρουμε τους δύο φουκαράδες της ενορίας του Maisons, στη Beauce, μόνους επιζήσαντες από το χωριό τους το 1413. Βρίσκουμε, στο τέλος του 15ου αιώνα, συμβόλαια για μεγάλες ποσότητες δερμάτων αλεπούδων, που αποδεικνύουν ότι η πλούσια αυτή χώρα είχε γίνει χώρα παγιδοκυνηγών.2 Στους 16ο και 17ο αιώνες, με τους θρησκευτικούς πολέμους και τις αναταραχές της Επανάστασης της Σφεντόνας (fronde), οι λύκοι ήταν ακόμα τρομεροί, αλλά από την εποχή αυτή οργανώνεται η εξολόθρευσή τους.3 Καταδιώξεις, που σ' αυτή την περίπτωση ονόμαζαν γιούργια στους λύκους, δημιουργία υπηρεσιών λυκοθηρίας είναι αμφίβολης αποτελεσματικότητας τον 17ο αιώνα. Εντούτοις, τον Ιούλιο του 1697, διακόσια τέτοια ζώα σκοτώθηκαν στην επαρχία της Orléanais.4 Οι λύκοι δεν εξαφανίστηκαν με το Παλιό Καθεστώς: οι νόμοι της Συμβατικής (Convention), (11 ventôse του έτους IIΙ),* και του 1797 είχαν σαν αποτέλεσμα τη σημαντική εξολόθρευσή τους.5

Ο 19ος αιώνας είδε τη σχεδόν ολοκληρωτική εξόντωσή τους: το αυτοκρατορικό διάταγμα της 21ης Μαρτίου 1805 έθεσε σ' εφαρμογή ένα μικτό σύστημα τακτικού κυνηγιού και δηλητηρίασης με στρυχνίνη. Οι υπολοχαγοί της

* Ventôse: ο έκτος μήνας του δημοκρατικού ημερολογίου από 19 ή 21 Φεβρουαρίου μέχρι 19 ή 21 Μαρτίου (σ.τ.μ.).

2. Marcel Couturier, Recherches sur les structures sociales de Châteaudun, 1525 -

1789, S.E.V.P.E.N., 1969.

3. Du Fouilloux, La Vénerie, 1561.

4. Κατά τον Delisle de Montel, Méthodes et projets pour parvenir à la destruction des loups dans le royaume, Παρίσι, Βασιλικό Τυπογραφείο, 1768.

5. Η κατάσταση των σκοτωμένων λύκων ατή Γαλλία το 1797 επισημαίνει: 22 λύκοι λυσσασμένοι ή επιτιθέμενοι σε ανθρώπους· 1034 λύκοι αρσενικοί μη λυσσασμένοι· 114 έγκυες λύκαινες· 702 μη έγκυες λύκαινες· 3.479 λυκόπουλα, μεγέθους αλεπούς.

Ο μαρκήσιος Du Hallay παρουσιάζει έναν καταπληκτικό πίνακα κυνηγιού: 1200 λύκοι, πράγμα που τον έκανε να γλυτώσει την γκιλοτίνα, παρ' ότι ευγενής, στην εποχή της Τρομοκρατίας.

Σελ. 202
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/203.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

λυκοθηρίας διατηρήθηκαν μέχρι τις αρχές του 20ού αι. και ο τελευταίος λύκος που σκοτώθηκε στο νομό του Eure-et-Loir, νότια του λεκανοπεδίου του Παρισιού, ήταν χωρίς αμφιβολία στην Thivillé, στις 15 Αυγούστου 1900.6 Οι ανατολικές περιοχές της Γαλλίας και η ορεινή ύπαιθρος τους προφύλαξαν για περισσότερο καιρό. Ο τελευταίος λύκος που επισημάνθηκε στη Γαλλία, αν βέβαια πρόκειται για λύκο, ιχνηλατήθηκε μάταια στα Βόζγια το 1977 - 78.7 Έχοντας κατά νου την αναντίρρητη αλήθεια της ύπαρξης λύκων κατά το παρελθόν στη Γαλλία, μένει να θεμελιώσουμε την πραγματική σπουδαιότητα της παιδικής θνησιμότητας που τους καταλογίζουμε, συχνά αβασάνιστα, σύμφωνα με έγγραφα από δεύτερο χέρι και βάλε. Και για να γίνει αυτό, τι πηγές διαθέτουμε; Μόνο ενοριακούς καταλόγους την εποχή του Παλιού Καθεστώτος, που είναι μια πολύ τυχαία πηγή γι' αυτή τη χρήση. Είναι αναμφισβήτητη γιατί αποτελεί επίσημη πράξη που καταλείπει όνομα, ημερομηνία, ακριβή τόπο. Είναι και εύθραυστη γιατί οι ενοριακοί κατάλογοι διατηρήθηκαν άνισα. Πρέπει λοιπόν να διορθώσουμε τους απόλυτους αριθμούς προσδιορίζοντάς τους βάσει του συντελεστή της παρουσίας των τεκμηρίων (πίνακες 1 και 2).

Επιπλέον, είναι προφανώς αδύνατο να ξαναβρούμε και να διαβάσουμε όλες τις υπάρχουσες πράξεις θανάτου. Η παρούσα μελέτη περιορίζεται στο νομό του Eure-et-Loir, νοτιοδυτικά του Παρισιού, σύνθετη περιοχή, που περιλαμβάνει μια πεδιάδα δημητριακών, από πολύ καιρό openfield,* μια περιοχή με καλλιέργειες ανάμεσα στα δένδρα και ωραίες δασικές εκτάσεις. Μόνο το βουνό απουσιάζει... Στην περιορισμένη αυτή ζώνη χρησιμοποιήσαμε τις αρχειακές απογραφές του Merlet.8 Δειγματοληπτικός έλεγχος επιτρέπει να διαπιστώσουμε την αξιοπιστία της εργασίας του. Βέβαια δεν συμπεριέλαβε ειδικές περιπτώσεις και ξέχασε μερικές στις λεπτομερειακά καταγραφόμενες χρονιές, Φαίνεται όμως ότι, στο τελευταίο μέρος του έργου του, στα δεκαήμερα** που προηγήθηκαν της Επανάστασης του 1789, βιάστηκε πολύ αναφέροντας μόνο βαπτίσεις, γάμους, ταφές, χωρίς ανάλυση περιεχομένου. Μερικές συγκεκριμένες περιπτώσεις, προερχόμενες από τις ίδιες πηγές σε άλλους νομούς, θυμίζουν λίγο ψάρεμα στα τυφλά, ενισχύουν όμως την ανάλυσή μας.9

* Openfield: σύστημα κατανομής των αγρών χωρίς σύνορα, κατά το οποίο οι καλλιεργήσιμες γαίες χωρίζονταν σε λωρίδες και κατανέμονταν μεταξύ των χωρικών (σ.τ.μ.).

** Décades: δεκαήμερα: περίοδος 10 ημερών. Διάστημα 10 ημερών που αντικαθιστούσε τη βδομάδα στο δημοκρατικό ημερολόγιο του 1793 (σ.τ.μ.).

6. Κατά το Bulletin de la Société dunoise d'archéologie, τ. Χ, σ. 118.

7. Daniel Bernard, ό.π., σ. 58 - 59.

8. Lucien Merlet, αρχειονόμος του τμήματος του Eure-et-Loir, Inventaire sommaire des archives d'Eure-et-Loir, série E, Chartres 1873.

9. Φαίνεται πως αφθονούσαν ιδιαίτερα στις ορεινές περιοχές και στη δυτική Γαλλία, στο Haut Poitou κυρίως, περιοχές με ρείκια και φράχτες.

Σελ. 203
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/204.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΠΙΝΑΚΑΣ 1

Κάθε σταυρός αντιπροσωπεύει μια επίθεση λύκου αναφερόμενη στους ενοριακούς καταλόγους στο Eure-et-Loir, σύμφωνα με τις απογραφές του Merlet. Εφαρμόζοντας το συντελεστή παρουσίας των ντοκουμέντων έχουμε την αξία σε γκρίζα απόχρωση.

Μια αντίρρηση προβάλλεται: οι εφημέριοι δεν είχαν μεγαλύτερη υποχρέωση απ' ό,τι οι δημόσιοι υπάλληλοι του σύγχρονου πολιτικού κράτους ν' αναφέρουν την αιτία θανάτου. Μερικοί ήταν διεξοδικοί ή ιδιαίτερα εντυπωσιασμένοι από τις συνθήκες του θανάτου. Στην περίπτωση όμως των ακρωτηριασμένων πτωμάτων, μπορούμε να σκεφθούμε ότι κάποιος θρησκευτικός λόγος τούς έσπρωχνε να το κάνουν και να επιμένουν ιδιαίτερα να υπογραμμίσουν ότι έθαβαν το μισό ενός σώματος, ή μόνο τα υπολείμματα και λείψανα του θύματος. Την άποψη αυτή ενισχύει μια ληξιαρχική πράξη θανάτου που συντάχθηκε για την ταφή του βραχίονα κάποιου ανθρώπου, που ο βραχίονάς του έπεσε, σαν επακόλουθο μιας αρρώστιας.

Ας σκύψουμε σ' αυτή την τρομακτική αλήθεια: για πολλούς αιώνες οι λύκοι καταβρόχθισαν παιδιά στη Γαλλία, στα νοτιοδυτικά του λεκανοπεδίου

Σελ. 204
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/205.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΠΙΝΑΚΑΣ 2

Οι φόνοι σημειώνονται με τον ίδιο τρόπο και έχουν τον ίδιο συντελεστή: σχεδόν το διπλάσιο, με αιχμές που σχετίζονται με τις επιθέσεις λύκων, πλην της δεκαετίας 1610-19.

του Παρισιού. Μόνο παιδιά; Όχι. Αλλά, πράγματι, μόνο ευάλωτα θύματα: χωρικούς, κι απ' αυτούς τους πιο απροστάτευτους: έναν κακομοίρη που ήλθε να πριονίσει, τα στάρια (να θερίσει με δρεπάνι), που ούτε τ' όνομά του δεν ήταν γνωστό και που βρέθηκε το πρωί μισοφαγωμένος στο υπόστεγο όπου πλάγιαζε.10 Ανάμεσα στους ενήλικες, περισσότερες γυναίκες παρά άνδρες. Ποτέ δεν επισημαίνουμε ξυλοκόπους, ούτε δασοφύλακες: αυτοί ήξεραν να προφυλάσσονται.

Τα παιδιά, λοιπόν, αν και λιγότερο εκτεθειμένα από τους εργαζόμενους στα δάση και στους αγρούς, απαριθμούν περισσότερα από τα μισά θύματα

10. Στο Fontaine-la-Guyon, 1693. Ακόμη ένας άγνωστος, πιθανόν ένας αλήτης, που βρέθηκε μέσα σε ελαιοτριβείο με φαγωμένα τα χέρια και το πρόσωπο, στο Mattanvìlliers, το 1710.

Σελ. 205
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/206.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΠΙΝΑΚΑΣ 3

ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΑΝΔΡΕΣ ΓΕΡΟΝΤΕΣ

Από 50 ως 60 χρόνων Από 40 ως 50 »

ΕΝΗΛΙΚΕΣ ΧΩΡΙΣ ΕΝΔΕΙΞΗ ΗΛΙΚΙΑΣ

Από 30 ως 40 χρόνων Από 20 ως 30 »

Από 16 ως 19 »

Από 13 ως 15 » Αγνώστου φύλου

Από 11 ως 12 »

Από 6 ως 10 »

ΠΑΙΔΙΑ ΧΩΡΙΣ ΕΝΔΕΙΞΗ ΗΛΙΚΙΑΣ

Από 2 ως 5 χρόνων

Κάτω από 2 »

(πίνακας 3). Ακόμη όμως κι αν παραδεχθούμε ότι μας διαφεύγουν πολλές περιπτώσεις, δεν πρόκειται για εκατόμβη. Ενδιαφέρον είναι να σταθούμε μια στιγμή στις περιστάσεις.

Αρχικά μπορούμε να διαπιστώσουμε (χάρτης) ότι υπάρχουν ζώνες υψηλού κινδύνου. Καθόλου επιθέσεις σε αποψιλωμένη ύπαιθρο στο απέραντο οροπέδιο της Beauce, το λίγο φιλόξενο και σαρωμένο από τον άγριο αέρα το χειμώνα: ούτε τ' αγρίμια δε βρίσκουν εκεί καταφύγιο. Δεν υπάρχουν θύματα

Σελ. 206
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/207.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΧΑΡΤΗΣ: Οι μαύροι κύκλοι αντιπροσωπεύουν τους τόπους, όπου οι ενοριακοί κατάλογοι επισημαίνουν θύματα λύκων. Οι λευκοί κύκλοι τους τόπους, όπου ένα τοπωνύμιο αναφέρεται σε σχέση με την παρουσία των λύκων.

Σελ. 207
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/208.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

κοντά στις μεγάλες δασώδεις συστάδες:11 τα μεγάλα σαρκοφάγα επιζούν εκεί άνετα σε βάρος του μικρού θηράματος. Τα κρίσιμα σημεία βρίσκονται εκεί που συναντιόνται τα υλοτομημένα δάση με τα λειβάδια ή τους αγρούς: αξιοσημείωτη πυκνότητα γνωρίζουν τα ανισόπεδα εδάφη που προέρχονται από κατολισθήσεις, που το ρήγμα τους καλύπτεται από θάμνους: οι λύκοι που έστηναν καρτέρι, σαν από παρατηρητήριο, μπορούσαν να ορμούν στην ξεμοναχιασμένη λεία τους, ορατή από μακριά, στην πεδιάδα. Επίσης, κάποιο σημαντικό ανάχωμα από μισοτελειωμένες εργασίες θεωρήθηκε για πολύ μεγάλο διάστημα σαν ορμητήριο άγριων θηρίων.12 Δεν εξαιρέθηκαν ούτε οι κατοικημένες περιοχές. Αναφέρονται επιθέσεις λύκων στους δρόμους του Παρισιού στα 1438, 1439, 1440 και 1595 13 και στη Chartres, πολυάριθμες περιπτώσεις, βορειοανατολικά και νοτιοδυτικά της πόλης, σε δύο σημεία που άφηναν τα απορρίμματα και τα υπολείμματα του σφαγείου.14

Αυτά τα μεγάλα παιδιά, κορίτσια στην πλειοψηφία τους, που πηγαίνουν άκρη - άκρη στο δρόμο μια αγελάδα να βοσκήσει ή που μαζεύουν γρασίδι, είναι σεσημασμένα θύματα. Δεύτερα στη σειρά έρχονται τα παιδιά από έξι ως δέκα χρόνων: είναι ίσως η ηλικία που η επιτήρηση των γονιών χαλαρώνει και η τόλμη τα παρασύρει σε παλικαριές έξω απ' το χωριό.15

Τι να σκεφθούμε όμως για τα μωρά που άρπαξαν και σπάραξαν οι λύκοι, μπροστά στα μάτια του πατέρα (παραλυμένου από το φόβο) μέσα στο σπίτι; Γι' αυτό το άλλο που δεν ξαναβρέθηκαν παρά τα ποδαράκια του;16 Καταλήγουμε μάλλον σ' ένα τελείως άλλο φαινόμενο, κυρίως όταν o εφημέριος ο

11. Το βορειότερο σημείο της περιοχής φαίνεται άδειο από λύκους: δεν υπάρχουν σχετικά έγγραφα. Άλλωστε αυτό επιβεβαιώνεται στο έργο Instructions pour les gardes des Eaux et Forêts de la principauté d'Anet, comté de Dreux et Beu, Chartres 1763, το οποίο ενώ πραγματεύεται όλα τα είδη κυνηγιού, δεν αναφέρεται στο κυνήγι των λύκων με σκυλιά, κυνήγι που εντούτοις εκτιμάται πολύ. Επίσης ένα γράμμα της διοίκησης της κοινότητας του Laons, που βρίσκεται στην ίδια περιοχή λίγο δυτικότερα, το Μάρτη του 1800, αναφέρει ότι δεν υπάρχει ούτε ένας λύκος.

12. Πρόκειται για το κανάλι του Eure, του οποίου η κατασκευή άρχισε το 1685 και δεν τελείωσε ποτέ. Έπρεπε να οδηγήσει τα νερά του Eure, όχι μακριά από την πηγή τους στις Βερσαλλίες για τις γιορτές των νερών του πάρκου. Ο Saint-Simon μιλώντας γι' αυτά τα θεώρησε μια κτηνώδη τρέλα. Ρ. Couturier, Le Canal de l'Eure, στην Histoire locale Beauce et Perche, Chartres 1972.

13. Journal d'un bourgeois de Paris - Chronique des Rois de France - Journal de Henri IV.

14. Τους ονόμαζαν frou ή voirie. Υπάρχει ακόμα η ονομασία δρόμου du Frou σήμερα στην Chartres. Βρίσκεται ακριβώς προς την κατεύθυνση της παλιάς θέσης των σκουπιδιών, όπου έγιναν οι επιθέσεις.

15. Germignonville, 1735: O Louis Cassenet, οκτώ χρόνων, σύρθηκε ως την άκρη του χωριού από ένα λύκο που δεν τον άφησε καθόλου, παρόλο που τον κυνηγούσαν.

16. Pierres, 1693 - Ίδια ενορία, 1694.

Σελ. 208
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/209.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ίδιος, γράφοντας, αφήνει να εισχωρήσει μια φρικτή υπόνοια: ...έθαψα το κεφάλι της Antoinette-Florette, έξι χρόνων, που ο πατέρας της με βεβαίωσε ότι το θηρίο την άρπαξε, την έσυρε και την έφαγε.17 Είναι που οι ελπίδες ζωής ενός παιδιού στην κούνια ήταν λιγοστές κατά το Παλιό Καθεστώς. Μπορούμε να επικαλεσθούμε τους φυσικούς θανάτους: τον λοιμό (έτσι ονόμαζαν τις επιδημίες γενικά), τους διάφορους πυρετούς, κνιδώδεις και μη (παιδικές αρρώστιες), τους άλλους τυχαίους θανάτους: οι πνιγμοί στα έλη ήταν συχνοί στην Beauce... Τρομάζουμε διαβάζοντας τους ενοριακούς καταλόγους μερικών κοντινών στην πρωτεύουσα ενοριών και διαπιστώνοντας τον αριθμό των έκθετων παιδιών και την εκατόμβη, πολύ αληθινή αυτή, μεταξύ των παιδιών που δόθηκαν σε τροφούς.18 Οι λύκοι πολύ απέχουν από του να έχουν προξενήσει τέτοιες καταστροφές. Πρέπει όμως να κοιτάξουμε την αλήθεια κατά πρόσωπο, Ένα παιδί ήταν βάρος, καμία φορά δυσβάστακτο, για τους εξαθλιωμένους που δεν κατάφερναν να κερδίζουν το καθημερινό τους ψωμί. Οι εφημέριοι το γνώριζαν καλά, οι δικαστές επίσης. Η παιδοκτονία από τα κορίτσια-μητέρες είναι φαινόμενο που παρατηρείται σε όλες τις εποχές. Ήταν υποχρεωτικό για τις ανύπαντρες να φανερώσουν την εγκυμοσύνη τους και οι τιμωρίες ήταν αυστηρές για όσες την απέκρυπταν. Η ποινή του θανάτου επισφράγιζε τη δολοφονία του νεογέννητου. Απαγορευόταν επίσης να κοιμούνται τα νεογνά στο κρεβάτι των γονιών τους: πολλά παιδιά πέθαιναν από ασφυξία...

Πώς να μη φανταστούμε ότι το μυστήριο, άγνωστο, σχεδόν υπερφυσικό κτήνος πρόσφερε ένα ασύγκριτο άλλοθι για την εξαφάνιση μιας μικρής ανεπιθύμητης ύπαρξης; Ο άνθρωπος είναι ένας λύκος για τον άνθρωπο.

ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΣΤΟ ΜΥΘΟ: ΟΙ ΔΙΑΔΟΣΕΙΣ

Η γέννηση του θρύλου μπορεί ν' αναζητηθεί στην πηγή του, στους ίδιους τους ενοριακούς κατάλογους. Ας δούμε μερικές περιπτώσεις.

Στις 7 Ιουλίου 1662, ο εξάχρονος Marin Renou, στραγγαλίστηκε από λύκο που πάνω από δύο χρόνια προξενούσε μεγάλες ζημιές σ' αυτές τις συνοικίες,

17. Sainville, 1691.

18. Ιδιαίτερα τον 18ο αιώνα, στην ενορία του Gilles, στα βόρεια της περιοχής. Το 1785, έθαψαν δέκα τέσσερα βρέφη εκ των οποίων επτά παιδιά έκθετα - το 1786, σαράντα ένα βρέφη εκ των οποίων τριάντα ένα έκθετα - 1787, είκοσι τέσσερα εκ των οποίων δέκα εννέα έκθετα - 1788, δέκα τρία εκ των οποίων οκτώ έκθετα - 1789, τριάντα δύο εκ των οποίων είκοσι έκθετα. Τα βρέφη που δεν ήταν έκθετα παιδιά προέρχονται από οικογένειες παριζιάνων τεχνιτών: πρόκειται για γλύπτες, εκδότες, ένα ζωγράφο στο Βασιλικό Βιοτεχνικό Ίδρυμα της Sèvres, έναν πρώτο-χαράκτη κι έναν πρώτο-ζωγράφο του βασιλιά... δεν πρόκειται για απόρους. Γιατί εγκαταλείπουν έτσι τα παιδιά τους; Η θνησιμότητα δε φαίνεται να είναι τόσο υψηλή για τα παιδιά της υπόλοιπης χώρας.

Α 14

Σελ. 209
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/210.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

και πιστεύω ότι έφαγε ή προκάλεσε το θάνατο τριάντα περίπου παιδιών, από τα οποία να, δύο στην ενορία μου... απαίσιο πράγμα!, γράφει ο Simon Laurens, εφημέριος του Thivars από το 1654. Εκτός από αυτή δε συναντούμε καμιά άλλη μνεία στους καταλόγους του ενώ σε δύο χρόνια γνωρίζουμε πέντε τέτοιους θανάτους σ' αυτή τη ζώνη, η οποία είναι πραγματικά από εκείνες που επλήγησαν περισσότερο στην περιοχή.

Το 1735 στην Germignonville, ο επίσκοπος σημειώνει μετά από μια πράξη: το ίδιο κτήνος, ή κάποιο παρόμοιο, εδώ και οκτώ μέρες κατασπάραξε πολλά παιδιά στη Bonneval, στο Molitart (πόλη και χωριό σε καμιά δεκαπενταριά χιλιόμετρα απόσταση) και σε πολλά άλλα μέρη. Δε βρίσκουμε τίποτα ούτε σ' αυτές τις ημερομηνίες ούτε σ' αυτές τις περιοχές και η περίπτωση της Germignonville είναι μοναδική ή σχεδόν μοναδική για το οροπέδιο της Beauce.

Στο τέλος του 17ου αιώνα, ο ενοριακός κατάλογος της Armenonville-Les-Gatineaux, δυτικά της Chartres, είναι πραγματική εφημερίδα: διάφορα γεγονότα και σχόλια, κουτσομπολιά της αυλής του βασιλιά και κυρίως απαισιόδοξες σκέψεις για τη σκληρότητα των καιρών. Το 1686, ο εφημέριος γράφει: Πρέπει να κάνουμε μνεία της ερήμωσης που προξένησε σε ακτίνα οκτώ-δέκα λεύγων μεγάλος αριθμός λύκων συνηθισμένων να τρώνε ανθρώπινη σάρκα... Μπορούμε, χωρίς υπερβολή, να πούμε ότι αυτοί οι σαρκοβόροι λύκοι κατασπάραξαν πάνω από 500 άτομα. Επανέρχεται στο ίδιο θέμα την αποφράδα χρονιά 1699 και βεβαιώνει: Άγρια θηρία αποτελείωσαν την ερήμωση της χώρας: οι άνθρωποι δε μιλούσαν παρά μόνο για κατασπαραγμένες γυναίκες και παιδιά... Πρόκειται σίγουρα για μια περιοχή που έχει πληγεί, βρισκόμαστε όμως πολύ μακριά, σύμφωνα με τα έγγραφά μας, από ένα σύνολο θυμάτων εκφρασμένο με τριψήφιο αριθμό.

Η διαδικασία είναι γνωστή: επική υπερβολή. Κάτω απ' την επήρεια της συγκίνησης που θέλουμε να μοιραστούμε, ξεδιπλώνεται ο λυρισμός. Ο ακροατής με τη σειρά του γίνεται αφηγητής και ενεργεί με τον ίδιο τρόπο.

Ο θρύλος μπορεί να παραχθεί από ένα διαφορετικό ψυχολογικό φαινόμενο, ακόμη πιο ασυνείδητο. Η παρουσία του Μινώταυρου, η Λερναία 'Υδρα, ο δράκος που συντρίφτηκε απ' τον Αρχάγγελο, η Tarasque*... ήταν συχνή στη συνείδηση των προγόνων μας.

Δεν είναι περίεργο ότι τα τέρατα αυτά μυθοποιήθηκαν όταν τους χτυπούσαν οι δυστυχίες. Ακόμα κι οι εφημέριοι στις επίσημες πράξεις δεν μπορούν να χαλιναγωγήσουν τη φαντασία τους κι ας ήταν οι πιο ενημερωμένοι άνθρωποι της υπαίθρου μας - γι' αυτό άλλωστε και οι ενδείξεις, που καταγράφουν για τις επιθέσεις λύκων, είναι λιγότερο παράδοξες. To παιδί σκοτώθηκε,

* Μυθικό ζώο, είδος δράκου στα παραμύθια της Προβηγκίας (σ.τ.μ.).

Σελ. 210
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/211.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

λέει ένας, από λεοπάρδαλη ή πάνθηρα χιονιών.19 Ο πάνθηρας όμως, ζώο ωραίο και άγριο, είναι το ίδιο άγνωστος στις περιοχές μας όσο και η λεοπάρδαλη! Όσοι τον είδαν πιστεύουν πως είναι μάγος ή μάγισσα...20 Φαίνεται ότι αποφεύγουν να γράψουν τ' όνομά του: τον υποδηλώνουν με περιφράσεις: αρπακτικός λύκος, συμπεριφορά λύκου, κτήνος με μορφή λύκου, σαρκοβόρο κτήνος... Επιτέλους, κι αυτό είναι το πιο σημαντικό, βρίσκουμε Το κτήνος.21 Η διαδικασία που επαναφέρει στη μοναδικότητα δημιουργεί το μύθο. Είναι δύσκολο να κατανοήσουμε το φαινόμενο σε περασμένες εποχές. Αντίθετα στους 18ο και 19ο αιώνες ακόμα και στον 20ό, οπότε ο κίνδυνος σπανίζει και χάνεται, γνωρίζουμε ξακουστούς πανικούς.

To Κτήνος του Gevaudan, το κτήνος που τρώει τον κόσμο, προκάλεσε έναν από τους πιο γνωστούς. Από το 1764 μέχρι το 1767 ρήμαξε τα βουνά νότια του Massif Central. Του απέδιδαν μέγεθος ταύρου, ουρά μακριά και θυσανωτή, στάση όρθια για να κατασπαράζει τη λεία του. Έτρωγε τα παιδιά, έπινε το αίμα τους, έκοβε το κεφάλι τους. Τα νομαρχιακά αρχεία της Lozère, του Hérault και του Puy-de-Dôme βεβαιώνουν ότι το τίμημα υπήρξε βαρύ: παιδιά επτά ως έντεκα χρόνων, γελαδάρηδες και βοσκοπούλες κάτω των δέκα πέντε. Ο βασιλιάς ανήσυχος υποσχέθηκε τεράστιες ανταμοιβές: δε σκότωσαν ποτέ το μυθικό ζώο, αλλά πολλούς λύκους, και οι καταστροφές σταμάτησαν. Αντίθετα, οι διηγήσεις στις βεγγέρες διαδόθηκαν και μεγέθυναν τα γεγονότα, η λαϊκή εικονογραφία εμπνεύστηκε απ' αυτά.

Το ίδιο συνέβη, αν και είχε πολύ λιγότερα θύματα, πενήντα χρόνια αργότερα με το Κτήνος της Ορλεάνης. Με σώμα σκεπασμένο με φολίδες και αδιαπέραστο από σφαίρες, το ζώο αυτό θεάθηκε την ίδια μέρα στο Saint-Rémy-Sur Avre και σ' ένα χωριό του Loir-et-Cher (πάνω από 100 χλμ. το ένα από το άλλο). Ίδιες περιγραφές, ίδιες εντυπώσεις: η λαϊκή εικονογραφία το θεώρησε σαν πρόσφορο θέμα: πολλές γκραβούρες εκδόθηκαν στις πόλεις Σαρτρ και Ορλεάνη.22 Όλες παρουσιάζουν το φόνο παιδιού από ένα τέρας που μοιάζει με λύκο. Ένα μοιρολόι, μάλλον μελοδραματικό, με έξι στροφές συνόδευε την εικόνα:

19. Ver-les-Chartres, 1581 - Vitray-en-Beauce, 1681.

20. Les Châtelets, 1634.

2L Τέσσερις φορές: Montlouet, 1681 - Gas, 1683 - Sainville, 1691 - Saint-Symphorien, 1693.

22. Στην Chartres, στου Garnier-Allabre - στην Ορλεάνη, στου Rabier-Boulard. Το ιστορικό και αρχαιολογικό Μουσείο της Orléanais διαθέτει τρεις γκραβούρες. To Μουσείο της Chartres διατηρεί ένα βιτράιγ που βρισκόταν στον Οίκο Garnier-Allabre και που αναπαρίστανε τη λαϊκή ζωγραφιά που τυπώθηκε απ' αυτό τον εκδότη.

Σελ. 211
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/212.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Το Κτήνος της Orléans

Βιτράιγ που βρισκόταν στο σπίτι του Garnier-Allabre, εκδότη στη Chartres, μαζί με άλλα τρία βιτρώ που δημιουργήθηκαν με βάση λαϊκές ζωγραφιές που τύπωσε ο ίδιος εκδότης.

Ο πατέρας (ψάχνει) τα παιδιά του

Τα παιδιά πατέρα και μάνα...

To μοιρολόι τελειώνει με μια έκκληση στον Παντοδύναμο. O τοπικός ιστοριογράφος Lecocq23 αναφέρει το μυθικό κτήνος του Τέρατος της Peronville, που ο θρύλος του ήταν διαδεδομένος άλλοτε στα ίδια μέρη. Ισχυρίζεται

23. Ad. Lecocq, Les loups dans la Beauce στο L'Astrologue de la Beauté et du Perche, 1859 και 1860.

Σελ. 212
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 193
    1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

    ΗΛΙΚΙΕΣ, ΧΡΟΝΟΣ, ΩΡΑ

    ΣΤΟΝ ΚΩΔΙΚΑ ΤΟΥ ΠΡΟΦΟΡΙΚΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ

    ΑΛΕΞΗΣ ΠΟΛΙΤΗΣ

    Av δοκιμάσουμε να συντάξουμε κάποια τυπολογία των ηλικιών σύμφωνα με τα δεδομένα της προφορικής παράδοσης, θα βρεθούμε, νομίζω, σε αδιέξοδο. Ως πόσω χρονώ θεωρείται κάποιος παιδί, πότε αρχίζει να είναι νέος, πότε άντρας, γέρος; Αν βέβαια δεν γελιέμαι, η προφορική παράδοση αποφεύγει να το καθορίσει — εκτός από σπάνιες περιπτώσεις. Προσωπικά γνωρίζω μόνο δύο όπου η ηλικία να εκφράζεται αριθμητικά· ένα τραγούδι, που συνήθως το κατατάσσουν στα «γνωμικά», και ο λόγος είναι για τη ζωή των ανθρώπων:

    Το παιδί όντε γεννάται

    σαν το πωρικό λογάται.

    Εις τσι δέκα μεγαλώνει

    και τον κόσμο καμαρώνει.

    Στσ' είκοσ' είναι γλεντιστής

    και καλός ξεφαντωτής,

    Στσι τριάντα 'ν' αντρειωμένος. . .

    και πάει λέγοντας, δεκαετία δεκαετία, ως τα εκατό.1

    Στη δεύτερη περίπτωση καθορίζεται η οριακή ηλικία ερωτικής ωριμότητας της κόρης:

    1. A. Jeannaraki, Άσματα Κρητικά, Λιψία 1876, σ. 160. Ο Βασίλειος Λαούρδας, «Αι ηλικίαι της ζωής του ανθρώπου κατά τον Σόλωνα και κατά την δημώδη νεοελληνικήν παράδοσιν». Πρακτικά της Ακαδημίας Αθηνών, τ. 21 (1946), Αθήνα 1950, σ.257 - 263, χρησιμοποιεί αυτήν ακριβώς την παραλλαγή προκειμένου να την συγκρίνει με ανάλογο ποίημα του Σόλωνα· προσθέτει συνάμα άλλες παραλλαγές και σχετικές παροιμίες — υλικό χρήσιμο για το θέμα μας.

    Α 13