Συγγραφέας:Διεθνές Συμπόσιο
 
Τίτλος:Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:1
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Συντελεστές:Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού
 
Έτος έκδοσης:1986
 
Σελίδες:725
 
Αριθμός τόμων:2 τόμοι
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Βιβλιογραφία
 
Διεθνή Συμπόσια
 
Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Μαθητεία και εργασία
 
Νεανικά έντυπα
 
Νεανικές οργανώσεις
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ευρώπη
 
Χρονική κάλυψη:Μεσαίωνας-20ός αιώνας
 
Περίληψη:Το βιβλίο αυτό περιέχει τα πρακτικά του πρώτου επιστημονικού συμποσίου που διοργάνωσε η επιτροπή του ΙΑΕΝ σε συνεργασία με την Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού. Το συμπόσιο, με θέμα «Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας», έγινε στο αμφιθέατρο του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών από τη 1 έως τις 5 Οκτωβρίου 1984.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 28.86 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 115-134 από: 730
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/115.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Η «ΟΙΚΟΔΟΜΗΣΗ» ΤΗΣ ΝΕΟΤΗΤΑΣ:

ΜΙΑ ΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΚΗ ΠΡΟΟΠΤΙΚΗ

UGO FABIETTI

Οι εθνολόγοι, οι ειδικοί στις μη ευρωπαϊκές κοινωνίες, σπάνια αντιμετώπισαν ευθέως την έννοια της νεότητας. Πράγματι, περιορίστηκαν να την αναφέρουν σε σχέση με άλλες έννοιες, κυρίως αυτές της παιδικής ή της γεροντικής ηλικίας, έννοιες πιο πρόσφορες ίσως για χαρακτηρισμούς γεγονότων ή κοινωνικών διαδικασιών, που συνιστούν, από την αρχή της κλασικής εποχής της Ανθρωπολογίας, μερικά από τα θέματα, τα οποία κατ' εξοχήν εξαρτώνται από αυτήν. Είναι ακριβώς η περίπτωση της μελέτης των «μεταβατικών» θεσμών, που σημαδεύουν τους σταθμούς της ιδιωτικής ζωής, ως προς τις νόρμες και τους κώδικες της κοινωνικής συμπεριφοράς,1 ή, αργότερα όμως, των συστημάτων ταξινόμησης του πληθυσμού κατά ομάδες ηλικίας, χαρακτηριστικό φαινόμενο ορισμένων αγροτοποιμενικών κοινωνιών της Αφρικής. Πιο πρόσφατα, η έννοια της νεότητας αναφέρθηκε ρητά ως προς τη διαδικασία αναπαραγωγής της κοινωνίας: πρόκειται για την προβληματική που προέρχεται από μελέτες που έγιναν κατά την δεκαετία του '60, και που επιχείρησαν να ερμηνεύσουν μερικές κοινωνικο-οικονομικές δυναμικές, χαρακτηριστικές ορισμένων «παραδοσιακών» κοινωνιών, οι οποίες εισήλθαν στην καπιταλιστική σφαίρα της παραγωγής και της ανταλλαγής.2 Στην πραγματικότητα, μπορούμε να πούμε ότι η έννοια της νεότητας κατέχει στην εργασία των εθνολόγων, μια υπολειμματική θέση· ωστόσο, όλες οι προσεγγίσεις που υπομνήσαμε

1. Arnold Van Gennep, Les rites de passage, Παρίσι, Nourry, 19O9.

2. Επιλέγω: Claude Meillassoux, «Essai d'interprétation du phénomène économique dans les sociétés traditionnelles d'autosubsistance». Cahiers d'Études Africaines, τ. 4, I960· του ίδιου, Anthropologie économique des Gouro de la Côte d'Ivoire, Παρίσι, Mouton, 1964· Pierre-Philippe Rey, Colonialisme, néo-colonialisme et transition au capitalisme, Παρίσι, Maspero, 1965.

Σελ. 115
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/116.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

πιο πάνω, εισάγουν μία έννοια προικισμένη με ένα πολύ ευρύ σημασιολογικό φάσμα.

Η έννοια της νεότητας είναι μια σχετική έννοια, αφού αποκτά, συχνά, σημασία σε συνδυασμό με άλλες έννοιες. Και αν, ωστόσο, αποδεχθούμε αυτή την κοινότυπη αλήθεια, παραμένει πάντα το πρόβλημα της γνώσης των εννοιολογικών καθορισμών που την κάνουν χρηστική έννοια είτε για τον εθνολόγο, είτε για τις ομάδες που την αναφέρουν στο πεδίο των κοινωνικών αναπαραστάσεων. Αναμφίβολα, υπάρχουν κοινωνίες στις οποίες η «έννοια της νεότητας» δεν είναι συγκρίσιμη με την δική μας. Εκεί που οι ηλικιακές ομάδες λειτουργούν ως συστήματα στρατολόγησης και ταξινόμησης των ατόμων, η έννοια του «νέου» δεν υφίσταται· αυτοί τους οποίους θα αποκαλέσουμε πρόθυμα, αλλά και κάπως αυθαίρετα νέους, προσδιορίζονται με άλλους χαρακτηρισμούς, όπως: «όσοι δεν έχουν σύζυγο», «όσοι δεν έχουν ακόμη παιδιά», «όσοι δεν έχουν περάσει ορισμένες ιεροτελεστίες μύησης», κλπ. Αυτό δεν εμποδίζει τους εθνολόγους να χρησιμοποιούν, αναφερόμενοι στις κοινωνίες αυτές, την «έννοια της νεότητας» για να προσδιορίσουν την κατάσταση των ατόμων, τα οποία, για πολλές αιτίες, οι οποίες σπανίως έχουν σχέση με την βιολογική ηλικία, δεν ασκούν δικαιώματα στα μέσα της κοινωνικής αναπαραγωγής, είτε αυτά είναι υλικά (ζώα, γη, γυναίκες), είτε είναι συμβολικά (εσωτερικές γνώσεις, τελετουργικοί εορτασμοί κλπ.). Αρκεί πράγματι, να συγκρίνουμε τη νεότητα των άλλων με την δική μας, για να αντιληφθούμε τεράστιες διαφορές ανάμεσα στις παραστάσεις που βρίσκονται στην ρίζα των αντίστοιχων νοηματικών συλλήψεων.

Στην πραγματικότητα, οι θεσμικές και συμβολικές παράμετροι, στις οποίες αναφερόμαστε στις διάφορες περιπτώσεις, διαφέρουν πολύ μεταξύ τους. Για παράδειγμα, ξέρουμε καλά ότι στις σύγχρονες βιομηχανικές κοινωνίες, η ενηλικίωση παρέχει στο άτομο όλα τα προβλεπόμενα από το νόμο θεμελιώδη δικαιώματα, δεν αρκεί όμως η ενηλικίωση για να μη θεωρείται κανείς πια νέος. Θα επανέλθω στις διαφορές ανάμεσα στις κοινωνίες που απασχολούν τους εθνολόγους, και την δική μας, παρόλο που αυτή η αντιμετώπιση απαιτεί μία διευκρίνηση: Εδώ αντιπαραθέτω τις άλλες κοινωνίες με την δική μας, όχι επειδή πιστεύω πως οι πρώτες κατέχουν «μαζικά», χαρακτηριστικά μη διαφοροποιημένα αλλά επειδή νομίζω ότι μπορώ να αποσαφηνίσω καλύτερα ορισμένες πλευρές της δικής μας αντίληψης για τη νεότητα.

Για την ώρα, θα ήθελα να υπογραμμίσω άλλες χαρακτηριστικές όψεις της σύνθεσης της έννοιας αυτής, τις οποίες θεωρώ πολύ σημαντικές. Είναι αρκετά πιθανό ότι σε όλες τις κοινωνίες, η έννοια της νεότητας, αν και διαφέρει στον τρόπο με τον οποίο η καθεμιά από αυτές την αντιλαμβάνεται, αποτελεί μέρος της διανοητικής κληρονομιάς. Οι παράγοντες που τη συνιστούν στις διάφορες κοινωνίες, έχουν θεσμική και συμβολική φύση και ενοφθαλμίζονται, τουλάχιστον

Σελ. 116
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/117.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

υπό το πρίσμα μιας γλωσσολογικής οπτικής, σε βιολογικά δεδομένα. Είναι πράγματι η διαδοχή των ατόμων, η γέννησή τους και ο θάνατός τους που συνιστούν το θεμελιώδες γεγονός προς το οποίο στρέφεται ο στοχασμός των ανθρώπων. Αυτοί γνωρίζουν πως μόνο οι θεοί (και καμιά φορά οι ήρωες) διαφεύγουν από την αναπόφευκτη μοίρα του θανάτου, και πως η ύπαρξη του ατόμου συμπίπτει με τον δρόμο που οδηγεί από την μια άκρη της ζωής στην άλλη. Οι άνθρωποι οι οποίοι, όπως γνωρίζετε, ενεργούν με διανοήματα που τους επιτρέπουν να συγκαλύπτουν το συνεχές και έτσι να το ελέγχουν, υποδιαιρούν την ροή της ζωής, σε μια σειρά από κλάσματα των οποίων ο προσδιορισμός καθιστά φανερές κεκτημένες ιδέες και πράξεις βιωμένες από τις διάφορες κοινωνίες. Το γεγονός ότι αυτά τα κλάσματα αποτελούν μέρος ενός πράγματος με αρχή και τέλος, τα καθιστά στιγμές, σταθμούς ή, για να ακριβολογήσουμε, ηλικίες. Εάν οι ηλικίες της ζωής των ατόμων προσδιορίζονται με βάση αυτού του τύπου την διανοητική επεξεργασία, η μετάβαση από την μια ηλικία στην άλλη σηματοδοτείται από ιεροτελεστίες ή ειδικές τελετές, στις οποίες αποδίδεται μια ιδιαίτερη κοινωνική σημασία. Πράγματι, κανείς δεν γεννιέται, μεγαλώνει και πεθαίνει χωρίς να το γνωρίζει η κοινωνία.

Παρ' όλο που οι κοινωνίες ποικίλλουν μέσα στον χώρο και στον χρόνο, θέτουν πάντα και παντού το ίδιο πρόβλημα: τον προσδιορισμό μιας συγκεκριμένης ηλικίας στην βάση λειτουργικών δραστηριοτήτων για την αναπαραγωγή τους ή συμβιβάσιμων με αυτήν. Εξάλλου, όπως κάθε τι που σχετίζεται με τον ορισμό του κοινωνικού ατόμου, έτσι και ο προσδιορισμός της ηλικίας παραπέμπει τουλάχιστον εν μέρει στην έννοια του προσώπου, Η έννοια αυτή, σε καμιά κοινωνία δεν είναι η ίδια για όλα τα άτομα. Εκτός από μερικές συνιστώσες του προσώπου, οι οποίες σε ορισμένες κοινωνίες που μελετούν οι εθνολόγοι, προσδιορίζονται από τη στιγμή της γέννησης (σημεία συνδεόμενα με τον τοκετό, το φύλο. . . ) ή μπορούν να του αποδοθούν, ανάλογα με το αν το άτομο ανήκει σε μια συγγενική ομάδα ή σε μία άλλη (genre de "âmes", ιδιαίτερες δεξιότητες), βρίσκονται συχνά συνιστώσες που αποκτούνται όσο το άτομο προχωρεί στην κλίμακα των ηλικιών, οι οποίες θεωρούνται ταυτόχρονα ως βιολογικοί και κοινωνικοί σταθμοί. Πράγματι τα θεσμικά προνόμια τα οποία αποκτούν τα άτομα, τη στιγμή της μετάβασης από τη μια ηλικία στην άλλη, ανάγονται συχνά σε έννοιες, ως συνιστώσες οι οποίες προστίθενται σ' εκείνες που διατηρεί ήδη το συγκεκριμένο άτομο, ή που τις αντικαθιστούν.

Εξάλλου η "έννοια" της νεότητας παραπέμπει στο κλάσμα εκείνο της ζωής ενός ατόμου που λειτουργεί ως όριο ανάμεσα στην παιδική ηλικία και την ωριμότητα. Με την ιδιότητά της αυτή, σημαδεύει μια φάση της ζωής που χαρακτηρίζεται, στο κοινωνικό επίπεδο, από κατακτήσεις "ανώτερες" από αυτές της παιδικής ηλικίας, μια και αυτή η τελευταία θεωρείται "ατελής" σε σχέση με την ηλικία που ακολουθεί. Ακόμα και o μεταβιομηχανικός πολιτισμός

Σελ. 117
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/118.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

που μυθοποίησε τη νεότητα (και που σχεδόν εξόρισε την λέξη «γηρατειά» από το λεξιλόγιό του), χαρακτηρίζει αυτή την ηλικία σαν μια στιγμή της ζωής, κατά την οποία δεν μπορεί να ελπίζει κανείς ότι είναι δυνατόν να εξασφαλίσει ορισμένα δικαιώματα. Η παγκόσμια αντιμετώπιση της νεότητας ως ηλικίας-ορίου ωθεί τους ανθρώπους να την θεωρούν κατάσταση κοινωνικά αμφιλεγόμενη και αντιφατική. Αυτή η αμφισημία, σε κάθε κοινωνία, αντανακλάται στο γεγονός ότι, μόνη από όλες τις ηλικίες της ζωής, η νεότητα, σημαδεύεται από θεσμούς που υπογραμμίζουν την έναρξη και το τέλος της, Η παιδική ηλικία έχει τελετουργίες εξόδου, αλλά δεν έχει αληθινές τελετουργίες εισόδου, δοθέντος του ότι και αν ακόμα υπάρχουν, πρόκειται για τελετουργίες γέννησης που σημαδεύουν κυρίως την είσοδο του ατόμου στον κόσμο των ζωντανών και της κοινωνίας. Απ' την άλλη μεριά, οι ιεροτελεστίες οι οποίες σημαδεύουν την είσοδο στην ώριμη ηλικία, η οποία χαρακτηρίζεται από την απόκτηση της ιδιότητας του ενήλικου, υποδηλώνουν με την τελετουργική φαινομενολογία τους, όχι τόσο την είσοδο στην επόμενη ηλικία, όσο την έξοδο από τη νεότητα, ενώ οι τελετουργίες εξόδου από την ωριμότητα συμπίπτουν με εκείνες του θανάτου, μέσα από τις οποίες, το άτομο συναντά την κοινότητα των νεκρών, οπότε αποκτά συχνά μια καινούργια εξουσία, εκείνη των προγόνων.

Αυτή η διπλή τελετουργία αφορά, επομένως, μόνο τη νεότητα. Είπαμε πως αυτό το γεγονός εξηγεί την αμφισημία της νεότητας ως ηλικίας-ορίου. Όμως, η αμφισημία αυτή πηγάζει όχι τόσο από το γεγονός ότι η νεότητα είναι η κεντρική φάση της ζωής (μετά την παιδική και πριν από την ώριμη ηλικία) όσο από το γεγονός ότι η νεότητα είναι πάντοτε μια αρκετά ρευστή κατηγορία που χρησιμεύει για να προσδιορίσουμε άτομα με φυσικές και διανοητικές ιδιότητες συχνά πολύ διαφορετικές, δηλαδή άτομα με βιολογικές ηλικίες πολύ διαφοροποιημένες. Πράγματι, αν πρόκειται για μια φάση της ζωής, την οποία κάθε κοινωνία προσπαθεί να χαρακτηρίζει ως ατελή σε σχέση με κοινωνικά θεμελιώδεις και δικαιικές παραμέτρους, παραμένει ωστόσο το γεγονός ότι ως έννοια-κατηγορία συγκεντρώνει άτομα ανάμεσα στα οποία βρίσκονται ορισμένα που θα είχαν την δυνατότητα να φτάσουν στα υλικά και συμβολικά μέσα της κοινωνικής αναπαραγωγής. Αυτό ισχύει για όλες τις κοινωνίες όπου η απόκτηση των προνομίων της ώριμης ηλικίας επικυρώνεται από γεγονότα τελετουργικά (οράματα υπερφυσικών όντων, πραγμάτωση κάποιου επικίνδυνου εγχειρήματος, εορτασμός ειδικών τελετών), αλλά και για τις καταναλωτικές κοινωνίες όπου, παρά την ιδεολογία της μυθοποίησης της νεότητας που τις χαρακτηρίζει, η υποψία ακολουθεί αυτούς που επειδή θεωρούνται «νέοι», επικρίνονται ότι δεν έχουν αρκετή πείρα.

Ωστόσο, η διαφορά είναι μεγάλη και για να την κάνουμε πιο συγκεκριμένη και πιο αντιληπτή πρέπει να εξετάσουμε το κεντρικό γεγονός που χαρακτηρίζει την μετάβαση από τη μια ηλικία στην άλλη και που επικυρώνει την, στενά συνδεδεμένη

Σελ. 118
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/119.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

μαζί της, απόκτηση των κοινωνικών προνομιών: τη μύηση. Οι τελετουργίες της μύησης δεν συμπίπτουν απλά με τους θεσμούς που επικυρώνουν τη μετάβαση ενός ατόμου ή μιας ομάδας από τη μια ηλικία στην άλλη, αλλά επεκτείνονται σε ένα φάσμα πολύ πιο ευρύ, το οποίο περιλαμβάνει, για παράδειγμα, τη μύηση στις μυστικιστικές ομάδες, στις μαγικές γνώσεις, στα θεία, κλπ.). Εξάλλου, θα πρέπει να ξεκινούμε από το γεγονός ότι όλες οι ιεροτελεστίες μύησης ανακαλούν τα θεμελιώδη γεγονότα πάνω στα οποία ασκείται η σκέψη κάθε κοινωνίας: την εξουσία και το θάνατο. Όπως είπε ένας από τους συγχρόνους ανθρωπολόγους, τους πιο ευαισθητοποιημένους σ' αυτό το θέμα, "από τη στοιχειωδέστερη ως την πιο απόλυτη μορφή εξουσίας πάνω στους άλλους, από τη μύηση ως την ενθρόνιση, όλες οι τελετουργίες θέτουν επί σκηνής ένα πέρασμα από το θάνατο, που εμφανίζεται σαν βασική προϋπόθεση για την πρόσβαση στην εξουσία".3 Εξουσία και θάνατος θα ήταν στενά συνδεδεμένα μεταξύ τους γιατί, όπως λέει και o M. Augé: "O θάνατος είναι το απόλυτο του ατόμου, και το άτομο προσδιορίζει το όριο της εξουσίας. Εάν η εξουσία θέλει να υπερβεί την ατομική διάσταση (σχετικοποίηση διά του θανάτου) στο μέτρο ακριβώς του "προσωπικού" και "απόλυτου" χαρακτήρα του, πρέπει να αντιμετωπίσει το θάνατο και να τον υπερβεί".4

Εξάλλου είναι σημαντικό να παρατηρήσουμε πως ο συμβολικός θάνατος των νέων σημαδεύει πολύ συχνά, στις τελετές μύησης, την είσοδό τους στην ώριμη ηλικία. Το νόημα είναι ότι εάν η γνώση του θανάτου μέσα από την τελετουργική αναπαράσταση αποτελεί την προϋπόθεση για την είσοδο στην ώριμη ηλικία, είναι γιατί η μετάβαση σ' ένα ανώτερο κοινωνικό καθεστώς -αυτό του ώριμου- συμπίπτει με την απόκτηση νέων κοινωνικών εξουσιών. Αυτές οι εξουσίες έχουν κυρίως να κάνουν, όπως έχουμε ήδη πει, με την διαχείριση των μέσων παραγωγής (γη, ζώα) και τη φυσική (γυναίκες) και συμβολική (εσωτερικές γνώσεις) αναπαραγωγή. Σ' αυτές τις κοινωνίες λοιπόν για να φτάσει κανείς στην εξουσία, πρέπει να πεθάνει συμβολικά, και να συνειδητοποιήσει μέσ' απ' αυτή την εμπειρία του θανάτου, πως η εξουσία είναι πάντα παρούσα, ενώ, ταυτόχρονα, η ίδια αυτή εξουσία δεν είναι προσιτή για όλο τον κόσμο. Η μύηση είναι επομένως εκείνη που θεμελιώνει συμβολικά την πρόσβαση στην εξουσία, ενώ ταυτόχρονα επιτρέπει να δικαιωθεί ιδεολογικά ο αποκλεισμός -αποκλεισμός προσωρινός εξάλλου- ορισμένων ατόμων, που θα είχαν ήδη τις φυσικές και διανοητικές ικανότητες για να συμμετάσχουν και αυτοί στην άσκησή της. Αυτά τα άτομα παραμένουν έτσι στην κατηγορία των "νέων", μέσω ενός κοινωνιολογικού τεχνάσματος που αγνοεί την βιολογική ηλικία.

3. Marc Augé, Pouvoirs de vie, pouvoirs de mort, Παρίσι, Flammarion, 1977, σ. 20.

4. ό.π.

Σελ. 119
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/120.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Εάν στρέψουμε τώρα την προσοχή μας στα κοινωνικά σχήματα της σύγχρονης Δύσης, που προέρχονται από την ανάπτυξη του εμπορευματικού καπιταλισμού, παρατηρούμε ότι, όχι μόνο η είσοδος5 και η έξοδος από τη νεότητα δεν είναι τελετουργικά γεγονότα (το ίδιο θα μπορούσε να ειπωθεί και για πολλές από τις κοινωνίες που μελετούν οι εθνολόγοι), αλλά ότι, η έννοια της νεότητας θεμελιώνεται (ή αποκτά) μια σειρά αποχρώσεων που την αποστερούν από καλά καθορισμένες θεσμικές αναφορές. Βεβαίως, υπάρχουν γι' αυτό πολλές αιτίες, τις οποίες δεν τολμώ καν να υπαινιχθώ. Θα ήθελα όμως να τονίσω μια απ' αυτές που μου φαίνεται ότι συνιστά την πιο χαρακτηριστική διαφορά, σε σχέση με τις κοινωνίες όπου η νεότητα είναι μια περίοδος της ζωής που χαρακτηρίζεται από απόλυτα καθορισμένες τελετουργίες. Πρόκειται για το φαινόμενο της κατανάλωσης, ως πράξη και ιδεολογία των σύγχρονων βιομηχανικών κοινωνιών.

Χαρακτηριστική αυτού του τύπου κοινωνιών είναι η σχέση, που θα μπορούσε να ορισθεί ως σχέση "χωρίς διαμεσολάβηση" στο κοινωνικό επίπεδο, ανάμεσα στα άτομα και στα αντικείμενα που καταναλώνουν. Με άλλα λόγια δεν είναι το κοινωνικό καθεστώς ενός ατόμου που του επιτρέπει να φτάνει σε καταναλωτικά αγαθά, αλλά αντίθετα η πρόσβαση σε αυτά είναι που προσδιορίζει το -πολύ συχνά "φαντασιακό"- κοινωνικό καθεστώς που τον χαρακτηρίζει. Λέω "συχνά φαντασιακό" γιατί είναι ίδιο της βιομηχανικής παραγωγής να παρουσιάζει αντικείμενα σχεδόν όμοια στη μορφή, αλλά άνισα ως προς την ποιότητα, με αποτέλεσμα οι πρακτικές της κατανάλωσης να παράγουν μια ιδεολογία -και μια αυταπάτη- κοινωνικής ισότητας "προς τα πάνω".

"Η σχέση που προκύπτει ανάμεσα στο άτομο και στο κοινωνικό, εμφανίζεται έτσι ιδιωτικοποιημένη και δίνει αφορμή για μορφές κοινωνικοποίησης που βασίζονται στην αίσθηση ότι όλοι έχουν τη δύναμη να φτάσουν -σχεδόν εξίσου- σε ό,τι οι κώδικες της διαφήμισης παρουσιάζουν σαν προσιτό. Αυτή η δυναμική είναι νομίζω στο επίκεντρο αυτού που στις αναπτυγμένες βιομηχανικές κοινωνίες, εννοούμε με τον όρο "νεότητα". Οπωσδήποτε, αυτή η "δυναμική", δεν είναι αποκλειστικά χαρακτηριστικό των ατόμων που γενικά θεωρούνται "νέοι". Αγγίζει ακόμα και τα "παιδιά", διά μέσου των γονιών τους. Και πάντως, προσδιορίζει, υλικά και συμβολικά, την είσοδο των ατόμων σ' αυτή την φάση ζωής με τον αρκετά παράδοξο σκοπό να παρατείνει τη μονιμότητα τους εκεί.

Αυτή η πρακτική της κατανάλωσης μπορεί να θεωρηθεί στις αναπτυγμένες βιομηχανικές κοινωνίες, υποκατάστατο της μύησης και, ταυτόχρονα, άρνησή της. Η πρόσβαση σε "καλά για κατανάλωση" αντικείμενα, είναι πράγματι

5. Philippe Ariès, "Generazioni" στην Enciclopedia, τ. 6, Τορίνο, Einaudi 1979, σ. 561.

Σελ. 120
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/121.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

η συμπεριφορά που, σε κοινωνικό επίπεδο, προσδιορίζει, σε μεγάλο· ποσοστό, το καθεστώς του "νέου" (ας σκεφτούμε την αγορά των μουσικών "gadgets", του ντύσιμου "casual", των μηχανικών οχημάτων, των "softdrinks" αμερικανικής εισαγωγής, και τους σχετικούς κώδικες της διαφήμισής τους) σε αντίθεση με ό,τι συμβαίνει στις περισσότερες κοινωνίες που μελετούν οι εθνολόγοι, όπου η πρόσβαση σ' ένα "corpus" γνώσεων χωρίζει τους "νέους" από τα "παιδιά". Είναι ακόμα η ιδεολογία και η πρακτική της κατανάλωσης που συντελούν, κατά παράδοξο τρόπο, στην παράταση της νεότητας πέρα από τα όρια της βιολογικής ηλικίας του ατόμου.

Η διαφήμιση που μας επιβάλλεται καθημερινά στην τηλεόραση και στους δρόμους μάς προτείνει ένα πρότυπο κατανάλωσης που συχνά απευθύνεται στη νεότητα, η οποία, σ' αυτό το πλαίσιο εμφανίζεται σαν κατάσταση στην οποία πρέπει να φθάσει κανείς υιοθετώντας το προτεινόμενο πρότυπο και ταυτόχρονα σαν προϋπόθεση για την εφαρμογή του ιδίου πρότυπου. Για παράδειγμα, τα "σπορ" που μόλις πριν είκοσι χρόνια απευθύνονται στους προνομιούχους, έχουν γίνει τώρα μαζικά: τέννις, σκι ή οι σύγχρονες "τεχνικές συντήρησης του σώματος" από το "footing" ως τα διάφορα είδη γυμναστικής. Αυτά τα μαζικά σπορ έχασαν τη διάσταση του αγωνίσματος (που μετατράπηκε σε επιθετικότητα και μεταφέρθηκε μέσα στο στάδιο -νέα "αρένα"- όπου έρχονται αντιμέτωποι οι μονομάχοι της Κυριακής) για να αποκτήσουν μια άλλη, αυτή της κοινωνικοποίησης μέσα από την κοινή αλλά και την προσωπική, χρήση των αντικειμένων άθλησης των οποίων η κατοχή συνιστά το σπουδαιότερο στοιχείο της εικόνας που έχουν οι άνθρωποι για την άσκηση ενός σπορ. Άλλωστε τι μπορεί να ανακαλέσει καλύτερα την ιδέα της νεότητας παρά τα σπορ;

Αυτό το καταναλωτικό πρότυπο, χαρακτηριστικό κάθε βιομηχανικής κοινωνίας (γιατί, τουλάχιστον σε ιδανικό επίπεδο, ανήκει σε κοινωνικούς σχηματισμούς με διαφορετικούς ιδεολογικούς προσανατολισμούς) φαίνεται να έχει, πράγματι, την απολύτως υπερφυσική ιδιότητα να παρατείνει τη διάρκεια της νεότητας ενάντια σε κάθε βιολογική πραγματικότητα. Ο Philippe Ariès παρατήρησε την εμφάνιση, στους κοινωνικούς σχηματισμούς της βιομηχανικής Δύσης, "μιας πολυάριθμης ηλικιακής ομάδας στην οποία έφηβοι που είναι ακόμα παιδιά ανακατεύονται με άλλους που είναι ήδη μεγάλοι". Ακόμα ότι "υπήρχε μια εποχή που ο νέος αναζητούσε τη συντροφιά του ενηλίκου, ή του μεγαλύτερου, που ήταν σε θέση να τον βγάλει από την εφηβεία του και, με τον συγχρωτισμό, να τον φέρει στον κόσμο των ενηλίκων. Σήμερα, μια τέτοια προαγωγή όχι μόνο δεν επιζητείται αλλά αντίθετα απωθεί, και μάλλον οι ενήλικοι είναι εκείνοι που μιμούνται τους έφηβους".6 Εξάλλου, αυτά τα φαινόμενα

6. Ariès, ό.π., σ. 562.

Σελ. 121
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/122.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

που συντείνουν σε μια συμπίεση των γενεών έχουν σχέση, όπως λέει o ίδιος ο Philippe Ariès, με το πρότυπο της μη μεταβίβασης των "αξιών" μεταξύ των γονιών και των σημερινών νέων. Δημιουργείται έτσι θα μπορούσε να πει κανείς ένα παιδαγωγικό κενό στο οποίο παρεισφρέουν οι κώδικες των μέσων επικοινωνίας με αποτέλεσμα: να ισοπεδώνουν τις εκφραστικές διαφορές (γλωσσικές και συμπεριφοράς) ανάμεσα σε άτομα που ήταν πριν χωρισμένα σε κατηγορίες μαθητείας σχολικού ή επαγγελματικού τύπου, βασισμένες πάνω στην διαφορά ηλικίας.

Θα προσθέσουμε επίσης σ' αυτά τα φαινόμενα που βρίσκονται στην αφετηρία αυτής της συμπίεσης των γενεών, το πρότυπο κατανάλωσης που συνιστά το κύριο σύστημα αναγνώρισης, με την πραγματική εγελιανή έννοια της λέξης, των υποκειμένων τα οποία εξατομικεύονται επί και διά της αγοράς. Είπα ότι αυτό το πρότυπο ενεργεί, όσον αφορά τη σύσταση της κοινωνικής αναπαράστασης της τάξης των νέων, σαν υποκατάστατο της μύησης, αντιπροσωπεύοντας όμως ταυτόχρονα και την άρνησή της. Ως θεσμός μετάβασης, η μύηση συγκεκριμενοποιείται με μια σειρά δοκιμασίες, που εισάγουν τη διάσταση του φυσικού πόνου, του ψυχικού στρες και του συμβολικού θανάτου, δοκιμασίες τις οποίες ο μυημένος, είτε είναι παιδί που γίνεται "νέος" είτε νέος που γίνεται "ενήλικος", οφείλει να αντιμετωπίσει, προκειμένου να αποκτήσει πρόσβαση σε ανώτερες κοινωνικές εξουσίες. Στις καταναλωτικές κοινωνίες η διάσταση της τελετουργικής δοκιμασίας εξαφανίζεται παραχωρώντας τη θέση της στην τελετουργία της μαζικής κατανάλωσης. Παρόλο που πρόκειται για μια μαζική συμπεριφορά, η τελετουργία αυτή δεν είναι ομαδική παρά μόνο έμμεσα, αφού το καταναλωτικό πρότυπο ενεργοποιεί, όπως είπαμε, μια αποκλειστικά προσωπική σχέση ανάμεσα στο υποκείμενο και στο αντικείμενο. Πράγματι, η ομαδική διάσταση της τελετουργίας της κατανάλωσης αναδύεται μετά, όταν τα υποκείμενα, έχοντας αποκτήσει πρόσβαση στα αντικείμενα, αναγνωρίζονται μεταξύ τους διά μέσου των σημείων που αντιπροσωπεύουν τα αντικείμενα.

Με την εξαφάνιση της δοκιμαστικής φύσης της, και της ομαδικής διάστασής της η μύηση εξαφανίζεται επίσης για να υποκατασταθεί από ένα πολύ διαφορετικό μυητικό κώδικα. To ενδιαφέρον, σ' αυτόν το μυητικό κώδικα που χαρακτηρίζεται από την κατανάλωση, συνίσταται στον αποκλεισμό του συμβολικού θανάτου και του πόνου, ως εμπειρίες απαραίτητες για την απόκτηση μιας ανώτερης κοινωνικής θέσης. Στη διαδικασία κατανάλωσης, οι άνθρωποι δεν πεθαίνουν, ακριβώς γιατί υπάρχουν τα αντικείμενα, μεταφορά της κοινωνικής εξουσίας, που πεθαίνουν. Θα μπορούσαμε να αναρωτηθούμε εάν ο μύθος της νεότητας που χτίζουν οι κοινωνίες μας, και μέσω ενός συγκεκριμένου πρότυπου κατανάλωσης, δεν επιδέχεται καμιά συσχέτιση με την μετατόπιση του θανάτου στο επίπεδο της ομαδικής συνείδησης, φαινόμενο που φαίνεται τυπικό

Σελ. 122
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/123.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

στις κοινωνίες αυτές, και που βασίζεται στην αίσθηση της παντοδυναμίας (συχνά καταστρεπτικής) που τις χαρακτηρίζει.7

Πρόκειται μόνο για ένα άλλο στοιχείο διαφοροποίησης ανάμεσα στις πολυάριθμες κοινωνίες που απασχολούν τους εθνολόγους και τις σημερινές καταναλωτικές κοινωνίες, τουλάχιστον, σε ό,τι αφορά το περιεχόμενο και την κοινωνική αναφορά της έννοιας της νεότητας. Αλλά η πιο αξιοπαρατήρητη διαφορά μεταξύ τους, ίσως να είναι το γεγονός ότι οι πρώτες προκειμένου να ελέγχουν την πρόσβαση στις κοινωνικές εξουσίες κρατούν συχνά τα άτομα στην κατάσταση του "νέου", εμποδίζοντάς τα να βγουν απ' αυτήν διά της μύησης, ενώ οι δεύτερες προσπαθούν να επαναφέρουν τα άτομα στη νεότητα με καταναλωτικές πρακτικές, οι οποίες συνιστούν έναν απατηλό τρόπο διαφυγής από τα γηρατειά και το θάνατο. Ο τρόπος με τον οποίο οι κοινωνίες "χτίζουν" την έννοια της "νεότητας" είναι από αυτή την άποψη ένα απ' εκείνα τα κοινωνικά γεγονότα που οι εθνολόγοι από τον Κ. Mauss, και στο εξής, θα χαρακτήριζαν "συνολικά", και των οποίων η ανάλυση παραπέμπει σε άλλες όψεις της κοινωνίας για την οποία γίνεται λόγος και από εκεί, ίσως, στη βασική τους έμπνευση.

Μετάφραση: Anne Guilliot

7. Fulvio Papi, "La morte e il simbolico, una tragedia borghese". Materiali Filosofici, τ. 3, 1980.

Σελ. 123
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/124.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 124
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/125.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΕΛΛΗΝΙΚΕΣ ΦΥΛΑΚΕΣ ΑΝΗΛΙΚΩΝ

Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥ ΘΕΣΜΟΥ (1924 - 1982)

ΚΑΤΕΡΙΝΑ ΜΑΡΙΝΑΚΗ-ΒΑΣΙΛΕΙΑΔΗ

Με την εισήγηση αυτή γίνεται προσπάθεια καθορισμού των ζητημάτων που προβάλλουν από την εξέταση του θεσμού των φυλακών ανηλίκων στην εξέλιξή του. Η πλήρης μελέτη της εξέλιξης του θεσμού είναι το αντικείμενο έρευνας με το ίδιο θέμα και με πηγές βιβλιογραφικές και αρχειακές των φυλακών. Μια και η επεξεργασία των αρχείων αρχίζει αυτές τις μέρες, η τωρινή εισήγηση έχει κατ' ανάγκην χαρακτήρα γενικής προσέγγισης.

Σημασία έχει ν' αναφερθεί ότι οι φυλακές ανηλίκων ονομάζονται σωφρονιστικά καταστήματα. Αυτή η ονομασία υποθέτουμε ότι καθόριζε και καθορίζει σε μέγιστο βαθμό και το ρόλο τους. Οι πρώτες φυλακές ειδικά για ανήλικους ιδρύθηκαν στην Αθήνα το 1896 (Εφηβείο Αβέρωφ). Αξιοπρόσεχτο είναι το γεγονός ότι στα χρόνια από 1855 μέχρι 1900 περίπου έχουν μετακληθεί διαδοχικά διάφοροι ειδικοί από το εξωτερικό, όπως o Stevenson και o Barthes για να σχεδιάσουν την οργάνωση των ελληνικών φυλακών. Το γεγονός αυτό δηλώνει για τον παρατηρητή το ενδιαφέρον του κράτους για τα σωφρονιστικά πράγματα. Κι όμως οι απόψεις όλων των ειδικών χωρίς εξαίρεση αγνοήθηκαν, είτε σαν ξεπερασμένες στην αυστηρότητά τους είτε σαν υπερβολικά φιλελεύθερες για την ελληνική πραγματικότητα. Παράλληλα αγνοήθηκαν κι όλοι οι Έλληνες επιστήμονες που είχαν άμεση επαφή με τα πράγματα.

Οι αναφορές από εκείνη την εποχή περιγράφουν την κατάσταση των φυλακών από άποψη διαβίωσης σαν τραγική. Μπορούμε σχηματικά να πούμε ότι μέχρι τις αρχές του 20ού αιώνα οι φυλακές δε φαίνεται να εφαρμόζουν άλλα σωφρονιστικά μέτρα πέρα από τη στέρηση της ελευθερίας.

Από το 1911 και μέχρι το 1924 αρχίζει νομοθετική πρόβλεψη για εγκαταλειμμένους ανήλικους και αγροτικές φυλακές. Αυτή η χρονική περίοδος μπορεί

Σελ. 125
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/126.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

να χαρακτηρισθεί σαν εναρκτήρια της ουσιαστικότερης ενασχόλησης του κράτους με τα σωφρονιστικά θέματα.

Το 1924 ιδρύεται το αγροτικό σωφρονιστικό κατάστημα της Κασσαβέτειας στο Βόλο, στην κωμόπολη Αλμυρού. Μέχρι σήμερα είναι το μόνο σ' ολόκληρη την Ελλάδα που λειτουργεί μόνο για ανήλικους, γι' αυτό είναι και το αντικείμενο της αρχειακής έρευνας που προαναφέρθηκε.

Ένα αρκετά γενικό αλλά πολύ καθοριστικό χαρακτηριστικό για τη διαμόρφωση του θεσμού των φυλακών ανηλίκων είναι ότι κύρια στόχευαν στο ξεχώρισμα των καλών από τους κακούς. Αυτό είναι προφανές για το λόγο ότι ενώ ιδρύθηκαν φυλακές ανηλίκων το 1896 όπως προαναφέρθηκε, πρακτικό ενδιαφέρον για τις τύχες των τροφίμων αρχίζει να φαίνεται από το 1924 και μετά. Εδώ βέβαια οι ανήλικοι απλά και μόνο ακολούθησαν τη μοίρα των ενήλικων, που από το 1823 κι έπειτα απλά φυλακιζόντουσαν. Σ' αυτή την αντιμετώπιση πρέπει να συνέβαλαν διαφόρων ειδών παράγοντες:

1. Ένας είναι ότι από το 1821 και για μερικές δεκαετίες η Ελλάδα βρισκόταν σε μια φάση πρώτης οργάνωσης και διάρθρωσής της σαν κράτος. Η νομοθεσία ήταν ανεπαρκέστατη κι οι ποινές επιβάλλονταν με σχετική ή απόλυτη αυθαιρεσία.

2. Οι οικονομικές ανάγκες του κράτους ήταν τόσες, που δινόταν προτεραιότητα σ' άλλα θέματα.

3. Η γενική νοοτροπία της εποχής, πολύ κοντά στην τουρκοκρατία και τον αντίποδά της του χριστιανικού φανατισμού μαζί με τα απολυταρχικά στοιχεία των πρώτων πολιτικών εξουσιών, έδιναν στη φυλάκιση απόχρωση πολύ περισσότερο τιμωρητική παρά σωφρονιστική.

4. Στα πρώτα χρόνια μετά την απελευθέρωση από τους Τούρκους, αλλά και στην περίοδο μετά τους δύο παγκόσμιους πολέμους και τον εμφύλιο, εφαρμόστηκαν ιδιαίτερα μέτρα και σταθμά στα σωφρονιστικά θέματα. Από τη μια πλευρά αθρόες καταδίκες για πολιτικά αδικήματα κι από την άλλη ευεργετικά διατάγματα για ορισμένες κατηγορίες κρατουμένων. Το τελευταίο συνέβαινε άλλοτε από ανάγκη (για επιστράτευση ή από έλλειψη χώρου) κι άλλοτε από λόγους πολιτικής σκοπιμότητας,

5. Οι βασικές σωφρονιστικές κωδικοποιήσεις έχουν συντελεστεί μέχρι το 1950, διαμορφώθηκαν δηλαδή σε μια περίοδο συνεχών πολιτικών μεταβολών. Η πολιτισμική και πολιτιστική εξέλιξη από την πλευρά της ακολουθεί τον ίδιο ταραγμένο δρόμο, για ν' αποχτήσει σταθερότερες μορφές ακριβώς από την εποχή αυτή κι ύστερα.

Αυτή η ασταθής πορεία σ' όλα τα επίπεδα αντανακλάται απόλυτα και στην εφαρμογή του θεσμού των φυλακών ανηλίκων.

Στη συνέχεια θα εξετάσουμε μια ετήσια έκθεση του διευθυντή του σωφρονιστικού καταστήματος ανηλίκων Κασσαβέτειας, και μια του επιθεωρητή

Σελ. 126
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/127.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

εισαγγελέα. Μέσα από το κείμενο φαίνονται, τα στοιχεία που συνυπάρχουν σε πείσμα οποιασδήποτε ιστορικής και πολιτισμικής λογικής. Το μοντέλο που αντίστοιχα προωθείται, αντανακλά αυτή την πολυμορφία:

"... εις το ισόγειον και εις το νότιον μέρος του κτιρίου υπάρχουν τέσσαρα μεμονωμένα κελλία διαστάσεων 3,90X1,75 έκαστον και τα οποία χρησιμεύουν ως 'ειδικά κελλία' διά την εκτέλεσιν επιβαλλομένης πειθαρχικής ποινής 'περιορισμού' εις τους τροφίμους", "εις το τρίτον στάδιον της ημιελευθέρας διαβιώσεως μεταφέρονται τρόφιμοι της Α' ηθικής τάξεως μετά εξάμηνον παραμονήν εις ταύτην... ". Τα ειδικά κελιά και οι ποινές απομόνωσης παραπέμπουν σε μοντέλο απομονωτικού-τιμωρητικού συστήματος του 19ου αιώνα. Οι ίδιοι άνθρωποι στον ίδιο χώρο περνούν διάφορα στάδια "ηθικής τάξης", που οδηγούν σε συνθήκες ημιελευθερίας. Πρόκειται για ένα σαφές "άλμα" μέσα στο χρόνο, στην ιστορία της εξέλιξης του σωφρονιστικού συστήματος: εκφοβισμός - τιμωρία με την απομόνωση, σταδιακή επανένταξη στο κοινωνικό σύνολο με παραχωρήσεις ελευθερίας.

"...να ληφθεί μέριμνα διά την ανέγερσιν εις το κατάστημα βιοτεχνικής σχολής ταχυρρύθμου εκπαιδεύσεως ...)", πράγμα που δείχνει πρόβλεψη για κοινωνική αποκατάσταση, παρακάτω όμως: "...να ανεγερθεί και αγροτική φυλακή ενηλίκων εντός του Δημοσίου Αγροκτήματος, οι οποίοι θα αναλάβουν τις βαρειές αγροκτηνοτροφικές εργασίες, με αποτέλεσμα και το αγρόκτημα θ' αποδίδει οικονομικώς και οι τρόφιμοι θα είναι ελεύθεροι να επιδοθούν εις σχολικήν κι επαγγελματικήν εκπαίδευσιν...". Εδώ φαίνονται τρία πράγματα: α) για να γίνουν οι καλλιέργειες, οι τρόφιμοι χάνουν κάτι από την εκπαίδευσή τους, ενώ υποτίθεται πως γι' αυτό ακριβώς είναι εκεί, β) πρέπει ν' αποδώσει οικονομικά το αγρόκτημα, ενώ δε φτιάχτηκε μ' αυτόν το στόχο. Αυτού του είδους ο προβληματισμός φαίνεται κι από την έκθεση για οικονομική απόδοση, γ) η πρόταση να δουλέψουν εκεί οι ενήλικοι, σε μεγάλο βαθμό ισοπεδώνει τη διαφορετική αντιμετώπιση των ανήλικων.

"...η υπηρεσία εμερίμνησεν, ώστε το κατάστημα ν' αποδώσει σωφρονιστικώς διά της συνεχούς απασχολήσεως των τροφίμων εντός κι εκτός του καταστήματος, είτε εις μαθήματα θρησκευτικά, γεωργικά και ομιλίας εθνικού, ιστορικού και ηθικοκοινωνικού περιεχομένου, είτε εις παιδειάς, ως ποδόσφαιρον, βόλεϋ μπωλ κλπ. ...", "...επιβάλλεται κατά την γνώμην μας η ανέγερσις εκκλησίας εις το κατάστημα... ". Εδώ αντανακλάται απόλυτα το μικροαστικό ιδανικό της ηθικής αναμόρφωσης. Φαίνεται να ισχύει η αντίληψη ότι αρκεί η Θεία Χάρη, για το λόγο ότι πουθενά δε γίνεται λόγος για ίδρυση σχολείου. Ακόμη για κάποια άγνωστη αιτία οι τρόφιμοι προετοιμάζονται για αγροτικά επαγγέλματα μόνο. Καμιά μέριμνα για κατοίκους πόλεων, παρόλο που σύμφωνα με τα στοιχεία της στατιστικής υπηρεσίας η εγκληματικότητα παρουσιάζεται αυξημένη στα αστικά κέντρα, φαινόμενο άλλωστε αναμενόμενο.

Σελ. 127
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/128.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

"...οι ανήλικοι τρόφιμοι... κατατάσσονται προοδευτικώς παρ' επιτροπής αποτελούμενης εκ των 1) διευθυντού του καταστήματος, 2) γεωπόνου, 3) γραμματέως, 4) ιερέως, 5) ιατρού και 6) αρχιφύλακος... ". Με τη δημιουργία φυλακών ανηλίκων υποτίθεται ότι θεωρείται αναγκαία η διαφορετική και μάλιστα ειδική αντιμετώπιση. Εκτός από το γιατρό που είναι έκτακτος και δε συμμετέχει στη "ζωή" του ιδρύματος, ο γεωπόνος έχει γνωστικό αντικείμενο τις καλλιέργειες και τα υπόλοιπα μέλη του προσωπικού διαθέτουν από απολυτήριο δημοτικού μέχρι -στην καλύτερη περίπτωση- απολυτήριο εξατάξιου γυμνασίου. Δεν είναι βέβαιο κατά πόσο μ' αυτό το υπόβαθρο είναι σε θέση ν' αναπτύξουν με επαγγελματικό τρόπο κριτήρια σωφρονιστικής αξιολόγησης.

"... εις τους ανηλίκους τροφίμους χορηγούνται... άπαντα τα είδη ενδύσεως και υποδήσεως, ήτοι εξωτερικαί στολαί χρώματος γκριζομαύρου...". Αν o στόχος είναι η επανένταξη στον ελεύθερο κοινωνικό περίγυρο μέσα από μια πολύπλευρη εκπαίδευση που φιλοδοξεί να δώσει το σωφρονιστικό κατάστημα, τότε η γκριζόμαυρη φορεσιά -σύμβολο ισοπέδωσης μάλλον παρά καλλιέργειας της προσωπικότητας- δεν δικαιώνεται.

"...η κοινωνική υπηρεσία διεξήχθη υπό του μονίμου ιερέως... με ικανοποιητικά αποτελέσματα...". Αφού λείπει η κοινωνική λειτουργός επανερχόμαστε σε ιστορικά προγενέστερες εποχές, όπου η αποστολή του ιερέα ήταν πολύπλευρη, περιλαμβάνοντας ατομική - ψυχική και κοινωνική μέριμνα. Υπενθυμίζεται ότι το σωφρονιστικό κατάστημα δεν έχει μόνιμο γιατρό και κανένα δάσκαλο.

Η παραπάνω έκθεση έχει έκταση 11 δακτυλόγραφων σελίδων. Η εισαγγελική έκθεση είναι μόλις δύο σελίδες και περιλαμβάνει αριθμούς σχετικά με τη διακίνηση των κρατουμένων και τυποποιημένες φράσεις, όπως "...το φυλακτικόν και εν γένει προσωπικόν του καταστήματος εφέρθη καλώς προς τους τροφίμους...", "...εις τα κελλία και άπαντας τους λοιπούς χώρους του καταστήματος ετηρήθησαν η τάξις και η καθαριότης...". Δίνεται έτσι μια αρκετά σαφής εικόνα του πώς αντιμετωπίζει το πρόβλημα η δικαστική αρχή. Αυτή είναι η εικόνα του 1982 και στα χαρακτηριστικά της δε διαφέρει σημαντικά από εικόνες παλιότερων ετών. Έτσι μάταια ψάχνει κανείς αντιστοιχίες ανάμεσα στις αξίες που καλλιεργούνται στο ίδρυμα και σ' αυτές που ισχύουν το ίδιο διάστημα στην κοινωνία που πρόκειται να ξαναδεχτεί τους τρόφιμους όταν λήξουν οι λεγόμενες σωφρονιστικές ποινές τους, Ο θεσμός των φυλακών εξελίχτηκε με βάση μια λογική που έχει συνέπεια μόνο σχετικά με τον εαυτό της.

Με τα παραπάνω έγινε μια προσπάθεια για συγκεκριμένη επισήμανση στοιχείων που -καθώς υπάρχουν μέσα σ' ένα θεσμό- αντιδιαστέλλονται, αλληλοαναιρούνται

Σελ. 128
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/129.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

κι όμως αναπαράγονται. Τ' αποτελέσματα αυτού του φαινόμενου είχαν αρχίσει να γίνονται αισθητά πριν από τον β' Παγκόσμιο πόλεμο, όπως δείχνουν οι εκθέσεις της νομοπαρασκευαστικής επιτροπής του 1938. Στη διάρκεια της χούντας επικυρώθηκε ο σωφρονιστικός κώδικας που είχε υποβληθεί για ψήφιση από το 1966, όπου κι έγιναν διάφορες παρεμβολές. Μετά την πτώση της χούντας έγιναν πλατύτερα γνωστές οι εμπειρίες ανθρώπων που κρατήθηκαν στις φυλακές και που με συνηθισμένες συνθήκες δεν είχαν πολλές πιθανότητες να βρεθούν εκεί. Από το 1975 και μετά συστάθηκαν κατά καιρούς επιτροπές για να μελετήσουν και να δώσουν νέα μορφή στα σωφρονιστικά πράγματα. Από το 1982 άρχισε από το Υπουργείο Δικαιοσύνης η κίνηση διαδικασίας για τη σύνταξη του καινούριου Σωφρονιστικού Κώδικα, που σύντομα θα υποβληθεί για ψήφιση.

Α 9

Σελ. 129
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/130.gif&w=600&h=915 1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 130
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/131.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Η ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ ΤΗΣ ΝΕΟΤΗΤΑΣ:

ΠΡΟΣΠΑΘΕΙΕΣ ΔΟΜΗΣΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΚΩΝ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΩΝ

GÉRARD MAUGER

"Υπάρχει κάτι το τελετουργικό στην περιοδική έκπληξη των ενηλίκων της κοινωνίας μας, όταν αντιλαμβάνονται δύο ή τρεις φορές ανά γενεά ότι η κοινωνία τους αποτελείται και από νέους", έγραφε ο J. Monod το 1968.1 Πράγματι, εάν είναι αλήθεια ότι το "ζήτημα της νεότητας" τίθεται με περιοδική συχνότητα μέσα στο πεδίο της ιδεολογικής παραγωγής, στο πολιτικό πεδίο και κατ' επέκταση στο πεδίο των κοινωνικών επιστημών, θα πρέπει να διευκρινίσουμε ότι μπορεί να τεθεί με δύο διαφορετικούς τρόπους.

Είτε οι "νέοι πληθυσμοί" (ή ακριβέστερα, το ένα ή το άλλο τμήμα αυτών των πληθυσμών), "κινητοποιημένες ομάδες ηλικιών", επεμβαίνουν στο πολιτικό πεδίο, απευθύνονται στο πεδίο της ιδεολογικής παραγωγής, και επομένως και στο πεδίο των κοινωνικών επιστημών: "εκφράζονται". Αυτή ήταν η περίπτωση στη Γαλλία από το 1968 μέχρι το 1975 με το "αριστερίστικο φαινόμενο" και με το "αντιμορφωτικό φαινόμενο".

Είτε οι "νέοι πληθυσμοί" (ή, ακριβέστερα, το ένα ή το άλλο τμήμα αυτών των πληθυσμών), "κινητοποιήσιμες ομάδες ηλικιών" (είτε ευχόμαστε είτε φοβόμαστε την κινητοποίησή τους) προκαλούν την προσοχή και/ή την ανησυχία του πολιτικού προσωπικού και τις ερευνητικές αναζητήσεις των κοινωνικών επιστημών: "δεν εκφράζονται".2 Τέτοια είναι, μου φαίνεται, η περίπτωση στη σημερινή γαλλική κοινωνία.3

1. J.Monod, Les Barjois, Παρίσι, Julliard, 1968.

2. H έκφραση είναι του Ρ. Bourdieu, "Une classe objet". Actes de la Recherche en Sciences Sociales, αρ. 17 - 18, Νοέμβρης 1977, σ. 2 - 5.

3. Εάν, παρ' όλη τη σιωπή τους, "οι νέοι πληθυσμοί" αποτελούν στη Γαλλία σήμερα ένα αντικείμενο πολιτικών ανταγωνισμών, είναι μου φαίνεται γιατί βρίσκονται στο κέντρο

Σελ. 131
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/132.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

Είτε εκφράζονται, είτε όχι, "απαθείς" ή "επαναστατημένες" οι νέες γενιές στις οποίες προσπαθούμε να αναγνωρίσουμε "τα συμπτώματα μιας άρρωστης κοινωνίας" και τους "οιωνούς, ολέθριους ή ευνοϊκούς της αυριανής κοινωνίας", προκαλούν σε τακτά χρονικά διαστήματα κατηγορίες, συνηγορίες και προφητείες, συγκεντρώνουν διαδοχικά ή ταυτοχρόνως, αγανάκτηση και ενθουσιασμό, αγωνία και εμπιστοσύνη, αμφιβολίες και βεβαιότητες. Με άλλα λόγια, λέμε ότι η "νεότητα" αποτελεί ένα αντικείμενο των ανταγωνισμών που διαιρούν το πολιτικό πεδίο. Πρόκειται πάντα (τουλάχιστον εν μέρει) για αναπαραστάσεις δηλαδή για τη δύναμη να επιβάλλουμε και να μεταδίδουμε μια επικρατούσα αναπαράσταση της "νεότητας". Και καθώς "η δύναμη να παράγουμε, να επιβάλλουμε και να μεταδίδουμε τη νόμιμη αναπαράσταση του κοινωνικού κόσμου", αποτελεί το αντικείμενο της εσωτερικής πάλης για την επιστημολογική εξουσία μέσα στο πεδίο των κοινωνικών επιστημών,4 γιατί "η κοινωνική ανάγκη" (με τη μορφή πιστώσεων για την έρευνα) και το (πολιτικό) "συμφέρον" ακολουθούν πιο εύκολα "τη μόδα" παρά έναν επιστημολογικό φορμαλισμό που δε θα παραδεχόταν τα προσδιορισμένα από τη μόδα αντικείμενα, καταλαβαίνουμε ότι το "ζήτημα της νεότητας" εμφανίζεται και πάλι μέσα στο πεδίο των κοινωνικών επιστημών, κάθε φορά που αντιλαμβανόμαστε στο πολιτικό πεδίο ότι "η κοινωνία αποτελείται και από νέους" (δηλαδή κάθε φορά που πρόκειται, με διαφορετικές μορφές5 και, σε διαφορετικά σημεία του κοινωνικού χώρου,6 για την αναπαραγωγή της κοινωνικής οργάνωσης. Καταλαβαίνουμε επίσης ότι οι αντιθέσεις μεταξύ των προβληματισμών που διατυπώνονται σχετικά με την αγορά της ανάλυσης των "νέων πληθυσμών" αντανακλούν

μιας διπλής ανησυχίας. Αυτή της ανεργίας. Ο συλλογισμός της αυθόρμητης κοινωνιολογίας μπορεί, κατά προσέγγιση, να εκφραστεί έτσι: η ανεργία αγγίζει κυρίως "τους νέους" (και ιδιαίτερα αυτούς που δεν έχουν σχολική μόρφωση). Η ανεργία είναι αιτία πτώχευσης, κοινωνικής κατάρρευσης (εγκληματικότητα, τοξικομανία, αλκοολισμός κλπ.). Από αυτές τις προτάσεις συμπεραίνουμε ότι "οι νέες ομάδες ηλικίας", δυνάμει "επικίνδυνες ομάδες", κινδυνεύουν ή αντιπροσωπεύουν έναν κίνδυνο: είναι το θέμα της "ανασφάλειας". Αυτή των τεχνολογικών μεταβολών (πληροφορική, télématique, robotique κλπ.). Ο συλλογισμός του κοινού νου είναι ο ακόλουθος: οι τεχνολογικές μεταβολές είναι η ουσία της αυριανής κοινωνίας. Από αυτό συμπεραίνουμε ότι πρέπει να συνενώσουμε "νεότητα" και τεχνολογικές μεταβολές, και να μορφώσουμε τη νεότητα με τις τεχνολογίες αιχμής, στην έρευνα, κλπ. Σ' αυτή την προοπτική, "οι νέες ομάδες ηλικίας" αντιπροσωπεύουν την ελπίδα: είναι το θέμα του σύγχρονου.

4. Ρ. Bourdieu, "Le champ scientifique". Actes de la Recherche en Sciences Sociales, αρ. 2 - 3, Ιούνιος 1976, σ. 88 - 104.

5. Βλ. τον κατάλογο των αρχέτυπων διαδοχικών μορφών που ενσαρκώνουν τη "νεότητα" ή ένα "μέρος" της: "το μαύρο μπουφάν", ο "yeyé", ο "αριστεριστής", ο "hippie", ο "αλήτης", ο "baba-cool" κλπ.

6. Για παράδειγμα, ένα μέρος του φοιτητικού κόσμου μεταξύ 1965 και 1975, και ένα της εργατικής νεολαίας από το 1975.

Σελ. 132
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/133.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

τουλάχιστον εν μέρει τους ανταγωνισμούς στο πολιτικό πεδίο, και ότι αντίθετα, οι ανταγωνισμοί, ανάμεσα στις αναπαραστάσεις που παράγονται στο πεδίο των κοινωνικών επιστημών συμμετέχουν αναγκαστικά στους ανάλογους ανταγωνισμούς του πολιτικού πεδίου. Εάν θέλησα έτσι να υποδείξω βιαστικά μια ανάλυση ορισμένων όψεων των κοινωνικών όρων της παραγωγής "σοφών λόγων" περί "νεότητας" (που αρχίζουν με τους κοινωνιολογικούς λόγους), είναι γιατί, αυτή η ανάλυση αποτελεί την κυριότερη προϋπόθεση για ένα κριτικό συλλογισμό σχετικά με την κατηγορία "νεότητα" που δοκίμασα να οργανώσω γύρω από δύο άξονες:

Από τη μια πλευρά, το τριπλό δίλημμα το οποίο αντιμετωπίζει ο κοινωνιολόγος που μελετά αυτή την αυθόρμητη κατηγορία απεικόνισης του κοινωνικού κόσμου· τριπλό δίλημμα που θα οριζόταν έτσι: "κοινωνική ύπαρξη ή ανυπαρξία", "αντικειμενισμός" ή "υποκειμενισμός" και "δυνατότητα ή αδυναμία διατύπωσης ορισμών".

Από την άλλη πλευρά, οι δυσκολίες της διατύπωσης "ενός προσωρινού ορισμού" (κατά τον M. Mauss7) της κατηγορίας "νεότητα": το ζήτημα του προσδιορισμού της διχοτομίας "νέοι/γέροι", το ζήτημα της οροθεσίας των ηλικιών και των γενεών.

I. ΤΡΙΑ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΚΑ ΔΙΛΗΜΜΑΤΑ8

Α) "Κοινωνική ύπαρξη ή ανυπαρξία"

To πρώτο ερώτημα που θέτει η κατηγορία "νεότητα" στον κοινωνιολόγο, ίσως να είναι αυτό: να της δώσει ή να της αρνηθεί "ένα πιστοποιητικό κοινωνικής ύπαρξης". Μπορεί να αποφασίσει να μιλήσει για τη "νεότητα", για τους "νέους", για τους "16 - 24 ετών" ή ακόμα για τις νέες γενιές σαν να επρόκειτο για μια ενοποιημένη ομάδα, ένα συνολικό υποκείμενο ικανό να ενεργεί και να θέλει. Έτσι κάνουμε συνήθως όταν σχηματίζουμε εκφράσεις του τύπου: "οι νέοι θέλουν..," ή "οι νέοι αρνιούνται να, , ." ή ακόμα "η σημερινή νεότητα επιθυμεί να...", κλπ., δίνοντας στις εκφράσεις αυτές μια επίφαση επιστημονικότητας, της οποίας η αξία εξαρτάται από τη θέση εκείνου που την δίνει μέσα στο επιστημονικό πεδίο. Μπορεί αντίθετα, εκτιμώντας την εσωτερική ποικιλία και τη φανερή ετερογένεια της κατηγορίας αυτής, να αρνηθεί την

7. Μ. Mauss, "La prière", στο Oeuvres, τ. 1, Les Fonctions Sociales du sacré, Παρίσι, Ed. de Minuit, 1968.

8. Το "ουσιώδες" των εδώ διατυπωμένων συλλογισμών εμπνέεται (καμιά φορά από πολύ κοντά) από τον Ρ. Bourdieu, "L'identité de la Représentation", Actes de la Recherche en Sciences Sociales, αρ. 35, Νοέμβρης 1980, σ. 63 - 72 και από τον L. Boltanski, Les Cadres, Παρίσι, Ed. de Minuit, 1982, σ. 47 - 59.

Σελ. 133
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/2/gif/134.gif&w=600&h=9151. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

"αντικειμενική" ύπαρξή της: "η νεότητα είναι μόνο μια λέξη", όπως λέει o Ρ. Bourdieu.9 Στατιστικό τέχνασμα ή ιδεολογική απάτη "η νεότητα" δεν υπάρχει σαν ομάδα. Αυτές οι ανταγωνιστικές θέσεις δεν έχουν τίποτα το υποθετικό, συνιστούν τους δύο πόλους της σύγκρουσης που διαπερνούσε το πολιτικό και το επιστημονικό πεδίο όταν, για παράδειγμα, στη Γαλλία των αρχών της δεκαετίας του '60 και του '70, το "ζήτημα της νεότητας" ήταν στην ημερήσια διάταξη.

Την εποχή "της ανόδου των νέων"10 στην αρχή της δεκαετίας του '60, δύο θέσεις έρχονται αντιμέτωπες στο κοινωνιολογικό πεδίο. Η θέση της αντικατάστασης των "παλαιών" ανταγωνισμών των τάξεων, από τους "καινούργιους" ανταγωνισμούς των γενεών: Έτσι το 1962, ο E. Morin στο L'Esprit du temps, αναρωτιέται εάν "η αντίθεση των γενεών δεν γίνεται (...) μια από τις κυριότερες αντιθέσεις της κοινωνικής ζωής". "Δεν υπάρχει", γράφει, "μεγαλύτερη διαφορά, στη γλώσσα και στη συμπεριφορά μεταξύ του νέου και του γέρου εργάτη παρά του νέου εργάτη και του φοιτητή;".11 Αντίθετα, για τον J. C. Chamboredon, "έχουμε την εντύπωση μιας ομογένειας των γούστων των εφήβων μόνο και μόνο γιατί δεν θέλουμε να διακρίνουμε τις πραγματικές διαφοροποιήσεις (...): γιατί η εφηβική μόρφωση δεν ταυτίζεται με τη μόρφωση των εφήβων, οι πράξεις και οι προτιμήσεις τους ξεφεύγουν τουλάχιστον εν μέρει από τα προτεινόμενα πρότυπα, ώστε τελικά να εξαρτώνται και από τη χαρακτηριστική μόρφωση της τάξης στην οποία ανήκουν".12

Δέκα χρόνια αργότερα, την εποχή "της εξέγερσης των νέων"13 στη Γαλλία μετά τον Μάιο του '68, δύο πολιτικές εκτιμήσεις έρχονται σε αντιπαράθεση στα πλαίσια του πολιτικού χώρου που κατείχαν τότε οι οργανώσεις της άκρας αριστεράς. Αυτή που επιβεβαιώνει και πάλι "τα πρωτεία της πάλης των τάξεων" πάνω στους "ανταγωνισμούς των γενεών", διακρίνοντας εργαζόμενη νεότητα από τη μια μεριά και σπουδάζουσα νεότητα (μαθητές του Λυκείου και φοιτητές) από την άλλη (νεότητα "μικροαστική" από την καταγωγή και το κοινωνικό μέλλον της).14 Τελείως διαφορετική είναι η εκτίμηση της ομάδας "Ζήτω η Επανάσταση"15 απ' όπου προέρχεται το εφήμερο "Μέτωπο

9. Ρ. Bourdieu, Questions de Sociologie, Παρίσι, Ed. de Minuit, 1980, σ. 143 - 154.

10. A. Sauvy, La montée des jeunes, Παρίσι, Caiman - Levy, 1959.

11. E. Morin, L'esprit du temps, Παρίσι, Grasset, 1962, σ. 203.

12. J. C. Chamboredon, "La société Française et sa jeunesse", στο Darras, Le fartage des bénéfices, Παρίσι, Ed. de Minuit, 1966, σ. 167.

13. A. Sauvy, La Révolte des jeunes, Παρίσι, Caiman - Levy, 1970.

14. Την ίδια εποχή, η ίδια γραμμή επιβεβαιώνει και πάλι "τα πρωτεία της πάλης των τάξεων" απάνω στην "πάλη των φύλων".

15. V.L.R. (Vive La Révolution: Ζήτω η Επανάσταση), Μαοϊκή ομάδα που δημιουργήθηκε το Μάιο του 1969: εξαφανίζεται τον Ιούλιο του 1971.

Σελ. 134
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 115
    1. Πρακτικά Συμποσίου, Ιστορικότητα ...

    Η «ΟΙΚΟΔΟΜΗΣΗ» ΤΗΣ ΝΕΟΤΗΤΑΣ:

    ΜΙΑ ΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΚΗ ΠΡΟΟΠΤΙΚΗ

    UGO FABIETTI

    Οι εθνολόγοι, οι ειδικοί στις μη ευρωπαϊκές κοινωνίες, σπάνια αντιμετώπισαν ευθέως την έννοια της νεότητας. Πράγματι, περιορίστηκαν να την αναφέρουν σε σχέση με άλλες έννοιες, κυρίως αυτές της παιδικής ή της γεροντικής ηλικίας, έννοιες πιο πρόσφορες ίσως για χαρακτηρισμούς γεγονότων ή κοινωνικών διαδικασιών, που συνιστούν, από την αρχή της κλασικής εποχής της Ανθρωπολογίας, μερικά από τα θέματα, τα οποία κατ' εξοχήν εξαρτώνται από αυτήν. Είναι ακριβώς η περίπτωση της μελέτης των «μεταβατικών» θεσμών, που σημαδεύουν τους σταθμούς της ιδιωτικής ζωής, ως προς τις νόρμες και τους κώδικες της κοινωνικής συμπεριφοράς,1 ή, αργότερα όμως, των συστημάτων ταξινόμησης του πληθυσμού κατά ομάδες ηλικίας, χαρακτηριστικό φαινόμενο ορισμένων αγροτοποιμενικών κοινωνιών της Αφρικής. Πιο πρόσφατα, η έννοια της νεότητας αναφέρθηκε ρητά ως προς τη διαδικασία αναπαραγωγής της κοινωνίας: πρόκειται για την προβληματική που προέρχεται από μελέτες που έγιναν κατά την δεκαετία του '60, και που επιχείρησαν να ερμηνεύσουν μερικές κοινωνικο-οικονομικές δυναμικές, χαρακτηριστικές ορισμένων «παραδοσιακών» κοινωνιών, οι οποίες εισήλθαν στην καπιταλιστική σφαίρα της παραγωγής και της ανταλλαγής.2 Στην πραγματικότητα, μπορούμε να πούμε ότι η έννοια της νεότητας κατέχει στην εργασία των εθνολόγων, μια υπολειμματική θέση· ωστόσο, όλες οι προσεγγίσεις που υπομνήσαμε

    1. Arnold Van Gennep, Les rites de passage, Παρίσι, Nourry, 19O9.

    2. Επιλέγω: Claude Meillassoux, «Essai d'interprétation du phénomène économique dans les sociétés traditionnelles d'autosubsistance». Cahiers d'Études Africaines, τ. 4, I960· του ίδιου, Anthropologie économique des Gouro de la Côte d'Ivoire, Παρίσι, Mouton, 1964· Pierre-Philippe Rey, Colonialisme, néo-colonialisme et transition au capitalisme, Παρίσι, Maspero, 1965.