Συγγραφέας:Διεθνές Συμπόσιο
 
Τίτλος:Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία»
 
Υπότιτλος:Ιστορική διάσταση και προοπτικές
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:19
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1989
 
Σελίδες:657
 
Αριθμός τόμων:2 τόμοι
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Τριτοβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ευρώπη
 
Χρονική κάλυψη:13ος-20ός αι.
 
Περίληψη:Στους δύο τόμους του βιβλίου αυτού περιέχονται τα Πρακτικά του 2ου Διεθνούς Συμποσίου που διοργάνωσε το ΙΑΕΝ σε συνεργασία με την Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού, με θέμα Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία.Ιστορική διάσταση και προοπτικές. Το Συμπόσιο έγινε στην Αθήνα από τις 21 έως τις 26 Σεπτεμβρίου 1987 και συνέπεσε με τον εορτασμό των 150 χρόνων του Πανεπιστημίου Αθηνών.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 22.49 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 99-118 από: 662
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/99.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΓΕΡΜΑΝΙΚΕΣ ΚΑΤΑΒΟΛΕΣ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΑΙ ΕΛΛΗΝΙΚΕΣ ΑΜΦΙΣΒΗΤΗΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΡΜΑΝΙΚΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ

ΣΤΕΡΙΟΣ ΦΑΣΟΥΛΑΚΗΣ

Η ίδρυση του Πανεπιστημίου Αθηνών το 1837 μπορεί από μια άποψη να θεωρηθεί ως ένας πρόωρος τοκετός. Ένα μικρό κράτος, νεοσύστατο, γεμάτο ερείπια από τον πόλεμο, με τους αγωνιστές της ελευθερίας του να μην έχουν ακόμη βγάλει το δάκτυλο από τη σκανδάλη και με μια οικονομία ελάχιστα παραγωγική, αποφασίζει τη σύσταση πανεπιστημίου ήδη από το 1833 και την πραγματοποιεί τέσσερα χρόνια αργότερα.

Μια μερίδα της πνευματικής ηγεσίας της εποχής φαίνεται ότι είχε συναίσθηση αυτής της σπουδής. Στα αυστηρά λόγια του Κωνσταντίνου Λεβίδη π.χ. ότι η ίδρυση του Πανεπιστημίου "είνε μία των γελοίων εκείνων και αγυρτικών επιδείξεων (charlatanisme), με τας οποίας προσπαθούν οι ξενοκράται μας να φενακίσωσι τους μωροπίστους ως προς τα πράγματα της Ανατολής Ευρωπαίους και να εμπαίζωσι και την διψώσαν επιστημονικήν εκπαίδευσιν νεολαίαν μας",1 όσο κι αν διαπιστώνουμε αντιπολιτευτική σκοπιμότητα, μπορούμε να διακρίνουμε αυτή τη συναίσθηση. Ο ίδιος ο πρώτος πρύτανης Κωνσταντίνος Σχινάς προσφωνώντας τον Όθωνα στα εγκαίνια του Πανεπιστημίου φαίνεται ότι είχε παρόμοια συναίσθηση όταν παραδεχόταν ότι τα ευρωπαϊκά πανεπιστήμια είχαν στην πλάτη τους κάπου επτά αιώνων παράδοση -γι' αυτό και ονομάζει το ελληνικό πανεπιστήμιο οψίγονον- αλλά δικαιολογούσε την ίδρυση με το επιχείρημα ότι "το ελληνικόν πανδιδακτήριον [...], κείμενον μεταξύ της Εσπέρας και της Έω, είναι προωρισμένον να

———————

1. Εφημ. Ελπίς, 6.5.1837. Παίρνω το απόσπασμα από το: Ι. Πανταζίδης, Χρονικόν της πεντηκονταετίας του ελληνικού Πανεπιστημίου κατ' εντολήν της Ακαδημαϊκής Συγκλήτου και δαπάνη του Εθνικού Πανεπιστημίου, Αθήνα 1889, σ. 4.

Σελ. 99
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/100.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

λαμβάνη αφ' ενός μέρους [δηλ. από τη Δύση] τα σπέρματα της σοφίας και αφού τα αναπτύξη εν εαυτώ ιδίαν τινά και γόνιμον ανάπτυξιν, να τα μεταδίδη εις την γείτονα Έω [δηλ. στην Ανατολή] νεαρά και καρποφόρα".2 Το πρώτο, το πρακτικό, πρόβλημα όμως δεν ήταν ο "διαμετακομιστικός" ρόλος που θα διαδραμάτιζε το Πανεπιστήμιο στο μεταίχμιο Δύσεως-Ανατολής, αλλά αν υπήρχαν οι αντικειμενικές προϋποθέσεις για την ίδρυση και ευδοκίμησή του, αν, με τα λόγια του Σχινά, το ελληνικό πανεπιστήμιο μπορούσε τότε "να αναπτύξη εν εαυτώ ιδίαν τινά και γόνιμον ανάπτυξιν".

Οι πνευματικές προϋποθέσεις στηρίχθηκαν, από πλευράς διδασκομένων, σ' ένα περιορισμένο αριθμό μαθητών των ελάχιστων ελληνικών Γυμνασίων και, από πλευράς διδασκόντων, αφενός σε Έλληνες που είχαν φοιτήσει σε ευρωπαϊκά πανεπιστήμια και αφετέρου σε ξένους που είχαν μετοικήσει στο αρτισύστατο κράτος. Βέβαια εδώ πρέπει να πούμε ότι αρκετά πριν από την ίδρυση του Πανεπιστημίου είχαν λειτουργήσει στον ελληνικό χώρο (ιδίως στο ανατολικό Αιγαίο) μερικές εκπαιδευτικές μονάδες ανωτέρου επιπέδου, αλλά με αρκετές δυσκολίες και για λίγα χρόνια -αφού τα πολιτικά γεγονότα δεν τους επέτρεψαν να εμπεδώσουν το έργο τους- καθώς και η Ιόνιος Ακαδημία,3 που κι αυτή πάντως, με την απώλεια του εμπνευστή και προστάτη της λόρδου Guilford το 1827, είχε πια χάσει την αρχική της αίγλη. Οπωσδήποτε και οι δύο αυτοί παράγοντες αποτελούσαν ένα μέσο πιέσεως για την ίδρυση πανεπιστημίου του ελληνικού κράτους, που βρήκε πρόσφορο έδαφος στον ρομαντισμό του Όθωνα και τις ονειροπολήσεις των Βαυαρών.

Οι οικονομικές προϋποθέσεις όμως; Αυτές στηρίχθηκαν, όπως φαίνεται από την εξέλιξη, "στη φιλοπατρία των Ελλήνων". Φτάνει να αναφέρει κανείς ότι το Πανεπιστήμιο στεγάσθηκε αρχικά σε μια ιδιωτική οικία και ότι από τους πρώτους μήνες της λειτουργίας του, το 1838, απειλήθηκε με διάλυση για λόγους οικονομικούς. Ένας μακρός κατάλογος ελλείψεων δημοσιεύθηκε επίσης την ίδια χρονιά.4

———————

2. Λόγοι εκφωνηθέντες υπό του Πρυτάνεως και των τεσσάρων Σχολαρχών κατά την ημέραν της εγκαθιδρύσεως του Πανεπιστημίου Όθωνος μετά των προγραμμάτων των παραδοθησομένων μαθημάτων, Αθήνα 1837, σ. 4.

3. Η βιβλιογραφία για τις προεπαναστατικές ανώτερες Σχολές του Ελληνισμού και την Ιόνιο Ακαδημία είναι μεγάλη αλλά αρκετά γνωστή, ώστε δεν χρειάζεται να την μεταφέρω εδώ. Ίσως όμως πρέπει να εξαιρέσω από την παράλειψη κάποιες μελέτες για τις δυσκολίες που αντιμετώπισαν οι Σχολές αυτές, όπως τις: Άλκης Αγγέλου, "Προς την ακμή του νεοελληνικού διαφωτισμού (Οι διενέξεις του Λεσβίου στη σχολή Κυδωνιών)", Μικρασιατικά Χρονικά, τ. Ζ', 1956, σ. 1-81· Νίκος Α. Βέης, "Συμβολή εις τα σχολικά πράγματα της Σμύρνης", Μικρασιατικά Χρονικά, τ. Α', 1938, σ. 193-237· Φίλιππος Ηλιού, Κοινωνικοί αγώνες και Διαφωτισμός: Η περίπτωση της Σμύρνης (1819), Αθήνα 1981.

4. Βλ. εφημ. Αθηνά, αρ. 577, 19.11.1838.

Σελ. 100
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/101.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Οι οικονομικές λοιπόν προϋποθέσεις ήσαν ανύπαρκτες, αλλά ακόμη και οι οργανωτικές, εφόσον δεν υπήρχαν η πείρα, αλλά και οι γενεσιουργές εκείνες αιτίες που συνέπηξαν τις universitates στην όψιμη μεσαιωνική Δύση, ούτε ακόμη τα πνευματικά κινήματα στα οποία τα ευρωπαϊκά πανεπιστήμια συμμετείχαν αποφασιστικά, όπως και υπέστησαν τις επιδράσεις τους. Και σ' αυτό το σημείο ο Σχινάς φαίνεται ότι είχε συναίσθηση της καταστάσεως, αλλά με την τάση του να τα δικαιολογεί όλα, ισχυρίσθηκε ότι τελικά το ελληνικό πανεπιστήμιο καλλίτερα που ξεκίνησε αργά, γιατί έτσι απέφευγε τα μειονεκτήματα των ευρωπαϊκών πανεπιστημίων.5

Οψίγονον, λοιπόν, το ελληνικό πανεπιστήμιο σε σχέση με τα ευρωπαϊκά αλλά και πρόωρο συγχρόνως σε σχέση με τη γενικότερη κατάσταση της χώρας, ιδίως την οικονομικοτεχνική. Έτσι δόθηκε η εύκολη λύση: Πρότυπο για την ανώτατη εκπαίδευσή μας τα γερμανικά πανεπιστήμια, αφού οι εμπνευστές και εκτελεστές του θεσμού ήσαν κύρια Γερμανοί. Ο παλιός χρονικογράφος και καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών Ιωάννης Πανταζίδης το διατυπώνει απερίφραστα: "το ημέτερον Πανεπιστήμιον ωργανίσθη κατά το παράδειγμα των Γερμανικών" (1889).6 Λίγο πριν, το 1884, ο Δημήτριος Βερναρδάκης, κρίνοντας ανελέητα το ίδρυμα του οποίου διατέλεσε καθηγητής, διακήρυξε δημόσια: "Του γερμανικού τούτου πιθηκισμού αι συνέπειαι είνε πολλαί και ολέθριαι".7 Αυτοτέλεια και αυτοδιοίκηση δεν υπήρχαν. Οι καθηγητές διορίζονταν από την κυβέρνηση και μάλιστα ο καθένας με ιδιαίτερο μισθό, ανάλογα με την εύνοια που είχε. Ένα μεγάλο ποσοστό των καθηγητών ήσαν ξένοι και μάλιστα Βαυαροί. Το σύστημα διδασκαλίας ήταν το γερμανικό, η γερμανική πειθαρχία είχε μεταφυτευθεί στο ελληνικό πανεπιστήμιο, και οι όλοι θεσμοί αντέγραφαν ακριβώς το γερμανικό πανεπιστήμιο.8

Η γερμανική δομή και μορφή του ελληνικού πανεπιστημίου ίσως φαίνεται φυσικό επακόλουθο του γερμανικού σπέρματος από το οποίο προήλθε. Θα πρότεινα μάλιστα να εξετασθεί μήπως η άκρα γερμανική μορφή του ελληνικού πανεπιστημίου υπερτονιζόταν επίτηδες από μια ανταγωνιστική τάση

———————

5. Λόγοι εκφωνηθέντες υπό τον Πρυτάνεως..., ό.π., σ. 3.

6. Βλ. Ι. Πανταζίδης, Χρονικόν της πεντηκονταετίας του ελληνικού Πανεπιστημίου..., ό.π., σ. 7.

7. [Δημήτριος Βερναρδάκης], Ψευδαττικισμού έλεγχος..., Τεργέστη 1884, σ. 413.

8. Βλ. Ι. Πανταζίδης, Χρονικόν της πεντηκονταετίας του ελληνικού Πανεπιστημίου..., ό.π., σ. 7, 39, 41, 87· πβλ. Ηλ. Β. Βουτιερίδης, "Το Εθνικόν Πανεπιστήμιον 1837-1912", Παναθήναια, τ. ΚΓ', 1911-1912, σ. 291. Αυστηρή κριτική για την αρχική οργάνωση και την επιλογή του διδακτικού προσωπικού είχε ασκήσει και η εφημ. Αθηνά, αρ. 433, 5.5.1837, σ. 1759. Βλ. επίσης Ζαχ. Ν. Τσιρπανλής, "Οι Έλληνες φοιτητές στα ευρωπαϊκά πανεπιστήμια και η παρουσία τους στην πανεπιστημιακή ζωή της νεώτερης Ελλάδας (1800-1850)", Παρνασσός, τ. ΚΑ', 1979, σ. 333-346.

Σελ. 101
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/102.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

προς την αγγλογενή Ιόνιο Ακαδημία, αλλ' αυτό είναι μία πρόταση μόνο που δεν ερευνάται σ' αυτή την ανακοίνωση. Εκείνο πάντως που έχει σημασία είναι ότι τα θεμέλια, έτσι και μπήκαν, παρέμειναν τα ίδια. Κι ενώ οι ξένοι καθηγητές απομακρύνθηκαν το 1844,9 οι δομές διατηρήθηκαν. Σιγά σιγά δημιούργησαν μια παράδοση που δεν άλλαξε σχεδόν ως τον Β' παγκόσμιο πόλεμο. Η αίγλη του γερμανικού πανεπιστημίου και πνεύματος έμεινε αναλλοίωτη,10 παρά τις πολιτικές μεταβολές και τις αλλαγές, τροποποιήσεις και προσαρμογές θεσμών και νόμων που επήλθαν στην πορεία του ελληνικού πανεπιστημίου. Η νοοτροπία ότι ο επιστήμονας που θα ήταν άξιος να κάνει ακαδημαϊκή σταδιοδρομία στο ελληνικό πανεπιστήμιο ήταν αυτός που είχε φοιτήσει σε γερμανικό11 κράτησε στη χώρα μας πάνω από ένα αιώνα. Κι αν οι δομές σε κάποια σημεία είχαν αλλάξει από την εξέλιξη, η αντίληψη αυτή παρέμεινε ως τελευταία. Οι υποψήφιοι καθηγητές με καμάρι τόνιζαν στα υπομνήματα τη φοίτησή τους κοντά σε καθηγητές των γερμανικών και γερμανόφωνων πανεπιστημίων και η γερμανική βιβλιογραφία κατείχε πάντοτε την πρώτη θέση στα ελληνικά συγγράμματα και τις μονογραφίες. Πιστεύω ότι μια στατιστική των γερμανοσπουδασμένων (αποκλειστικά και μη) καθηγητών του πρώτου αιώνα ζωής του ελληνικού πανεπιστημίου θα το επιβεβαιώσει και αριθμητικά.

Κι εδώ έρχεται το ερώτημα της συσχετίσεως αυτής της μονοδρομικής νοοτροπίας με την πολιτική, ιδεολογική και πολιτιστική πορεία της χώρας. Η βαυαροκρατία κατέρρευσε το 1843 και ο πρωτεργάτης του φερώνυμου Πανεπιστημίου Όθων το 1862, η γερμανική επιλογή όμως παρέμεινε. Μέσα στα 110 χρόνια που μεσολαβούν μεταξύ της ιδρύσεως του Πανεπιστημίου και του τέλους του Β' παγκόσμιου πολέμου η χώρα συγκλονίσθηκε συχνά από σοβαρά πολιτικά και πνευματικά ζητήματα: Ρομαντισμός, Μεγάλη Ιδέα, αλυτρωτισμός, γλωσσικό ζήτημα, βαλκανικοί πόλεμοι, μικρασιατική καταστροφή, φασιστικές και εθνικοσοσιαλιστικές ιδεολογίες, δύο παγκόσμιοι πόλεμοι και πολλά άλλα. Παράλληλα, το Πανεπιστήμιο Αθηνών, μοναδικό για πολλά χρόνια στον βαλκανικό χώρο, μοναδικό στην Ελλάδα ως το 1926, συγκέντρωνε την πνευματική ηγεσία του τόπου. Φθάνομε λοιπόν σε μια άλλη πρόταση: Ποιος ο ρόλος, θετικός ή αρνητικός, που διαδραμάτισε το Πανεπιστήμιο ως ανώτατο εκπαιδευτικό ίδρυμα της χώρας με τη νοοτροπία που προανέφερα;

———————

9. Ι. Πανταζίδης, Χρονικόν της πεντηκονταετίας του ελληνικού Πανεπιστημίου..., ό.π., σ. 41.

10. Ο Α. Ζ. Μάμουκας π.χ. έγραφε αργότερα για τον υπότροφο Ιω. Συριώτη που στάλθηκε να σπουδάσει στο εξωτερικό: "Πριν ή αναχωρήση εντεύθεν τω είχα υποδείξει τρεις πόλεις [για σπουδές]· την Γοττίγγην, την Άλλην και το Βερολίνον". Από αδημοσίευτη επιστολή του Μάμουκα, 15.4.1862.

11. [Δ. Βερναρδάκης], Ψευδαττικισμού έλεγχος..., ό.π., σ. 411.

Σελ. 102
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/103.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Ποια η συμμετοχή του, άμεση ή έμμεση, στα πνευματικά, κοινωνικά και πολιτικά κινήματα; Ποιο το μερίδιο της ευθύνης του; Τι κληροδότησε, ακόμη, στο δεύτερο πανεπιστήμιο της χώρας, το Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης; Ερωτήματα που η έρευνα έχει υποχρέωση να απαντήσει τόσο για να φανεί, από την ανάλυση, η πραγματική διάσταση της πορείας του Πανεπιστημίου όσο και να χαραχθούν κάποιες προοπτικές.

Μ' αυτές τις διαπιστώσεις και μ' αυτή την προβληματική περνώ στο δεύτερο μέρος της ανακοινώσεως.

Με γερμανικές ρίζες και με φιλογερμανική νοοτροπία, που μόνο στα μεταπολεμικά χρόνια άρχισε να υποχωρεί, το ελληνικό πανεπιστήμιο σφραγίσθηκε από τη γερμανική επιστήμη, γεγονός που συντελούσε με τη σειρά του στο να διατηρηθεί ο θαυμασμός στο γερμανικό πανεπιστήμιο συνεχής και αδιάπτωτος.

Όμως, ενώ οι Έλληνες επιστήμονες κατευθύνονταν, στην πλειονότητά τους, προς τα γερμανικά πανεπιστήμια για μεταπτυχιακές κυρίως σπουδές και ενώ η προτίμησή τους για ακαδημαϊκή σταδιοδρομία από το ελληνικό πανεπιστήμιο ήταν εμφανής, εντούτοις υπήρξαν και κάποιοι Έλληνες - όχι πάντως πολλοί - που κατά καιρούς στάθηκαν κριτικά απέναντι στο γερμανικό πανεπιστήμιο για να πουν πως η αξία του δεν ήταν και τόσο σπουδαία, όσο τουλάχιστον ήταν η εκτίμησή του στην Ελλάδα. Θα φέρω δύο παραδείγματα, ένα από τον ΙΘ΄ και ένα από τον Κ' αιώνα. Έχουν το μειονέκτημα ότι ανήκουν στον ίδιο χώρο, δηλ. σε τροφίμους της Φιλοσοφικής Σχολής, αλλά και το πλεονέκτημα ότι προέρχονται από ιδιωτικές επιστολές, δηλ. από κείμενα ασυμβίβαστα με τις σκοπιμότητες της δημοσιεύσεως.

Ο Δ. Βερναρδάκης, πτυχιούχος του ελληνικού πανεπιστημίου που μετεκπαιδεύθηκε (1857-1861) στο Μόναχο και το Βερολίνο και διορίσθηκε αμέσως μετά την επιστροφή του στην Ελλάδα καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, δεν έμενε καθόλου ευχαριστημένος από τις παραδόσεις που άκουε στα γερμανικά πανεπιστήμια. Τις θεωρούσε σχολαστικές και ότι δεν του πρόσθεσαν καμιά γνώση. Σε επιστολή του του Οκτωβρίου 1858 έγραφε στον Θεόδωρο Μανούση, καθηγητή του στο Πανεπιστήμιο Αθηνών: "...σας βεβαιώ ότι ουδεμίαν καν γνώσιν προσαπέκτησα. Τας παραδόσεις μάλιστα του Böckh είναι αδύνατον να υποφέρω διά την αφόρητον pédanterie! Μα τον Θεόν, ή εγώ είμαι τρελλός, ή καθώς κατήντησεν η φιλολογία παρά τοις Γερμανοίς είναι βάσανος της Κολάσεως, σωρός λιττεραρικών και βιβλιογραφικών Notizen, μηχανικός φαμπρικαρισμός βιβλίων, antiquarische Specerei! Και το νόστιμον είναι ν' ακούη τις και τας ειρωνεύσεις, και την σεμνολογίαν, και την σεμνοπροσωπίαν! Κατά τούτον τον λόγον τουλάχιστον αρέσκομαι εις τας παραδόσεις αυτάς, διότι σπουδάζω την ανθρωπίνην ματαιότητα. Πολλά

Σελ. 103
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/104.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

είχον να εΐπω αλλά δεν γίνονται αντικείμενον επιστολής".12

Δεύτερο παράδειγμα οι εντυπώσεις και κρίσεις του Μίλτου Κουντουρά, πτυχιούχου επίσης του ελληνικού πανεπιστημίου που μετεκπαιδεύθηκε (1923-1926) και αυτός στο Μόναχο και το Βερολίνο. Σε επιστολή προς στενό φίλο του (22 Νοεμβρίου 1923), αφού κατακρίνει τη χωρίς νεύρο Γερμανία, την οποία χαρακτηρίζει με τις λέξεις ακατανόητη, απογοήτευση και απελπισία, και κάνει συγκρίσεις Ελλήνων και Γερμανών ζυγίζοντας τα υπέρ και τα κατά του καθενός λαού, έρχεται στα πανεπιστημιακά, για τα οποία μας μιλά με συγκεκριμένα παραδείγματα. Εντυπωσιάζεται από τα κτήρια, την άνεση, την καθαριότητα και την οργάνωση του Πανεπιστημίου Μονάχου αλλά για τους καθηγητές είναι γενικά αρνητικός. "Και οι καθηγητές;", ρωτά μόνος του και απαντά: "Όχι εξαιρετικά πράγματα! λίγοι καλοί και πολύ σαβούρα φαίνεται κ' εδώ...". Στη συνέχεια, αφού περιγράφει τον Αύγουστο Heisenberg με τις φράσεις: "Δε λέει σπουδαία πράγματα. Πολλά για μένα είναι ντροπή να τακούω, αλλά τα έχω διδάξει στην Εμπορ. Σχολή (Ιστορ. Νεοελλ. Λογοτ.-νεοελλην.) χίλιες φορές", καταλήγει: "Αλλά τι να σου πω! Γενικά έχω την εντύπωση ότι πρέπει να έρθη κανείς στη Γερμανία για να δη και νακούση διάφορα πράγματα· θα είναι σπουδαίο αυτό για την κατοπινή μόρφωσή του. Αλλά και να μην έρθη, αυτού [δηλ. στην Ελλάδα] μένοντας και διαβάζοντας μπορεί να γίνη μεγάλος... Ακούμε καμία φορά μεγάλα ονόματα και πράγματα κι όταν τα δης από κοντά απογοητεύεσαι".13 Νομίζω πως η τελευταία φράση του Κουντουρά είναι αξιοπρόσεκτη. Η φήμη του γερμανικού πανεπιστημίου διατηρούνταν υψηλή στην Ελλάδα ακόμη το 1923, που έγραφε το γράμμα του ο Κουντουράς, αλλά η πραγματικότητα, όπως την έζησε ο ίδιος, ήταν διαφορετική.

Μ' αυτές τις τελευταίες διαπιστώσεις μπορούμε να ανακεφαλαιώσουμε: Το ελληνικό πανεπιστήμιο είχε γερμανική προέλευση και πήρε γερμανική μορφή, αν και δεν είχε την απαιτούμενη υποδομή. Οι γερμανικές ρίζες του ελληνικού πανεπιστημίου σχημάτισαν τον σχεδόν αποκλειστικό πυρήνα που με συνεχή αναπαραγωγή συντηρούσε τον θαυμασμό των Ελλήνων στη γερμανική επιστήμη και το γερμανικό πνεύμα. Αυτή ήταν μια δημόσια ομολογία με τις πρακτικές της συνέπειες, αν και σποραδικά ο μύθος αμφισβητούνταν από κριτικά πνεύματα, σε ιδιωτικό όμως επίπεδο.

———————

12. Σ. Β. Κουγέας, "Μία επιστολή του Δ. Βερναρδάκη από τα φοιτητικά του χρόνια", Ημερολόγιον της Μεγάλης Ελλάδος, 1935, σ. 61.

13. Αδημοσίευτη επιστολή του Μ. Κουντουρά από το Μόναχο στον Αριστείδη Αρχοντίδη. Ευχαριστώ τον φίλο κ. Παντελή Αργύρη που μου επέτρεψε τη χρήση της.

Σελ. 104
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/105.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΟ 1879/1880 ΟΠΩΣ ΤΟ ΕΙΔΕ ΕΝΑΣ ΓΕΡΜΑΝΟΣ ΕΠΙΣΚΕΠΤΗΣ

ΣΠΥΡΟΣ Ν. ΤΡΩΪΑΝΟΣ

Ένα βιβλιαράκι που κυκλοφόρησε στη Λειψία από τον εκδοτικό οίκο Teubner πριν από εκατό και πλέον χρόνια, συγκεκριμένα το 1881, με τον τίτλο Ein Winter in Griechenland, 1879-1880, δηλαδή Ένας χειμώνας στην Ελλάδα, 1879-1880, προκάλεσε πολλές συζητήσεις ως προς την πατρότητά του. Αρκετά σημεία του κειμένου δεν αφήνουν καμιά αμφιβολία, ότι ο συγγραφέας του βιβλίου ανήκε στο γυναικείο φύλο. Έτσι στη σελ. 8 περιέχονται ενδιαφέρουσες λεπτομέρειες για την τεχνική του πλεξίματος των καλτσών στο χωριό Γαστούρι της Κέρκυρας.1 Στις σελ. 26 και 30 περιγράφονται οι (όχι και τόσο ιδεώδεις) συνθήκες που επικρατούσαν στις γυναικείες καμπίνες του πλοίου από την Κέρκυρα προς τον Ισθμό. Στη σελ. 29 διαβάζουμε για τα υψηλής ποιότητας καλλυντικά που πρόσφεραν στο λιμάνι της Ζακύνθου οι πλανόδιοι πωλητές στις επιβάτιδες, πολλές από τις οποίες έκαναν γενναίες προμήθειες. Ιδιαίτερα τονίζεται από τη συγγραφέα, ότι παρά τις προτροπές δεν ακολούθησε το παράδειγμά τους.2 Στη σελ. 95 επ. καταγράφεται η φιλική διαφωνία της με τις γυναίκες των Μεγάρων ως προς τον καλύτερο τρόπο πλυσίματος της μπουγάδας.3 Το σημείο όμως που δεν επιδέχεται 

———————

1. «Die Strickzeuge sahen reeht reinlich aus; aber komisch ist es, dass sie die rechte Seite des Strumpfes nach innen nehmen, die linke nach aussen, und somit inwendig herum stricken; der Zweck dieser Art des Strickens ist uns nicht recht klar geworden».

2. «Die anwesenden Damen kauften ganze Quantitäten und redeten uns zu ein Gleiches zu thun, da die Schminke aus Zante besonders berühmt sei; die Entrüstung, mit der wir eine solche Aufforderung zurückwiesen, wurde gar nicht verstanden, ich glaube man belachte unsere Einfalt».

3: «Es war ein reizendes Bild, wie die lachenden Gestalten in ihren malerischen Trachten unter dem sonnigen Himmel an Steintrögen standen, und mit einem

Σελ. 105
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/106.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

καμιά αμφισβήτηση είναι στη σελ. 78, όπου χρησιμοποιείται η έκφραση : "Εμείς οι αλλοδαπές".4

Παρ' όλα αυτά στο αντίτυπο του βιβλίου που έχω υπόψη μου5 και ανήκει στην Πανεπιστημιακή Βιβλιοθήκη της Λειψίας (με αριθμό καταλόγου JD 5057) υπάρχει η χειρόγραφη σημείωση, ότι συγγραφέας είναι ο Karl Eduard Zachariä von Lingenthal.6 H σημείωση αυτή βρίσκει άμεση επιβεβαίωση στη μαρτυρία του βιογράφου του Zachariä, του γαμπρού του William Fischer, που στα βιογραφικά στοιχεία του πεθερού του βεβαιώνει πως το βιβλίο αυτό γράφτηκε από εκείνον.7

Πώς όμως ερμηνεύεται το, χωρίς αμφιβολία παράξενο, φαινόμενο να γράφει ο Zachariä όχι μόνο χρησιμοποιώντας γραμματικούς τύπους γυναικείας ταυτότητας, αλλά και μπαίνοντας σε λεπτομέρειες που -καταρχήν τουλάχιστον- μόνο τις γυναίκες ενδιαφέρουν και μόνο σε αυτές είναι προσιτές. Η εξήγηση, νομίζω, είναι μάλλον απλή και συνάγεται χωρίς πολλή προσπάθεια από τις πληροφορίες που μας δίνει ο ίδιος βιογράφος του. Να πώς είχαν τα πράγματα: Το ταξίδι του πραγματοποίησε ο Zachariä ύστερα από μία σοβαρή σωματική και ψυχική ταλαιπωρία που τον είχε πολύ εξαντλήσει, συνοδευόμενος από δύο κόρες του.8 Είναι λοιπόν περισσότερο από πιθανό, ότι τόσο εξαιτίας της εξάντλησής του από την ασθένεια όσο και λόγω της κάπως προχωρημένης ηλικίας του (κατά τη διάρκεια του ταξιδιού συμπλήρωσε τα 67 του χρόνια), υπαγόρευε τις εντυπώσεις του σε κάποια από τις θυγατέρες του που τον συνόδευαν. Οι σημειώσεις αυτές εμπλουτίστηκαν προφανώς από τη "γραφέα" με τις ατομικές της εμπειρίες και διατυπώθηκαν -φυσικά- στο δικό της προσωπικό ύφος. Έτσι προέκυψε το κάπως αινιγματικό κείμενο που έχουμε μπροστά μας.

———————

tüchtigen Holzknüttel die Wäsche misshandelten. Freundlichst wurde ich eingeladen, Unterricht bei ihnen zu nehmen, sie verstünden das besser, als wir in Germania. Mir war das Wasser zu kalt, und ich empfahl ihnen vielmehr die deutsche Waschmethode».

4. "Wir Ausländerinnen, wenigstens mochten und konnten uns nicht daran kehren, und haben doch niemals auch nur die geringste Belästigung erfahren".

5. Μολονότι το μικρό αυτό βιβλίο σπανίζει εξαιρετικά, ακόμη και στις γερμανικές βιβλιοθήκες, δεν φαίνεται -περιέργως- να γίνεται καμία σκέψη για ανατύπωσή του.

6. Στο οικογενειακό όνομα Zachariä (ή Zachariae) μετά το 1842 ή 1843 προστέθηκε ο τίτλος ευγενείας "von Lingenthal".

7. "Er hat uns in einem prächtigen, anonym erschienenen Büchlein, [...] seinen Aufenthalt in Griechenland beschrieben" (W. Fischer, "Zachariae von Lingenthal [24. Dez. 1812 - 3. Juni 1894]. Lebensbeschreibung", Bursian, τ. 99, σ. 14-48 [εδώ σ. 33]· και ανατύπωση στο: Κ.Ε. Zachariae von Lingenthal, Kleine Schriften zur römischen und byzantinischen Rechtsgeschichte, τ. Α', Λειψία 1973, σ. 3-48 [εδώ σ. 22]).

8. Fischer, ό.π., σ. 33.

Σελ. 106
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/107.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Όταν υπαγόρευε τις εντυπώσεις αυτές ο Zachariä δεν ερχόταν για πρώτη φορά στην Ελλάδα. Το πρώτο του ταξίδι είχε πραγματοποιήσει 40 χρόνια πρωτύτερα, στα πρώτα χρόνια της επιστημονικής του σταδιοδρομίας, όταν είχε πια κατασταλάξει στην απόφαση να ασχοληθεί συστηματικά με τη μελέτη του Βυζαντινού Δικαίου, της οποίας έγινε στο τέλος ένας από τους θεμελιωτές. Το πρώτο εκείνο ταξίδι ήταν στην ουσία εκπαιδευτικό και είχε ως σκοπό τη γνωριμία με το χώρο που περιέκλειαν τα σύνορα της βυζαντινής αυτοκρατορίας, ιδίως στη μέση περίοδο, και την αναδίφηση στις βιβλιοθήκες για την ανακάλυψη χειρογράφων, που θα του εξασφάλιζαν την άμεση προσέγγιση των πηγών.

Λόγω ακριβώς των σκοπών που εξυπηρετούσε είχε το ταξίδι εκείνο μεγάλη διάρκεια. Κάλυψε έναν ολόκληρο χρόνο, από το Σεπτέμβριο 1837 μέχρι το Σεπτέμβριο 1838. Τις εντυπώσεις του αποτύπωσε ο Zachariä σε ένα άλλο βιβλίο -επωνύμως αυτή τη φορά- με τον τίτλο Reise in den Orient,9 δηλαδή Ταξίδι στην Ανατολή, τίτλο δικαιολογημένο από το ότι η πορεία του ξεπέρασε κατά πολύ τα ούτως ή άλλως στενά όρια της τότε ελληνικής επικράτειας.

Κατά το πρώτο εκείνο ταξίδι στην Ελλάδα έμεινε ο Zachariä στην Αθήνα ολόκληρο σχεδόν τον Απρίλιο του 1838. Είχε έτσι τη δυνατότητα να γνωρίσει το Πανεπιστήμιο Αθηνών στα πρώτα του βήματα. Ανάμεσα στα άλλα είχε την ευκαιρία να δει και να αντιγράψει το πρόγραμμα μαθημάτων του θερινού εξαμήνου εκείνου του έτους: Πίναξ των εν τω βασιλικώ Οθωνείω Πανεπιστημίω κατά την θερινήν εξαμηνίαν από της 11. Απριλίου 1838 μέχρι της 15. Ιουλίου παραδοθησομένων μαθημάτων.

Ο πίνακας αυτός επείχε κατά κάποιο τρόπο θέση επιστημονικής επετηρίδας, γιατί, όπως μας πληροφορεί ο Zachariä, εκείνου του έτους ο πίνακας περιείχε αντί για πρόλογο μία μελέτη του κοσμήτορα (σχολάρχη) της Θεολογικής Σχολής Αρχιμανδρίτη Μ. Αποστολίδη περί του Ιωάννη Δαμασκηνού και του έργου του.

Για τη Νομική ειδικότερα Σχολή αναφέρεται, ότι κατά το εξάμηνο εκείνο θα δίδασκαν ο μεν σχολάρχης Γ.Α. Ράλλης Εμπορικό Δίκαιο, ο Ε. Herzog, τακτικός καθηγητής του Ρωμαϊκού Δικαίου, ερμηνεία σε αποσπάσματα του Ουλπιανού, ο έκτακτος καθηγητής Γ.Α. Μαυροκορδάτος Γαλλικό Αστικό Δίκαιο, ο Σ. Πήλικας Ποινικό Δίκαιο, ο Ι. Σούτσος Πολιτική Οικονομία, ο A.G. Feder Πολιτική Δικονομία. Δεν είναι βέβαια άξιο απορίας, ότι από τους έξι αναφερόμενους καθηγητές οι δύο ήταν Γερμανοί.

———————

9. Dr. Ε. Zachariä's, Reise in den Orient in den Jahren 1837 und 1838, Χαϊδελβέργη 1840, σ. XIV, 344. Το βιβλίο αυτό ανατυπώθηκε από τη Löwenklau-Gesellschaft (Φραγκφούρτη) το 1985.

Σελ. 107
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/108.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Την ιδιαίτερη προσοχή του επισκέπτη προσέλκυσε η πανεπιστημιακή Βιβλιοθήκη -αυτός ήταν, άλλωστε, και ένας από τους σκοπούς του ταξιδιού του στη νοτιοανατολική Ευρώπη, όπως σημειώνεται πιο πάνω. Προσωρινά είχε στεγαστεί την εποχή εκείνη η Βιβλιοθήκη σε μία παλαιά εκκλησία, μέχρις ότου ανεγερθεί το κτίριο, στο οποίο επρόκειτο να εγκατασταθεί(!). Όπως παρατηρεί ο Zacharιä, τα μέσα για τη δημιουργία της Βιβλιοθήκης ήταν πενιχρά, γι' αυτό και το περιεχόμενό της προερχόταν από δωρεές και όχι από αγορές. Έτσι εξηγείται και η μονόπλευρή της συγκρότηση, ότι δηλαδή περιλάμβανε σχεδόν αποκλειστικά κλασική φιλολογία. Από χειρόγραφα διεπίστωσε κατά την επίσκεψη του 30, χρονολογούμενα από τον 11ο μέχρι το 17ο αιώνα. Όλα προέρχονταν από δύο μοναστήρια, τη μονή της Αχράντου στην Άνδρο και της Φανερωμένης στη Σαλαμίνα· το περιεχόμενό τους ήταν κατά κύριο λόγο θρησκευτικό.

Ξαναγυρίζοντας στην Αθήνα ύστερα από 42 σχεδόν χρόνια βρίσκει το Πανεπιστήμιο αξιοπρεπώς στεγασμένο στις αίθουσες του σημερινού κεντρικού κτιρίου. Οι χώροι του επάνω ορόφου μάς πληροφορεί ότι είχαν διατεθεί για την εγκατάσταση της Βιβλιοθήκης του Πανεπιστημίου, που ήταν βεβαίως δημόσια. Οι αίθουσες διδασκαλίας ήταν τέσσερις και αντιστοιχούσαν σε καθεμία από τις τέσσερις Σχολές. Ο συνηθισμένος σε άλλες συνθήκες διδασκαλίας ιστορικός δεν χάνει βέβαια την ευκαιρία να επισημάνει, πόσο ανεπαρκής είναι αυτός ο αριθμός των αιθουσών και πόσο δυσμενείς είναι οι επιπτώσεις του για την εκπαίδευση. Σύμφωνα με το πρόγραμμα του ακαδημαϊκού έτους 1879-1880 -γράφει- οι παραδόσεις της Νομικής Σχολής απασχολούν την αντίστοιχη αίθουσα επί εννέα περίπου ώρες την ημέρα. Αποτέλεσμα: Δεν υπάρχουν διαθέσιμοι χώροι διδασκαλίας για περισσότερα μαθήματα, ιδίως μάλιστα υφηγητών, που η παραπάνω έλλειψη αποτελεί ανασχετικό παράγοντα για την αύξηση του αριθμού και αυτών. Μήπως άραγε όλα αυτά θυμίζουν τίποτε;

Τα βήματα του ηλικιωμένου επισκέπτη τον έφεραν -που αλλού;- στην αίθουσα της Νομικής Σχολής. Την βρήκε γεμάτη από αρκετές εκατοντάδες ακροατές. Καθόλου παράξενο γιατί την ημέρα εκείνη είχε το εναρκτήριό του μάθημα ο τότε νεοδιορισμένος καθηγητής του Ρωμαϊκού Δικαίου Αλκιβιάδης Κρασσάς. Θέμα του πρώτου του μαθήματος ήταν η γενική επισκόπηση της εξέλιξης του Ρωμαϊκού Δικαίου από τους αρχαιότατους χρόνους μέχρι και τη βυζαντινή περίοδο. Επισημαίνοντας την οξύτητα των παρατηρήσεων του ομιλητή, υπογραμμίζει ο Zachariä τον ενθουσιασμό του ακροατηρίου που φαίνεται ότι αρκετές φορές διέκοψε με χειροκροτήματα τον Κρασσά.

Στη συνέχεια παραθέτει ο συγγραφέας μερικές στατιστικές πληροφορίες, προερχόμενες από το λόγο που ο πρύτανης Α. Αναγνωστάκης είχε εκφωνήσει το Νοέμβριο του 1878 και είχε μόλις τότε (Ιανουάριος 1880!) δημοσιευθεί

Σελ. 108
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/109.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

-φαίνεται ότι η ταχύτητα στη δημοσίευση των επίσημων λόγων και στη σημερινή εποχή στηρίζεται στο σεβασμό της... "ιεράς παραδόσεως"! Σύμφωνα λοιπόν με τα στοιχεία αυτά, κατά το ακαδημαϊκό έτος 1877-1878 ο αριθμός των φοιτητών ανερχόταν σε 1.645 που κατανέμονταν σε 38 της Θεολογικής Σχολής, 684 της Νομικής, 608 της Ιατρικής, 270 της Φιλοσοφικής (που τότε απετελείτο από δύο τμήματα, φιλολογικό και φυσικομαθηματικό) -με προσθήκη 45 φοιτητών της Φαρμακευτικής. Στο μεταξύ, μέχρι δηλαδή το χρόνο της επίσκεψής του, ο αριθμός αυτός είχε αυξηθεί σε 1.780. Μία αξιοπρόσεκτη λεπτομέρεια σχετικά με την προέλευση των φοιτητών: από τους 1.645 μόνον οι 1.192 προέρχονταν από τις περιοχές του ελληνικού κράτους, ενώ οι υπόλοιποι 453 -δηλαδή πάνω από το ένα τέταρτο- από τις τουρκοκρατούμενες ελληνικές χώρες.

Το σώμα των διδασκόντων περιλάμβανε στη μεν Θεολογική Σχολή 4 τακτικούς καθηγητές, έναν επίτιμο και 3 υφηγητές, στη Νομική Σχολή 11 τακτικούς, έναν επίτιμο και 7 υφηγητές, στην Ιατρική Σχολή 18 τακτικούς, 5 εκτάκτους και 13 υφηγητές και, τέλος, στη Φιλοσοφική Σχολή 21 τακτικούς, 2 εκτάκτους και 7 υφηγητές. Οι παραδόσεις κατανέμονταν κατά κλάδους ως εξής: 18 θεολογικές, 22 νομικές, 49 ιατρικές, 31 φιλολογικές, 14 φυσικών επιστημών και 6 μαθηματικές.

Ακολουθούν μερικές λεπτομέρειες που παρουσιάζουν πολύ ενδιαφέρον. Ο προϋπολογισμός του Ιδρύματος για μισθούς διδακτικού προσωπικού το 1880 ανερχόταν σε 295.800 δραχμές. Ειδικότερα ο μηνιαίος μισθός των τακτικών καθηγητών ήταν 350-450 δραχμές, των εκτάκτων 250 και των επίτιμων 100.10 Για την κάλυψη των λειτουργικών δαπανών βιβλιοθήκης, πανεπιστημιακής κλινικής και της διοίκησης του Ιδρύματος είχε αναγραφεί στον προϋπολογισμό και ένα ποσό από 40.280 δραχμές. Ήδη από την εποχή εκείνη όμως δεν ήταν καθόλου ευκαταφρόνητη η περιουσία που είχε συγκεντρώσει το Πανεπιστήμιο από κληροδοτήματα και άλλες συναφείς αιτίες· έφθανε τότε η περιουσία αυτή το ποσό των τεσσάρων εκατομμυρίων δραχμών.

———————

10. Για την αγοραστική δύναμη αυτών των ποσών και για την εύρεση της αντιστοιχίας σε σημερινές δραχμές, βλ. Π. Πιζάνιας, Μισθοί και εισοδήματα στην Ελλάδα (1842-1923), Αθήνα, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, 1985, σ. 68 επ. και τους πίνακες στις σ. 99-101. Πάντως για την πρόχειρη και γρήγορη ενημέρωση του αναγνώστη σημειώνεται, ότι το 1879-1880 η τιμή μιας οκάς ψωμιού κυμαινόταν στις 0,40-0,50 δραχμές και μιας οκάς λαδιού πρώτης ποιότητας στις 1,45-1,50 δραχμές. Για τους μισθούς των καθηγητών κατά το έτος 1846 υπάρχει η πληροφορία ότι ήταν 300 δραχμές των τακτικών, 200 των εκτάκτων και 100 των υφηγητών βλ. Ευτυχία Λιάτα, Τιμές και αγαθά στην Αθήνα (1839-1846), Αθήνα, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, 1984, σ. 60. Πβλ., στον παρόντα τόμο, και την ανακοίνωση του Κ. Λάππα, Το διδακτικό προσωπικό του Πανεπιστημίου Αθηνών τον ΙΘ΄ αιώνα.

Σελ. 109
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/110.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Μετά την παράθεση όσων στοιχείων παρουσίαζαν ενδιαφέρον γι' αυτόν προχωρεί ο Zachariä von Lingenthal στη διατύπωση ορισμένων παρατηρήσεων, που βασίζονταν σε συγκρίσεις ανάμεσα στα γερμανικά και στο αθηναϊκό πανεπιστήμιο. Η πρώτη σημαντική διαφορά που επισημαίνει αναφέρεται στη φοιτητική ζωή και κίνηση. Δεν θεωρώ καθόλου περίεργο, ότι αυτό το σημείο τράβηξε την προσοχή του, γιατί είναι γνωστό, πως την εποχή εκείνη και για πολλές δεκαετίες κατόπιν η γερμανική πανεπιστημιακή ζωή με τις φοιτητικές "ενώσεις" και τους εσωτερικούς -αυστηρούς και απαράβατους- κανονισμούς τους, με τις "ηρωικές" μονομαχίες των φοιτητών και τις εξίσου "ηρωικές" ολονύκτιες κρασο- ή ζυθοκατανύξεις στα στέκια τους, παρουσίαζε μία μοναδικότητα σε ολόκληρο τον κόσμο. Ήταν φυσικό λοιπόν να παραξενευτεί κάπως ο μεγάλος ιστορικός του δικαίου, που οι Έλληνες φοιτητές, αντί για όλα τα παραπάνω περνούσαν τον ελεύθερο χρόνο τους στα καφενεία, "πολιτικολογώντας".

Άλλο σημείο που εντυπωσίασε τον ξένο μας ήταν η παντελής έλλειψη υποχρεώσεως για την καταβολή "δικαιωμάτων" λόγω των ωρών διδασκαλίας -κάτι που για τον Γερμανό φοιτητή αποτελούσε αυτονόητη επιβάρυνση. Η απαλλαγή αυτή των Ελλήνων συναδέλφων τους οφειλόταν στο άρθρο 16 του Συντάγματος (του 1864) που όριζε ότι "Η ανωτέρα εκπαίδευσις ενεργείται δαπάνη του Κράτους· [...]".

Κατά την άποψη του Zachariä von Lingenthal αυτή η διάταξη σημαίνει απλώς, ότι η ίδρυση των Ανώτατων Εκπαιδευτικών Ιδρυμάτων και ο διορισμός των διδασκόντων σ' αυτά γίνεται με τη φροντίδα και με δαπάνες του Κράτους, όχι όμως ότι αποκλείεται η απαίτηση κάποιων "τελών" για την παροχή διδακτικών υπηρεσιών. Αυτή την τελευταία ερμηνεία την χαρακτήρισε ως "περίεργη" με την παρατήρηση, ότι αν το Κράτος ήθελε να την εφαρμόσει με συνέπεια, θα έπρεπε να αποκρούει και οποιαδήποτε χαριστική πράξη, π.χ. κληροδοτήματα, για σκοπούς πανεπιστημιακούς. Η ενδιαφέρουσα συνέχεια αυτής της επιχειρηματολογίας είναι, ότι -πάντα κατά τη γνώμη του Zachariä- αυτό εμποδίζει το Πανεπιστήμιο να προωθήσει τον εξαιρετικά χρήσιμο θεσμό της υφηγεσίας, σε συνδυασμό με την έλλειψη αιθουσών (όπως προαναφέρθηκε), αλλά και με ορισμένες περιοριστικές διατάξεις των πανεπιστημιακών νόμων, των οποίων και ο ίδιος ο πρύτανης έκρινε (δεν διευκρινίζεται, αν αυτό έγινε σε δημόσια ομιλία του ή σε ιδιωτική συνομιλία με το συγγραφέα) ότι επιβάλλεται η αναθεώρηση. Περαιτέρω στην ίδια κακή τακτική αποδίδει ο Zachariä και την αδυναμία του Πανεπιστημίου να καταβάλει μεγαλύτερες αποδοχές στο προσωπικό του, με αποτέλεσμα να μην αρκούν οι καταβαλλόμενες για την (αξιοπρεπή) διαβίωση των πανεπιστημιακών δασκάλων στην Αθήνα, έτσι ώστε να είναι υποχρεωμένοι να αφαιρούν χρόνο από τις επιστημονικές τους απασχολήσεις και να τον διαθέτουν σε

Σελ. 110
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/111.gif&w=600&h=915 19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

έργα κερδοφόρα. Αναφέρει μάλιστα ως παράδειγμα τους καθηγητές της Νομικής Σχολής που διατηρούν για το σκοπό αυτό δικηγορικά γραφεία ή έχουν συγχρόνως και την ιδιότητα του δικαστικού λειτουργού. Εδώ δύσκολα μπορούμε να ισχυρισθούμε, ότι οποιαδήποτε ομοιότητα με τυχόν ανάλογες ή παρεμφερείς σημερινές συνθήκες είναι «όλως συμπτωματική».11

Έτσι διερωτάται κανένας, μήπως μαζί με τα 150 χρόνια του Πανεπιστημίου μας θάπρεπε να εορτασθούν και τα εκατοπενηντάχρονα των προβλημάτων της ελληνικής ανώτατης παιδείας —εκτός αν αυτά είχαν ήδη συμπληρωθεί πιο πριν.

———————

11. Οι παραπάνω πληροφορίες γύρω από το Πανεπιστήμιο Αθηνών βρίσκονται στις σ. 66-69 του βιβλίου Ein Winter in Griechenland. Στη συνέχεια (σ. 70-75) αναφέρονται πολλές ενδιαφέρουσες ειδήσεις για τη δράση των πολιτιστικών συλλόγων στην Ελλάδα και τον εξωελληνικό χώρο, για την αγορά του βιβλίου στην Ελλάδα, καθώς για το ισχύον νομικό καθεστώς, που όμως παραλείπονται, γιατί ξεφεύγουν από το θέμα της παρούσας ανακοίνωσης.

Σελ. 111
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/112.gif&w=600&h=915 19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 112
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/113.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Η ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΤΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ

(19ος ΑΙΩΝΑΣ)

ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΟΣ Ε. ΣΚΛΑΒΕΝΙΤΉΣ

Με την Επανάσταση και τη δημιουργία του ελεύθερου ελληνικού κράτους συγκεντρώθηκε στον ελλαδικό χώρο σεβαστός αριθμός ελλήνων λογίων από τις ελληνικές παροικίες της διασποράς αλλά και από τον αλύτρωτο ελληνισμό. Οι λόγιοι αυτοί έφεραν μαζί τους διαμορφωμένες ιδέες για την αξία και την ανάγκη της βιβλιοθήκης.1 Για τους λογίους που έζησαν σε ευρωπαϊκές χώρες, η συνειδητοποίηση της αξίας της βιβλιοθήκης είχε συμπληρωθεί με την εμπειρία της χρησιμοποίησης των δημόσιων βιβλιοθηκών, αλλά και των βιβλιοθηκών των ελληνικών κοινοτήτων και των σχολείων τους, κι ακόμη με τη χαρά της συγκρότησης προσωπικής βιβλιοθήκης, κάποτε σημαντικής. Αλλά και οι παραδοσιακοί λόγιοι και δάσκαλοι του κλίματος της εκκλησίας είχαν μέλημα τη συγκρότηση και τη χρήση βιβλιοθήκης καθώς και πόνο για τη στέρηση βιβλίων.

Όλοι αυτοί οι άνθρωποι, που οι πνευματικές τους δυνάμεις απογράφονται σε κλίμακα που αρχίζει από τον ολιγογράμματο δάσκαλο ως τον υψηλού επιπέδου λόγιο και ιδεολογικά κινούνται είτε στους χώρους της εκκλησίας είτε βρίσκονται ανάμεσα σ' αυτούς που πιστεύουν σε εκσυγχρονιστικά κηρύγματα και προέρχονται ή ανήκουν σε διάφορες κοινωνικές κατηγορίες, ζουν σε ποικίλες διαβαθμίσεις το όραμα ενός σύγχρονου εθνικού κράτους. Στα πλαίσιά του μια κεντρική, δημόσια εθνική βιβλιοθήκη πρέπει να είναι η κεφαλή ενός συστήματος-δικτύου τοπικών ειδικών και σχολικών βιβλιοθηκών που θα αναδειχθούν εργαλεία για την εκπαίδευση και την παιδεία του έθνους.

———————

1. Όσα σημειώνονται εισαγωγικά σε αυτή την ανακοίνωση έχουν αναπτυχθεί διεξοδικά και υπομνηματισμένα στην υπό εκτύπωση μελέτη μου "Η σχολική βιβλιοθήκη τον 19ο αιώνα: η βιβλιοθήκη του Γυμνασίου και του Ελληνικού Σχολείου Ναυπλίου (1833-1935)", Τετράδια Εργασίας, τ. 9, μέρος β', 1989.

8

Σελ. 113
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/114.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

"'Έπεμψα εις την Βουλήν τα Ηθικά και Πολιτικά του Αριστοτέλους, τον Ονήσανδρον και τον Βεκκαρίαν, ως πρώτον θεμέλιον ή (αν αγαπάς) προζύμιον της μελλούσης του έθνους δημοσίου βιβλιοθήκης· περί της οποίας επρόβαλα και σχέδιον, πώς έχουν να την συναθροίσωσιν εγρήγορα", γράφει ο Αδαμάντιος Κοραής τον Οκτώβριο του 1823.2 Οι φωνές πυκνώνουν και οι βοηθητικές ενέργειες είναι πολλές: Έλληνες και φιλέλληνες προπαγανδίζουν την υπόθεση της συλλογής βιβλίων και από τις προσφορές συγκεντρώνονται χιλιάδες τόμοι. Τα βιβλία θα βρεθούν συγκεντρωμένα το 1829 στην Αποθήκη των βιβλίων στο Ορφανοτροφείο της Αίγινας που ίδρυσαν ο Καποδίστριας και ο Ανδρέας Μουστοξύδης.

Από τα βιβλία αυτά θα πλουτιστούν οι σχολικές και οι ιδιωτικές βιβλιοθήκες και φυσικά από αυτά τα βιβλία σχηματίζεται ο πρώτος πυρήνας της Εθνικής Βιβλιοθήκης (588 τίτλοι, 1844 τόμοι) που ιδρύεται το 1832 στην Αίγινα και μεταφέρεται το 1835 στην Αθήνα. Ο πλουτισμός της Εθνικής Βιβλιοθήκης γίνεται από τα νέα βιβλία που είναι υποχρεωμένοι οι εκδότες να καταθέτουν, από τις δωρεές των Ελλήνων και των φιλελλήνων, από τις μετατάξεις βιβλίων παλαιών και χειρογράφων που βρίσκονται σε μοναστήρια και ιδιώτες, από τις λίγες αγορές του κράτους παλαιών βιβλίων και χειρογράφων και ξένων περί Ελλάδος βιβλίων, και τέλος με τις ανταλλαγές των πολλαπλών.

Η λειτουργία της Εθνικής Βιβλιοθήκης πρέπει να ήταν στοιχειώδης εξαιτίας κυρίως του ακατάλληλου χώρου που στεγάστηκε (Μέγα Λουτρό, εκκλησία του Αγίου Ελευθερίου) και παρά τις μεγάλες προσπάθειες του επιστάτη της Γεωργίου Γενναδίου. Οι συλλογές που δωρίθηκαν ή αγοράστηκαν ήταν αδύνατο να ταξινομηθούν αφού δεν υπήρχαν βιβλιοστάσια να τοποθετηθούν και αποθηκεύτηκαν "άχρι καιρού" σε διάφορους χώρους.

Το 1838, ένα χρόνο μετά την ίδρυση του Πανεπιστημίου Αθηνών, σχηματίζεται και ο πρώτος πυρήνας της βιβλιοθήκης του από προσφορές των φιλελλήνων και των πανεπιστημίων της Ευρώπης.3 Η αύξηση των βιβλίων είναι ταχύτατη και το 1842 ξεπερνά τους 15.000 τόμους.

———————

2. Επιστολή από το Παρίσι στον Ιάκωβο Ρώτα, 9.10.1823: Αδαμάντιος Κοραής, Αλληλογραφία, τ. Έ', Αθήνα, Ο.Μ.Ε.Δ., 1983, σ. 77.

3. Κύρια πηγή για τη σύνταξη της μελέτης, που μόνο υποτυπώνεται με αυτή την ανακοίνωση, στάθηκαν οι πρυτανικοί απολογισμοί οι οποίοι δημοσιεύονταν κάθε χρόνο ως τμήματα των λόγων των πρυτάνεων κατά την παράδοση της πρυτανείας στους διαδόχους τους. Βλ. Ευφημία Χρ. Εξίσου, "Πρυτανικοί και Πανηγυρικοί λόγοι του Πανεπιστημίου Αθηνών 1837-1900. Βιβλιογραφική καταγραφή", Τετράδια Εργασίας, τ. 10,1988, σ. 471-507. Και ακόμη το ταξινομημένο τμήμα του Υπουργείου Παιδείας της Οθωνικής περιόδου που βρίσκεται στα ΓΑΚ. Η έρευνα θα ολοκληρωθεί αν κάποτε γίνουν προσιτά τα αρχεία του Πανεπιστημίου Αθηνών, της Εθνικής Βιβλιοθήκης και του Υπουργείου Παιδείας (υπόλοιπο τμήμα Οθωνικής περιόδου και ολόκληρο το αρχείο της εποχής του Γεωργίου

Σελ. 114
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/115.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Το νέο κτίριο του Πανεπιστημίου Αθηνών και ο χώρος για βιβλιοθήκη που πρόβλεψε ο αρχιτέκτονάς του είναι ο κύριος λόγος για την τοπική συνένωση της άστεγης Δημόσιας Βιβλιοθήκης με την Πανεπιστημιακή, με Έφορο τον Γεώργιο Κοζάκη Τυπάλδο.

Είναι μια λύση ανάγκης και όπως θα δούμε έγινε αιτία νόθευσης της φυσιογνωμίας και ακύρωσης των σκοπών κάθε μιας από τις δύο βιβλιοθήκες. Βέβαια οι πρυτάνεις του Πανεπιστημίου, στις ρητορικές τους ιδεολογικές αναζητήσεις στο κλίμα της Μεγάλης Ιδέας, στήριξαν αυτή τη συνένωση παρόλο που φαίνεται να υποπτεύονταν ότι ήταν πράξη επιβολής της κεντρικής εξουσίας και τραυμάτιζε την όποια αυτονομία του Πανεπιστημίου. Έλεγαν οι ρήτορες: Η πρώτη Εθνική Βιβλιοθήκη στο χώρο της Ανατολής ενώθηκε τοπικά με τη Βιβλιοθήκη του πρώτου πανεπιστημίου της Ανατολής και συναποτελούν τη μεγάλη Ελληνική Βιβλιοθήκη: πανεπιστημιακή και δημόσια.

Ο Έφορος και οι υπάλληλοι της Βιβλιοθήκης διορίζονται και ελέγχονται από τον Υπουργό Παιδείας ενώ οι παρεμβάσεις των πρυτανικών άρχων δεν μπορούν να είναι παρά συμβουλευτικές.

Οι προσφορές βιβλίων και προς τις δύο βιβλιοθήκες συνεχίζονται και είναι εντυπωσιακές. Οι Έλληνες του παροικιακού και του αλύτρωτου ελληνισμού στέλνουν τις προσφορές τους κυρίως στην Εθνική Βιβλιοθήκη προσβλέποντας με ελπίδες στο εθνικό κέντρο. Τα πανεπιστήμια και οι ακαδημίες της Ευρώπης και της Αμερικής στέλνουν τις εκδόσεις τους και άλλα βιβλία στην Πανεπιστημιακή. Οι ιδιώτες φιλέλληνες, ανάλογα με την πληροφόρησή τους και τις διασυνδέσεις τους, προτιμούν τη μια ή την άλλη βιβλιοθήκη ή σε μερικές περιπτώσεις και τις δύο. Ο Έφορος Γεώργιος Κοζάκης Τυπάλδος κινεί τις διαδικασίες πλουτισμού των δύο βιβλιοθηκών αναζητώντας, όπου γης, τις πηγές των δωρεών και τους τρόπους προσέγγισής τους. Είναι χαρακτηριστικό ότι ο ίδιος εκδίδει (1845-1853) από τα κατάλοιπα του Δημητρίου Γαλανού, που φυλάσσονται στην Εθνική Βιβλιοθήκη, τις μεταφράσεις του από τα σανσκριτικά και για να μπορεί να στέλνει σώματα αυτών των μεταφράσεων ως αντιχάρισμα στις προσφορές των ξένων ιδρυμάτων, αφού ούτε η Εθνική Βιβλιοθήκη είχε, ούτε το Πανεπιστήμιο απέκτησε, όλο τον 19ο αιώνα, σειρά επιστημονικών δημοσιευμάτων ή περιοδικό για να υπηρετηθεί στοιχειωδώς η έννοια της ανταλλαγής δημοσιευμάτων.

Οι ανάγκες όμως των βιβλιοθηκών για την εκπλήρωση των σκοπών τους δεν καλύπτονται από τις προσφορές. Αλλά και τα χρήματα που διατίθενται για τις αγορές είναι ανεπαρκή. Για την Εθνική Βιβλιοθήκη αγοράζονται

———————

του Α', που βρίσκεται στα ΓΑΚ αταξινόμητο), τα οποία είναι σήμερα απρόσιτα για την έρευνα.

Σελ. 115
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/116.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

χειρόγραφα και παλαιές εκδόσεις ελληνικών βιβλίων ή ελληνικού ενδιαφέροντος και ακόμη πρόσφατα βιβλία ξένων για την Ελλάδα· για τη Βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου τα απαραίτητα κατά τη γνωμοδότηση των Σχολών, κυρίως ξένα σύγχρονα και παλαιότερα. Η σύνταξη των καταλόγων βιβλίων για αγορά είναι δύσκολη αφού δεν υπάρχουν πλήρεις κατάλογοι των υπαρχόντων.

Ο Κωνσταντίνος Ασώπιος περιγράφει με σαφήνεια το πρόβλημα στον πρυτανικό του λόγο του 1844: "Δεν δυνάμεθα να είπωμεν ότι έχομεν βιβλιοθήκην τελείαν, εξαρκούσαν εις τας επιστημονικάς, γραμματολογικάς και τεχνολογικάς ημών χρείας και ανάγκας· πολλού γε και δει. Οι χαρίζοντες είναι βέβαια πολλής και μεγάλης ευγνωμοσύνης παρ' ημών άξιοι, δεν χαρίζουσιν όμως πάντοτε ό,τι ημείς χρειαζόμεθα, αλλ' ό,τι αυτοί έχουσιν ή προαιρούνται· όθεν και πολλά λαμβάνοντες θέλομεν στερείσθαι ουκ ολίγων, και πολλάκις των αναγκαιοτάτων επιστημονικών συγγραμμάτων, π.χ. και μάλιστα νέων, είμεθα ελλειπείς. Το δε παράδοξον, ότι εν ω έχομεν συγγράμματα εκδεδομένα εν Βερολίνω, εν Κοπενάγη, και εν Ουψάλη στερούμεθα των εν Ελλάδι κατ' ασυγχώρητον παράβασιν του περί τούτων νόμου".4

Τα ίδια περίπου επαναλαμβάνει το 1857 και προσθέτει ότι αν ο πλουτισμός της βιβλιοθήκης γίνεται μόνο από τις δωρεές "θέλομεν έχει σωρούς βιβλίων, μεταξύ πολλών καλών, και πλήθος ολίγων χρησίμων ανωφελώς πολλάκις καταργούντων τον τόπον, ουδέποτε όμως συγγραμμάτων σειράν τακτικήν, ικανήν προς τελείαν, ιδιαιτέραν και συνεχή σπουδήν τούτου ή εκείνου του κλάδου. Επειδή δε η ημετέρα βιβλιοθήκη, ως βιβλιοθήκη ουχί μόνον των Αθηνών και της Ελλάδος, αλλά, ει θεός θέλει, και της Ανατολής συμπάσης, πρέπει να περιέχη μέχρι συλλαβής παν ελληνικόν και περί των ελληνικών γεγραμμένον, πάσας τας επισήμους ακαδημαϊκάς και παν εν γένει προς συστηματικής βιβλιοθήκης σύστασιν αναγκαίον, διά τούτο αντί του μέχρι τούδε, άλλος τρόπος ζητητέος. Εγώ νομίζω ότι δωδεκακισχίλιοι δραχμαί κατ' έτος επί τοιούτω σκοπώ είναι απαραιτήτως αναγκαίαι".5

Ιδεολογικά είμαστε στο κέντρο της Μεγάλης Ιδέας. Ο Ασώπιος, παρόλο που μιλάει για ενιαία βιβλιοθήκη, παρατάσσει τα αιτήματα για πληρότητα και των δύο βιβλιοθηκών σύμφωνα με τους σκοπούς που έχει κάθε μια να υπηρετήσει: συγκέντρωση των υπό Ελλήνων και περί Ελλάδος βιβλίων για την Εθνική αλλά και δημιουργία πανεπιστημιακής βιβλιοθήκης για τις ανάγκες κάθε επιστημονικού κλάδου. Από τους τελευταίους εκπροσώπους του

———————

4. Κωνσταντίνος Ασώπιος, Ομιλία, Εκφωνηθείσα υπ' αυτού επί της παραδόσεως της του Πανεπιστημίου Πρυτανείας (Tη α΄ Οκτωβρίου 1844), σ. 8-9.

5. Λόγος Κ. Ασωπίου παραδίδοντος την δευτέραν αυτού Πρυτανείαν, εν Αθήναις τη κθ΄ Σεπτεμβρίου 1857, Αθήνα 1857, σ 44-45.

Σελ. 116
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/117.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

κινήματος του διαφωτισμού αλλά και θιασώτης της ρομαντικής Μεγάλης Ιδέας υποστηρίζει την καλλιέργεια της επιστήμης μέσα στο ευρύτερο πλαίσιο του εγκυκλοπαιδισμού αλλά και της εννοίας της κεντρικής βιβλιοθήκης ενός κράτους που ανήκει σε ένα έθνος προορισμένο να φωτίσει την Ανατολή.

Τα χρήματα που ζητούσε ο Ασώπιος και οι διάδοχοί του στην πρυτανεία δε δόθηκαν ποτέ. Έτσι, τα αναγκαία βιβλία δεν αγοράζονταν. Αντίθετα, οι προσφορές έμεναν στα κιβώτια, στις αποθήκες ή στο πάτωμα αφού ούτε το προσωπικό ούτε ο χώρος μπορούσαν να τις απορροφήσουν, παρόλο που ο Έφορος πίεζε και το Πανεπιστήμιο παραχωρούσε συνεχώς χώρους για την επέκταση της Βιβλιοθήκης.

Και ενώ όλοι περιγράφουν το αδιέξοδο και το Υπουργείο Παιδείας δεν συζητά το προτεινόμενο σχέδιο για ανέγερση βιβλιοθήκης στο οικόπεδο που παραχωρεί το Πανεπιστήμιο, ο Πρύτανης Κ. Φρεαρίτης ζήτησε το 1864 το χωρισμό των δύο βιβλιοθηκών για να αποσυρθούν από το Πανεπιστήμιο τα βιβλία της Εθνικής Βιβλιοθήκης: "Η δημοσία βιβλιοθήκη πρέπει να χωρισθή εντελώς από της του Πανεπιστημίου βιβλιοθήκης. Αυτή είναι κτήμα του Πανεπιστημίου, όπερ μόνον το Πανεπιστήμιον έχει δικαίωμα και καθήκον μάλιστα να διαχειρίζηται και να εποπτεύη. Ου μόνον δε τούτο, αλλά και η μετάθεσις της δημοσίας βιβλιοθήκης εις άλλο μέρος εκτός του Πανεπιστημίου, οσημέραι καθίσταται αναγκαία και αναπόφευκτος [...] ου μόνον ίνα δυνηθή το Πανεπιστήμιον να διαθέση τας επιστημονικάς αυτού συλλογάς επιστημονικότερον και ευρύτερον [...] αλλ' ίνα δυνηθή αυτή η δημοσία βιβλιοθήκη, ως ασθενής έχων απόλυτον ανάγκην αλλαγής αέρος και κλίματος προς ανάρρωσίν του, να σωθή εκ του θανατηφόρου μαρασμού".6

Το κράτος δεν συζήτησε ποτέ τον χωρισμό της Βιβλιοθήκης για να μην αναγκαστεί να αντιμετωπίσει το πρόβλημα στέγης της Εθνικής Βιβλιοθήκης, αλλά και το Πανεπιστήμιο δεν άρθρωσε ποτέ πειστικά επιχειρήματα για την ανάγκη του χωρισμού πέρα από το πρόβλημα του χώρου και του φόβου ότι δεν σημαίνονται όλα τα βιβλία της Πανεπιστημιακής Βιβλιοθήκης με ειδική σφραγίδα και κινδυνεύει έτσι η βιβλιακή του περιουσία.

Είναι χαρακτηριστικό και για την επιμονή του κράτους στην ιδέα της ενιαίας βιβλιοθήκης αλλά και για την υποχωρητικότητα του Πανεπιστημίου, ότι τρία χρόνια αργότερα, το 1867, ο Φρεαρίτης διορίζεται Έφορος της Βιβλιοθήκης και επί των ημερών του συγχωνεύονται και διοικητικά οι βιβλιοθήκες με το μοναδικό τίτλο Εθνική.

Μπροστά στη νέα κατάσταση το Πανεπιστήμιο ξεχνά και τα προβλήματα

———————

6. Λόγος και ευθύναι του Πρυτάνεως Κωνσταντίνου Φρεαρίτου... Μέρος Α', Αθήνα 1864, σ. 22.

Σελ. 117
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/118.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

χώρου και τα προβλήματα λειτουργίας και θέτει το περιουσιακό και πάλι: διεκδικεί το σύνολο των βιβλίων και τη μετονομασία της Εθνικής σε Εθνική του Πανεπιστημίου Βιβλιοθήκη. Οι διαξιφισμοί αυτοί θα συνεχιστούν αλλά το Υπουργείο διατήρησε ενιαία τη Βιβλιοθήκη ως το 1903 που την μετέφερε στο κτίριο της Βαλλιανείου Βιβλιοθήκης.

Η μίζερη λύση της συνένωσης των βιβλιοθηκών το 1842 αντιστοιχούσε σε πολλά από τα στοιχεία, από οικονομικά ως νοοτροπικά, που συνιστούσαν την ελληνική πραγματικότητα, γι' αυτό η λύση αυτή φάνηκε ανθεκτική στο χρόνο. Η πολιτεία που την επέβαλε σαν πρόχειρη λύση δεν αισθάνθηκε ποτέ την κοινωνική πίεση για να αποφασίσει τη μεταβολή της. Οι ανάγκες της πανεπιστημιακής κοινότητας στην εκπαιδευτική διαδικασία μπορούσαν να ικανοποιηθούν και χωρίς λειτουργική βιβλιοθήκη. Τα πανεπιστημιακά συγγράμματα, οι παραδόσεις, αναπαράγονταν και κυκλοφορούσαν είτε σε τυπογραφική μορφή είτε σε χειρόγραφη (λιθόγραφα). Οι φοιτητές είχαν τα εγχειρίδιά τους.

Οι ανάγκες των πανεπιστημιακών δασκάλων για τη συγγραφή μικρών μελετών, λόγων και άρθρων και κυρίως τη σύνταξη των πανεπιστημιακών τους συγγραμμάτων (ερανίσματα, μεταφράσεις) μπόρεσαν να βολευτούν ως το 1862 με τις δυνατότητες της ενιαίας βιβλιοθήκης, ενώ από το 1863 είχαν στη διάθεσή τους και την ιδιαίτερη Βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου με δικό της αναγνωστήριο σε ιδιαίτερο χώρο, και με πρώτο πυρήνα τα βιβλία του Θείρσιου που αγόρασε το Πανεπιστήμιο.

Την ιδιαίτερη πανεπιστημιακή βιβλιοθήκη ταξινόμησαν δύο υφηγητές εκπρόσωποι της νεότερης γενιάς διδασκόντων του Πανεπιστημίου και φορέων της προσπάθειας να υπάρξουν και δυνατότητες ειδίκευσης και έρευνας στο Πανεπιστήμιο. Η βιβλιοθήκη αυτή έμεινε στο Πανεπιστήμιο και μάλιστα όχι χωρίς κάποιες αντιδράσεις της Εθνικής Βιβλιοθήκης και δεν συγχωνεύτηκε ποτέ με αυτήν. Όταν αργότερα, προς το τέλος του αιώνα, τα εργαστήρια, οι συλλογές, τα σπουδαστήρια και τα φροντιστήρια του Πανεπιστημίου απέκτησαν τη δική τους ξεχωριστή βιβλιοθήκη, φαίνεται ότι μοιράστηκε στις νέες ειδικευμένες βιβλιοθήκες.

Η ειδική πανεπιστημιακή βιβλιοθήκη πλουτίζονταν από το 1865 με τακτικές δαπάνες κατά Σχολή και ο πρύτανης πανηγυρίζει για τη λειτουργία της αλλά στο γύρισμα του λόγου του ξαναγυρίζει σε παλαιότερες έμμονες ιδέες και εύχεται να αποκτήσει η βιβλιοθήκη τόσα βιβλία που να γίνει αντάξια εθνικής βιβλιοθήκης. Και τα πράγματα προς τα εκεί οδηγούσαν. Αν οι δωρεές βιβλίων που γνωρίζουμε ότι έγιναν στο Πανεπιστήμιο από Έλληνες και ξένους εντάχθηκαν σ' αυτή τη βιβλιοθήκη, θα πρέπει να αλλοίωσαν σε μεγάλο βαθμό

Σελ. 118
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία»
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 99
    19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

    ΓΕΡΜΑΝΙΚΕΣ ΚΑΤΑΒΟΛΕΣ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΑΙ ΕΛΛΗΝΙΚΕΣ ΑΜΦΙΣΒΗΤΗΣΕΙΣ ΤΟΥ ΓΕΡΜΑΝΙΚΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ

    ΣΤΕΡΙΟΣ ΦΑΣΟΥΛΑΚΗΣ

    Η ίδρυση του Πανεπιστημίου Αθηνών το 1837 μπορεί από μια άποψη να θεωρηθεί ως ένας πρόωρος τοκετός. Ένα μικρό κράτος, νεοσύστατο, γεμάτο ερείπια από τον πόλεμο, με τους αγωνιστές της ελευθερίας του να μην έχουν ακόμη βγάλει το δάκτυλο από τη σκανδάλη και με μια οικονομία ελάχιστα παραγωγική, αποφασίζει τη σύσταση πανεπιστημίου ήδη από το 1833 και την πραγματοποιεί τέσσερα χρόνια αργότερα.

    Μια μερίδα της πνευματικής ηγεσίας της εποχής φαίνεται ότι είχε συναίσθηση αυτής της σπουδής. Στα αυστηρά λόγια του Κωνσταντίνου Λεβίδη π.χ. ότι η ίδρυση του Πανεπιστημίου "είνε μία των γελοίων εκείνων και αγυρτικών επιδείξεων (charlatanisme), με τας οποίας προσπαθούν οι ξενοκράται μας να φενακίσωσι τους μωροπίστους ως προς τα πράγματα της Ανατολής Ευρωπαίους και να εμπαίζωσι και την διψώσαν επιστημονικήν εκπαίδευσιν νεολαίαν μας",1 όσο κι αν διαπιστώνουμε αντιπολιτευτική σκοπιμότητα, μπορούμε να διακρίνουμε αυτή τη συναίσθηση. Ο ίδιος ο πρώτος πρύτανης Κωνσταντίνος Σχινάς προσφωνώντας τον Όθωνα στα εγκαίνια του Πανεπιστημίου φαίνεται ότι είχε παρόμοια συναίσθηση όταν παραδεχόταν ότι τα ευρωπαϊκά πανεπιστήμια είχαν στην πλάτη τους κάπου επτά αιώνων παράδοση -γι' αυτό και ονομάζει το ελληνικό πανεπιστήμιο οψίγονον- αλλά δικαιολογούσε την ίδρυση με το επιχείρημα ότι "το ελληνικόν πανδιδακτήριον [...], κείμενον μεταξύ της Εσπέρας και της Έω, είναι προωρισμένον να

    ———————

    1. Εφημ. Ελπίς, 6.5.1837. Παίρνω το απόσπασμα από το: Ι. Πανταζίδης, Χρονικόν της πεντηκονταετίας του ελληνικού Πανεπιστημίου κατ' εντολήν της Ακαδημαϊκής Συγκλήτου και δαπάνη του Εθνικού Πανεπιστημίου, Αθήνα 1889, σ. 4.