Συγγραφέας:Διεθνές Συμπόσιο
 
Τίτλος:Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία»
 
Υπότιτλος:Ιστορική διάσταση και προοπτικές
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:19
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1989
 
Σελίδες:657
 
Αριθμός τόμων:2 τόμοι
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Τριτοβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ευρώπη
 
Χρονική κάλυψη:13ος-20ός αι.
 
Περίληψη:Στους δύο τόμους του βιβλίου αυτού περιέχονται τα Πρακτικά του 2ου Διεθνούς Συμποσίου που διοργάνωσε το ΙΑΕΝ σε συνεργασία με την Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού, με θέμα Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία.Ιστορική διάσταση και προοπτικές. Το Συμπόσιο έγινε στην Αθήνα από τις 21 έως τις 26 Σεπτεμβρίου 1987 και συνέπεσε με τον εορτασμό των 150 χρόνων του Πανεπιστημίου Αθηνών.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 22.49 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 587-606 από: 662
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/587.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Η ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΗ ΓΛΩΣΣΑ

ΑΝΝΑ ΦΡΑΓΚΟΥΔΑΚΗ

Επειδή τα θέματα που άπτονται της γλώσσας από κοινωνική σκοπιά. είναι τεράστια, θα ήθελα εισαγωγικά να διευκρινίσω ότι στην υποχρεωτικά σύντομη αυτή ανακοίνωση θα συνοψίσω με φράσεις που σχηματοποιούν κάπως αφοριστικά για να είναι σαφείς, και παρακάμπτουν σημαντικά ζητήματα για να είναι σύντομες. Έτσι, αφήνουν πολλά αναπάντητα ερωτήματα.

Όπως ξέρουμε σήμερα από περισσότερες επιστήμες, η γλώσσα σε καμιά παραλλαγή της, και μάλιστα σε καμιά από τις επίσημες και λόγιες μορφές της δεν είναι αθώα.

Είναι κοινωνική ενέργεια, πράξη κοινωνική η λεκτική παραγωγή. Αναπαριστά την πραγματικότητα σε έννοιες, αλλά συγχρόνως επιδρά στην πραγματικότητα και τη διαμορφώνει, επηρεάζει τις κοινωνικές σχέσεις των ομιλητών. Επιπλέον, η γλώσσα (ειδικά στις επίσημες και λόγιες παραλλαγές της) ασκεί περισσότερους κοινωνικούς ρόλους. Εκτός από τον θεμελιώδη ρόλο της, την επικοινωνία, ασκεί η γλώσσα και ρόλους άλλους, μη επικοινωνιακούς μέσα στην κοινωνία.

Στην ανακοίνωση αυτή, θα περιοριστώ στο θέμα της επιστημονικής γλώσσας, κάνοντας μια εισαγωγή στο ερώτημα: ποιοι είναι οι μη επικοινωνιακοί ρόλοι της επιστημονικής γλώσσας. Θα χρησιμοποιήσω ως παράδειγμα την πανεπιστημιακή γλώσσα, γιατί επιτρέπει ευκολότερα να περιγραφεί η αντίφαση που υπάρχει ανάμεσα στους στόχους και τα αποτελέσματα της πανεπιστημιακής διδασκαλίας (προφορικής και γραπτής).

Αποκλειστικός, ρητός και μόνος νομιμοποιητικός στόχος της πανεπιστημιακής διδασκαλίας είναι η μεταβίβαση γνώσεων. Ο πανεπιστημιακός θεσμός όχι μόνο μεταδίδει, αλλά είναι ο μόνος μέσα στην κοινωνία που έχει το αποκλειστικό δικαίωμα να πιστοποιεί την κατοχή των ανώτερων γνώσεων.

Η πανεπιστημιακή γλώσσα είναι ιδίωμα με ορισμένα χαρακτηριστικά. Με περισσότερες ομοιότητες παρά διαφορές στις διάφορες επιστήμες, το 

Σελ. 587
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/588.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

πανεπιστημιακό ιδίωμα είναι κώδικας ιδιαίτερος και έντονα διακριτός. Είναι γλώσσα που τα μηνύματά της δεν είναι σχεδόν ποτέ μηνύματα που παραπέμπουν στον κώδικα, δηλαδή ανακοινώσεις που ολοκληρώνονται με τον ορισμό των εννοιών τους. Τα μηνύματά της λοιπόν δεν παραπέμπουν στον κώδικα, μολονότι η γλώσσα αυτή περιέχει σημαντικό ποσοστό όρων που δεν είναι γνωστοί ή δεν είναι ολότελα σαφείς για το μέσο ομιλητή.

Αν προσπαθήσουμε να τυποποιήσουμε τα λοιπά χαρακτηριστικά της, θα διαπιστώσουμε ότι είναι γλώσσα πριν απ' όλα συντακτικά πληθωρική και σημασιολογικά ευφημιστική (αυτό το δεύτερο χαρακτηριστικό είναι αρκετά περίπλοκο και απαιτεί χρόνο για να περιγραφεί, θα περιοριστούμε να το ονομάσουμε γλώσσα με έμμεσες γνωστικές αναφορές που απευθύνονται στον μυημένο αναγνώστη). Τα δύο αυτά χαρακτηριστικά τα έχει η πανεπιστημιακή γλώσσα τόσο όταν είναι αρχαΐζουσα καθαρεύουσα τις αρχές του αιώνα, όσο και όταν είναι ριζοσπαστική λόγια δημοτική το μεσοπόλεμο ή σήμερα.

Υπάρχουν εξαιρέσεις. Το ενδιαφέρον είναι ότι οι εξαιρέσεις δημιουργούνται από την πρόθεση του πομπού να πείσει για τον (μη παραδοσιακό) επιστημονικό του προσανατολισμό, να αποχτήσει μαθητές, να δημιουργήσει ρεύμα. Αν η αναφορά αυτή σας ανακαλεί επώνυμα παραδείγματα, αυτά ακριβώς είναι οι εξαιρέσεις. Άλλωστε είναι εκείνοι οι διανοούμενοι που δε μεταδίδουν μόνο πληροφορίες, αλλά και τον τρόπο χειρισμού των πληροφοριών, τη μέθοδο. (Δε χρησιμοποιώ ονομαστικά παραδείγματα, γιατί η απόδειξη με τις τεχνικές γλωσσικής ανάλυσης είναι ιδιαίτερα αργή και χρονοβόρα. )

Οι εξαιρέσεις πάντως είναι λίγες και δεν καλύπτουν το σύνολο όσων παράγουν νέες γνώσεις και νέο επιστημονικό προσανατολισμό.

Η πανεπιστημιακή γλώσσα, ο ιδιαίτερος κώδικας με τα παραπάνω χαρακτηριστικά, είναι ιδίωμα που δεν αποκαλύπτει τα μυστικά του, γλώσσα που δεν είναι εξίσου γνωστή στους πομπούς και τους δέκτες της.

Έχουν γίνει μελέτες εμπειρικές που αποδεικνύουν ότι υπάρχουν πολύ μεγάλες απώλειες στην ποσότητα των πληροφοριών που μεταδίδει η πανεπιστημιακή διδασκαλία εξαιτίας της γλώσσας. Το πιο ενδιαφέρον σε αυτές τις μελέτες είναι η παράλληλη ρητή άρνηση όλων των συμβαλλομένων στην εκπαιδευτική διαδικασία να ελέγξουν το όργανο της μεταβίβασης των γνώσεων ως προς την επικοινωνιακή του αποτελεσματικότητα. Γιατί όχι μόνο αρνούνται οι διδάσκοντες να χρησιμοποιήσουν γλώσσα διαφορετική, αλλά κυρίως αρνούνται να απασχολήσουν το θεσμό με τις τεχνικές συστηματικής μετάδοσης του ιδιαίτερου αυτού κώδικα στον οποίο γίνεται η διδασκαλία. Η χρήση μάλιστα τέτοιων τεχνικών περιγράφεται σαν υποβιβασμός του ιερού της επιστήμης σε δημοτικό σχολείο. Η άρνηση αυτή ανήκει σε όλους, όπως ανέφερα, και είναι ιδιαίτερα αποκαλυπτική, όταν η κοινωνιολογική εμπειρική έρευνα την εντοπίζει στους φοιτητές. Οι μαθητευόμενοι μάγοι της επιστήμης περιφρονούν

Σελ. 588
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/589.gif&w=600&h=915 19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

την απασχόληση με την τεχνική εκμάθηση αυτής της γλώσσας, ενώ συγχρόνως τη μιμούνται (άσχετα αν κατά περιόδους τη μιμούνται αλλά και τη διανθίζουν με παραβιάσεις της κοινωνικής ορθοέπειας που μεταδίδουν λανθάνοντα μηνύματα κοινωνικής αμφισβήτησης ή ανταρσίας). Το αν τη μιμούνται με περισσότερη ή λιγότερη αδεξιότητα, αυτό οφείλεται αποκλειστικά στην απόσταση που χωρίζει τη γλώσσα αυτή από τη μητρική τους, δηλαδή οφείλεται στην κοινωνική και μορφωτική τους καταγωγή.

Εντοπίσαμε ήδη την αντίφαση. Ο μόνος ρητός και αποκλειστικός νομιμοποιητικός στόχος της πανεπιστημιακής διδασκαλίας (η μεταβίβαση γνώσεων) υφίσταται μεγάλες απώλειες εξαιτίας της γλώσσας, του μέσου μεταβίβασης και οργάνου της διδασκαλίας.

Η πανεπιστημιακή γλώσσα ακριβώς χάρη στη σπανιότητα και την αδιαφάνειά της εμφανίζεται σαν γλώσσα ανώτερη. Όχι ως όργανο προσιτό στον καθένα μέσα από μαθησιακές διαδικασίες, αλλά σαν τη «φυσική» γλώσσα των κατόχων «φυσικών» διανοητικών χαρισμάτων.

Κοινωνικός ρόλος μη επικοινωνιακός αυτής της γλώσσας είναι η διακριτική της ικανότητα. Αποδίδει στο χρήστη της τη σπουδαιότερη, την εγκυρότερη και την ηθικά νομιμότερη κοινωνική ανωτερότητα, τη νοητική ανωτερότητα, την ευφυΐα.

Σε κάθε διατύπωση που αφορά τη γλώσσα πάντα παραμονεύουν διφορούμενα και παρανοήσεις. Η επιστημονική γλώσσα δεν μπορεί να είναι απλή και καθημερινή. Έχει ανάγκη από χειρισμούς που ακριβώς αντίθετα τη διαφοροποιούν από την καθημερινή γλώσσα, την οποία χαρακτηρίζει πολυσημία και σημασιολογική ρευστότητα. Πράγματι, η επιστημονική γλώσσα έχει ανάγκη από πυκνότητα και από δικά της εννοιολογικά εργαλεία. Χρειάζεται έννοιες που να λειτουργούν σαν κλειδιά της ανάλυσης. Απαιτεί ορισμένο χειρισμό που επιτρέπει στον επιστημονικό λόγο να ξεφεύγει από τις παγίδες του κοινού νου. Είναι γλώσσα που πρέπει να δίνει στο χρήστη της τη δυνατότητα να κατασκευάζει το αντικείμενο της επιστήμης ενάντια στην αυταπάτη της άμεσης αντίληψης. Πρέπει να μπορεί η διατύπωση να προστατεύει τα συμπεράσματα από την άλωση της κοινής λογικής και κυρίως από την αφομοιωτική δύναμη της παραδοσιακής γνώσης. Να προστατεύει τις γνωστικές κατακτήσεις από τη διαστρέβλωση που μπορεί να προκαλέσει η οικειοποίησή τους σε άλλο πλαίσιο. Να προστατεύει την ανάλυση από την απλούστευση που μπορεί να είναι έντονα παραφθαρτική σε όλες τις επιστήμες και ιδιαίτερα σε εκείνες που τα κύρια εργαλεία τους είναι οι έννοιες.

Η επιστημονική γλώσσα λοιπόν έχει ανάγκη από ορισμένο χειρισμό για να μπορεί με τις έννοιες να αποκαλύπτει άγνωστες ιδιότητες ή αιτίες των κοινωνικών, ιστορικών φαινομένων, να παράγει γνώση. Επειδή όμως συγχρόνως έχει τεράστια κοινωνική αίγλη και δύναμη η γλώσσα αυτή, η διαχωριστική

Σελ. 589
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/590.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

γραμμή ανάμεσα στην επιστημονική γλώσσα που παράγει γνώση και εκείνη που ασκεί ρόλους μη επικοινωνιακούς, ρόλους απόδοσης κύρους και εξουσίας (δύναμη πρόσθετη στη μεγάλη εξουσία και το πολύ μεγάλο κύρος που έχει στις βιομηχανικές κοινωνίες η ιδιότητα του γνώστη, του ειδήμονα), η διαχωριστική αυτή γραμμή είναι δύσκολο να περιγραφεί. Ωστόσο διαγράφεται κάθε στιγμή στις λανθάνουσες πληροφορίες που μεταδίδει η μορφή της γλώσσας και οι οποίες συνοψίζονται στον αφορισμό ότι η γνώση είναι απρόσιτη στα μέτρια πνεύματα.

Καθώς η σπανιότητα της μορφής γίνεται αντιληπτή στην κοινωνία σαν απόδειξη νοητικής ανωτερότητας, παραμονεύει κάθε στιγμή την ιδιαίτερη κοινωνική κατηγορία των διανοουμένων η παγίδα να μεταδίδουν με τη μορφή του λόγου την πληροφορία ότι δεν ανήκουν στον ταπεινό μέσο όρο των κοινών θνητών. Η αυτοαξιολόγηση παρεμβαίνει ανεπαίσθητα και καταστρέφει την επικοινωνιακή αποτελεσματικότητα. Η ηθική της γραφής που χαρακτηρίζει η αναζήτηση της σπανιότητας μετατρέπει τη γλώσσα από εργαλείο επικοινωνίας σε εξουσιαστική παρέμβαση. Τα έμμεσα μηνύματα της ανωτερότητας του πομπού που εκπέμπει η μορφική ανωτερότητα της γλώσσας του αναγκάζουν το δέκτη να αναλάβει ολόκληρη την ευθύνη για την καταστροφή της επικοινωνίας. Άρα υποβάλλουν στο δέκτη αμφιβολία για τις προσληπτικές του ικανότητες, με αποτέλεσμα να του απαγορεύουν κάθε ερωτηματικό ή αμφιβολία για το περιεχόμενο του επιστημονικού μηνύματος.

Αυτή η έμμεση αλλά πολύ ισχυρή απαγόρευση της αμφιβολίας για το περιεχόμενο της επιστημονικής παραγωγής εξαιτίας της επιστημονικής γλώσσας μετατρέπει την κοινωνική-μορφωτική εξουσία σε έμμεση άσκηση βίας στο χώρο τον πιο ευαίσθητο και τον πιο δύσκολο να ελεγχθεί, το χώρο των ιδεών.

Το σημαντικότερο απ' όλα είναι ότι η μαγική γλώσσα που ξεχωρίζει τους εκλεκτούς σε τελευταία ανάλυση υπερασπίζεται ιεραρχίες. Οριοθετεί τις ομάδες των εκλεκτών και μετατρέπει την εξουσία τους από "ορθολογική" σε "παραδοσιακή" (σύμφωνα με το νόημα που δίνει στους όρους ο Μαξ Βέμπερ). Μετατρέπει δηλαδή την εξουσία που στηρίζεται σε αποδείξεις για την κοινωνική χρησιμότητα των νοητικών τους προϊόντων, σε εξουσία που οφείλεται στην ακινησία των ιεραρχικών δομών. Γιατί η γενίκευση της παρανόησης εμποδίζει την κριτική των επιστημονικών προϊόντων, αλλά και την αμφισβήτηση των δομών της ιεραρχίας.

Με άλλα λόγια, ο σπουδαιότερος κοινωνικός ρόλος της μαγικής γλώσσας που αποδίδει ανωτερότητα είναι η επιβολή σιωπής στους δέκτες, επιβολή σιωπής που παράγει μια γενική απουσία κριτικής της επιστημονικής παραγωγής.

Σελ. 590
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/591.gif&w=600&h=915 19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Θα τελειώσω με μια διαπίστωση που είναι, νομίζω, η καρδιά του προβλήματος. Η επιστημονική γλώσσα έχει ανάγκη από σαφήνεια, οπωσδήποτε τη σαφήνεια εκείνη που αποκλείει στο δέκτη την εκδοχή να θεωρήσει τη δυσκολία αποτέλεσμα της κατωτερότητάς του. Σαφήνεια που δεν είναι απλούστευση, αλλά παραπομπή στις γνωστικές και εννοιολογικές προϋποθέσεις για την πλήρη κατανόηση. Άλλωστε, η μετάδοση γνώσης δεν είναι μόνο μετάδοση πληροφοριών, αλλά και του τρόπου να χειρίζεται κανείς τις πληροφορίες, της μεθόδου.

Ειδικά για την επιστημονική γλώσσα, η διάκριση ανάμεσα στην αποτυχία επικοινωνίας και στα αίτιά της πρέπει οπωσδήποτε να μπορεί να γίνεται στο μυαλό του δέκτη. Η αδυναμία των δεκτών να κάνουν τη διάκριση μειώνει επιπλέον τις γενικές πιθανότητες επιστημονικής δημιουργικότητας σε ολόκληρη την κοινωνία.

Σελ. 591
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/592.gif&w=600&h=915 19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 592
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/593.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΠΟΙΗΣΗ ΚΑΙ ΙΔΕΟΛΟΓΙΑ

ΟΙ ΑΘΗΝΑΪΚΟΙ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΟΙ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΙ

(1851-1877)

ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΜΟΥΛΛΑΣ

Γνωστά πράγματα: ένα ποιητικό κείμενο, όπως και κάθε άλλο κείμενο, περιέχει ανάμεσα στα συστατικά του και κάποιο μικρότερο ή μεγαλύτερο ποσοστό ιδεολογικού φορτίου. Αλλά το πρόβλημα αυτό υπερβαίνει τα όρια της παρέμβασής μου. Δεν θα σας απασχολήσω λοιπόν με μετρήσεις ή με τέτοιου είδους μετρήσεις. Θα σταθώ σε έναν συγκεκριμένο ιστορικό χώρο και χρόνο, στην Αθήνα του 19ου αιώνα, όπου κυριαρχούν, με επίκεντρο το Πανεπιστήμιο, οι ποιητικοί διαγωνισμοί: ο Ράλλειος (1851-1860) και ο Βουτσιναίος (1862-1877).

Ας θυμηθούμε, πρώτα πρώτα, ορισμένα βασικά γεγονότα. Με ένα γράμμα του "προς το Βασιλικόν Υπουργείον των Εκκλησιαστικών και της δημοσίου εκπαιδεύσεως", σταλμένο στις 10/22 Αυγούστου 1850, ο Αμβρόσιος Σ. Ράλλης, πλούσιος έμπορος της Τεργέστης, προτείνει και συνάμα ρυθμίζει τη λειτουργία των αθηναϊκών διαγωνισμών "εις καλλιέργειαν της ηθικής και κομψής ποιήσεως και της προς ταύτην αναλόγου νεοελληνικής γλώσσης". Χρηματοδότης ο ίδιος, επιβάλλει τους ακόλουθους 7 όρους του:

α) Ένα βραβείο 1000 δραχμών θα δίνεται κάθε χρόνο "εις τον συντάξαντα άξιόν τι λόγου ποίημα ή ποιημάτια διάφορα περί οιασδήποτε ηθικής υποθέσεως, ήγουν περί πάσης υποθέσεως μη απαδούσης προς την θρησκείαν και εν γένει προς την ηθικήν".

β) Η γλώσσα του ποιήματος πρέπει να είναι "κατάλληλος προς την υπόθεσιν, πάντοτε όμως κοσμία και ευφραδής".

γ) Το ποίημα ή τα ποιήματα δεν πρέπει να έχουν λιγότερους από 500 στίχους.

δ) Κριτές των ποιημάτων "θέλει είσθαι ο κατά καιρόν Πρύτανις του

Σελ. 593
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/594.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Πανεπιστημίου μετά του εν τω αυτώ Πανεπιστημίω καθηγητού της φιλολογίας και του της ποιητικής ιδίως". Η τελετή του διαγωνισμού θα γίνεται "την 25ην του Μαρτίου μηνός, ημέραν της Ελληνικής αναστάσεως".

ε) Τα ποιήματα πρέπει να στέλνονται ανώνυμα, με το όνομα του ποιητή μέσα σε σφραγισμένο φάκελο.

ς) Αν οι κριτές θεωρήσουν, κάποια χρονιά, ότι κανένα ποίημα δεν είναι βραβεύσιμο, τότε οι 1000 δραχμές πρέπει να δοθούν "κατ' απόφασιν των αυτών δικαστών εις τον ηθικώτερον και προκομενέστερον των ενδεών μαθητών του Πανεπιστημίου".

ζ) "Εις τον συναγωνισμών τούτον είνε δεκτός πας "Ελλην και πας αλλοεθνής Ελληνιστής".1

Αυτοί είναι οι βασικοί όροι που ρυθμίζουν επί 25 χρόνια τη λειτουργία των αθηναϊκών ποιητικών (ή πανεπιστημιακών) διαγωνισμών, όπου θα παρουσιαστούν περίπου 450 ποιητικά κείμενα. Κάποιες αποκλίσεις από τον αρχικό κανονισμό του Ράλλη έχουν περισσότερο πρακτική παρά ουσιαστική σημασία: λ.χ. το γεγονός ότι οι πανεπιστημιακές κριτικές επιτροπές περιλαμβάνουν συνήθως 3-7 μέλη ή ότι, επίσης, σε περιπτώσεις μη απονομής του βραβείου, οι 1000 δραχμές διατίθενται κάποτε κατά τρόπο όχι σύμφωνο με την αρχική θέληση του αγωνοθέτη.

Αξίζει να σημειωθεί ακόμα πώς, όταν στα 1861, μετά τη συμπλήρωση της πρώτης δεκαετίας, ο Ράλλης παραιτείται από τη χορηγία του και αντικαθίσταται αμέσως από έναν άλλο πλούσιο έμπορο της Οδησσού, τον Ιωάννη Βουτσινά, ο κανονισμός παραμένει αναλλοίωτος. Με μια βασική διαφορά: πως η απαγόρευση των ποιημάτων σε δημοτική γλώσσα δεν ισχύει πια στο εξής. Πράγμα φυσικότατο, άλλωστε. Αρχαϊστής, ο Αμβρόσιος Ράλλης επηρεάζει αποφασιστικά τις γλωσσικές επιλογές της δεκαετίας του 1850, αφού με δική του πρωτοβουλία και ευθύνη, εκφρασμένη ρητά σε ένα γράμμα του προς τον πρύτανη Σπ. Πήλληκα (Τεργέστη, 5/17 Ιουνίου 1852), ορίζεται ως γλώσσα των διαγωνισμών η αρχαΐζουσα. Κάτι περισσότερο: ως μόνη γλώσσα των διαγωνισμών πράγμα που επιτρέπει στους κριτές του Ραλλείου ν' αποκλείουν οποιοδήποτε ποίημα γραμμένο στη δημοτική:

Ποιος ημπορεί να φαντασθεί ποτέ του

πως η Επιτροπή θε να βραβεύσει

ποίημα στην γλώσσαν του λαού γραμμένο;

ρωτάει στα 1858 ένας διωγμένος ποιητής των διαγωνισμών, ο Γεώργιος

———————

1. Διαθήκαι και δωρεαί υπέρ του Εθνικού Πανεπιστημίου μετά διαφόρων σχετικών εγγράφων από της ιδρύσεως αυτού μέχρι τέλους του 1899. Μέρος πρώτον. Πρυτανεία Αλκιβιάδου Χ. Κρασσά, Αθήνα 1900, σ. 64-65.

Σελ. 594
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/595.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Τερτσέτης.2 Κι όμως, η άρση της απαγόρευσης αυτής κατά την περίοδο του Βουτσιναίου δεν είναι τελικά ανεξήγητη. Επτανήσιος στην καταγωγή, ο νέος αγωνοθέτης θα πρέπει, να έχει παρέμβει αποφασιστικά. Δεν το ξέρουμε με βεβαιότητα. Μπορούμε ωστόσο να το μαντέψουμε χωρίς ιδιαίτερους κινδύνους αστοχίας.

Ένα είναι βέβαιο: πως ο πρώτος αγωνοθέτης, ο Α. Σ. Ράλλης, ρυθμίζει σε γενικές γραμμές όχι μόνο τον διαγωνισμό του αλλά και τον διαγωνισμό του διαδόχου του. Τι θα μπορούσε να σκεφτεί κανείς; Ότι λ.χ. ο νόμος, σε ορισμένες περιπτώσεις, είναι ζήτημα πρωτοβουλίας ή προτεραιότητας, ότι επιβάλλεται απ' αυτόν που πληρώνει ή ότι αυτός που πληρώνει, εν προκειμένω ένας έμπορος του εξωτερικού όπως και ο διάδοχός του, μπορεί κάλλιστα να νομοθετεί ακόμα και σε έναν χώρο εμφανώς ξένο προς τις αρμοδιότητές του. Αλλά κάτι άλλο μου φαίνεται ουσιαστικότερο. Αν ο κανονισμός του Ράλλη αποδεικνύεται έγκυρος και αποτελεσματικός, κυρίως όταν δοκιμάζεται στην πράξη, αυτό δηλώνει ασφαλώς πως η σημασία του βρίσκεται όχι τόσο στο ότι εκφράζει μια ατομική βούληση, αλλά στο ότι ανταποκρίνεται σε συλλογικές ανάγκες. Κι έπειτα, η έννοια της ιδεολογίας δεν είναι αναπόσπαστη από την έννοια της διάρκειας; Για να γίνουν θεσμός, για να καθιερωθούν και ν' ασκήσουν την ιδεολογική τους επιρροή στη νεοελληνική κοινωνία, οι διαγωνισμοί χρειάζονται ασφάλεια και πίστωση χρόνου (η μακροημέρευσή τους είναι συνώνυμη με το κύρος τους), πράγμα που μόνο ένα σταθερό καταστατικό μπορεί να εξασφαλίσει, ανάγοντας την επανάληψη σε νομοτέλεια ή, τουλάχιστο, σε λειτουργικό στοιχείο ενός αμετάβλητου και κυριαρχικού ρυθμού.

Έτσι μπορούμε να διαβάσουμε τον κανονισμό του Ράλλη σαν ένα κείμενο υπερατομικό. Να τον τοποθετήσουμε με ίσα δικαιώματα κοντά στις άλλες, αποφασιστικές για το θέμα μας, πηγές που διαθέτουμε: στις 25 εκθέσεις των κριτικών επιτροπών (δηλ. σε ό,τι θα ονομάζαμε corpus της πανεπιστημιακής κριτικής), στους ετήσιους πρυτανικούς απολογισμούς, στα κείμενα των υποψηφίων και στα γραφόμενα του αθηναϊκού τύπου. Με άλλα λόγια: να τον τοποθετήσουμε εκεί όπου σχηματίζονται οι πλευρές ενός τετραγώνου (αγωνοθέτης, κριτές, υποψήφιοι, κοινό), αποδεικνύοντας ότι η οικοδόμηση ενός πνευματικού θεσμού ή, αν θέλετε, η άρθρωση ενός ορισμένου ιδεολογικού λόγου είναι μια υπόθεση σύνθετη και πολυμερής, που υπερβαίνει κατά πολύ τα όρια της ιδιωτικής πρωτοβουλίας.

———————

2. Ντίνος Κονόμος, "Μια ανέκδοτη κωμωδία του Γ. Τερτσέτη", Ελληνική Δημιουργία, τ. 6, 1950, σ. 580, και Τερτσέτης, Άπαντα, αναστύλωσε Γ. Βαλέτας, τ. Α', Αθήνα 1954, σ. 144. Για τη συμμετοχή του Τερτσέτη στον διαγωνισμό του 1858 βλ. Pan. Moullas, Les concours poétiques de l'Université d'Athènes 1851-1877 (φωτοτυπημένη διατριβή), Παρίσι 1976, σ. 142-144.

Σελ. 595
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/596.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Μίλησα όμως για κείμενα, και χρειάζεται να διευκρινίσω εδώ πως με τη λέξη αυτή δεν εννοώ αποκλειστικά και μόνο γραπτές συναρμογές λέξεων, αλλά και συμβολικές πράξεις ή συλλογικές συμπεριφορές, που πρέπει κι αυτές να διαβαστούν προσεκτικά για ν' αποδώσουν τις σημασίες τους και τις συνδηλώσεις τους. Οι αθηναϊκοί πανεπιστημιακοί διαγωνισμοί προσφέρουν, από την άποψη αυτή, ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα. Πώς μεταδίδουν τα μηνύματά τους; Και πώς αυτά διαβάζονται από έναν σύγχρονο αναγνώστη τους; Μου αρκεί να παραθέσω εδώ, σε δική μου μετάφραση, μια από τις γνωστότερες περιγραφές που διαθέτουμε. Είναι η περιγραφή (1860) του Eugène Yemeniz· αναφέρεται στον Ράλλειο:

"Μια μεγάλη πανεπιστημιακή τελετή, η οποία γιορτάζεται από τους Αθηναίους, δίνει κάθε χρόνο στους ταξιδιώτες που διατρέχουν την Ελλάδα την ευκαιρία να διαπιστώσουν τον εντελώς εθνικό χαρακτήρα της νέας ελληνικής ποίησης. Κάθε χρόνο το αθηναϊκό Πανεπιστήμιο προκηρύσσει έναν ποιητικό διαγωνισμό και χορηγεί ένα βραβείο, αθλοθετημένο από τον εύπορο πατριώτη Αμβρόσιο Ράλλη, στον ποιητή εκείνον του οποίου το έργο κρίνεται ως το αξιολογότερο κατά την έμπνευση και το καταλληλότερο για να επαναφέρει τη γλώσσα στην αρχική της καθαρότητα. Η καθορισμένη για την επίσημη τελετή μέρα είναι η 25 Μαρτίου, επέτειος της ανακήρυξης της ελληνικής ανεξαρτησίας. Τη μέρα αυτή, ολόκληρη η Αθήνα βρίσκεται στο πόδι. Όλες οι κοινωνικές τάξεις δείχνουν τον ίδιο ζήλο. Τα καφενεία και οι αγορές ερημώνουν. Οι πλατείες είναι κατάμεστες από κόσμο που χειρονομεί, φωνάζει και συζητά με την έξαψη που είναι φυσική σ' αυτόν τον λαό. Μετά την ανάγνωση μιας έκθεσης σχετικής με τα διάφορα έργα που έχουν υποβληθεί στον διαγωνισμό, ο πρόεδρος ανακηρύσσει τον νικητή, τον συγχαίρει εξ ονόματος του έθνους, απαγγέλλει δυνατά τους στίχους του και θέτει στο μέτωπο του ένα στεφάνι δάφνης. Στο τέλος της τελετής, ο δαφνοστεφανωμένος ποιητής γίνεται δεκτός από το πλήθος με ζητωκραυγές και οδηγείται στο σπίτι του σχεδόν με θριαμβευτική πομπή. Είναι αδύνατο να φανταστεί κανείς τις διαμάχες και τις θύελλες που, ως την τελευταία στιγμή, συνταράζουν τη μεγάλη αυτή λογοτεχνική εκδήλωση".3

Με τέτοιους όρους, δεν είναι δύσκολο να μαντέψουμε τις λεπτές ισορροπίες που αναπτύσσονται ανάμεσα στα λόγια και στα έργα, στη θεωρία και στην πράξη, δηλ. τελικά ανάμεσα σε ό,τι ο Ράλλης προ-βλέπει και ο Yemeniz βλέπει. Το κείμενο που παρέθεσα είναι εύγλωττο σχετικά με τα σύμβολα της νίκης: στεφάνι δάφνης στο μέτωπο του νικητή, βραβείο 1000 δραχμών,

———————

3. Ε. Yemeniz, "De la renaissance littéraire en Grèce. Les poètes Zalokostas et Orphanidis", Revue des Deux Mondes, τ. 27, 1 Μαΐου 1860, σ. 214 [=La Grèce moderne. Héros et poètes, Παρίσι 1862, σ. 215-216].

Σελ. 596
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/597.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

θριαμβευτική πομπή. Ούτε το στεφάνι της δάφνης ούτε η θριαμβευτική πομπή προβλέπονται από τον κανονισμό του αγωνοθέτη. Είναι οι πλεονασμοί της πραγματικότητας· πλεονασμοί με τη γραμματική σημασία της λέξης. Συνοδεύουν το βραβείο των 1000 δραχμών (το μόνο υπαρκτό, όχι μόνο μέσα στο κείμενο του Ράλλη, αλλά και μέσα στις επιθυμίες μιας φτωχής κοινωνίας του 19ου αιώνα). Και το συνοδεύουν σαν δύο λεκτικές επεξηγήσεις που λένε περίπου ή που θέλουν να πουν: προσοχή, αυτό το βραβείο των 1000 δραχμών δεν είναι χρηματικό ποσό, είναι μια μεταφορική φράση, μια εικόνα, ένα σύμβολο, μια ζωντανή αναφορά στην αρχαιότητα, όπως και το στεφάνι της δάφνης, όπως και η θριαμβευτική πομπή. Γιατί ο κόσμος μας είναι ο κόσμος της αρχαιότητας ή, τουλάχιστο, συνέχεια εκείνου. Γι' αυτό και η τελετή του διαγωνισμού έχει οριστεί (δεν μπορεί παρά να έχει οριστεί) την 25 Μαρτίου, "ημέραν της Ελληνικής αναστάσεως": για να φαίνεται η επανασύνδεση του κομμένου νήματος μετά από τόσους αιώνες.

Με δυο λόγια, οι διαγωνισμοί είναι το διαβατήριο για ένα ταξίδι μέσα στον χρόνο· η ένα είδος δελτίου ταυτότητας. Όταν η αλήθεια αυτή πάψει να μεταδίδεται με τη δραστική γλώσσα των συμβόλων, τότε θα χρειαστούν οι βαρετές κυριολεξίες (αυτές που μεταβάλλουν την ιδεολογία σε ανιδεολογία, για να επαναλάβω το λογοπαίγνιο του Ίωνα Δραγούμη). Έτσι στα 1872 ο εισηγητής του Βουτσιναίου Θεόδωρος Αφεντούλης αρχίζει την έκθεσή του απαντώντας εντελώς πεζά στον Fallmerayer: "Εξ ότου συνέστημεν εις κράτος αυτόνομον, δεν έλειψαν οι καταμεμφόμενοι ημών ότι δεν είμεθα απόγονοι των αρχαίων Ελλήνων [...] Της μομφής ταύτης μίαν έτι αναίρεσιν παρέχει και ο σήμερον τελούμενος ποιητικός διαγωνισμός".4 Τώρα όμως, στα 1872, ο θεσμός του Ράλλη βρίσκεται στην περίοδο της παρακμής του· έχει μπει στην ύστερη φάση του. Η ιδεολογία, ολοένα και περισσότερο φτωχή σε μεταφορές, χρησιμοποιεί την πεζή και αμήχανη γλώσσα της πολιτικής ρητορείας. Έτσι οι ποιητικοί διαγωνισμοί εξακολουθούν να είναι διαγωνισμοί, αλλά γίνονται ολοένα και λιγότερο ποιητικοί. Δεν τους λείπουν μόνο τα αξιόλογα ποιητικά έργα· τους λείπει και η μεταφορική δραστικότητα της ιδεολογίας. Γιατί, φαντάζομαι, πως μολονότι δεν αναπτύσσεται εδώ (κάτι τέτοιο θα ήταν αδύνατο), η πρότασή μου διαφαίνεται καθαρά: αν η ποίηση και η ιδεολογία αποτελούν φαινόμενα διαφορετικής τάξεως, συναντιούνται όμως επίμονα στο πεδίο της μεταφοράς.

Οπωσδήποτε, θα ήταν λάθος να υποτιμήσουμε την εμβέλεια και τη λειτουργικότητα του ποιητικού θεσμού επί ένα τέταρτο του αιώνα. Ας μη μας ξεγελούν οι μεταμφιέσεις και οι θεατρικές συμπεριφορές (οι έμποροι του 19ου αιώνα που παρουσιάζονται ως χορηγοί ή αγωνοθέτες, οι πανεπιστημιακοί

———————

4. Έκθεσις του Βοντσιναίου ποιητικού αγωγός του έτους 1872, Αθήνα 1872, σ. 3.

38

Σελ. 597
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/598.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

καθηγητές που υποδύονται τους κριτές ή οι διάφοροι στιχοπλόκοι που παριστάνουν τους αρχαίους τραγικούς και τους φοιβολήπτους). Κι ας μη βιαστούμε να ξαναπούμε την περίφημη εκείνη φράση του Μαρξ για την ιστορία που επαναλαμβάνεται με τη μορφή της φάρσας. Στο κάτω-κάτω και οι φάρσες έχουν τη σοβαρότητά τους. Γιατί, στην ουσία, τίποτε απ' ό,τι γίνεται κάθε χρόνο, στις 25 Μαρτίου, μετά την πρωινή δοξολογία, μέσα στην κατάμεστη Αίθουσα Τελετών του αθηναϊκού Πανεπιστημίου, δεν είναι άσκοπο, ατελεσφόρητο και παρελθοντικό. Το παρόν επιβάλλει δυναμικά τα δικαιώματά του. Να λ.χ. για παράδειγμα ο έβδομος και τελευταίος όρος του αγωνοθέτη Ράλλη με το εύγλωττο μήνυμά του: "Εις τον συναγωνισμόν τούτον είνε δεκτός πας Έλλην και πας αλλοεθνής Ελληνιστής". Στα I860, ο εισηγητής του Ραλλείου Αλέξανδρος Ρίζος Ραγκαβής (πολιτικό πρόσωπο συν τοις άλλοις, ας μην το ξεχνάμε, και πριν από λίγο κιόλας υπουργός των Εξωτερικών) βραβεύει τον "Βούλγαρο φιλέλληνα" από την Αχρίδα Γρηγόριο Σταυρίδη, τον κατοπινό Grigor Prličev, για το ποίημά του Ο Αρματολός, ποίημα που η δράση του τοποθετείται σ' ένα χωριό της Αλβανίας και που θυμίζει πάντως, κατά τον εισηγητή, "ότι και αλλαχού, και μακράν ημών, ζώσιν ομογενείς, ων Ελληνικαί εισίν αι καρδίαι, Ελληνικά τα ήθη, και Ελληνικός ο ηρωισμός".5 Έτσι οι διαγωνισμοί δεν παύουν να φανερώνουν τις πολλαπλές όψεις τους. Ταξίδια μέσα στον χρόνο, ναι, αλλά και προεκτάσεις στον χώρο· εκεί όπου η δυναμική της Μεγάλης Ιδέας διασταυρώνεται με τα περίπλοκα αδιέξοδα του αλυτρωτισμού.

Κι έπειτα, έστω και αν μείνουμε μέσα στα στενά όρια του κράτους, υπάρχουν φυγόκεντρες ροπές που αναπτύσσονται ορμητικά στο εσωτερικό της νεόδμητης ελληνικής κοινωνίας, ακόμα και μέσα στα πλαίσια του αθηναϊκού Πανεπιστημίου και του ποιητικού θεσμού, έτσι που να προβάλλουν καθαρά δύο κυρίως αντιμέτωπες παρατάξεις (σχηματοποιώ για ευνόητους λόγους: στην ουσία οι αντιτιθέμενες ομάδες είναι περισσότερες). Από τη μια μεριά, οι μεσήλικες πανεπιστημιακοί κριτές, 30 στο σύνολό τους (ενωμένοι αναγκαστικά παρά τις εσωτερικές τους συγκρούσεις και τις διαφορές τους), από τους οποίους οι 11 εισηγητές, με τον Αριστοτέλη, τον Οράτιο, τον Λογγίνο και τον Boileau στο χέρι, έτοιμοι να επιβάλουν την ηρεμία και την τάξη, την αρχαΐζουσα γλώσσα και τον κλασικιστικό κώδικα των προγονικών αριστουργημάτων, συχνά διορθώνοντας τα υποβαλλόμενα ποιήματα με επαγγελματικά αντανακλαστικά, όπως διορθώνουν και τα ανορθόγραφα ή ασύντακτα γραπτά των φοιτητών τους. Κι από την άλλη μεριά, οι δεκάδες νεαροί υποψήφιοι του διαγωνισμού, συνήθως φοιτητές, συνηθέστερα δυσαρεστημένοι και οργισμένοι, ανεμίζοντας προκλητικά τη σημαία του βυρωνισμού και 

———————

5. "Ο ποιητικός διαγωνισμός του 1860 έτους", Πανδώρα, τ. 11, 1860-1861, σ. 54.

Σελ. 598
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/599.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

υποβάλλοντας ποιήματα, πολλά από τα οποία, κατά τον εισηγητή του 1857 Στέφανο Κουμανούδη, "έχουσιν υποθέσεις ηθικώς μεμπτάς, αδελφών έρωτας", ενώ σε άλλα κυριαρχούν "αι πολλαί παραφροσύναι και μανίαι", η "πολλή λεσχήνευσις περί μετεωρολογικών φαινομένων, οίον αστραπών και βροντών και τυφώνων", ακόμα και "η κατάκορος χρήσις των ονομάτων των τριών βασιλείων της φύσεως, προ πάντων όμως [...] του των φυτών και των ζώων", σε σημείο που ο καλός εισηγητής ν' ανησυχεί για τέτοιες οικολογικές αναστατώσεις: "Δεν ειξεύρομεν, μα το ναι, τι παθόντες οι ποιηταί δεν αφίνουσι τα πλήθη των ημέρων και αγρίων ζώων εις τας κοίτας και τους φωλεούς των [...]".6

Με τον ίδιο τρόπο (και τόνο), ο Αλέξανδρος Ρίζος Ραγκαβής, εισηγητής στον τελευταίο Ράλλειο του 1860, θέλοντας να προχωρήσει σ' έναν γενικότερο απολογισμό της στιχουργικής συγκομιδής του διαγωνισμού, διαπιστώνει ότι "από τινος χρόνου οι πλείστοι των ποιητών ημών ήρωες, αφ' ου κατά το μάλλον ή ήττον πολεμούσιν υπέρ της πατρίδος, δέχονται την ερωμένην των, ερχομένην υπό ανδρικόν ένδυμα να συμπολεμήση μετ' αυτών, έπειτα γίνονται μοναχοί, έπειτα εξομολογούνται, έπειτα αναγνωρίζονται αδελφοί των ερωμένων των και υιοί των εξομολογητών των, και έπειτα αποθνήσκουσιν". Το συμπέρασμα του Ραγκαβή είναι φυσικό: "παρά τοις νέοις ημών ποιηταίς μεγίστη γίνεται χρήσις και κατάχρησις των παθών και των συμφορών, αισθηματικής κληρονομίας, νομίζομεν, του Οδοιπόρου, θετού υιού του Βύρωνος".7

Τι συμβαίνει λοιπόν: Μεσήλικες εναντίον νεαρών; Κλασικιστές εναντίον ρομαντικών; Κριτές εναντίον κρινομένων; Ή καλύτερα: μεσήλικες κλασικιστές κριτές εναντίον νεαρών ρομαντικών κρινομένων; Αλλά τα πράγματα γίνονται ακόμα πιο ενδιαφέροντα αν σκεφτούμε πως, σε μεγάλο βαθμό, οι πανεπιστημιακοί διαγωνισμοί αναπαράγουν και στεγανοποιούν τη σχέση καθηγητών/φοιτητών ή διδασκόντων/διδασκομένων, ενώ δεν παύουν συνάμα να οξύνουν τις αντιθέσεις στο εσωτερικό της κάθε ομάδας. Γιατί ο ρόλος τους είναι ακριβώς αυτός: να ενώνουν και να διαιρούν συγχρόνως. Αλλιώς πώς παράγονται ή αναπαράγονται οι σχέσεις εξουσίας; Όσοι έχουν ασχοληθεί έστω και λίγο με την εποχή αυτή, ασφαλώς δεν αγνοούν ότι οι διαγωνισμοί διεξάγονται μέσα σ' ένα κλίμα επιθετικών ενεργειών, συνεχών επεισοδίων και πολλαπλών συγκρούσεων, έτσι που να εκφράζεται συχνά από ορισμένους κριτές ο φόβος για την πρόωρη κατάργηση του θεσμού. Λαθεμένη εκτίμηση. Γιατί οι διαγωνισμοί δεν κινδυνεύουν από τις διαμάχες· απεναντίας, τρέφονται απ' αυτές. Θα 

———————

6. Έκθεσις του ποιητικού διαγωνισμού του έτους 1857, Αθήνα 1857, σ. 7-9.

7. "Ο ποιητικός διαγωνισμός του 1860 έτους", ό.π., σ. 29 και 33. Πρβλ. Παν. Μουλλάς, Η αθηναϊκή πανεπιστημιακή κριτική και ο Ροΐδης, ανάτυπο από τον τόμο Η κριτική στη νεότερη Ελλάδα, Αθήνα 1981, σ. 60.

Σελ. 599
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/600.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

έλεγες πως η δραστικότητά τους βασίζεται τελικά σ' ένα είδος αντιπερισπασμού: ο ρόλος τους είναι να διαχειρίζονται εκτονώνοντας και χειραγωγώντας τη διάχυτη επιθετικότητα. Στα 1870, ο εισηγητής Θ. Ορφανίδης δεν χρησιμοποιεί χωρίς λόγο ιατρικές μεταφορές: "θεωρούμεν ουχί μόνον τον ποιητικόν αλλά και πάντα άλλον καλλιλογικόν και καλλιτεχνικόν διαγωνισμόν, ως αναψυκτικόν φάρμακον κατά πολλών κοινωνικών αλγηδόνων".8

Στο μεταξύ, αυτό που θα έπρεπε να επισημανθεί εδώ, είναι το γεγονός ότι, τοποθετώντας τη σχέση διδασκόντων/διδασκομένων στο καθαρά θεσμικό της πλαίσιο (πράγμα που μας φέρνει και πάλι, από άλλο δρόμο, στο πεδίο της κυριολεξίας), οι διαγωνισμοί επιτρέπουν την άρθρωση ενός λόγου με άμεσο, συμβουλευτικό ή απαγορευτικό, χαρακτήρα. Έτσι λ.χ. στα 1859, χρονιά των Σκιαδικών, ο εισηγητής Κ. Παπαρρηγόπουλος επικρίνει απερίφραστα δύο ποιήματα, από τα οποία το ένα "περιέχει ύβρεις δεινοτάτας κατά Ρωσίας και Τζάρων, κατά Γαλλίας, κατά Αγγλίας, κατά Αυστρίας, κατά του Κλήρου της Ρώμης [...] και δοξασίας τινάς απαισίας και ανατρεπτικάς πάσης κοινωνικής τάξεως", ενώ το άλλο "πνέει μίσος απρεπέστατον κατά των Άγγλων". Το συμπέρασμα είναι απλό: ένας Έλληνας νέος "και να γινώσκη πρέπει και να μη λησμονή ποτέ το τι οφείλει η πατρίς αυτού προς τας δυνάμεις εκείνας τας προστάτιδας", καθώς επίσης ότι "αλλοτριωτάτη της ποιήσεως είναι η πολιτική".9 Με την ίδια αυστηρότητα και στον Βουτσιναίο του 1863, λίγους μήνες μετά την έξωση του Όθωνα, ο εισηγητής Δ. Βερναρδάκης αποφαίνεται: "Ουδέν ίσως έβλαψε την νεωτέραν ημών φιλολογίαν εν γένει, ιδίως δε την ποίησιν όσον η πολιτική".10 Μοτίβο που το συναντούμε ακόμα και την προτελευταία χρονιά του Βουτσιναίου, στα 1876, όταν ο εισηγητής Θ. Ορφανίδης, σχολιάζοντας τη συλλογή Ακτίνες και μύρα του Κ. Σκόκου, παρατηρεί: "Τα κατά των Ευρωπαίων παράπονα του ποιητού [...] τα θεωρούμεν όμως ακατάλληλα, μετά την προστασίαν ης έτυχε το Ελληνικόν έθνος, και ιδίως μετά την συμπάθειαν, ην εις τας κρισίμους σημερινάς περιστάσεις αριδήλως εξέφρασε και εκφράζει η Ευρώπη υπέρ αυτού".11

Θα προσθέσω ακόμα ότι οι ποιητικοί διαγωνισμοί παρέχουν μια λαμπρή δυνατότητα κατανόησης του θεσμικού πλαισίου μέσα στο οποίο διεξάγονται. Σύγχρονο με το ελληνικό κράτος, το αθηναϊκό Πανεπιστήμιο φανερώνεται και στην περίπτωση αυτή όπως πράγματι είναι (ή αναγκάζεται να είναι): ένα εργαστήριο παραγωγής ιδεολογίας, και συνάμα ένα ίδρυμα συγκεντρωτικό,

———————

8. Κρίσις του Βουτσιναίου ποιητικού αγώνος εν έτει ΑΩΟ, Αθήνα 1870, σ. 3-4.

9. "Ο ποιητικός διαγωνισμός του 1859 έτους", Πανδώρα, τ. 10, 1859-1860, σ. 29.

10. Έκθεσις του κατά το έτος 1863 ποιητικού διαγωνισμού του κ. Ι. Βουτσινά, Αθήνα 1863, σ. 28. Πρβλ. Παν. Μουλλάς, ό.π.

11. Κρίσις του Βουτσιναίου ποιητικού αγώνος του έτους 1876, Αθήνα 1876, σ. 72.

Σελ. 600
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/601.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

με πολλαπλές, παράλληλες ή υπερτροφικές λειτουργίες, που χρειάζεται να παίξει πρωτεύοντα ρόλο οργανώνοντας, ελέγχοντας, συντονίζοντας ή εξισορροπώντας τα διάφορα επίπεδα (πολιτισμικό, πολιτικοϊδεολογικό, κοινωνικό κλπ.) της νεοελληνικής ζωής. Αλλά μια τέτοια μοίρα δεν συνδέεται, ανάμεσα στ' άλλα, και με την ύπαρξη ενός ορισμένου ιστορικού "κενού"; Στην περίπτωση των ποιητικών διαγωνισμών τα πράγματα φαίνονται καθαρά: ο κυριαρχικός ρόλος του Πανεπιστημίου αποβαίνει αναγκαίος όχι μόνο από τις ειδικές συνθήκες του ελληνικού 19ου αιώνα, αλλά και από την απουσία μιας παράδοσης αντίστοιχης με την πολιτισμική αποκέντρωση που συναντούμε σε άλλες χώρες (παράδειγμα η "Académie des Jeux Floraux" της Τουλούζης ή οι αναγεννησιακές τοπικές "Ακαδημίες"), ακόμα και από την έλλειψη άλλων οργάνων ή θεσμών εξειδικευμένων στον έλεγχο της ποιητικής παραγωγής. Στα 1857, υποστηρίζοντας την ανάγκη (και την αναγκαιότητα) των ποιητικών διαγωνισμών, ο εισηγητής Στέφανος Κουμανούδης τονίζει: "Τέλος, αφού κρίσις δημοσία ποιημάτων, ως εν τοις περιοδικοίς συγγράμμασι της Ευρώπης, παρ' ημίν δεν γίνεται, τίς φθόνος, παρακαλώ, αν άπαξ του έτους επ' ευκαιρία του αγώνος ακούωνταί τινες εντεύθεν τοιούτοι φθόγγοι;".12

Πραγματικά: "τοιούτοι φθόγγοι" θα ακούγονται επί δυόμισι δεκαετίες. Και θα χρειαστεί να φθάσουμε στα τέλη της δεκαετίας του 1870, για να δούμε το διογκωμένο αυτό ιδεολογικό απόστημα ―για "εθνικό οίδημα" μίλησε κάποτε εύστοχα και ο Κ. Θ. Δημαράς13― επιτέλους να υποχωρεί, ενώ θα δημιουργούνται νέες συνθήκες ομαλής προσγείωσης στην ελληνική πραγματικότητα, καθώς και νέα μέσα διάθεσης του ποιητικού προϊόντος ή παραγωγής του κριτικού λόγου και της ιδεολογικής υπεραξίας. (Νέα μέσα: όπως λ.χ. οι φιλολογικοί σύλλογοι και, κυρίως, ο αθηναϊκός τύπος.) Και τότε πια το ελληνικό Πανεπιστήμιο, μετά από τόση ρητορική δεινότητα και γλωσσαλγία, θα έχει τον καιρό να στραφεί σε άλλα καθήκοντα ή απλώς να περιορίσει εν μέρει την ιδεολογική υπερπαραγωγή του (χωρίς πάντως να εγκαταλείψει εντελώς τους διαγωνισμούς, ποιητικούς και άλλους), λες και ήρθε η στιγμή να αναπαυθεί προσωρινά πάνω στις δάφνες του, δηλαδή πάνω στις δάφνες των βραβείων του, που έχουν όμως στο μεταξύ μαραθεί.

———————

12. Έκθεσις του ποιητικού διαγωνισμού τον έτους 1857, ό.π., σ. 5-6.

13. Ποιηταί του ΙΘ΄ αιώνα, επιμέλεια Κ. Θ. Δημαρά, Βασική Βιβλιοθήκη αριθ. 12, Αθήνα 1954, σ. κε'.

Σελ. 601
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/602.gif&w=600&h=915 19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 602
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/603.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Διδακτική και Ιστορία

ΣΤΡΟΓΓΥΛΗ ΤΡΑΠΕΖΑ

Παρασκευή 25 Σεπτεμβρίου 1987

Απογευματινή συνεδρία

Συντονιστής: ΣΠΥΡΟΣ ΑΣΔΡΑΧΑΣ

Σελ. 603
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/604.gif&w=600&h=915 19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 604
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/605.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΣΠΥΡΟΣ ΑΣΔΡΑΧΑΣ: Όπως βλέπετε, η Στρογγυλή μας Τράπεζα έχει μία πάρα πολύ πλατειά θεματική: Διδακτική και Ιστορία. Οι άνθρωποι που πρόκειται να λάβουν μέρος σ' αυτή τη συζήτηση παράγουν Ιστορία, διδάσκουν Ιστορία και οι συγκεκριμένοι άνθρωποι, στο συγκεκριμένο χώρο διδασκαλίας τους διδάσκουν παράγοντας Ιστορία. Αυτό έχει μια κάποια σημασία. Εξυπακούεται ότι δεν πρόκειται να γίνει μία συστηματική έκθεση των προβλημάτων που θέτει η διδασκαλία της Ιστορίας. Πρόκειται περισσότερο για μία ανταλλαγή βιωμάτων που τόσο στο θεωρητικό όσο και στο πρακτικό επίπεδο οι συμμετέχοντες στη Στρογγυλή μας Τράπεζα έχουν. Εμένα θα μου επιτρέψετε για δύο μόνο λεπτά να παρουσιάσω όχι βεβαίως τους άξονες της θεματικής αυτής αλλά τα ζητήματα που ούτως ή άλλως θα μπουν στη συζήτηση με τρόπο φυσικά αυθόρμητο, γιατί κρίνομε πως δεν έπρεπε να γίνει καμία συστηματική προετοιμασία για τη σημερινή μας συνάντηση.

Πρώτο, Διδακτική και Ιστορία. Αυτές οι δύο έννοιες, δεύτερο, παραπέμπουν στα ανθρώπινα περιβάλλοντα όπου καλλιεργείται η Ιστορία και αυτά τα ανθρώπινα περιβάλλοντα δεν είναι αποκλειστικά το σχολείο (είναι κυρίως το σχολείο): υπάρχει όμως μία σχέση με την Ιστορία ως ιστοριογραφία στο επίπεδο των αναγνώσεων και υπάρχει ακόμα, τρίτο, μία σχέση της Ιστορίας στο επίπεδο του Ιστορικού χώρου είτε αυτός υπάρχει στη δομημένη του κατάσταση είτε υπάρχει σαν καλλιεργημένο τοπίο, είτε υπάρχει σαν εγκαταλελειμμένο τοπίο. Κι όλοι μας ξέρουμε πως υπάρχει μία χρήση του ιστορικού χώρου άλλοτε μέσα σε μια ιστορική οπτική, άλλοτε, απλώς, σε μια οικοδομική οπτική, όπως είναι η περίπτωση ενός ορισμένου τουρισμού.

Ας αρχίσουμε από το σχολείο. Διδασκαλία της Ιστορίας στο σχολείο. Πρώτο ερώτημα: ποιας Ιστορίας; Ελπίζω πως θα δοθεί απάντηση σ' αυτό.

Το ερώτημα αυτό συνεπάγεται άλλα δύο: Ποιο είναι το υποκείμενο, ο δέκτης της Ιστορίας; Είναι ο παθητικός δέκτης τον οποίο τροφοδοτούμε με πληροφορίες, δηλαδή μ' αξιωματικές αλήθειες στην οπτική του να φτιάξουμε πολίτες που, όπως είπαν πολλοί ομιλητές τις προηγούμενες μέρες, θα επανδρώσουν έναν κοινωνικό μηχανισμό; Ή ο δέκτης είναι ενεργητικός, οπότε και τα μέσα με τα οποία μεταδίδεται η Ιστορία, το περίφημο εγχειρίδιο είναι άλλου τύπου, προϋποθέτει μία κατασκευή της Ιστορίας; Με δύο λέξεις, Ιστορία διήγηση ή Ιστορία εξήγηση;

Ιστορία εξήγηση, παραπέμπει φυσικά στην έρευνα. Αυτό δεν σημαίνει

Σελ. 605
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/606.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ότι στο Δημοτικό σχολείο θα γίνεται έρευνα, αλλά μπορεί να υπάρξει μία οπτική του να δημιουργηθεί ερευνητική λογική ακόμα και στο Δημοτικό σχολείο. Βεβαίως μιλάμε για σχολείο, άρα σκεφτόμαστε πολιτικές αποφάσεις, κρατικές αποφάσεις. Άρα μιλάμε για την χρήση της Ιστορίας: σε ποια οπτική θα θέλαμε, σε ποια κατεύθυνση οι πολιτισμικές αναγκαιότητες σήμερα να ωθούν, σε ποια κατεύθυνση μας ωθούν ορισμένες πολιτισμικές ιδιότητες ως προς την χρήση της Ιστορίας; Είναι η εθνοκεντρική Ιστορία (με όλες τις δουλείες τις οποίες συνεπάγεται αναφορικά με την περιοδολόγηση, αναφορικά με την αίσθηση του χρόνου), είναι μια άλλη αίσθηση της Ιστορίας που επιβάλλει διαφορετικούς χώρους άρα και διαφορετικό είδος γραφής;

Θα τελείωνα θυμίζοντας ότι το πρόβλημα της διδακτικής της Ιστορίας συνίσταται στο εξής: Η Ιστορία ως διανοητική στάση αποβλέπει σ' αυτό που λέγαμε κάποτε, δηλαδή στη δημιουργία πολιτών, ή αποβλέπει, ή, αν θέλετε, αποβλέπει ακόμα και στην ικανοποίηση αναγκών πολιτισμικού όμως την φορά αυτή τύπου;

Ύστερα από αυτή την πάρα πολύ σύντομη υποτύπωση κάποιων θεμάτων, ο λόγος ανήκει στην κυρία Γιωτοπούλου που όλοι την ξέρετε, Καθηγήτρια της Ιστορίας του Πολιτισμού στο Τμήμα Ιστορίας του Ιονίου Πανεπιστημίου.

ΕΛΛΗ ΓΙΩΤΟΠΟΥΛΟΥ-ΣΙΣΙΛΙΑΝΟΤ: Λυπάμαι που θα μιλήσω Γαλλικά γιατί είχα την εντύπωση ότι και ο κύριος Ασδραχάς θα μιλούσε Γαλλικά.

Monsieur le Président, Mesdames, Messieurs. Au seuil de l'année universitaire présente se renouvelle la problématique concernant la situation actuelle de l'éducation tant secondaire qu'universitaire.

Les problèmes qui se posent sont multiples et complexes. En nous limitant aux problèmes qui concernent l'enseignement supérieur de l'Histoire, nous mentionnerons simplement quelques uns en formulant en même temps quelques réflexions. Je tâcherai d'être brève et concrète.

Entre la variété des problèmes j'aimerais me référer brièvement à quelques buts entre les plus importants qu'à mon avis devraient se donner les professeurs qui enseignent aux étudiants des premières années. En d'autres termes en ce qu'on devrait prendre en considération en organisant un cours universitaire qui s'adresse à des étudiants au début de leur "cursus" et ayant comme bagage historique celui de leurs études secondaires.

Il faut ajouter ici combien en Grèce, et pas seulement, l'éducation secondaire traverse une crise. Les méthodes didactiques ne sont pas satisfaisantes étant donné que l'esprit qui domine en général est vivement influencé par la préoccupation prépondérante des élèves qui se concentre sur le bachottage. En conséquence, le prestige de l'éducation secondaire

Σελ. 606
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία»
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 587
    19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

    Η ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΗ ΓΛΩΣΣΑ

    ΑΝΝΑ ΦΡΑΓΚΟΥΔΑΚΗ

    Επειδή τα θέματα που άπτονται της γλώσσας από κοινωνική σκοπιά. είναι τεράστια, θα ήθελα εισαγωγικά να διευκρινίσω ότι στην υποχρεωτικά σύντομη αυτή ανακοίνωση θα συνοψίσω με φράσεις που σχηματοποιούν κάπως αφοριστικά για να είναι σαφείς, και παρακάμπτουν σημαντικά ζητήματα για να είναι σύντομες. Έτσι, αφήνουν πολλά αναπάντητα ερωτήματα.

    Όπως ξέρουμε σήμερα από περισσότερες επιστήμες, η γλώσσα σε καμιά παραλλαγή της, και μάλιστα σε καμιά από τις επίσημες και λόγιες μορφές της δεν είναι αθώα.

    Είναι κοινωνική ενέργεια, πράξη κοινωνική η λεκτική παραγωγή. Αναπαριστά την πραγματικότητα σε έννοιες, αλλά συγχρόνως επιδρά στην πραγματικότητα και τη διαμορφώνει, επηρεάζει τις κοινωνικές σχέσεις των ομιλητών. Επιπλέον, η γλώσσα (ειδικά στις επίσημες και λόγιες παραλλαγές της) ασκεί περισσότερους κοινωνικούς ρόλους. Εκτός από τον θεμελιώδη ρόλο της, την επικοινωνία, ασκεί η γλώσσα και ρόλους άλλους, μη επικοινωνιακούς μέσα στην κοινωνία.

    Στην ανακοίνωση αυτή, θα περιοριστώ στο θέμα της επιστημονικής γλώσσας, κάνοντας μια εισαγωγή στο ερώτημα: ποιοι είναι οι μη επικοινωνιακοί ρόλοι της επιστημονικής γλώσσας. Θα χρησιμοποιήσω ως παράδειγμα την πανεπιστημιακή γλώσσα, γιατί επιτρέπει ευκολότερα να περιγραφεί η αντίφαση που υπάρχει ανάμεσα στους στόχους και τα αποτελέσματα της πανεπιστημιακής διδασκαλίας (προφορικής και γραπτής).

    Αποκλειστικός, ρητός και μόνος νομιμοποιητικός στόχος της πανεπιστημιακής διδασκαλίας είναι η μεταβίβαση γνώσεων. Ο πανεπιστημιακός θεσμός όχι μόνο μεταδίδει, αλλά είναι ο μόνος μέσα στην κοινωνία που έχει το αποκλειστικό δικαίωμα να πιστοποιεί την κατοχή των ανώτερων γνώσεων.

    Η πανεπιστημιακή γλώσσα είναι ιδίωμα με ορισμένα χαρακτηριστικά. Με περισσότερες ομοιότητες παρά διαφορές στις διάφορες επιστήμες, το