Συγγραφέας:Διεθνές Συμπόσιο
 
Τίτλος:Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία»
 
Υπότιτλος:Ιστορική διάσταση και προοπτικές
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:19
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1989
 
Σελίδες:657
 
Αριθμός τόμων:2 τόμοι
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Τριτοβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ευρώπη
 
Χρονική κάλυψη:13ος-20ός αι.
 
Περίληψη:Στους δύο τόμους του βιβλίου αυτού περιέχονται τα Πρακτικά του 2ου Διεθνούς Συμποσίου που διοργάνωσε το ΙΑΕΝ σε συνεργασία με την Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού, με θέμα Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία.Ιστορική διάσταση και προοπτικές. Το Συμπόσιο έγινε στην Αθήνα από τις 21 έως τις 26 Σεπτεμβρίου 1987 και συνέπεσε με τον εορτασμό των 150 χρόνων του Πανεπιστημίου Αθηνών.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 22.49 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 565-584 από: 662
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/565.gif&w=600&h=915 19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΑΙ ΟΙ ΦΟΙΤΗΤΕΣ ΣΤΗ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ

ΕΡΗ ΣΤΑΥΡΟΠΟΥΛΟΥ

Στόχος αυτής της ανακοίνωσης είναι να παρουσιάσει με ποιους τρόπους προσεγγίζουν την πανεπιστημιακή ζωή οι Έλληνες πεζογράφοι, καθώς και ποια στοιχεία της ενδιαφέρονται να προβάλουν.

Μία πλευρά της σχέσης της νεοελληνικής λογοτεχνίας με το Πανεπιστήμιο είναι φυσικά η προσωπική εμπειρία μεγάλου αριθμού λογοτεχνών, που παρακολούθησε πανεπιστημιακές σπουδές. Αρκετοί λογοτέχνες, όπως είναι γνωστό, υπήρξαν ή είναι καθηγητές στο Πανεπιστήμιο, από τις Φιλοσοφικές Σχολές αποφοιτούν εκείνοι που διδάσκουν τους μαθητές πώς να μελετούν τη λογοτεχνία, ενώ ένα μεγάλο μέρος της κριτικής της λογοτεχνίας ασκήθηκε και ασκείται από πανεπιστημιακούς. Θυμίζω ακόμη τον καθοριστικό ρόλο των πανεπιστημιακών ποιητικών διαγωνισμών κατά τον 19ο αιώνα και τη συμμετοχή της πανεπιστημιακής κοινότητας στους αγώνες για το γλωσσικό ζήτημα. Αλλά δεν είναι μέσα στο θέμα μου η καταγραφή της άμεσης εμπειρίας των δημιουργών, γι' αυτό δεν ασχολήθηκα με αυτοβιογραφικά κείμενα, αναμνήσεις, εντυπώσεις κ.λ.π. Ενδιαφέρθηκα μόνο για έργα στα οποία το Πανεπιστήμιο αποτελεί τον περιβάλλοντα χώρο όπου διαδραματίζονται τα γεγονότα, και τα λογοτεχνικά πρόσωπα είναι μέλη της πανεπιστημιακής κοινότητας (φοιτητές-διδακτικό προσωπικό). Επεκτάθηκα και σε κείμενα στα οποία το θέμα αυτό είναι δευτερεύον, αλλά η παρουσία του αντανακλά τους στόχους και τις ιδέες του συγγραφέα. Επισημαίνω, πάντως, ότι οι αξιολογικές κρίσεις στην εργασία μου αφορούν αποκλειστικά στον τρόπο παρουσίασης του θέματος που ανιχνεύω, και όχι στην γενικότερη καλλιτεχνική αξία των έργων.

———————

*Επιθυμώ να ευχαριστήσω τον Χρίστο Αλεξίου και τον Ιωακείμ Κολυβά, με τους οποίους συζήτησα το θέμα μου, γιατί οι γόνιμες παρατηρήσεις τους με βοήθησαν να ολοκληρώσω την εργασία μου.

36

Σελ. 565
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/566.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Πριν αρχίσω τη διαπραγμάτευση του θέματός μου πρέπει να υπογραμμίσω ότι η ανακοίνωσή μου αποτελεί κυρίως μια προσπάθεια καθορισμού και οριοθέτησης του ζητήματος και όχι μια εξαντλητική έρευνα και διαπραγμάτευσή του, κι αυτό για τους ακόλουθους λόγους:

1. Επεδίωξα να εξετάσω την πεζογραφία δύο περίπου αιώνων και προσπάθησα να στηρίξω τα συμπεράσματά μου όχι μόνο στη λογοτεχνία αλλά και στις ιστορικές και κοινωνικές συνθήκες της εποχής. Δεν αγνοώ, λοιπόν, τον κίνδυνο των υπεραπλουστεύσεων, που ενεδρεύει στην προσπάθεια να βρεθούν οι κοινές συνισταμένες των έργων.

2. Όπως θα φανεί στη συνέχεια, δεν μπορούμε να οριοθετήσουμε στη νεοελληνική πεζογραφία μια ομάδα κειμένων με κύριο θέμα την πανεπιστημιακή ζωή. Αντίθετα το υλικό που με ενδιαφέρει είναι διάσπαρτο σε πολλά πεζογραφήματα. Για το λόγο αυτό ο αριθμός των κειμένων που πιθανόν να σχετίζονται με το θέμα μου είναι θεωρητικά απεριόριστος. Δεν μπορώ, λοιπόν, να μιλήσω τώρα εδώ με τη βεβαιότητα που δίνει μια ολοκληρωμένη έρευνα. Ωστόσο, νομίζω ότι τα κείμενα που συγκέντρωσα τελικά αποτελούν ένα ικανοποιητικά αντιπροσωπευτικό δείγμα, ώστε και τα έργα που δεν έχω ακόμη εξετάσει να επαληθεύουν τις υποθέσεις και τα συμπεράσματα της εργασίας μου και όχι να τα ανατρέπουν.

3. Κάποια ερωτήματα που προκύπτουν από την έρευνά μου δεν είναι δυνατόν να συζητηθούν λεπτομερειακά μέσα στα όρια αυτής της ανακοίνωσης.

Καταρχήν, πρέπει να επισημάνω ότι η εικόνα της φοιτητικής ζωής στην πεζογραφία διαμορφώνεται σε μεγάλο βαθμό από τις συνθήκες που επικρατούν στην πραγματικότητα τόσο στην πανεπιστημιακή όσο και ευρύτερα στην πολιτικοκοινωνική ζωή της χώρας. Αυτό είναι ευνόητο, αφού ήδη η επιλογή από τον συγγραφέα ενός χώρου και μιας ιδιότητας για τους ήρωές του τα οποία είναι καθορισμένα από συγκεκριμένα χωροχρονικά πλαίσια, επιβάλλει μια "ρεαλιστική" αντιμετώπιση του θέματος. Στη βάση αυτή στηρίχτηκε και η δική μου μελέτη.

Σε μια πρώτη προσέγγιση του θέματος προσπάθησα (ξεκινώντας "απέξω" και όχι από τα κείμενα) να κάνω μια, όσο το δυνατό, πιο αναλυτική κατάταξη των πιθανών θεμάτων από την πανεπιστημιακή ζωή, που θα μπορούσαν να τραβήξουν την προσοχή των πεζογράφων και να αποτελέσουν αντικείμενο λογοτεχνικής μετάπλασης:

Η επιθυμία ενός νέου να σπουδάσει, η μελέτη του για να επιτύχει στις εισαγωγικές εξετάσεις για τις Ανώτατες Σχολές, η προσπάθεια να εξασφαλίσει οικονομικούς πόρους για τις σπουδές του είτε από την οικογένειά του είτε από προσωπική εργασία, από υποτροφία ή κάποια χορηγία, η επιλογή του επιστημονικού κλάδου που θα ακολουθήσει, τα όνειρα και οι προσδοκίες

Σελ. 566
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/567.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

για τις σπουδές και τη μελλοντική του επιστημονική εξέλιξη, η βοήθεια ή αντίθετα οι δυσκολίες από το στενό οικογενειακό ή ευρύτερα κοινωνικό του περίγυρο. Κατόπιν, κατά τη διάρκεια των σπουδών του, η εκπλήρωση ή η διάψευση των προσδοκιών του, ο αγώνας να κατακτήσει την επιστημονική γνώση, οι παράλληλες ασχολίες της φοιτητικής ζωής, η πολιτική και καλλιτεχνική δραστηριότητα καθώς και η δημιουργία συλλόγων, οι φιλίες και οι νεανικοί έρωτες, οι αντιθέσεις ανάμεσα στους πλούσιους και τους φτωχούς φοιτητές, η ζωή των επαρχιωτών φοιτητών σε ένα μεγάλο αστικό κέντρο, η επιθυμία για μεταπτυχιακές σπουδές στο εξωτερικό κ.ά. Εκτός όμως από τους φοιτητές, υπάρχει και το διδακτικό προσωπικό, ο δικός του επιστημονικός αγώνας, η προσπάθεια για επιστημονική και επαγγελματική εξέλιξη, οι σχέσεις του με τους μαθητές του. Σε όλα αυτά θα πρέπει να συνυπολογίσουμε και την ιδιαίτερη θέαση του κόσμου, όπως αυτή διαμορφώνεται σταδιακά σε έναν μελλοντικό επιστήμονα, ή ακόμη και όπως δημιουργείται από ένα διανοούμενο στην υψηλότερη βαθμίδα της εκπαίδευσης και σε υψηλή κοινωνική θέση.

Με βάση αυτή την αναλυτική θεματική κατάταξη και χρησιμοποιώντας συγκεκριμένα παραδείγματα θα προσπαθήσω να παρουσιάσω πώς εκμεταλλεύονται το θέμα οι συγγραφείς.

Α'. Η ΤΥΠΟΛΟΓΙΑ ΤΩΝ ΦΟΙΤΗΤΩΝ

Η παρουσία ενός ήρωα, που έχει τη φοιτητική ιδιότητα, είναι αρκετά συχνή στη νεοελληνική πεζογραφία. Μια πρώτη επισήμανση είναι ότι σε όσα έργα έχω υπόψη μου η ιδιότητα φοιτητής δίνει στο μυθιστορηματικό πρόσωπο αίγλη και κάποιο κύρος, καλύπτοντας ακόμη και την έλλειψη ηθικού χαρακτήρα ή και κάποιες μικρές ή μεγαλύτερες παρεκτροπές. Η εκτίμηση αυτή ισχύει τόσο στο στενό οικογενειακό περιβάλλον, όσο και στο ευρύτερο κοινωνικό επίπεδο. Άρα η λογοτεχνία ως προς το θέμα αυτό αποδέχεται το ιδεολόγημα ότι ο φοιτητής είναι ένα κοινωνικά αξιόπιστο πρόσωπο.

Μια δεύτερη επισήμανση είναι ότι στα περισσότερα έργα την εικόνα ενός ήρωα φοιτητή συνθέτουν τελείως εξωτερικά στοιχεία: συχνά προέρχεται από την επαρχία και ζει μόνος στην Αθήνα (ή στη Θεσσαλονίκη), εξαρτάται οικονομικά από το επίδομα του πατέρα του και ξοδεύει τον χρόνο του σε γλέντια και ερωτικές περιπέτειες.1 Η διερεύνηση και η παρουσίαση της φοιτητικής ιδιότητας από το συγγραφέα σταματά στο σημείο αυτό.

———————

1. Είναι χαρακτηριστικό ότι ο Μ. Μητσάκης σε ένα από τα πεζογραφήματά του, που χαρακτήριζε με το γενικό τίτλο "Αθηναϊκαί σελίδες" και στα οποία απεικονίζει καθημερινές σκηνές από τη ζωή στην πρωτεύουσα ή γραφικούς τύπους της πόλης, παρουσιάζει ένα φοιτητικό γλέντι: "Παρά την Δεξαμενήν", Το έργο του, εισαγωγή-σχόλια-επιμέλεια Μιχ. Περάνθη, Αθήνα, Εστία, 1956, σ. 113-122.

Σελ. 567
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/568.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Συναφής είναι και η παρατήρηση ότι σε πολλά κείμενα ο ήρωας-φοιτητής θα μπορούσε εύκολα να αντικατασταθεί από ήρωα με οποιαδήποτε άλλη επαγγελματική ιδιότητα ή ακόμη και μορφωτικό επίπεδο. Παράδειγμα αυτού του είδους είναι το ερωτικό μυθιστόρημα του Γρηγ. Ξενόπουλου Αφροδίτη (1913), στο οποίο ο πρωταγωνιστής θα μπορούσε αντί για φοιτητής να ήταν μικροϋπάλληλος ή ασκούμενος γιατρός, χωρίς καμιά αλλαγή στην υπόθεση. Το κύριο στοιχείο που τον χαρακτηρίζει είναι τα περιορισμένα οικονομικά μέσα εξαιτίας των οποίων κάνει μια κλοπή για να ικανοποιήσει τις απαιτήσεις της αγαπημένης του, και όχι κάτι άλλο που θα μπορούσε να εξαρτάται από τη φοιτητική του ιδιότητα. Εδώ, όμως, θα μπορούσαμε να συνεκτιμήσουμε την πρώτη μου επισήμανση σχετικά με την «αξιοπιστία» του φοιτητή, για να ερμηνεύσουμε την ευκολία με την οποία ο ήρωας γίνεται πάλι αποδεκτός —παρά το σημαντικό σφάλμα του— από το κοινωνικό του περιβάλλον.

Ως προς τους τύπους των φοιτητών, πρέπει να πω ότι μόνο ορισμένα επιμέρους χαρακτηριστικά τους βλέπουμε να μεταβάλλονται, αν εξετάσουμε τα κείμενα, διαχρονικά, χωρίς να αλλάζουν ριζικά οι βασικοί τύποι. Υπάρχει μόνο μια σαφής διάκριση. Σε έργα γραμμένα ως τα τέλη περίπου του 19ου αιώνα οι φοιτητές και οι μαθητές αποτελούν μία κοινή ομάδα· οι πρώτοι είναι λίγοι, ενώ οι δεύτεροι, που παρουσιάζονται εξίσου ώριμοι πνευματικά και πολιτικά με τους πρώτους, αντιμετωπίζουν προβλήματα ανάλογα με αυτά που σήμερα θεωρούμε κατεξοχήν φοιτητικά, όπως η απομάκρυνση από την οικογένεια στη διάρκεια των σπουδών. Ας μην ξεχνάμε ότι την ίδια εποχή το απολυτήριο του γυμνασίου ήταν ικανοποιητικό πτυχίο για την εξασφάλιση εργασίας.

Στο έργο Η στρατιωτική ζωή εν Ελλάδι (1870), για παράδειγμα, περιγράφονται οι συνθήκες ζωής, οι συνήθειες, οι διασκεδάσεις των μαθητών και των φοιτητών, στην Αθήνα τη δεκαετία του 1850, χωρίς να επισημαίνεται κάποια διαφορά ανάμεσά τους.2 Ακόμη, στο μυθιστόρημα του Ιω. Κονδυλάκη Το 62. Κάτω ο τύραννος (1895-1896), στο οποίο γίνεται προσπάθεια να απεικονιστεί ο αγώνας της νεολαίας εναντίον του Όθωνα με βάση τα ιστορικά γεγονότα, άλλοτε γίνεται σαφής διάκριση των φοιτητών και άλλοτε συνδέονται με τους μαθητές, τους στρατιωτικούς, τους δημοσιογράφους και του εργάτες με κύριο κοινό χαρακτηριστικό τους τη νεανική ηλικία.

Η μελέτη των κοινών στοιχείων που παρουσιάζουν οι μυθιστορηματικοί ήρωες με φοιτητική ιδιότητα, μας δίνει μερικούς βασικούς τύπους. Στο μυθιστόρημα του Κονδυλάκη Οι άθλιοι των Αθηνών (1894), το οποίο παρά τις μελοδραματικές απιθανότητες της πλοκής, μας δίνει μια μοναδική περιγραφή

———————

2. Βλ. το κεφάλαιο «Πώς οι νέοι ζουν εις τας Αθήνας», Η στρατιωτική ζωή εν Ελλάδι, επιμ. Mario Vitti, Αθήνα, Ερμής, 1977, σ. 15-24.

Σελ. 568
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/569.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

της ζωής στην πρωτεύουσα κατά τα τέλη του περασμένου αιώνα, συναντάμε δύο φοιτητές που εκπροσωπούν μία συνηθισμένη αντίθεση: ο πλούσιος Αριστοτέλης είναι φοιτητής της Νομικής αλλά αδιαφορεί τελείως για τις σπουδές του. Επισκέπτεται το Πανεπιστήμιο μόνο όταν πρόκειται να γίνουν ταραχές και διαδηλώσεις για να διασκεδάσει. Αντίθετα ο Χαρίλαος, πάμφτωχος αλλά σοβαρός και επιμελής, κάνει τις πιο εξευτελιστικές δουλειές για να μπορέσει να συνεχίσει τις σπουδές του. Σχηματικά παρουσιάζονται εδώ δύο ζεύγη αντιθέτων: πλούσιος-φτωχός, αμελής-επιμελής.

Η διάκριση αυτή θα εξελιχτεί σε νεότερα κείμενα σε διάκριση πλούσιων φιλελεύθερων αστών και φτωχών αριστερών μικροαστών. Από την ιδεολογική τοποθέτηση του συγγραφέα εξαρτάται αν αποκλειστικά οι πρώτοι ή οι δεύτεροι θα προικιστούν με αρετές και χαρίσματα. Άλλοτε, λοιπόν, οι φτωχοί, που βιώνουν καθημερινά την κοινωνική αδικία, οραματίζονται έναν κόσμο καλύτερο και παρουσιάζονται ευαίσθητοι δέκτες των σοσιαλιστικών ιδεών, σε αντίθεση με τους ανυποψίαστους, αν όχι και "αντιδραστικούς" πλούσιους. Άλλοτε πάλι οι πλούσιοι, έχοντας μεγαλύτερες δυνατότητες μόρφωσης και δίχως αίσθημα ζήλειας ή κατωτερότητας, διαμορφώνουν έναν καλύτερο χαρακτήρα και διακρίνονται σε όλα τα επίπεδα. Αυτή η διάζευξη μπορεί να λειτουργήσει όχι μόνον στο επίπεδο των μυθιστορηματικών προσώπων αλλά και στο επίπεδο της πλοκής γιατί ενέχει το στοιχείο της "σύγκρουσης" προσώπων και ιδεών. Στο μυθιστόρημα του Θεοτοκά Αργώ (1933, 1936), ο συγγραφέας δηλώνει προγραμματικά ότι "δεν αρμόζει να χρησιμοποιεί κανείς την τέχνη για την υπεράσπιση μιας κοινωνικοπολιτικής θέσης".3 Θα περίμενε κανείς μετά από αυτή τη δήλωση ότι ο Θεοτοκάς θα έδινε σε όλους τους ήρωες-φοιτητές, εκπροσώπους διαφορετικών απόψεων και ιδεών, ίσες ευκαιρίες να εξελιχτούν μέσα στο μυθιστόρημα. Αλλά οπαδός ο ίδιος "απόψεων απολύτως φιλελεύθερων"4 υπονομεύει διαρκώς όσους ήρωές του παρουσιάζει να έχουν διαφορετικές αντιλήψεις. Αυτό γίνεται τόσο με την περιγραφή των εξωτερικών τους χαρακτηριστικών, με την αδυναμία τους να εκφραστούν με φυσικότητα, με τα παράλογα σχέδιά τους, όσο και με το κοινό τέλος τους, το θάνατο.

Μιαν άλλη, πιο αναλυτική και πληρέστερη διαίρεση των φοιτητών, στηριγμένη σε κριτήρια κοινωνικά αλλά και ακαδημαϊκά, δίνει ο Άγγελος Τερζάκης. Αναφέρεται στη δεκαετία του 1920, νομίζω όμως ότι η κατάταξή του ανταποκρίνεται και στη σημερινή πραγματικότητα:

———————

3. Γ. Θεοτοκάς, Αργώ, τ. Β', Αθήνα, Εστία, 8 1980, σ. 185. Η φράση προέρχεται από τον πρόλογο της α' έκδοσης, το 1933. Σε όλα τα αποσπάσματα που δημοσιεύονται εδώ, διατηρήθηκε η ορθογραφία και η στίξη του πρωτοτύπου με προσαρμογή στο μονοτονικό σύστημα.

4. Στο ίδιο.

Σελ. 569
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/570.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

"Η νεολαία, τότε, η ακαδημαϊκή, μπορούσε να ξεχωριστεί σε τρεις μεγάλες κατηγορίες. [...] Είτανε πρώτα η πολυάριθμη, πληχτική κατηγορία της πρέφας: Μυριάδες χαραμοφάηδες από το κέντρο κι' από τις επαρχίες, από χωριά, συνοικισμούς, συνοικίες, που σέρνονταν ολημερίς στους καφενέδες, βροντούσαν αντάμικα τα τάβλια, κόβανε τις τράπουλες, φυλλομετρούσαν τις εφημερίδες, φουμάρανε, φτύνανε, χασμουριόνταν, πολιτικολογούσαν, πορεύονταν αργόσχολα στη ζωή, δίχως σκοπό, στριφογυρίζοντας βαριεστημένα στο δάχτυλο μια αλυσίδα. Είταν έπειτα η κατηγορία της καθέδρας: Αυτήν την έβλεπες να ξεκόβεται ανάγλυφη στο Πανεπιστήμιο, στα πρώτα, τα μπροστινά θρανία. Νεαροί καλοντυμένοι, γόνοι αστικών ή μεγαλοαστικών οικογενειών, με μια τσάντα πέτσινη στο χέρι, πρόσωπο φρεσκοξυρισμένο, γλαφυρό, ύφος βαρυσήμαντο. Κουβαλούσανε μ' άνεση μαζί τους ονόματα γνωστά, οικογενειακές παραδόσεις, συγγένειες βαρύτιμες, μίαν εντολή να διαπρέψουν με κάθε τρόπο στη ζωή. [...] Και είτανε τέλος η ανώνυμη, η σκοτεινή κατηγορία της φυλλάδας. [...] Παιδιά μικροαστικών ή λαϊκών κατά το πλείστο σπιτιών, επαρχιωτόπουλα, κάποια ―ελάχιστα― ξεφτίδια κι' από τη μέση αστική τάξη, όλα τους ανεξαιρέτως με περιορισμένα μέσα, που διάβαζαν την επιστήμη τους, και τη Φιλοσοφία, την Κοινωνιολογία [...] γιατί κύριο χαρακτηριστικό τους είταν ο ζήλος. Δίψα άγρια, παθολογική, για τη Γνώση, την Έρευνα, για κάποιο φως".5

Η δεύτερη κατηγορία στη διαίρεση του Τερζάκη παραμένει αναλλοίωτη διαχρονικά σε όσα έργα εμφανίζεται. Ως τώρα άλλωστε έχει δώσει μόνο ήρωες που έχουν μικρό ρόλο σε ένα πεζογράφημα.

Η τρίτη συνδυάζεται γενικά με ένα μοτίβο απογοήτευσης, καθώς για λόγους οικονομικούς, οικογενειακούς, υγείας ή τέλος και επιπέδου σπουδών, δεν κατορθώνει να επιτύχει το σκοπό της, να κατακτήσει τη Γνώση. Εδώ ανήκουν αρκετοί από αυτούς που θα λέγαμε "συμπαθητικούς" ήρωες. Ως κατηγορία λογοτεχνικών τύπων, που όμως βρίσκεται σε αντιστοιχία με τη νεοελληνική πραγματικότητα, δίνει σταδιακά λιγότερα παραδείγματα μετά τη δεκαετία του 1950, καθώς υποχωρούν οι δυσκολίες (κυρίως οι οικονομικές) για

———————

5. Από το διήγημα "Οι φιλίες" στη συλλογή Απρίλης, έκδ. β', Αθήνα, Εστία, χ.χ., σ. 71-72. Ο ανώνυμος συγγραφέας της Στρατιωτικής ζωής..., ό.π., σ. 18, διαιρεί τους μαθητές (και τους φοιτητές) σε "σπουδάζοντες" και "διασκεδάζοντες", από τους δεύτερους "αποσπάται ολίγον κατ' ολίγον άλλη τρίτη τάξις, η οποία φθάνει εις την απώλειαν". Βλ. και τη διαίρεση των φοιτητών σε τρεις κατηγορίες στην ανακοίνωση του Αντώνη Λιάκου, "Σκέψεις για την ιστορία του φοιτητικού κινήματος": "Η πρώτη αποτελείται από τους λεγόμενους καλούς φοιτητές, η δεύτερη, πολυπληθέστερη, συμμετέχει στην εκπαιδευτική διαδικασία στο βαθμό που το απαιτούν οι εξετάσεις, η τρίτη κυριαρχεί στην εξωθεσμική φοιτητική ζωή, δημιουργεί το φοιτητικό φολκλόρ".

Σελ. 570
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/571.gif&w=600&h=915 19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Το Πανεπιστήμιο στη νεοελληνική πεζογραφία 571

τη φοίτηση στις Ανώτατες Σχολές. Όπως θα δούμε στη συνέχεια, σε διάφορες παραλλαγές, ήρωες αυτής της τρίτης κατηγορίας αναζητούν «τη Γνώση, το φως» σε εξωφοιτητικές ασχολίες, στην πολιτική ή την τέχνη.

Ένας μυθιστορηματικός ήρωας στις αρχές της δεκαετίας του 1960, έχοντας μόλις εξασφαλίσει και μάλιστα μετά από πολλές δυσκολίες την είσοδό του στο Πολυτεχνείο, αποκαλύπτει τα όνειρά του και παράλληλα σχολιάζει τον τρόπο που οι συνομήλικοί του αντιμετωπίζουν το μέλλον τους ως επιστήμονες:

«Η γενιά η δική μας είναι πολύ πιο φιλόδοξη από τις προηγούμενες. Και δεν το βρίσκω κουσούρι Αντίθετα θέλουμε να γίνουμε επιστήμονες, θέλουμε ν' αποχτήσουμε εμπειρίες, φήμη, να χαρούμε όσο μπορούμε πιο πολύ ό,τι δημιούργησε ο τεχνικός πολιτισμός. Εμείς δε θ' ανοικοδομήσουμε βέβαια, μα θα προετοιμάσουμε τις σκαλωσιές. Για τον τεχνικό πολιτισμό έχω αρκετές επιφυλάξεις. Ούτε και σκοπεύω να γίνω στεγνός τεχνοκράτης. Οι παλιοί λογοδοτούσαν στο Θεό ή σε κάποιο ιδανικό. Εμείς δίνουμε λόγο στη συνείδησή μας. Αρχίζουμε από μας κι αυτό είναι φυσικότερο και ειλικρινέστερο. Θεμέλιο ο άνθρωπος. Πορεία πλεύσης η ευτυχία του».6

Τα όσα λέει το πρόσωπο αυτό χαρακτηρίζουν, κατά την άποψή μου, μια νεότερη παραλλαγή αυτής της κατηγορίας ηρώων. Περισσότερο ατομιστές, λιγότερο υποχωρητικοί και ονειροπόλοι, έχουν ως κύριο χαρακτηριστικό το στοιχείο του διανοούμενου και όχι την έντονη και θλιβερή δίψα για γνώση των προηγουμένων, παρουσιάζονται δηλαδή ήδη διαμορφωμένοι πνευματικά.

Περισσότερο ενδιαφέρον από άποψη λογοτεχνική φαίνεται ότι παρουσιάζει η πρώτη κατηγορία, η οποία έχει δώσει λογοτεχνικούς τύπους τόσο φοιτητών που αδιαφορούν εντελώς για τις σπουδές τους, όσο και εκείνων που απλώς ενδιαφέρονται για την απόκτηση ενός πτυχίου, επειδή το απαιτεί η οικογένειά τους ή επειδή αποτελεί κλειδί για μια σίγουρη επαγγελματική αποκατάσταση. Και στις δύο περιπτώσεις η εικόνα του ανέμελου μποέμ-φοιτητή, του ανώριμου γλεντζέ, που παραμελεί τις σπουδές του και αδιαφορεί εξοργιστικά για ό,τι δεν αποτελεί διασκέδαση, αλλά παρ' όλα αυτά είναι χαριτωμένος και κοινωνικά αποδεκτός, αποτελεί κοινό τόπο διαχρονικά για τη λογοτεχνία μας.7

Β'. ΟΙ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ

Αντίθετα από τη σχετική τυπολογική ποικιλία των φοιτητών-ηρώων στην πεζογραφία οι καθηγητές παρουσιάζονται σχεδόν αποκλειστικά με σκοτεινά χρώματα. Δεν συναντάμε, άλλωστε, παρά ελάχιστα μυθιστορηματικά πρόσωπα-

———————

6. Διδώ Σωτηρίου, Κατεδαφιζόμεθα, Αθήνα, Κέδρος,12 1985, σ. 160.

7. Βλ. για παράδειγμα όλη τη σειρά ηρώων του Β. Βασιλικού στα έργα του Θύματα ειρήνης (1956) και Το φύλλο, Το πηγάδι, Τ' αγγέλιασμα (1961).

Σελ. 571
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/572.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

καθηγητές με ρόλο πρωταγωνιστή στα σχετικά έργα: ο Αντρέας Ολπιέρης στην "Άρρωστη δούλα" (1907 ) του Γ. Ψυχάρη, ο Ρίτσος Καλογεράς στο Τυχεροί και άτυχοι (1924) του Γρ. Ξενόπουλου και ο Αλέξανδρος Κρητικός στην Αντίστροφη μέτρηση (1969) του Π. Πρεβελάκη.

Επισημαίνω ότι ούτε και τύποι "κακών καθηγητών" έχουν απασχολήσει ιδιαίτερα τους Έλληνες πεζογράφους. Οι συγγραφείς παρουσιάζουν τα πρόσωπα αυτά ως εντελώς δευτερεύουσες μορφές στην πινακοθήκη των ηρώων τους και, κυρίως, όχι σε σκηνές "μίμησης", οπότε θα φαίνονταν κάπως να δρουν σαν ζωντανοί χαρακτήρες, αλλά μέσα από τις αφηγήσεις των άλλων ηρώων. Δεν προβάλλουν στα έργα τους ουσιαστικές συγκρούσεις ανάμεσα στους φοιτητές και στους καθηγητές. Τα προβλήματα των φοιτητών δημιουργούνται από μια γενικευμένη απογοήτευση για το είδος της γνώσης που παρέχεται στις Ανώτατες Σχολές και για τη ποιότητα των πνευματικών τους οδηγών: "Κάτι σα μούχλα τού δυσκόλεψε την ανάσα. Μήτε νιάτα, μήτε ζωντάνια. Ένας τάφος. Ο καθηγητής, ένας άνθρωπος άχαρα γερασμένος καθάρισε μ' ένα μεγάλο μαντήλι τα γυαλιά του ώρα πολλή κ' ύστερα βάλθηκε να διαβάζει μια στοίβα κιτρινισμένα χειρόγραφα, με το ρυθμό μιας κουρασμένης μηχανής. Κάθε τόσο σταματούσε, έβηχε και κοίταζε το ρολόι του. Γουστόζος ήταν μονάχα που είχε βρει τον τρόπο, ανάμεσα σ' εκείνα τα κουραστικά και τ' ασήμαντα, πες, γραψίματά του, να σφηνώνει κάθε τόσο και κάμποσες βρισιές για κάποιο συνάδερφό του, που φαίνεται πως του στάθηκε αντίμαχος σε χρόνια πολύ περασμένα. [...] Το ανθρώπινο τούτο ομοίωμα φάνταξε μονομιάς στα μάτια του Άγγελου σαν παραγεμισμένο, μεσ' από το σφιχτά κουμπωμένο σακκάκι του, με απεριόριστη κακία. Ωστόσο, φαινόταν να καμαρώνει περίσσια για τη σοφία του, που την έδειχνε όσο γινόταν πιο απλόχωρα ξεσκαλίζοντας λεπτομέρειες, που κανένας δεν ένιωθε μέσα κει τι θα μπορούσαν να χρειαστούν είτε στην επιστήμη είτε σ' ο,τιδήποτε άλλο.8

Η ίδια περίπου εικόνα επαναλαμβάνεται σε διάφορα κείμενα. Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα πεζογραφήματος, που έχει ως θέμα του τις προβληματικές σχέσεις φοιτητών και καθηγητών, είναι αναμφισβήτητα το έργο Η σφαγή των εντόμων (1981) του Σπύρου Σίγμα, στο οποίο με διάθεση σατιρική γίνεται αναλυτική περιγραφή των σπουδών ενός φοιτητή της Ιατρικής και παράλληλα μια εξομολόγηση των ταπεινώσεων, των συμβιβασμών και των απογοητεύσεών του.

Από την άλλη, στα κείμενα που παρουσιάζεται ένα πρόσωπο με προσόντα καλού καθηγητή, τότε αντιμετωπίζει προβλήματα από τη σύγκρουσή του με τους συναδέλφους του, οι οποίοι σχεδιάζονται από το συγγραφέα ασήμαντοι

———————

8. Ι.Μ. Παναγιωτόπουλος, Αστροφεγγιά, Αθήνα, Αστήρ, 2 1971, σ. 91-92.

Σελ. 572
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/573.gif&w=600&h=915 19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ως επιστήμονες και γεμάτοι ελαττώματα. Η σύγκρουση αυτή, πάντως, σε όσα έργα έχω υπόψη μου δεν αποτελεί το κύριο θέμα του βιβλίου. Για παράδειγμα στην Αντίστροφη μέτρηση του Πρεβελάκη, με πρωταγωνιστή ένα καθηγητή στα πρώτα χρόνια της δικτατορίας, οι άλλοι καθηγητές απεικονίζονται από την οπτική γωνία του κεντρικού ήρωα, όπως την ερμηνεύει ο αφηγητής-συγγραφέας (το α' πληθυντικό πρόσωπο φανερώνει αναμφισβήτητα ότι συμμερίζεται την θλιβερή εικόνα που «βλέπει» ο ήρωάς του): «Σηκώθηκε πάνω, ως ξένος προς τη συνέλευση των τέως συναδέλφων του. Έσυρε γύρω τα μάτια του, σα να ήθελε ν' αποτυπώσει στη μνήμη του τα πρόσωπά τους. Για να συνοψίσουμε την εντύπωσή του, θ' απαριθμήσουμε τα τοτέμ που συνάντησε το βλέμμα του, ήτοι τα ζώα που θα μπορούσαν να θεωρηθούν ως οι πρόγονοι των κ.κ. καθηγητών. Ο τακτικός της Αρχαίας Ελληνικής Γραμματολογίας είχε ως τοτέμ τον ελέφαντα. Ο τακτικός της Παιδαγωγικής, το καγκουρώ. Ο τακτικός της Μεσαιωνικής Ιστορίας της Δύσεως, την αλεπού. Ο τακτικός της Ασιατικής Αρχαιολογίας, το τσακάλι. Και ούτω καθεξής».9

Αυτή η εμμονή των πεζογράφων στην απωθητική παρουσίαση των καθηγητών-ηρώων αντιστοιχεί, κατά τη γνώμη μου, περισσότερο σε ένα λογοτεχνικό κοινό τόπο (ένα τέχνασμα για να αποδώσουν κάπου εύκολα και γρήγορα τη μελαγχολία, την απογοήτευση και το ανικανοποίητο πνεύμα των νεαρών ηρώων τους), παρά σε μια διάθεση ρεαλισμού. Ως λογοτεχνικό πρόσωπο ο καθηγητής, ο επιστήμων και ο διανοούμενος, δεν φαίνεται να έχει βρει ακόμη το συγγραφέα του στην νεοελληνική πεζογραφία. Το μυθιστόρημα «Η άρρωστη δούλα» του Ψυχάρη μας δίνει αυτή τη διάσταση του θέματος. Ο συγγραφέας αναμφισβήτητα θέλει να πλάσει συμπαθητικό τον πρωταγωνιστή του, ένα Γάλλο καθηγητή στη Σορβόννη, και γι' αυτό τον παρουσιάζει πολύ μορφωμένο και καλό δάσκαλο. Όμως, τα υπόλοιπα χαρακτηριστικά του: ολοκληρωτική αφοσίωση στις μελέτες του, ανικανότητα να αντιληφθεί τις επιθυμίες και τα αισθήματα ακόμη και της γυναίκας του, σχολαστικότητα, αδυναμία προσαρμογής και άγνοια της πραγματικότητας, τον μεταβάλλουν σε απωθητικό πρόσωπο για τον αναγνώστη. Η επιμέλεια και οι γνώσεις, που προβάλλει ο Ψυχάρης ως προτερήματα του ήρωά του και σαν τυπικά γνωρίσματα ενός καλού πανεπιστημιακού δασκάλου, δεν είναι αρκετά για να δημιουργήσουν έναν ολοκληρωμένο λογοτεχνικό αλλά και ανθρώπινο τύπο.

Μετά από μια τέτοια παρουσίαση των καθηγητών είναι πολύ χαρακτηριστικό το ότι σε όσα πεζογραφήματα εξετάζεται το θέμα της ουσιαστικής μόρφωσης, της «διάπλασης» του νέου ανθρώπου, παρουσιάζεται ένας πνευματικός οδηγός, που δεν είναι πανεπιστημιακός δάσκαλος. Τέτοιες είναι, για

———————

9. Παντελής Πρεβελάκης, Η αντίστροφη μέτρηση, Αθήνα, Εστία, 2 1982, σ. 50-51.

Σελ. 573
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/574.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

παράδειγμα, οι μορφές του Λάμπρου Χρηστίδη στην Αργώ του Γ. Θεοτοκά, του Παναγιώτη Καλιμανόπουλου στην Τειχομαχία (1954) του Θ. Φραγκόπουλου, και του Λοΐζου Νταμολίνου στον Ήλιο του θανάτου (1959) και την Κεφαλή της Μέδουσας (1963) του Π. Πρεβελάκη. Το στοιχείο αυτό αξίζει, νομίζω, να προσεχτεί ιδιαίτερα. Ξαναγυρίζω στο παράδειγμα του Ψυχάρη, για να δούμε πώς περιγράφει ο ίδιος τη διδακτική ικανότητα του ήρωα του: "Τα μαθήματά του τα παρακολουθούσε άπειρος κόσμος, όξω από την φοιτηταριά και τη νεολαία, επειδή ο κ. Ολπιέρης είχε τρόπο δικό του να σου τα παρασταίνη τα πράματα, να σου μιλή για την αρχαιότητα, σα να σου μιλούσε για τίποτις που το είδες στα μάτια σου εψές ή προψές. Τον άκουγες και καταλάβαινες αμέσως πως την αγαπούσε με την καρδιά του, για τούτο και την ένοιωθε. Καθηγητής που είχε και την πίστη. [...] Μα η πίστη του και η αγάπη του κ' η πεποίθησή του βασιζόντανε σε μελέτη γερή".10 Γνώσεις, λοιπόν, με εύληπτο τρόπο μπορεί να δώσει στους φοιτητές του αυτός ο καλός καθηγητής. Αλλά η προσφορά και οι απαιτήσεις δύο άλλων πνευματικών οδηγών παρουσιάζονται πολύ διαφορετικές, ποιοτικά και ποσοτικά: "Ο Λάμπρος Χρηστίδης μιλούσε σιγά και ήρεμα, με ύφος φιλικό και διδακτικό ταυτόχρονα. [...] Η μεγαλύτερη ευχαρίστησή του είταν να παρακολουθεί τις πνευματικές αναζητήσεις των πολύ νέων, των φοιτητών ιδίως, να κουβεντιάζει μαζί τους για τις ανησυχίες τους, να τους θέτει προβλήματα, να τους ξανοίγει καινούργιες ιδεολογικές και αισθητικές κατευθύνσεις, να τους δίνει θάρρος, να τους καθοδηγεί στα πρώτα βήματά τους. Βοήθησε έτσι αρκετούς να συνειδητοποιήσουνε τις φυσικές κλίσεις τους και να βρούνε τον προορισμό τους, κι' αυτό είταν το κρυφό καμάρι του".11 "―Το Πανεπιστήμιο; ρώτησε ξαφνιασμένος. Νόμιζα πως το είχες πετάξει σαν αποφόρι. Δε σου είπα; Εγώ είμαι εδώ! Αν δεν είμαι άξιος να σε κάμω τον τελειότερο ανθρωπιστή, να με κάψει το αστροπελέκι! Να πάρεις μαζί σου... όχι, θα πάρω εγώ τα βιβλία που μας χρειάζουνται. [...] Θέλω ν' αποδείξω με σένα πως κάτω από τα φώτα της απόλυτης διαύγειας (τόνισε τις δύο λέξεις) ο άνθρωπος μπορεί ν' αναπτύσσεται, και να δημιουργεί, και να συμπεριφέρεται με αξιοπρέπεια".12

Γ'. ΤΑΣΕΙΣ ΕΛΞΗΣ ΚΑΙ ΑΠΩΘΗΣΗΣ

Δύο είναι οι κύριοι θεματικοί κύκλοι από την πανεπιστημιακή ζωή, που προκαλούν το μεγαλύτερο ενδιαφέρον για τους πεζογράφους, αν κρίνουμε από τη συχνότητα με την οποία παρουσιάζονται στα έργα: ο αγώνας των νέων

———————

10. Ψυχάρης, "Η άρρωστη δούλα", Ο Νουμάς, χρόνος Ε', αρ. 228, 1.1.1907, σ. 2-3.

11. Αργώ, ό.π., τ. Α', σ. 68

12. Π. Πρεβελάκης, Η κεφαλή της Μέδουσας, Αθήνα, Οι Εκδόσεις των Φίλων, 1963, σ. 30-31.

Σελ. 574
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/575.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

να εισαχθούν σε μια Ανώτατη Σχολή και η συμμετοχή τους σε κάποια πολιτική ή καλλιτεχνική εκδήλωση.

Ο πόθος του νέου να σπουδάσει, παρά τις αντίξοες συνθήκες, είναι ένα διαρκώς επαναλαμβανόμενο μοτίβο από τους Άθλιους των Αθηνών του Κονδυλάκη ως την Αστροφεγγιά (1945) του Ι.Μ. Παναγιωτόπουλου και το Κατεδαφιζόμεθα (1982) της Δ. Σωτηρίου. Στα πεζογραφήματα περιγράφονται αναλυτικά οι οικονομικές δυσκολίες, ιδιαίτερα πριν από τη σχετικά πρόσφατη καθιέρωση της δωρεάν παιδείας, η αντίθεση της οικογένειας, η μελέτη για τις εισαγωγικές εξετάσεις. Όλα αυτά τα στοιχεία αφενός σχετίζονται με την ανάπτυξη της υπόθεσης κάθε έργου, αφετέρου βοηθούν στην πιο ζωντανή απεικόνιση των σχετικών ηρώων (αυτών που ανήκουν στην τρίτη κατηγορία των "συμπαθητικών" ηρώων σύμφωνα με τη διαίρεση του Τερζάκη που είδαμε παραπάνω). Εδώ μπορούμε να ανιχνεύσουμε και ένα άλλο ιδεολόγημα: όσο ακόμη οι σπουδές παρουσιάζονται να αποτελούν ένα δύσκολο να πραγματοποιηθεί όνειρο, περιβάλλονται με αίγλη και δημιουργούν, πολύ αισιόδοξα, την εντύπωση ότι με την ολοκλήρωσή τους θα πραγματοποιηθούν όλες οι μεγάλες προσδοκίες του μελλοντικού φοιτητή.13

"Θα σπουδάσω, θα γίνω μεγάλος άνθρωπος και τότε θα βοηθήσω και θα τιμήσω το σπίτι μας",14 ονειρεύεται ένας ήρωας. Ανάλογα υποστηρίζει κι ένας άλλος για τα εφόδια που θα δώσει το Πανεπιστήμιο στο μικρότερο αδελφό του: "Πάντα μου το υποστήριζα εγώ πως θα γίνης μια μέρα σπουδαίος, Φωτάκη! Πώς κόβει το μυαλό σου! Πιότερο κι από ξουράφι! Και πού να τελειώσεις και το πανεπιστήμιο! Θα γίνης μεγάλος άνθρωπος, αδερφάκι μου".15

Στα σχετικά κείμενα, όμως, μόλις οι πολυπόθητες σπουδές αρχίσουν, δημιουργείται μια ισχυρή αντίθεση. Τα όνειρα φαίνονται να συντρίβονται σε μια σκληρή πραγματικότητα: "Ήθελε μια χαρούμενη επιστήμη, που να τον συμφιλιώνει με τη ζωή [...] Μέσα σ' εκείνη τη δεξιά αίθουσα η γνώση γινόταν κάτι νεκρό και στέρφο, ένας τύπος, που έπρεπε να τον αποκτήσει ο καθένας, όχι για να γίνει καλύτερος, μα για να πάρει μια θέση, ένα μισθό, για να βασανίσει κ' εκείνος τους άλλους, καθώς και τον ίδιο τον βασάνιζαν πάντα οι άλλοι. Βασανιστές. Στο κορμί, στην ψυχή ή στο νου. Πάντα και παντού βασανιστές".16

———————

13. Ακόμη και στο μυθιστόρημα του Βαγγέλη Ραπτόπουλου, Διόδια, Αθήνα, Κάλβος, 3 1983, στο οποίο ο πρωταγωνιστής-αφηγητής περιγράφει τους έρωτες και τις άλλες ασχολίες μιας παρέας νέων, που προετοιμάζονται για τις εισαγωγικές εξετάσεις στις Ανώτατες Σχολές, "απομυθοποιώντας" με το λόγο του την όλη διαδικασία, η κατάληξη με την χαρά των "επιτυχόντων" δείχνει ότι η φοιτητική ιδιότητα δεν έχει χάσει την αίγλη της.

14. Α. Κ. Τραυλαντώνης, Λεηλασία μιας ζωής, Αθήνα, Γαλαξίας, 1966, σ. 8.

15. Βασίλης Μοσκόβης, Περαίας, Αθήνα, Εστία, χ.χ., σ. 90.

16. Ό.π., σημ. 8, σ. 93.

Σελ. 575
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/576.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Η εκπαιδευτική διαδικασία παρουσιάζεται να προκαλεί στην καλύτερη περίπτωση ανία, στη χειρότερη απέχθεια και φόβο. Σ' αυτό συντελεί, βέβαια, και το είδος των καθηγητών, που είδαμε ότι ζωντανεύουν ως τύποι μέσα στα κείμενα. Από ένα νεότερο πεζογράφο οι αίθουσες της διδασκαλίας χαρακτηρίζονται "κρεματόρια", ενώ οι φοιτητές "περιμένουν να μπουν για εξέταση κολλημένοι στον τοίχο σαν μπροστά στο εκτελεστικό απόσπασμα".17

Σε αρκετά πεζογραφήματα οι πανεπιστημιακές σπουδές θεωρούνται από τους φοιτητές -ήρωες αποκλειστικά ως μέσο για επαγγελματική αποκατάσταση, πλουτισμό και κοινωνική άνοδο. Ήδη το 1894, ένας ήρωας του Κονδυλάκη δηλώνει ότι αν ήταν πλούσιος δεν θα συνέχιζε τις σπουδές του μετά το γυμνάσιο· θα μελετούσε μόνος του και θα έγραφε ποιήματα.18 Το αναπόδραστο συμπέρασμα, που απορρέει από τα κείμενα, είναι ότι το Πανεπιστήμιο δίνει ένα τυπικό επαγγελματικό προσόν, το πτυχίο, αλλά δεν προσφέρει ουσιαστική μόρφωση και καλλιέργεια. Άλλωστε και οι αριστούχοι φοιτητές, εκείνοι που συμμορφώνονται πλήρως και με επιτυχία στις επιταγές της πανεπιστημιακής παιδείας παρουσιάζονται να κερδίζουν, αντί για την εκτίμηση, τα ειρωνικά σχόλια των συμφοιτητών τους, γιατί οι γνώσεις τους προέρχονται από την αποστήθιση και όχι την κριτική σκέψη.19

Είναι επόμενο ότι ένα τέτοιο κλίμα δημιουργεί στους ήρωες δύο διαμετρικά αντίθετες τάσεις φυγής από αυτό: να πάρουν το πτυχίο τους όσο το δυνατό ταχύτερα, για να εργαστούν και να γίνουν οικονομικά ανεξάρτητοι ή να αδιαφορήσουν εντελώς για τις σπουδές και για το πτυχίο τους. Η πρώτη τάση θα δώσει στην πεζογραφία κείμενα που περιγράφουν τις δυσκολίες προσαρμογής ενός νέου στις σκληρές επαγγελματικές συνθήκες. Η δεύτερη, στην οποία εντάσσεται και ο τύπος του μποέμ-φοιτητή, θα συνδυαστεί και με άλλα στοιχεία για να δώσει την εικόνα του κοινωνικά απροσάρμοστου νέου.

Δ'. ΕΞΩΦΟΙΤΗΤΙΚΕΣ ΑΣΧΟΛΙΕΣ

Επισημάνθηκε ήδη ότι οι συγγραφείς λίγο ενδιαφέρονται να παρακολουθήσουν τους ήρωές τους μέσα στις Ανώτατες Σχολές. Γυρίζοντας στο παράδειγμα της Στρατιωτικής ζωής εν Ελλάδι, στο οποίο μας δίνεται μια σύντομη αλλά πολύ ζωντανή απεικόνιση μιας πλευράς της φοιτητικής ζωής στην πρωτεύουσα, μαθαίνουμε μόνο για τις διασκεδάσεις και τα έξοδα των φοιτητών.

———————

17. Βασίλης Βασιλικός, Το φύλλο, Το πηγάδι, Τ αγγέλιασμα, έκδ. β', Αθήνα, Εστία, χ.χ., σ. 14 και 214.

18. Ιω. Κονδυλάκης, Οι άθλιοι των Αθηνών, Αθήνα, Γαλαξίας, 1964, σ. 325.

19. Βλ. για παράδειγμα τις κρίσεις δύο φοιτητριών για έναν αριστούχο της Φιλοσοφικής Σχολής στο διήγημα της Κατίνας Γ. Παπά, "Ένα καλοκαίρι στο βουνό", από τη συλλογή Στη συκαμιά αποκάτω, έκδ. γ', Αθήνα, Εστία, χ.χ , σ. 251-252.

Σελ. 576
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/577.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Τα όσα συμβαίνουν στον περίβολο του Πανεπιστημίου δεν φαίνεται να προξενούν στο συγγραφέα τόση εντύπωση ώστε να τα καταγράψει. Σε ένα ακόμη παλαιότερο έργο, τον Ζωγράφο (1842) του Γρηγ. Παλαιολόγου, το οποίο έχει σαφώς χαρακτήρα διδακτικό και καθοδηγητικό, όχι μόνο για ζητήματα ηθικής φύσεως αλλά και για μια γενικότερη ενημέρωση των αναγνωστών, η παρουσίαση των σπουδών του πρωταγωνιστή στη Νομική Σχολή του νεοσύστατου Πανεπιστημίου εξαντλείται σε ελάχιστες γραμμές: "Ο Φιλάρετος επεσκέφθη το Πανεπιστήμιον, και απεφάσισεν αμέσως ν' ακούση τα μαθήματα του Μαυροκορδάτου, Φέδερ και Έρτσογ, όλων καλών της νομικής σχολής διδασκάλων. Ο σκοπός του ήτον, μετά ενός έτους σπουδήν ν' αρχίση να δικηγορή ιδιωτικώς εις τα Ειρηνοδικεία, ως πολλοί άλλοι νέοι, διά να γυμνάζεται συγχρόνως και να προσπορίζεται τα έξοδά του" και "Τριετία παρήλθεν αφού ήρχισα τα νομικά μαθήματά μου· όθεν και με εδόθη από το Πανεπιστήμιον δίπλωμα, δυνάμει του οποίου έλαβα την άδειαν να δικηγορώ εις το Πρωτοδικείον και Εφετείον των Αθηνών".20 Επίσης, ο Βιζυηνός, που είχε σπουδάσει στη Γερμανία, δίνει ελάχιστα στοιχεία φοιτητικής ζωής στη χώρα αυτή στο διήγημά του "Αι συνέπειαι της παλαιάς ιστορίας", γιατί, όπως είναι φανερό, βρίσκει περισσότερο αξιομνημόνευτη την περιγραφή του κακού κλίματος, των ορεινών τοπίων και των μεταλλείων.

Αντίθετα, τους πεζογράφους φαίνεται να τους απασχολούν αρκετά δύο άλλες ασχολίες των φοιτητών, οι οποίες αν και συνδυάζονται με τη νεότητα, δεν εξαρτώνται από τη φοιτητική ιδιότητα. Όπως αναφέρθηκε ήδη, αυτό αποτελεί ένα ιδιαίτερο θεματικό κύκλο, που απορρέει από την πανεπιστημιακή ζωή.

Η πρώτη ασχολία δημιουργεί τον τύπο του φοιτητή-λογοτέχνη, συνδυάζοντας τον μποεμισμό του με τη διαμόρφωση της πνευματικότητάς του και τις καλλιτεχνικές του ανησυχίες. Τα κοινά στοιχεία δράσης αυτού του τύπου μέσα στα διάφορα κείμενα είναι ότι η καλλιτεχνική του ιδιοσυγκρασία τον φέρνει σε αντίθεση με την "πεζή" επιστήμη και επομένως παραμελεί τις σπουδές του, ότι συμμετέχει σε αλλεπάλληλες συζητήσεις για τη λογοτεχνία, προσπαθεί να δημοσιεύσει τα έργα του, εκδίδει περιοδικά, δημιουργεί λογοτεχνικούς συλλόγους. (Αναφέρομαι σε κείμενα, όπως ο Υπεράνθρωπος (1911) και "Ο πύργος του Αλιβέρη" (1912) του Κ. Χατζόπουλου, η Λεηλασία μιας ζωής (1935) του Α. Τραυλαντώνη, η Αργώ του Γ. Θεοτοκά, ο Περαίας (1975) του Β. Μοσκόβη και τα Θύματα ειρήνης (1956) του Β. Βασιλικού.) Δεν θα ήταν άστοχο αν στα έργα αυτά ανιχνεύαμε κάποια αυτοβιογραφικά στοιχεία των συγγραφέων τους.

Σε όλα τα πεζογραφήματα που έχω υπόψη μου, η θέση του συγγραφέα

———————

20. Γρηγόριος Παλαιολόγος, Ο ζωγράφος, Κωνσταντινούπολη 1842, τ. Α', σ. 81-82 και τ. Β', σ. 236-237 [=Αθήνα, Ίδρυμα Κώστα και Ελένης Ουράνη, 1989, σ. 64-65, 272].

Σελ. 577
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/578.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

είναι κοινή: αντιμετωπίζει με συμπάθεια και συγκατάβαση τις λογοτεχνικές ανησυχίες των ηρώων του, αυτές άλλωστε τους προικίζουν με κάποια ιδιαίτερη ευαισθησία, αλλά, κάτω από την πίεση κυρίως οικονομικών δυσκολιών, τους βλέπει να συμβιβάζονται τελικά με την ασφάλεια του πτυχίου και της επαγγελματικής αποκατάστασης, έστω κι αν εγκαταλείπουν τα λογοτεχνικά τους όνειρα.

Αυτή η εξωφοιτητική, αλλά τόσο συνηθισμένη για τους φοιτητές δραστηριότητα περιγράφεται σε έργα που θα μπορούσαν να απεικονίσουν ρεαλιστικά και πειστικά τις πνευματικές ανησυχίες και τα διλήμματα των νέων, αν δεν ήταν τόσο φανερή η προσπάθεια των συγγραφέων να μεταχειριστούν τους φοιτητές-ήρωές τους για να προβάλουν τους δικούς τους προβληματισμούς και γενικά τις απόψεις τους για την τέχνη. Οι ήρωες παρουσιάζονται συνήθως να έχουν τις γνώσεις και την κρίση ενός ώριμου διανοούμενου, δεν πειραματίζονται, δεν διστάζουν, δεν κάνουν λάθη αλλά αποφαίνονται για την τέχνη χωρίς δισταγμό και με την ασφάλεια του πραγματικού γνώστη.

Η άλλη ασχολία των φοιτητών που περιγράφεται σε μεγάλο αριθμό κειμένων, έχει σχέση με τη διαμόρφωση της πολιτικής τους συνείδησης.

Είναι αξιοσημείωτο ότι στα πεζογραφήματα στα οποία παρουσιάζεται η φοιτητική ζωή συνδυασμένη με κάποια πολιτική δραστηριότητα, μας δίνεται ένα κλίμα ευφορίας και ενθουσιασμού. Είναι χαρακτηριστικό το παράδειγμα της κεντρικής ηρωίδας στη Βιοτεχνία υαλικών (1975) του Μένη Κουμανταρέα, η οποία ζώντας μια ζωή γεμάτη συμβιβασμούς και απογοητεύσεις, θυμάται συχνά, σαν όνειρο, την περίοδο των φοιτητικών της χρόνων, όταν υπήρχαν ακόμη ιδανικά και σχέδια για αγώνες.

Σε κάπως παλαιότερα κείμενα η στροφή των φοιτητών στις σοσιαλιστικές ιδέες παρουσιάζεται ως απόρροια της υπερβολικής ευαισθησίας της νεότητας και κάποιων προσωπικών τους αδιεξόδων παράλληλα με τις ιδεολογικές τους ανησυχίες. Η πορεία τους παρουσιάζεται δύσκολη και επίπονη, γιατί τους λείπει η ικανότητα να περάσουν από τη θεωρητική γνώση των κειμένων στη σφαιρική αντίληψη της ζωής και διότι αγνοούν τον τρόπο της δράσης. Στα σχετικά κείμενα υπάρχει και η σύγκριση ανάμεσα στο νεαρό διανοούμενο και τον εργάτη· ο πρώτος έχει διαβάσει περισσότερο, ο δεύτερος έχει ψηθεί στο «καμίνι της ζωής» και είναι πιο αποτελεσματικός. Το μυθιστόρημα του Κ. Παρορίτη Ο Κόκκινος Τράγος (1924), αποτελεί ένα καλό παράδειγμα αυτού του είδους ανάπτυξης του θέματος με δεσπόζουσα την ιδεολογική θέση του συγγραφέα. Το 1916, ενώ η χώρα σπαράζεται από αλλεπάλληλα πολιτικά γεγονότα στα πρόθυρα του Α' παγκόσμιου πολέμου, ο φτωχός φοιτητής Μαρίνος προσπαθεί να βγει από το οικονομικό του αδιέξοδο, βουλιάζει όμως όλο και βαθύτερα στη διαφθορά. Όταν αρχίζει να επηρεάζεται από τις σοσιαλιστικές

Σελ. 578
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/579.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ιδέες και να βλέπει τον κόσμο του καθαρότερα, σκοτώνεται σε μια διαδήλωση.

Στην Αργώ του Γ. Θεοτοκά, για την οποία έγινε ήδη λόγος, γίνεται μια αναλυτική παρουσίαση ενός φοιτητικού σωματείου, στη δεκαετία του 1920, με διαστάσεις όχι μόνο λογοτεχνικές αλλά και ευρύτερα πολιτικοκοινωνικές. Με τον τρόπο αυτό ο συγγραφέας έχει τη δυνατότητα να αναπτύξει και να σχολιάσει διαφορετικές απόψεις μέσα από τους τύπους των αριστερών, εθνικιστών και φιλελεύθερων φοιτητών. Η Αργώ, το γνωστότερο μυθιστόρημα που περιγράφει τη φοιτητική ζωή, γίνεται σημείο αναφοράς σε νεότερους πεζογράφους. Αυτό δείχνει η σχετική συζήτηση των φοιτητών-ηρώων του Β. Βασιλικού στα Θύματα ειρήνης, οι οποίοι σχεδιάζουν να εκδώσουν ένα περιοδικό και ανάμεσα στα πιθανά ονόματα προτείνουν και τον τίτλο "Αργώ".21 Μετά τα πρώτα κεφάλαια, όμως, η προοπτική του Θεοτοκά διευρύνεται αρκετά για να περιλάβει πολλά άλλα πρόσωπα και γεγονότα. Το φοιτητικό σωματείο, που δίνει και τον τίτλο στο βιβλίο, ξεχνιέται, καθώς ο συγγραφέας ―σύμφωνα με τα λόγια του― προσπαθεί να δώσει "μια γενική κάπως έκθεση της ελληνικής ζωής και των προβλημάτων της εποχής μας".22

Στο μυθιστόρημα αυτό, όπως προηγουμένως στον Κόκκινο Τράγο, δύο ήρωες βρίσκουν βίαιο θάνατο σε σύγκρουση με το στρατό, ενώ ένας τρίτος σκοτώνεται στην Ιταλία από τους φασίστες μετά από αποτυχημένη απόπειρα να δολοφονήσει τον Μουσολίνι. Επισημαίνω αυτούς τους θανάτους, γιατί κατά τη γνώμη μου παραμένουν αδικαίωτοι στην πλοκή του έργου, εκφράζοντας έτσι την ιδεολογική αμηχανία των μυθιστορηματικών προσώπων και των δημιουργών τους, σε μια εποχή που το φοιτητικό κίνημα ήταν ακόμη αδιαμόρφωτο.

Επισημαίνω εδώ έναν άλλο θάνατο φοιτητή, αυτή τη φορά όχι φανταστικού ήρωα αλλά υπαρκτού προσώπου, του Σωτήρη Πέτρουλα στα Ιουλιανά του 1965, που περιγράφεται στη Χαμένη άνοιξη (1976) του Στρατή Τσίρκα. Το πραγματικό αυτό γεγονός, που συνυφαίνεται στην υπόθεση του έργου, δίνεται μεν με πολλή συγκίνηση αλλά τα άλλα επεισόδια που το πλαισιώνουν, δεν αφορούν τους αγώνες της σπουδάζουσας νεολαίας αλλά τους έρωτες και τις ραδιουργίες μιας ιδιόρρυθμης ομάδας προσώπων.

Με το τελευταίο αυτό μυθιστόρημα μπορούμε να περάσουμε σε μια κατηγορία πεζογραφημάτων σχετικών με το Πανεπιστήμιο, τα οποία βασίζονται στην πρόσφατη ιστορία του τόπου. Μακρινός τους πρόγονος είναι το ιστορικό μυθιστόρημα του Ιω. Κονδυλάκη Το 62. Κάτω ο τύραννος, που έχει ως θέμα τον αγώνα των φοιτητών και γενικότερα της νεολαίας για την απομάκρυνση

———————

21. Βασίλης Βασιλικός, Θύματα ειρήνης, έκδ γ', Αθήνα, Εστία, χ.χ., σ.29

22. Ό.π., σημ. 3.

Σελ. 579
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/580.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

του Όθωνα από τον ελληνικό θρόνο. Σε μια πρώτη ενότητα μπορούμε να κατατάξουμε όσα κείμενα αναφέρονται στον πόλεμο του 1940-41, την κατοχή και την αντίσταση. Τα έργα αυτά είναι αρκετά. Αναφέρω απλώς την Τειχομαχία του Θ. Δ. Φραγκόπουλου και τη Ρίζα τον μύθου (1954), από την τριλογία Το Χρονικό μιας σταυροφορίας του Ρόδη Ρούφου, τα οποία έχουν ως θέμα τους το ίδιο πραγματικό γεγονός και επικεντρώνουν την πλοκή τους στο χώρο του Πανεπιστημίου με ήρωες κυρίως φοιτητές. Σε μια δεύτερη ενότητα, τα πεζογραφήματα που αναφέρονται στην αντίσταση κατά τη διάρκεια της επτάχρονης δικτατορίας και τα οποία προβάλλουν ιδιαίτερα την εξέγερση του Πολυτεχνείου το Νοέμβριο του 1973. Σημειώνω τα έργα Το χρονικό των τριών ημερών (1974) της Κωστούλας Μητροπούλου, την Αρχαία σκουριά (1979) της Μάρως Δούκα και τη Νευρή (1985) του Νίκου Κάσδαγλη.

Αλλά σε όλα αυτά τα πεζογραφήματα μπορεί να παρουσιάζεται ένας αριθμός φοιτητών με πολιτική συνείδηση, πρόθυμος να θυσιάσει τη ζωή του για τα ιδανικά της πατρίδας και της ελευθερίας, όμως το κύριο θέμα είναι η προβολή του ιδεολογικοπολιτικού προσανατολισμού των ηρώων και κατ' επέκταση του συγγραφέα, σε δεδομένο ιστορικό πλαίσιο, καθώς και η εξύμνηση του συγκεκριμένου ιστορικού γεγονότος. Στην πρώτη ενότητα κειμένων το γεγονός αυτό είναι τελείως ανεξάρτητο από το Πανεπιστήμιο, στη δεύτερη ο αγώνας των φοιτητών αποκτά μια ιδιαίτερη ταυτότητα μόνο αν δοθεί σε αντιδιαστολή με άλλες κοινωνικές ομάδες.

Β'. ΤΟ ΜΟΤΙΒΟ ΤΟΥ ΕΡΩΤΑ

Η περίοδος των σπουδών στο Πανεπιστήμιο θεωρείται από τους συγγραφείς κατάλληλη για να εντάξουν σ' αυτήν τον πρώτο έρωτα. Όχι τη μύηση στο σωματικό έρωτα ή την άνιση σχέση του νέου με τον μεγαλύτερο σε ηλικία και εμπειρότερο σύντροφο, όπως στα "μυθιστορήματα της εφηβικής ηλικίας", αλλά τη βίωση της πρώτης αληθινής και συνήθως ολοκληρωμένης πνευματικά, ψυχικά και σωματικά αγάπης. Το μοτίβο αυτό διαπλέκεται με το θέμα της αρχόμενης ωριμότητας του νέου ανθρώπου, που εμποδίζεται και καταπιέζεται από οικονομικές δυσκολίες, από τις πιέσεις της οικογενείας του, από την έλλειψη δυνατότητας να δημιουργήσει δική του οικογένεια και από την αβεβαιότητά του πώς θα καταλήξουν οι σπουδές του και ποια θα είναι η επαγγελματική του σταδιοδρομία. Το μοτίβο του φοιτητικού έρωτα είναι το περισσότερο κοινό, παρουσιάζεται σχεδόν σε όλα τα έργα που μελέτησα. Εκτός από όσα αναφέρθηκαν ήδη, μπορούν να προστεθούν εδώ "Αι συνέπειαι της παλαιάς ιστορίας" (1884) του Γ. Βιζυηνού, η "Κουφόβραση" (1935) του Γ. Βλαχογιάννη και το Αγγέλιασμα (1961) του Β. Βασιλικού, στο οποίο το Πανεπιστήμιο της Θεσσαλονίκης γίνεται τόπος των ερωτικών συναντήσεων του φοιτητικού ζευγαριού.

Σελ. 580
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/581.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Είναι όμως απαραίτητο να επισημάνω ότι σε όλη αυτή τη σειρά κειμένων το κύριο θέμα είναι ο έρωτας, ενώ η επεικόνιση της φοιτητικής ζωής συχνά είναι πολύ περιορισμένη.

Συνοψίζοντας τώρα τις παραπάνω παρατηρήσεις, μπορούμε να καταλήξουμε σε ορισμένες γενικές διαπιστώσεις:

Η πανεπιστημιακή ζωή και ο φοιτητικός κόσμος έχουν απασχολήσει ως τώρα έναν όχι μεγάλο αριθμό Ελλήνων πεζογράφων και δεν μας έχουν δώσει κάποιο πραγματικά αξιόλογο κείμενο. Το θέμα παρουσιάζεται δευτερεύον ακόμη και μέσα στα σχετικά κείμενα. Η Αντίστροφη μέτρηση του Πρεβελάκη αποτελεί ένα πολύ χαρακτηριστικό παράδειγμα. Ο συγγραφέας στον πρόλογό του τονίζει ότι με το έργο του αυτό "καταγγέλλει τις πολιτικές συνθήκες της χώρας μετά την 21η Απριλίου 1967 και περιγράφει τη στάση μιας μερίδας της πνευματικής ηγεσίας, που εκπροσωπείται από έναν πανεπιστημιακό δάσκαλο".23 Παρουσιάζει, λοιπόν, τον ήρωά του αποφασισμένο να αυτοπυρποληθεί για να ξυπνήσει τη συνείδηση των πολιτών. Στην εξέλιξη όμως της ιστορίας ο Πρεβελάκης φαίνεται να υπονομεύει ―ηθελημένα ή ακούσια― τόσο το στόχο του μυθιστορήματός του, όσο και τον ήρωά του. Από το κείμενο γίνεται φανερό ότι η απόφαση του πρωταγωνιστή πηγάζει από τον πόθο της διασφάλισης της δικής του αριστοκρατικής ελευθερίας, ενώ το κύριο βάρος της υπόθεσης μετατοπίζεται και ο αναγνώστης σύντομα ξεχνά την πολιτική διάσταση του βιβλίου και ενδιαφέρεται κυρίως για την εξέλιξη του έρωτα του κεντρικού ήρωα με μια φοιτήτριά του.

Γενικά η διαπραγμάτευση του θέματος αυτού εξαντλείται σε εξωτερικές κοινότυπες περιγραφές και εικόνες, δίχως καμιά ιδιαίτερη πρωτοτυπία από συγγραφέα σε συγγραφέα (χρήσιμο είναι εδώ το παράδειγμα της ομοιότητας στην πλοκή και ιδιαίτερα στη διαγραφή των χαρακτήρων στα έργα Αργώ, Αστροφεγγιά και Περαίας).

Πρέπει ακόμη να σημειωθεί ότι τα περισσότερα από τα σχετικά κείμενα έχουν γραφεί τον 20ό αιώνα, αν και το Πανεπιστήμιο λειτουργούσε ήδη από το 1837. Βέβαια, η πεζογραφία του 19ου αιώνα καλύπτει κυρίως θέματα ιστορικά και ηθογραφικά. Την περίοδο αυτή, όμως, θέματα όπως η ληστεία, η προγονοπληξία, οι διορισμοί και οι παύσεις των δημοσίων υπαλλήλων εμφανίζονται συχνά στην πεζογραφία, γιατί αποτελούν ουσιαστικά προβλήματα της εποχής. Αντίθετα, οι φοιτητές αποτελούν ακόμη μια μικρή μειοψηφία, που δεν φαίνεται ικανή να προκαλέσει το ιδιαίτερο ενδιαφέρον ούτε των συγγραφέων, ίσως ούτε και του αναγνωστικού κοινού.

———————

23. Ό.π., σημ. 9, σ. 5.

37

Σελ. 581
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/582.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Η ραγδαία αύξηση των φοιτητών και των Πανεπιστημιακών Σχολών στα νεότερα χρόνια προκάλεσε, όπως ήταν φυσικό, και την αύξηση του ενδιαφέροντος της κοινωνίας και της πολιτείας στο θέμα αυτό. Δεν πρέπει, όμως, να ξεχνάμε ότι οι φοιτητές, οι οποίοι φαίνονται να έχουν ως κοινωνική ομάδα μια δυναμική παρουσία στις μέρες μας, είχαν ενεργό συμμετοχή στη δημόσια ζωή και σε παλαιότερες εποχές, όπως στην περίπτωση των Σκιαδικών (1854), της Πανεπιστημιακής Φάλαγγας, των Ορεστειακών (1903) κλπ.

Η στροφή, λοιπόν, της προσοχής των λογοτεχνών στη φοιτητική νεολαία, τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα, δεν παρακολουθεί απλώς τους ρυθμούς ενός αυξανόμενου κοινωνικού φαινομένου, αλλά οφείλεται περισσότερο στην προσπάθεια μιας νέας γενιάς ανθρώπων να ανιχνεύσει και να προβάλει με τα γραπτά της τους νέους ανθρώπους και τις νέες ιδέες, για να τονίσει την αντίθεσή της με την παλαιά κοινωνία, της οποίας οι αξίες έχουν φθαρεί στη δίνη του Α' παγκόσμιου πολέμου. Δεν είναι, βέβαια, τυχαίο το ότι το πιο ολοκληρωμένο ως τώρα μυθιστόρημα για την πανεπιστημιακή κοινότητα, η Αργώ του Θεοτοκά, έχει γραφεί από το συγγραφέα του Ελεύθερου πνεύματος (1929), που θεωρήθηκε από πολλούς ως το ιδεολογικό μανιφέστο της γενιάς του '30. Σ' αυτό τονίζεται η ανάγκη αλλαγών σε όλα τα επίπεδα της ζωής στην Ελλάδα και η ανάγκη παραχώρησης της "εξουσίας" για τα καλλιτεχνικά και γενικότερα τα ιδεολογικά ζητήματα στους νέους.

Με τα παραπάνω συνδέεται και μια γενικότερη παρατήρηση: ο νεαρός "διανοούμενος" (εννοώ εδώ τον επιστήμονα αλλά και τον μικροϋπάλληλο με πνευματικές και καλλιτεχνικές ανησυχίες) εμφανίζεται ουσιαστικά ως ήρωας της λογοτεχνίας μας τον 20ό αιώνα, καθώς το ενδιαφέρον των λογοτεχνών στρέφεται από τη ζωή του χωριού στη ζωή των πόλεων ―ουσιαστικά της Αθήνας― και πραγματοποιείται η μετάβαση από την ηθογραφία, μέσω της αστικής ηθογραφίας, στην αστική πεζογραφία.

Ωστόσο, ούτε η Αργώ, ούτε τα άλλα πεζογραφήματα με ανάλογο θέμα, μπορούν να συγκριθούν ποιοτικά με το "μυθιστόρημα της εφηβικής ηλικίας" που απασχόλησε ιδιαίτερα τους Έλληνες πεζογράφους: η ψυχογράφηση του εφήβου, η απόδοση της ιδιαίτερης ατμόσφαιρας που χαρακτηρίζει την ηλικία αυτή, έχουν γίνει με λεπτότητα και ευαισθησία. Αντίθετα η φυσιογνωμία του φοιτητή διαγράφεται κυρίως μέσα από τη δράση του (και σε ό,τι αφορά την παρουσίαση της φοιτητικής του ιδιότητας μέσα από κοινές και κωδικοποιημένες συμπεριφορές) και όχι από τις σκέψεις του, αν και εκπροσωπεί έναν υπό διαμόρφωση διανοούμενο. Ό,τι κυρίως λείπει από τα κείμενα για τα οποία ήδη έγινε λόγος, είναι αυτή η εσωτερική εξέλιξη του μυθιστορηματικού χαρακτήρα από ανώριμο μαθητή σε επιστήμονα, αυτός ο αγώνας για τη γνώση και την επιστήμη, το όραμα του πνευματικού ανθρώπου για την ατομική του πορεία, την ένταξή του στην επιστημονική κοινότητα, τον κοινωνικό του ρόλο.

Σελ. 582
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/583.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Το θέμα αυτό θα το συσχετίσω με δύο άλλες γενικότερες "απουσίες" στην νεοελληνική πεζογραφία, την ανυπαρξία "φιλοσοφικού μυθιστορήματος", καθώς και του "μυθιστορήματος μαθητείας" (bildungsroman), με την εξαίρεση ίσως μόνο της τριλογίας του Π. Πρεβελάκη "Οι δρόμοι της δημιουργίας" (Ο Ήλιος του θανάτου, Η Κεφαλή της Μέδουσας, Ο Άρτος των Αγγέλων ).

Επισημαίνω ακόμη την έλλειψη λογοτεχνικών έργων "με θέση", που να περιγράφουν την τριτοβάθμια εκπαίδευση για να προτείνουν πιθανές αλλαγές και βελτιώσεις, ενώ δεν συμβαίνει το ίδιο με τη σχολική ζωή του δημοτικού και του γυμνασίου. Θα μπορούσα εδώ πρόχειρα να απαριθμήσω τα έργα Όταν ήμουν δάσκαλος (1916) του Ιω. Κονδυλάκη, Διηγήματα του μικρού σχολείου (1935) του Χρ. Χρηστοβασίλη, 3ο Χριστιανικό Παρθεναγωγείο (1934) της Έλλης Αλεξίου, Κυρία Ντορεμί (1955) της Λιλίκας Νάκου, Σ' ένα γυμνάσιο θηλέων (1959) της Κατίνας Παπά, τα οποία, εκτός από την απλή εξιστόρηση σχολικών επεισοδίων, κάνουν συγκεκριμένες προτάσεις για την αναμόρφωση του εκπαιδευτικού συστήματος.

Συνολικά η περίοδος των φοιτητικών χρόνων παρουσιάζεται στην πεζογραφία σαν μια σύντομη, ατομική πορεία, η οποία αν δεν συνοδεύεται από κάποια εξωφοιτητική δραστηριότητα, κυρίως πολιτική, έχει ως χαρακτηριστικά της την ανία και την απογοήτευση. Τονίζω ότι παρουσιάζεται σαν ένα γρήγορο πέρασμα και όχι σαν ένας αξιοσημείωτος σταθμός. Στα λογοτεχνικά κείμενα οι ήρωες ωριμάζουν είτε πολύ νωρίς από κάποιο καθοριστικό γεγονός στη διάρκεια των μαθητικών τους χρόνων (οικονομικές δυσκολίες, θάνατος, έρωτας), είτε αργότερα όταν αρχίσουν πια να εργάζονται· πάντως όχι στη διάρκεια των πανεπιστημιακών τους σπουδών.

Αν τώρα περάσουμε από την εξέταση της λογοτεχνίας στην επισκόπηση των συνθηκών της ζωής, πρέπει να λάβουμε υπόψη το γεγονός ότι η πανεπιστημιακή ζωή στην Ελλάδα δεν έχει αρκετά κοινά χαρακτηριστικά, που θα βοηθούσαν να σχηματιστεί το συνολικό "πρόσωπό" της. Αναφέρομαι σε χαραχτηριστικά όπως η οργανωμένη ζωή σε ένα πανεπιστημιακό campus, ο συναγωνισμός για πανεπιστημιακές υποτροφίες, οι αθλητικές δραστηριότητες. Όλα αυτά τα στοιχεία μαζί με τις εσωτερικές διεργασίες θα προσδιόριζαν με κάποια καθαρότητα το χαρακτήρα της πανεπιστημιακής ζωής, που θα μπορούσε ίσως να περιγραφεί με τρόπο ηθογραφικό (σαν ένα είδος αστικής ηθογραφίας).

Από ένα τέτοιο οργανωμένο σύνολο και όχι από άμορφο υλικό θα μπορούσε η λογοτεχνία να επηρεαστεί με καλύτερα αποτελέσματα. Υπάρχει, άλλωστε, το παράδειγμα μια άλλης θητείας, συντομότερης αλλά περισσότερο οργανωμένης και οδυνηρής, της στρατιωτικής θητείας, που έχει εμπνεύσει έργα, όπως η Στρατιωτική ζωή εν Ελλάδι, το Αγγέλιασμα του Β. Βασιλικού, οι Κεκαρμένοι (1959) του Ν. Κάσδαγλη κ.ά.

Από τις υποθέσεις και τις διαπιστώσεις της μελέτης μου προκύπτουν

Σελ. 583
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/584.gif&w=600&h=915 19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

μερικά γενικότερα ερωτήματα, τα οποία υπερβαίνουν τα όρια αυτής της ανακοίνωσης. Επιθυμώ όμως να τα θέσω, γιατί πιστεύω ότι μια μελλοντική διερεύνησή τους θα μπορούσε να καταλήξει σε ενδιαφέροντα συμπεράσματα:

—Πού οφείλεται η αδυναμία ή η αδιαφορία της νεοελληνικής πεζογραφίας να περιγράψει τη διαδικασία δημιουργίας ενός επιστήμονα ή διανοητή και γενικότερα να παρουσιάσει ως ήρωα (όχι απλώς τύπο) ένα διανοούμενο;

—Πώς σχετίζεται αυτή η αδυναμία ή αδιαφορία με την ωριμότητα ή ανωριμότητα, ιδεολογική και καλλιτεχνική, των πεζογράφων;

—Ως ποιο βαθμό η πανεπιστημιακή ζωή που περιγράφουν στο έργο τους αντανακλά τις προσωπικές τους εμπειρίες, αφού στο σύνολό τους σχεδόν οι συγγραφείς που ασχολήθηκαν με το θέμα αυτό, είχαν οι ίδιοι σπουδάσει στο Πανεπιστήμιο;

—Πόσο αντιπροσωπευτική για τις ελληνικές πανεπιστημιακές σπουδές και για τους Έλληνες λογοτέχνες είναι η φράση του Νίκου Καζαντζάκη: «Τα μαθήματα της Νομικής Σχολής δεν ανταποκρίνονταν διόλου στις ανάγκες της ψυχής μου, μήτε και στις περιέργειες του μυαλού μου;».24

—Μπορούμε να δεχτούμε ότι οι ρηχές και άχρωμες εικόνες πανεπιστημιακής ζωής που ζωγραφίζονται στα κείμενα, στηρίζονται στο είδος της ανώτατης εκπαίδευσης που παρέχεται στην Ελλάδα;

—Προσπαθούν επομένως αυτά τα κείμενα να ασκήσουν κάποιο είδος κριτικής στο εκπαιδευτικό μας σύστημα;

———————

24. Νίκος Καζαντζάκης, Αναφορά στον Γκρέκο, έκδ. στ', Εκδόσεις Ελένης Καζαντζάκη, Αθήνα χ.χ., σ. 160.

Σελ. 584
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία»
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 565
    19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

    ΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΑΙ ΟΙ ΦΟΙΤΗΤΕΣ ΣΤΗ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ

    ΕΡΗ ΣΤΑΥΡΟΠΟΥΛΟΥ

    Στόχος αυτής της ανακοίνωσης είναι να παρουσιάσει με ποιους τρόπους προσεγγίζουν την πανεπιστημιακή ζωή οι Έλληνες πεζογράφοι, καθώς και ποια στοιχεία της ενδιαφέρονται να προβάλουν.

    Μία πλευρά της σχέσης της νεοελληνικής λογοτεχνίας με το Πανεπιστήμιο είναι φυσικά η προσωπική εμπειρία μεγάλου αριθμού λογοτεχνών, που παρακολούθησε πανεπιστημιακές σπουδές. Αρκετοί λογοτέχνες, όπως είναι γνωστό, υπήρξαν ή είναι καθηγητές στο Πανεπιστήμιο, από τις Φιλοσοφικές Σχολές αποφοιτούν εκείνοι που διδάσκουν τους μαθητές πώς να μελετούν τη λογοτεχνία, ενώ ένα μεγάλο μέρος της κριτικής της λογοτεχνίας ασκήθηκε και ασκείται από πανεπιστημιακούς. Θυμίζω ακόμη τον καθοριστικό ρόλο των πανεπιστημιακών ποιητικών διαγωνισμών κατά τον 19ο αιώνα και τη συμμετοχή της πανεπιστημιακής κοινότητας στους αγώνες για το γλωσσικό ζήτημα. Αλλά δεν είναι μέσα στο θέμα μου η καταγραφή της άμεσης εμπειρίας των δημιουργών, γι' αυτό δεν ασχολήθηκα με αυτοβιογραφικά κείμενα, αναμνήσεις, εντυπώσεις κ.λ.π. Ενδιαφέρθηκα μόνο για έργα στα οποία το Πανεπιστήμιο αποτελεί τον περιβάλλοντα χώρο όπου διαδραματίζονται τα γεγονότα, και τα λογοτεχνικά πρόσωπα είναι μέλη της πανεπιστημιακής κοινότητας (φοιτητές-διδακτικό προσωπικό). Επεκτάθηκα και σε κείμενα στα οποία το θέμα αυτό είναι δευτερεύον, αλλά η παρουσία του αντανακλά τους στόχους και τις ιδέες του συγγραφέα. Επισημαίνω, πάντως, ότι οι αξιολογικές κρίσεις στην εργασία μου αφορούν αποκλειστικά στον τρόπο παρουσίασης του θέματος που ανιχνεύω, και όχι στην γενικότερη καλλιτεχνική αξία των έργων.

    ———————

    *Επιθυμώ να ευχαριστήσω τον Χρίστο Αλεξίου και τον Ιωακείμ Κολυβά, με τους οποίους συζήτησα το θέμα μου, γιατί οι γόνιμες παρατηρήσεις τους με βοήθησαν να ολοκληρώσω την εργασία μου.

    36