Συγγραφέας:Διεθνές Συμπόσιο
 
Τίτλος:Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία»
 
Υπότιτλος:Ιστορική διάσταση και προοπτικές
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:19
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1989
 
Σελίδες:657
 
Αριθμός τόμων:2 τόμοι
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Τριτοβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ευρώπη
 
Χρονική κάλυψη:13ος-20ός αι.
 
Περίληψη:Στους δύο τόμους του βιβλίου αυτού περιέχονται τα Πρακτικά του 2ου Διεθνούς Συμποσίου που διοργάνωσε το ΙΑΕΝ σε συνεργασία με την Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού, με θέμα Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία.Ιστορική διάσταση και προοπτικές. Το Συμπόσιο έγινε στην Αθήνα από τις 21 έως τις 26 Σεπτεμβρίου 1987 και συνέπεσε με τον εορτασμό των 150 χρόνων του Πανεπιστημίου Αθηνών.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 22.49 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 557-576 από: 662
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/557.gif&w=600&h=915 19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Ο ΚΩΣΤΗΣ ΠΑΛΑΜΑΣ ΚΑΙ ΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

ΒΕΝΕΤΙΑ ΑΠΟΣΤΟΛΙΔΟΥ

Όταν τον Οκτώβριο του 1897 διορίζεται ο Κωστής Παλαμάς Γενικός Γραμματέας του Πανεπιστημίου Αθηνών, δε γνωρίζουμε αν μ' αυτή τη χειρονομία επιβραβεύει η Πολιτεία το νεαρό ποιητή των «Τραγουδιών της Πατρίδας μου» και των «Ιάμβων και Αναπαίστων», τον τραγουδιστή του Ολυμπιακού Ύμνου ή τον εμβριθή μελετητή, που λίγους μήνες πριν είχε αρχίσει μια σειρά διαλέξεων στον Παρνασσό για την ιστορία της νεοελληνικής ποίησης.1 Δυστυχώς, μας είναι άγνωστα τα καθέκαστα που οδήγησαν τον τότε Υπουργό Παιδείας Ανδρέα Παναγιωτόπουλο να πάρει αυτήν την απόφαση.2 Σ' έναν τόπο ωστόσο που οι ποιητές, όταν είναι μόνον ποιητές, εκτιμώνται πολύ αργά ή καθόλου, λογικό είναι να συμπεράνουμε πως περισσότερο θα μέτρησαν η προβολή του στους Ολυμπιακούς αγώνες την προηγούμενη χρονιά και η γενικότερη συγγραφική και δημοσιογραφική του δράση. Άλλωστε ο διορισμός δεν έγινε δεκτός χωρίς επιφυλάξεις. Πώς είναι δυνατόν ένας ποιητής, ένας άνθρωπος που ασχολείται με τα «αλλότρια», ν' αποδώσει σε μια θέση που απαιτεί τετράγωνη λογική, πειθαρχία και οργανωτικό πνεύμα;3

Το ασυμβίβαστο της ποιητικής ιδιότητας με τη δημοσιοϋπαλληλική, που θίχτηκε από την αρχή κι ερχόταν επανειλημμένα στο προσκήνιο σ' όλες τις κρίσιμες στιγμές, δεν το αρνήθηκε ούτε ο ίδιος ο Παλαμάς. Η θέση αυτή, που τη δέχτηκε και τη διατήρησε για τριάντα χρόνια αποκλειστικά για λόγους βιοπορισμού,4 του δημιουργούσε εσωτερικό διχασμό ενώ παράλληλα τον 

———————

1. Οι διαλέξεις άρχισαν στις 23 Ιανουαρίου 1897 και συνεχίστηκαν ως το Δεκέμβριο του ίδιου χρόνου. Έγιναν συνολικά τέσσερις διαλέξεις.

2. Βλ. ΦΕΚ, αρ. 248, 16.10.1897, σ. 637.

3. Η ύπαρξη επιφυλάξεων μαρτυρείται από τον Παύλο Νιρβάνα στο τέλος πια της υπαλληλικής σταδιοδρομίας του Παλαμά, βλ. Π. Νιρβάνα, «Από την Ζωήν. Τα Αλλότρια», Εστία, 6.3.1928. 

4. Είναι σημαντική η ευχαριστήρια επιστολή του Παλαμά προς τη Σύγκλητο με

Σελ. 557
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/558.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

γέμιζε αγωνία να ανταποκριθεί με συνέπεια στα υπαλληλικά του καθήκοντα.5 Τα τελευταία μάλιστα χρόνια ο διχασμός αυτός του έγινε αφόρητος και θεωρούσε την πανεπιστημιακή του εργασία υπεύθυνη για την πνευματική κρίση που περνούσε και που τον ώθησε τελικά σε παραίτηση το 1927. "Ζω σε μια κρίση διανοητική που κανείς δεν υποπτεύεται, και που δύσκολα μπορεί να εξηγηθή και στους μεμυημένους, στους ανθρώπους του είδους μας ακόμα, και σχεδόν αδύνατο στους αμύητους. Ζώντας καθώς ζω, διέρχομαι μια βάρβαρη δοκιμασία και είμαι καταδικασμένος σε βραδεία δηλητηρίαση. Μη ζητήτε περισσότερα. Η υπαλληλία πια με τρώει. Έχω υποχρεώσεις προς τον εαυτό μου, τον εαυτό μου εκείνον που αξίζει να ζη και μου είναι αδύνατο να τις εκπληρώσω. Μου έλειψε ο αέρας και περνώ τις ώρες μου σα μέσα σε πλυσταρειό...".6

Ωστόσο τα παραπάνω δεν αναιρούν το γεγονός, ότι ο Παλαμάς, ως Γενικός Γραμματέας του Πανεπιστημίου, ανταποκρίθηκε πλήρως στις απαιτήσεις της θέσης και δημιούργησε μια ομαλή και στενή υπαλληλική σχέση με τις πανεπιστημιακές αρχές. Άσκησε τα καθήκοντά του με ζήλο, υπευθυνότητα και συνέπεια. Δεν θα ήταν υπερβολή να πούμε πως, καθώς ο Πρύτανις άλλαζε κάθε χρόνο, ο Παλαμάς ήταν αυτός που έφερνε σε πέρας τα τρέχοντα ζητήματα της Πρυτανείας και της Συγκλήτου.7 Έφερε στην πανεπιστημιακή γραφειοκρατία έναν αέρα ήθους, μετριοπάθειας και αδέκαστης εντιμότητας, τη στιγμή

———————

αφορμή την αποχώρησή του από την υπηρεσία. Καταγράφηκε ολόκληρη στα Πρακτικά της Συγκλήτου, τ. Α39, Συνεδρία 1ης Μαρτίου 1923, σ. 381-382. Ανάμεσα σ' άλλα αναφέρει και τα εξής: "Ιδιαιτέρως με συγκινεί η αναγνώρισις την οποίαν εις ορισμένας περιστάσεις και προσφάτως έτι, εξεδήλωσε το Πανεπιστήμιον προς εμέ ως εργάτην των νεοελληνικών γραμμάτων, και δεν δυσκολεύομαι να ομολογήσω ότι αν κατέχω μικράν τινά θέσιν εις τα γράμματα, μέγα μέρος ταύτης οφείλω εις το Πανεπιστήμιον, όπερ παρέσχεν εις εμέ καθ' όλον το διαρρεύσαν τούτο διάστημα, χρόνου αρκούσαν άνεσιν προς αντίστασιν εν μέσω της δυσβαστάκτου δι' ένα απλούν ποιητήν βιοπάλης".

5. Βλ. την ομιλία του Παλαμά στο αποχαιρετιστήριο γεύμα που του παρέθεσαν οι συνάδελφοί του. Δημοσιεύεται, μαζί με τις άλλες ομιλίες, στο αναμνηστικό τεύχος Προς Ανάμνησιν που εξέδωσε το Διοικητικό προσωπικό του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου, Αθήνα 1928.

6. Επιστολή στη Μαριέττα Γιαννοπούλου (14.8.1927): Κωστής Παλαμάς, Αλληλογραφία, επιμ. Γ.Κ. Κασίνης, τ. Β', Αθήνα 1978, σ. 277-278. Βλ. ακόμη, ό.π., τ. Δ', Αθήνα 1986, σ. 418 και Κ. Παλαμάς, Γράμματα στη Ραχήλ, επιμ. Γ.Π. Κουρνούτος, Αθήνα 1985, σ. 473. Η κρίση αυτή θα είχε ασφαλώς σχέση με τη διμέτωπη επίθεση που δέχονταν αυτόν τον καιρό από τον Ψυχάρη και τον Αποστολάκη. Ας σημειωθεί επίσης ότι τις χρονιές 1926 και 1927 δεν κυκλοφόρησε κανένα καινούριο βιβλίο, ποιητικό ή άλλο, του Παλαμά.

7. Ο ρόλος του ήταν να ερευνά τις συνισταμένες ενός ζητήματος και να υποδεικνύει στον Πρύτανι τη μέθοδο χειρισμού του. Ενδεικτικές είναι δύο ανέκδοτες υπηρεσιακές επιστολές του Παλαμά προς τον Πρύτανι Νικόλαο Πολίτη, του 1907, που βρίσκονται στο αρχείο Ν. Πολίτη στο Μουσείο Μπενάκη (Ευγενική υπόδειξη Π. Μουλλά.)

Σελ. 558
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/559.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

που ο προηγούμενος απ' αυτόν γραμματέας απολύθηκε για απάτη και το Πανεπιστήμιο έβριθε από σκάνδαλα.8 Εξάλλου η παρουσία του έδινε κάποια επιπλέον αίγλη στο Πανεπιστήμιο, το οποίο χρησιμοποίησε τον Παλαμά ως ομιλητή για φιλολογικά θέματα σε διάφορες επετείους, καθήκον που οι υπάρχοντες καθηγητές με δυσκολία αναλάμβαναν.9 Σύμφωνα μάλιστα με τη μαρτυρία ενός μελετητή του θεσμού των Γενικών Γραμματέων στα Πανεπιστήμια, η αίγλη που περιέβαλε τη θέση αυτή, μετά την παραίτηση του Παλαμά ήταν τόση, που οι νεότεροι διοικητικοί υπάλληλοι δεν τολμούσαν για ένα ορισμένο χρονικό διάστημα να θέσουν υποψηφιότητα για την κατάληψή της.10

Η ομαλή αυτή υπαλληλική σχέση του Παλαμά με το Πανεπιστήμιο δε μπορούσε να καλύψει τελείως τις αντιφάσεις που υπέβοσκαν και πήγαζαν τόσο από τη διπλή ιδιότητα του Παλαμά, όσο και από τις απαιτήσεις του κοινωνικού περίγυρου από το Πανεπιστήμιο. Οι αντιφάσεις αυτές φάνηκαν καθαρότερα σε κάποιες στιγμές κρίσης: το 1903 (Ορεστειακά), το 1908 (πρώτη επιτίμηση από τον Υπουργό Παιδείας εξαιτίας ενός γράμματος προς τις εφημερίδες όπου δήλωνε πως θεωρεί αρετή του να είναι δημοτικιστής),11 το 1911 (μηνιαία προσωρινή απόλυση) και 1925 (δεύτερη επιτίμηση από τον Υπουργό Παιδείας λόγω της διαμαρτυρίας που υπέγραψε και ο Παλαμάς, μαζί με άλλους διανοούμενους, για την απόλυση του Βάρναλη). Όλες οι κρίσεις εκτός απ' την τελευταία, συμβαίνουν μ' αφορμή το γλωσσικό αγώνα και μπορούμε να πούμε πως γνωρίζουν μια κλιμάκωση: οι απλές επιθέσεις μέσω του Τύπου (1903),12 γίνονται επιτίμηση απ' τον Υπουργό (1908), και τελικά προσωρινή απόλυση αλλά και απόπειρα χειροδικίας εκ μέρους των φοιτητών (1911).13 Αυτό που κυρίως ερέθιζε την κοινή γνώμη εναντίον του Παλαμά,

———————

8. Προηγούμενος Γραμματέας ήταν ο Δ. Κουτσομητόπουλος, ο οποίος απολύθηκε το Μάιο του 1897 κατηγορούμενος για απάτη. Βλ. Πρακτικά Συγκλήτου, Συνεδρία της 14ης Μαΐου 1897. Για τις ατασθαλίες που σημειώθηκαν εκείνη τη χρονιά στο Πανεπιστήμιο, βλ. συνέντευξη του Πρύτανι Κ. Χρηστομάνου, εφ. Ακρόπολις, 7.9.1897.

9. Ο Παλαμάς μίλησε λ.χ. για τον Ανατόλ Φρανς, επίτιμο διδάκτορα της Φιλοσοφικής, στις 30 Νοεμβρίου 1924, με την αφορμή του θανάτου του.

10. Αχιλλέας Ανθυμίδης, Ο θεσμός των Γενικών Γραμματέων των Ανωτάτων εν Ελλάδι Εκπαιδευτικών Ιδρυμάτων, Θεσσαλονίκη 1969, σ. 10-11.

11. Η επιστολή του Παλαμά δημοσιεύτηκε στις εφ. Σκριπ και Εστία στις 16 Μαΐου 1908. Για την επιτίμησή του από τον Υπουργό δημοσιεύτηκε στην εφ. Δικαιοσύνη, 24.5. 1908, κείμενο διαμαρτυρίας που συντάχθηκε από τον Αλέξανδρο Παπαναστασίου. Υπογράφόυν ακόμη: Κ. Τριανταφυλλόπουλος, Α. Μυλωνάς, Α. Δελμούζος, Π. Αραβαντινός, Θ. Πετμεζάς, Α. Γαζής. Βλ. και Νουμάς, 25.5.1908.

12. Τα κυριότερα δημοσιεύματα σημειώνονται στη Βιβλιογραφία Κ. Παλαμά του Γ.Κ. Κατσίμπαλη, τ. Γ', 1901-1910, Αθήνα 1943, αρ. 1426-1457. Βλ. και επιστολή στον Ψυχάρη (19.11.1903): Αλληλογραφία, ό.π., τ. Α', Αθήνα 1975, σ. 82.

13. Για το μένος των φοιτητών εναντίον του Παλαμά βλ. κυρίως εφ. Καιροί, 26 και 27

Σελ. 559
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/560.gif&w=600&h=915 19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ήταν το γεγονός πως ο ίδιος ο Γενικός Γραμματέας του Πανεπιστημίου τολμούσε να έρχεται σε αντίθεση με τις επίσημες κρατικές απόψεις και τον κύριο εκφραστή τους, που όφειλε να είναι το Πανεπιστήμιο.14

Οι κρίσεις αυτές επομένως, υποδηλώνουν έμμεσα και πέρα από τη συγκεκριμένη περίπτωση του Παλαμά, τις προσδοκίες της κοινής γνώμης από το Πανεπιστήμιο την εποχή αυτή των οξυμμένων γλωσσικών αγώνων. Έπρεπε, χωρίς διαρροές και αντιφάσεις, το Πανεπιστήμιο να είναι το προπύργιο της παράδοσης, ο θεματοφύλακας των εθνικών αξιών. Το ρόλο του αυτόν τον εκπλήρωνε σχεδόν στο ακέραιο: ο ίδιος ο Πρύτανις και πλήθος καθηγητών παρακολουθούσαν τις συγκεντρώσεις του Μιστριώτη και συμμετείχαν στις επιτροπές του,16 ενώ οι φοιτητές πρωτοστατούσαν με πάθος σ' όλες τις δημόσιες εκδηλώσεις εναντίον των δημοτικιστών. Στο θέμα Παλαμά πάντως, το 1911, το Πανεπιστήμιο (δια μέσου του Πρύτανι και της Συγκλήτου), προσπάθησε να κρατήσει μια στάση μετριοπαθή και μεσολαβητική και να κατευνάσει το μένος των φοιτητών εναντίον του Παλαμά.16 Η σκέψη που επεκράτησε για την αντιμετώπιση του θέματος, τόσο από τις πανεπιστημιακές αρχές, όσο και από το υπουργείο, δεν ήταν μόνον η χρησιμότητά του ως υπαλλήλου, αλλά και η διαρκώς αυξανόμενη αίγλη του ως «εθνικού ποιητή» και γενικότερα πνευματικού ανθρώπου.17 Ο Παλαμάς, εξάλλου, ενεργούσε πάντα με γνώμονα τις πεποιθήσεις του και ποτέ δεν έκανε καμιά υποχώρηση εξαιτίας της δημόσιας θέσης του.18 Στις δύο περίφημες απολογίες του, το 1911 και το 1925,19 υποδείγματα ήθους και αξιοπρέπειας, τονίζει την προτεραιότητα της συγγραφικής του ιδιότητας από την υπαλληλική και μάλιστα υπογραμμίζει πως η θέση που κατέχει, οφείλεται ακριβώς στην οποιαδήποτε φιλολογική του αξία.20

———————

Φεβρ. 1911. Ο Νουμάς με αφορμή αυτό το επεισόδιο κυκλοφόρησε στις 6.3.1911 με πρωτοσέλιδη φωτογραφία του Παλαμά και υπότιτλο: Ο Ήρωας.

14. Βλ. κυρίως τη συζήτηση στη Βουλή για τη γλώσσα στις 25-27 Φεβρ. 1911, όπου πολλές φορές έγινε λόγος για τον Παλαμά. Αποσπάσματα στην εφ. Καιροί, 26.2.1911 και στο Νουμά, 6.3.1911.

15. Στην επιτροπή που κατήρτισε ο Μιστριώτης το Φεβρουάριο του 1911 με σκοπό να συντάξει έγγραφο προς τη Βουλή, συμμετείχαν ο Πρύτανις Εμμ. Ζολώτας, οι καθηγητές Α.Δ. Κυριάκος, Σ. Βάσσης, Ι. Μεσολωράς και ο υφηγητής Γ. Γαρδίκας. Βλ. Νουμάς, 20.2.1911.

16. Βλ. Πρακτικά Συγκλήτου, τ. 24, Συνεδρία της 24ης Μαρτίου 1911, σ. 254. Πρβ. και Καιροί, 27.2.1911.

17. Βλ. Γρ. Ξενόπουλος, «Ο Παλαμάς από κοντά», Ν. Εστία, Αφιέρωμα στον Παλαμά, Χριστούγεννα 1943, σ. 19.

18. Ο Παλαμάς αντιμετώπισε με ψυχραιμία τις πραγματικά μεγάλες ταραχές του 1911. Βλ. Επιστολή στην Πηνελόπη Δέλτα: Αλληλογραφία, ό.π., σ. 208. 

19. Κωστής Παλαμάς, Άπαντα, τ. ΙΣΤ', σ. 435-440 και 441-444.

20. Ό.π., σ. 436.

Σελ. 560
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/561.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Η τελευταία επιτίμηση του Παλαμά από τον Υπουργό το 1925, τρία μόλις χρόνια πριν την αποχώρησή του, είναι ενδεικτική της αλλαγής των προτεραιοτήτων στις πνευματικές διαμάχες. Το γλωσσικό δεν αποτελεί πια αφορμή αναταραχής, τέτοιες αφορμές προσφέρουν τώρα οι υποστηρικτές ανατρεπτικών σοσιαλιστικών ιδεών όπως ο Βάρναλης. Φυσικά, η υπογραφή του Παλαμά στο κείμενο διαμαρτυρίας δε σημαίνει, όπως ξεκαθαρίζει ο ίδιος στην απολογία του,21 ότι συμφωνεί με τις ιδέες του Βάρναλη, αλλά ότι διαφωνεί με την τιμωρία αληθινών λογοτεχνών και αξιόλογων έργων όπως "Το Φως που καίει". Παρόλες τις κρίσεις, η αποχώρηση του Παλαμά από την υπηρεσία το 1928 ήταν εξόχως τιμητική. Το κράτος θέσπισε ειδική διάταξη σύμφωνα με την οποία ο Παλαμάς δικαιούνταν σύνταξη ίση με τον τελευταίο μισθό του. Η πολιτεία επιβράβευε αναμφίβολα τον "εθνικό ποιητή" και το λαμπρό υπάλληλο.

Ο Παλαμάς όμως δεν ήταν μόνον ποιητής όπως δεν ήταν μόνον υπάλληλος. Το ογκώδες και πολυσήμαντο κριτικό του έργο τον καθιστά έναν από τους σημαντικότερους μελετητές της νεοελληνικής λογοτεχνίας αλλά και τον καθιερώνει ως τον πρώτο ιστορικό της μετά τους Φαναριώτες. Ο Παλαμάς διετύπωσε κρίσεις και ιστορικές εκτιμήσεις για πολλά κεφαλαιώδη ζητήματα της νεοελληνικής φιλολογίας: τους Προδρόμους, τον Κάλβο, το Σολωμό και την επτανησιακή σχολή, τη διαμάχη Ροΐδη-Βλάχου και τη σημασία της γενιάς του 1880, το ηθογραφικό διήγημα. Το σημαντικότερο όμως είναι, πως το κριτικό του έργο δεν είναι ένα συνονθύλευμα αποσπασματικών απόψεων και κρίσεων, αλλά αποτελεί ένα σύνολο με ενότητα και συνέπεια, και προτείνει ένα σχήμα εξέλιξης της νεοελληνικής λογοτεχνίας. Το ερώτημα που τίθεται επομένως είναι σε ποιο βαθμό η παλαμική θεώρηση της νεοελληνικής λογοτεχνίας πέρασε στην πανεπιστημιακή διδασκαλία της. Ο σκοπός του ερωτήματος είναι να διερευνηθεί, στο πεδίο βέβαια της νεοελληνικής φιλολογίας, η ικανότητα της πανεπιστημιακής διδασκαλίας να ενσωματώσει ή να βρίσκεται σε γόνιμο διάλογο με την εξωπανεπιστημιακή άσκηση της επιστήμης.

Η ιστορία της έδρας της νεότερης ελληνικής φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης δείχνει την εξέλιξη στο ζήτημα αυτό. Η έδρα συνδέθηκε, πριν ακόμη πληρωθεί, με το όνομα του Παλαμά. Ο Αλέξανδρος Παπαναστασίου, σε αγόρευσή του στη Βουλή, το 1924, υποστήριζε πως ο Κωστής Παλαμάς θα ήταν ο πιο ενδεδειγμένος για την έδρα της νεοελληνικής φιλολογίας στο υπό ίδρυση Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, αν και δε διέθετε κανένα δίπλωμα.22 Παρόμοια πρόταση είχε γίνει λίγο νωρίτερα, το 1919, από τον

———————

21. Ό.π., σ. 442.

22. Αλ. Παπαναστασίου, Πολιτικά Κείμενα, τ. Β', Αθήνα χ.χ.έ, σ. 414.

Σελ. 561
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/562.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Άριστο Καμπάνη στο Βαλκανικό Ταχυδρόμο.23 Η έδρα δε δόθηκε βέβαια στον Παλαμά ("ως θα ήταν ποτέ δυνατόν ελληνικό Πανεπιστήμιο να παρακάμψει την έλλειψη τίτλων) αλλά στο Γιάννη Αποστολάκη. Ωστόσο πρέπει να τονιστεί, πως τόσο η ίδρυση μιας έδρας με αποκλειστικό αντικείμενο τη νεοελληνική λογοτεχνία όσο και η πλήρωσή της από έναν φιλόλογο με τα ενδιαφέροντα του Αποστολάκη, δηλώνουν εξαρχής μια τελείως διαφορετική κατεύθυνση στη μελέτη και διδασκαλία του αντικειμένου αυτού, απ' εκείνην της Φιλοσοφικής Αθηνών.

Δεν πρόκειται εδώ ν' αναπτύξουμε διεξοδικά τα σημεία διαφωνίας του Παλαμά με τον Αποστολάκη, αν και θα έπρεπε κάποτε να γίνει μια συγκριτική προσέγγιση των δύο μεγάλων προσωπικοτήτων της νεοελληνικής φιλολογίας. Μας αρκεί προς το παρόν να τονίσουμε πως η διάσταση παρουσιάζονταν τότε ολοκληρωτική. Ο Αποστολάκης επεδίδονταν σε συστηματική από καθέδρας πολεμική τόσο της ποίησης όσο και των κριτικών απόψεων του Παλαμά.24 Πολλές γενιές φοιτητών των Φιλοσοφικών σχολών επομένως, είτε αγνοούσαν, είτε γνώριζαν στρεβλά και παρεξηγημένα τον κριτικό και ιστορικό λόγο του Παλαμά. Ο διάδοχος του Αποστολάκη στην πανεπιστημιακή έδρα,25 ο Λίνος Πολίτης, αν και αφιέρωνε μεγάλο μέρος της διδασκαλίας του στον ποιητή Παλαμά και μολονότι ιστορικός της νεοελληνικής λογοτεχνίας ο ίδιος, μπορούμε να πούμε πως από άποψη τουλάχιστον ενδιαφερόντων και μεθόδου βρίσκονταν κοντύτερα στον προκάτοχό του απ' ό,τι στον Παλαμά. Τελικά δεν είναι ίσως τυχαίο, που η επεξεργασία και ο εμπλουτισμός της παλαμικής οπτικής, προήλθαν από έναν μελετητή των νεοελληνικών γραμμάτων που παρέμεινε έξω απ' τα ελληνικά Πανεπιστήμια, τον Κωνσταντίνο Δημαρά. Το έργο του Δημαρά, και ο ίδιος ως δάσκαλος, λειτούργησε, κυρίως μέσω των μαθητών του, ως ο ενδιάμεσος αγωγός που μπόλιασε την παλαμική σκέψη στην πανεπιστημιακή διδασκαλία. Φτάνουμε όμως έτσι στα πολύ νεότερα χρόνια.

Η σχέση λοιπόν του κριτικού και ιστορικού Παλαμά με την πανεπιστημιακή φιλολογία ξεκινά από την πλήρη διάσταση κι ακολουθεί μια σταδιακή

———————

23. Άριστος Καμπάνης, "Η Έδρα της Νεοελληνικής", Α', Β', εφ. Βαλκανικός Ταχυδρόμος, 30.3 και 4.4.1919.

24. Γιώργιος Βαφόπουλος, Σελίδες Αυτοβιογραφίας, τ. Α', Αθήνα 1970, σ. 295.

25. Πρέπει να σημειωθεί πως η Φιλοσοφική Θεσσαλονίκης δυσκολεύτηκε να εκλέξει το διάδοχο του Αποστολάκη. Από το 1940 που παραιτήθηκε ως το 1948 που εκλέχτηκε ο Λίνος Πολίτης, η έδρα παρέμεινε κενή. Το 1944 έγινε μια αποτυχημένη προσπάθεια να εκλεγεί καθηγητής. Κανένας από τους τρεις υποψήφιους (Ν. Τωμαδάκης, Π. Σπανδωνίδης, Ε. Κριαράς) δε συγκέντρωσε τον απαιτούμενο αριθμό ψήφων. Βλ. την έκδ. του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, Πρακτικά Διαδικασίας προς πλήρωσιν των κενών τακτικών εδρών της Φιλοσοφικής Σχολής, Θεσσαλονίκη 1951, σ. 65-124 και Θεσσαλονίκη 1953, σ. 19-69. Χρήσιμες γιατί εκθέτουν τη σχετική επιχειρηματολογία για το περιεχόμενο της έδρας.

Σελ. 562
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/563.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

πορεία ενοφθαλμισμού που ταυτίζεται λίγο πολύ με την ίδια την εξέλιξη της επιστήμης της νεοελληνικής φιλολογίας. Η σχέση όμως συνολικά ενός διανοούμενου της ακτινοβολίας του Παλαμά με έναν κρατικό θεσμό όπως το Πανεπιστήμιο, δε μπορεί παρά να είναι πολλαπλά αντιφατική. Την κατανοεί κανείς καλύτερα, αν προσέξει τα περιστατικά της επίσκεψης του Παλαμά στη Θεσσαλονίκη, το Δεκέμβριο του 1927. Προσκαλεσμένος από ένα κύκλο Θεσσαλονικέων θαυμαστών του που ήθελαν να ακουστεί επιτέλους στην πόλη ένας αντίλογος στην πανεπιστημιακή διδασκαλία του Αποστολάκη, ο Παλαμάς έγινε αντικείμενο υπερβολικών εκδηλώσεων λατρείας από μέρους του κοινού αλλά και τιμής από τους επίσημους φορείς: το Δήμο και το Πανεπιστήμιο, που διά στόματος του Πρυτάνεως26 συμμετείχε στην υποδοχή και τις αντίστοιχες εκδηλώσεις27. Αν το επίσημο κράτος τιμούσε εκείνη τη στιγμή, όπως είναι το πιο πιθανό, στο πρόσωπο του Παλαμά τον "εθνικό ποιητή", την πιο γνωστή πλευρά της προσωπικότητάς του, ο κατεξοχήν αρμόδιος να εκτιμήσει την ερευνητική και κριτική του προσφορά, ο καθηγητής της νεοελληνικής φιλολογίας, έμενε πεισματικά κλεισμένος στο σπίτι του.

Από το παραπάνω γεγονός γίνεται φανερή η αντιφατικότητα του ρόλου του Πανεπιστημίου. Το Πανεπιστήμιο ως ιδεολογικός μηχανισμός τιμά τον ποιητή Παλαμά (και μάλιστα τις "εθνικές" πλευρές της ποίησής του) ενώ ως πεδίο καλλιέργειας της κριτικής σκέψης απορρίπτει τον ερευνητή και κριτικό Παλαμά. Οι δύο αυτές λειτουργίες του Πανεπιστημίου, η ιδεολογική που αναπόφευκτα επιτελεί και η κριτική που οφείλει να επιτελεί, ανήκουν σε δύο διαφορετικά επίπεδα που δεν επικοινωνούν μεταξύ τους, με αποτέλεσμα ο ιδεολογικός λόγος του, χωρίς τη συμβολή της κριτικής σκέψης, να καταντά κενή ρητορεία.

———————

26. Δεν πρέπει να παραληφθεί ότι Πρύτανις τότε ήταν ο καθηγητής της Φιλοσοφικής Γ. Σωτηριάδης, ο τολμηρός μεταφραστής της Ορέστειας στη δημοτική (που υπήρξε αφορμή για τα Ορεστειακά) και μεταφραστής επίσης της Ιστορίας της Βυζαντινής λογοτεχνίας του Karl Krumbacher. Τον έδενε με τον Παλαμά αμοιβαία εκτίμηση

27. Βλ. Βαφόπουλος, ό.π., σ. 297-301. Για τα περιστατικά της επίσκεψης του Παλαμά βλ. ακόμη: Φ. Τριανταφυλλίδης, "Ο Παλαμάς δημότης Θεσσαλονίκης", εφ. Πολιτεία, 18.12.1927 και Μακεδονία 21.12.1927, όπου δημοσιεύτηκε και η ομιλία του Παλαμά στη Μικρασιατική Λέσχη.

Σελ. 563
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/564.gif&w=600&h=915 19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 564
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/565.gif&w=600&h=915 19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΑΙ ΟΙ ΦΟΙΤΗΤΕΣ ΣΤΗ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ

ΕΡΗ ΣΤΑΥΡΟΠΟΥΛΟΥ

Στόχος αυτής της ανακοίνωσης είναι να παρουσιάσει με ποιους τρόπους προσεγγίζουν την πανεπιστημιακή ζωή οι Έλληνες πεζογράφοι, καθώς και ποια στοιχεία της ενδιαφέρονται να προβάλουν.

Μία πλευρά της σχέσης της νεοελληνικής λογοτεχνίας με το Πανεπιστήμιο είναι φυσικά η προσωπική εμπειρία μεγάλου αριθμού λογοτεχνών, που παρακολούθησε πανεπιστημιακές σπουδές. Αρκετοί λογοτέχνες, όπως είναι γνωστό, υπήρξαν ή είναι καθηγητές στο Πανεπιστήμιο, από τις Φιλοσοφικές Σχολές αποφοιτούν εκείνοι που διδάσκουν τους μαθητές πώς να μελετούν τη λογοτεχνία, ενώ ένα μεγάλο μέρος της κριτικής της λογοτεχνίας ασκήθηκε και ασκείται από πανεπιστημιακούς. Θυμίζω ακόμη τον καθοριστικό ρόλο των πανεπιστημιακών ποιητικών διαγωνισμών κατά τον 19ο αιώνα και τη συμμετοχή της πανεπιστημιακής κοινότητας στους αγώνες για το γλωσσικό ζήτημα. Αλλά δεν είναι μέσα στο θέμα μου η καταγραφή της άμεσης εμπειρίας των δημιουργών, γι' αυτό δεν ασχολήθηκα με αυτοβιογραφικά κείμενα, αναμνήσεις, εντυπώσεις κ.λ.π. Ενδιαφέρθηκα μόνο για έργα στα οποία το Πανεπιστήμιο αποτελεί τον περιβάλλοντα χώρο όπου διαδραματίζονται τα γεγονότα, και τα λογοτεχνικά πρόσωπα είναι μέλη της πανεπιστημιακής κοινότητας (φοιτητές-διδακτικό προσωπικό). Επεκτάθηκα και σε κείμενα στα οποία το θέμα αυτό είναι δευτερεύον, αλλά η παρουσία του αντανακλά τους στόχους και τις ιδέες του συγγραφέα. Επισημαίνω, πάντως, ότι οι αξιολογικές κρίσεις στην εργασία μου αφορούν αποκλειστικά στον τρόπο παρουσίασης του θέματος που ανιχνεύω, και όχι στην γενικότερη καλλιτεχνική αξία των έργων.

———————

*Επιθυμώ να ευχαριστήσω τον Χρίστο Αλεξίου και τον Ιωακείμ Κολυβά, με τους οποίους συζήτησα το θέμα μου, γιατί οι γόνιμες παρατηρήσεις τους με βοήθησαν να ολοκληρώσω την εργασία μου.

36

Σελ. 565
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/566.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Πριν αρχίσω τη διαπραγμάτευση του θέματός μου πρέπει να υπογραμμίσω ότι η ανακοίνωσή μου αποτελεί κυρίως μια προσπάθεια καθορισμού και οριοθέτησης του ζητήματος και όχι μια εξαντλητική έρευνα και διαπραγμάτευσή του, κι αυτό για τους ακόλουθους λόγους:

1. Επεδίωξα να εξετάσω την πεζογραφία δύο περίπου αιώνων και προσπάθησα να στηρίξω τα συμπεράσματά μου όχι μόνο στη λογοτεχνία αλλά και στις ιστορικές και κοινωνικές συνθήκες της εποχής. Δεν αγνοώ, λοιπόν, τον κίνδυνο των υπεραπλουστεύσεων, που ενεδρεύει στην προσπάθεια να βρεθούν οι κοινές συνισταμένες των έργων.

2. Όπως θα φανεί στη συνέχεια, δεν μπορούμε να οριοθετήσουμε στη νεοελληνική πεζογραφία μια ομάδα κειμένων με κύριο θέμα την πανεπιστημιακή ζωή. Αντίθετα το υλικό που με ενδιαφέρει είναι διάσπαρτο σε πολλά πεζογραφήματα. Για το λόγο αυτό ο αριθμός των κειμένων που πιθανόν να σχετίζονται με το θέμα μου είναι θεωρητικά απεριόριστος. Δεν μπορώ, λοιπόν, να μιλήσω τώρα εδώ με τη βεβαιότητα που δίνει μια ολοκληρωμένη έρευνα. Ωστόσο, νομίζω ότι τα κείμενα που συγκέντρωσα τελικά αποτελούν ένα ικανοποιητικά αντιπροσωπευτικό δείγμα, ώστε και τα έργα που δεν έχω ακόμη εξετάσει να επαληθεύουν τις υποθέσεις και τα συμπεράσματα της εργασίας μου και όχι να τα ανατρέπουν.

3. Κάποια ερωτήματα που προκύπτουν από την έρευνά μου δεν είναι δυνατόν να συζητηθούν λεπτομερειακά μέσα στα όρια αυτής της ανακοίνωσης.

Καταρχήν, πρέπει να επισημάνω ότι η εικόνα της φοιτητικής ζωής στην πεζογραφία διαμορφώνεται σε μεγάλο βαθμό από τις συνθήκες που επικρατούν στην πραγματικότητα τόσο στην πανεπιστημιακή όσο και ευρύτερα στην πολιτικοκοινωνική ζωή της χώρας. Αυτό είναι ευνόητο, αφού ήδη η επιλογή από τον συγγραφέα ενός χώρου και μιας ιδιότητας για τους ήρωές του τα οποία είναι καθορισμένα από συγκεκριμένα χωροχρονικά πλαίσια, επιβάλλει μια "ρεαλιστική" αντιμετώπιση του θέματος. Στη βάση αυτή στηρίχτηκε και η δική μου μελέτη.

Σε μια πρώτη προσέγγιση του θέματος προσπάθησα (ξεκινώντας "απέξω" και όχι από τα κείμενα) να κάνω μια, όσο το δυνατό, πιο αναλυτική κατάταξη των πιθανών θεμάτων από την πανεπιστημιακή ζωή, που θα μπορούσαν να τραβήξουν την προσοχή των πεζογράφων και να αποτελέσουν αντικείμενο λογοτεχνικής μετάπλασης:

Η επιθυμία ενός νέου να σπουδάσει, η μελέτη του για να επιτύχει στις εισαγωγικές εξετάσεις για τις Ανώτατες Σχολές, η προσπάθεια να εξασφαλίσει οικονομικούς πόρους για τις σπουδές του είτε από την οικογένειά του είτε από προσωπική εργασία, από υποτροφία ή κάποια χορηγία, η επιλογή του επιστημονικού κλάδου που θα ακολουθήσει, τα όνειρα και οι προσδοκίες

Σελ. 566
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/567.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

για τις σπουδές και τη μελλοντική του επιστημονική εξέλιξη, η βοήθεια ή αντίθετα οι δυσκολίες από το στενό οικογενειακό ή ευρύτερα κοινωνικό του περίγυρο. Κατόπιν, κατά τη διάρκεια των σπουδών του, η εκπλήρωση ή η διάψευση των προσδοκιών του, ο αγώνας να κατακτήσει την επιστημονική γνώση, οι παράλληλες ασχολίες της φοιτητικής ζωής, η πολιτική και καλλιτεχνική δραστηριότητα καθώς και η δημιουργία συλλόγων, οι φιλίες και οι νεανικοί έρωτες, οι αντιθέσεις ανάμεσα στους πλούσιους και τους φτωχούς φοιτητές, η ζωή των επαρχιωτών φοιτητών σε ένα μεγάλο αστικό κέντρο, η επιθυμία για μεταπτυχιακές σπουδές στο εξωτερικό κ.ά. Εκτός όμως από τους φοιτητές, υπάρχει και το διδακτικό προσωπικό, ο δικός του επιστημονικός αγώνας, η προσπάθεια για επιστημονική και επαγγελματική εξέλιξη, οι σχέσεις του με τους μαθητές του. Σε όλα αυτά θα πρέπει να συνυπολογίσουμε και την ιδιαίτερη θέαση του κόσμου, όπως αυτή διαμορφώνεται σταδιακά σε έναν μελλοντικό επιστήμονα, ή ακόμη και όπως δημιουργείται από ένα διανοούμενο στην υψηλότερη βαθμίδα της εκπαίδευσης και σε υψηλή κοινωνική θέση.

Με βάση αυτή την αναλυτική θεματική κατάταξη και χρησιμοποιώντας συγκεκριμένα παραδείγματα θα προσπαθήσω να παρουσιάσω πώς εκμεταλλεύονται το θέμα οι συγγραφείς.

Α'. Η ΤΥΠΟΛΟΓΙΑ ΤΩΝ ΦΟΙΤΗΤΩΝ

Η παρουσία ενός ήρωα, που έχει τη φοιτητική ιδιότητα, είναι αρκετά συχνή στη νεοελληνική πεζογραφία. Μια πρώτη επισήμανση είναι ότι σε όσα έργα έχω υπόψη μου η ιδιότητα φοιτητής δίνει στο μυθιστορηματικό πρόσωπο αίγλη και κάποιο κύρος, καλύπτοντας ακόμη και την έλλειψη ηθικού χαρακτήρα ή και κάποιες μικρές ή μεγαλύτερες παρεκτροπές. Η εκτίμηση αυτή ισχύει τόσο στο στενό οικογενειακό περιβάλλον, όσο και στο ευρύτερο κοινωνικό επίπεδο. Άρα η λογοτεχνία ως προς το θέμα αυτό αποδέχεται το ιδεολόγημα ότι ο φοιτητής είναι ένα κοινωνικά αξιόπιστο πρόσωπο.

Μια δεύτερη επισήμανση είναι ότι στα περισσότερα έργα την εικόνα ενός ήρωα φοιτητή συνθέτουν τελείως εξωτερικά στοιχεία: συχνά προέρχεται από την επαρχία και ζει μόνος στην Αθήνα (ή στη Θεσσαλονίκη), εξαρτάται οικονομικά από το επίδομα του πατέρα του και ξοδεύει τον χρόνο του σε γλέντια και ερωτικές περιπέτειες.1 Η διερεύνηση και η παρουσίαση της φοιτητικής ιδιότητας από το συγγραφέα σταματά στο σημείο αυτό.

———————

1. Είναι χαρακτηριστικό ότι ο Μ. Μητσάκης σε ένα από τα πεζογραφήματά του, που χαρακτήριζε με το γενικό τίτλο "Αθηναϊκαί σελίδες" και στα οποία απεικονίζει καθημερινές σκηνές από τη ζωή στην πρωτεύουσα ή γραφικούς τύπους της πόλης, παρουσιάζει ένα φοιτητικό γλέντι: "Παρά την Δεξαμενήν", Το έργο του, εισαγωγή-σχόλια-επιμέλεια Μιχ. Περάνθη, Αθήνα, Εστία, 1956, σ. 113-122.

Σελ. 567
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/568.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Συναφής είναι και η παρατήρηση ότι σε πολλά κείμενα ο ήρωας-φοιτητής θα μπορούσε εύκολα να αντικατασταθεί από ήρωα με οποιαδήποτε άλλη επαγγελματική ιδιότητα ή ακόμη και μορφωτικό επίπεδο. Παράδειγμα αυτού του είδους είναι το ερωτικό μυθιστόρημα του Γρηγ. Ξενόπουλου Αφροδίτη (1913), στο οποίο ο πρωταγωνιστής θα μπορούσε αντί για φοιτητής να ήταν μικροϋπάλληλος ή ασκούμενος γιατρός, χωρίς καμιά αλλαγή στην υπόθεση. Το κύριο στοιχείο που τον χαρακτηρίζει είναι τα περιορισμένα οικονομικά μέσα εξαιτίας των οποίων κάνει μια κλοπή για να ικανοποιήσει τις απαιτήσεις της αγαπημένης του, και όχι κάτι άλλο που θα μπορούσε να εξαρτάται από τη φοιτητική του ιδιότητα. Εδώ, όμως, θα μπορούσαμε να συνεκτιμήσουμε την πρώτη μου επισήμανση σχετικά με την «αξιοπιστία» του φοιτητή, για να ερμηνεύσουμε την ευκολία με την οποία ο ήρωας γίνεται πάλι αποδεκτός —παρά το σημαντικό σφάλμα του— από το κοινωνικό του περιβάλλον.

Ως προς τους τύπους των φοιτητών, πρέπει να πω ότι μόνο ορισμένα επιμέρους χαρακτηριστικά τους βλέπουμε να μεταβάλλονται, αν εξετάσουμε τα κείμενα, διαχρονικά, χωρίς να αλλάζουν ριζικά οι βασικοί τύποι. Υπάρχει μόνο μια σαφής διάκριση. Σε έργα γραμμένα ως τα τέλη περίπου του 19ου αιώνα οι φοιτητές και οι μαθητές αποτελούν μία κοινή ομάδα· οι πρώτοι είναι λίγοι, ενώ οι δεύτεροι, που παρουσιάζονται εξίσου ώριμοι πνευματικά και πολιτικά με τους πρώτους, αντιμετωπίζουν προβλήματα ανάλογα με αυτά που σήμερα θεωρούμε κατεξοχήν φοιτητικά, όπως η απομάκρυνση από την οικογένεια στη διάρκεια των σπουδών. Ας μην ξεχνάμε ότι την ίδια εποχή το απολυτήριο του γυμνασίου ήταν ικανοποιητικό πτυχίο για την εξασφάλιση εργασίας.

Στο έργο Η στρατιωτική ζωή εν Ελλάδι (1870), για παράδειγμα, περιγράφονται οι συνθήκες ζωής, οι συνήθειες, οι διασκεδάσεις των μαθητών και των φοιτητών, στην Αθήνα τη δεκαετία του 1850, χωρίς να επισημαίνεται κάποια διαφορά ανάμεσά τους.2 Ακόμη, στο μυθιστόρημα του Ιω. Κονδυλάκη Το 62. Κάτω ο τύραννος (1895-1896), στο οποίο γίνεται προσπάθεια να απεικονιστεί ο αγώνας της νεολαίας εναντίον του Όθωνα με βάση τα ιστορικά γεγονότα, άλλοτε γίνεται σαφής διάκριση των φοιτητών και άλλοτε συνδέονται με τους μαθητές, τους στρατιωτικούς, τους δημοσιογράφους και του εργάτες με κύριο κοινό χαρακτηριστικό τους τη νεανική ηλικία.

Η μελέτη των κοινών στοιχείων που παρουσιάζουν οι μυθιστορηματικοί ήρωες με φοιτητική ιδιότητα, μας δίνει μερικούς βασικούς τύπους. Στο μυθιστόρημα του Κονδυλάκη Οι άθλιοι των Αθηνών (1894), το οποίο παρά τις μελοδραματικές απιθανότητες της πλοκής, μας δίνει μια μοναδική περιγραφή

———————

2. Βλ. το κεφάλαιο «Πώς οι νέοι ζουν εις τας Αθήνας», Η στρατιωτική ζωή εν Ελλάδι, επιμ. Mario Vitti, Αθήνα, Ερμής, 1977, σ. 15-24.

Σελ. 568
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/569.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

της ζωής στην πρωτεύουσα κατά τα τέλη του περασμένου αιώνα, συναντάμε δύο φοιτητές που εκπροσωπούν μία συνηθισμένη αντίθεση: ο πλούσιος Αριστοτέλης είναι φοιτητής της Νομικής αλλά αδιαφορεί τελείως για τις σπουδές του. Επισκέπτεται το Πανεπιστήμιο μόνο όταν πρόκειται να γίνουν ταραχές και διαδηλώσεις για να διασκεδάσει. Αντίθετα ο Χαρίλαος, πάμφτωχος αλλά σοβαρός και επιμελής, κάνει τις πιο εξευτελιστικές δουλειές για να μπορέσει να συνεχίσει τις σπουδές του. Σχηματικά παρουσιάζονται εδώ δύο ζεύγη αντιθέτων: πλούσιος-φτωχός, αμελής-επιμελής.

Η διάκριση αυτή θα εξελιχτεί σε νεότερα κείμενα σε διάκριση πλούσιων φιλελεύθερων αστών και φτωχών αριστερών μικροαστών. Από την ιδεολογική τοποθέτηση του συγγραφέα εξαρτάται αν αποκλειστικά οι πρώτοι ή οι δεύτεροι θα προικιστούν με αρετές και χαρίσματα. Άλλοτε, λοιπόν, οι φτωχοί, που βιώνουν καθημερινά την κοινωνική αδικία, οραματίζονται έναν κόσμο καλύτερο και παρουσιάζονται ευαίσθητοι δέκτες των σοσιαλιστικών ιδεών, σε αντίθεση με τους ανυποψίαστους, αν όχι και "αντιδραστικούς" πλούσιους. Άλλοτε πάλι οι πλούσιοι, έχοντας μεγαλύτερες δυνατότητες μόρφωσης και δίχως αίσθημα ζήλειας ή κατωτερότητας, διαμορφώνουν έναν καλύτερο χαρακτήρα και διακρίνονται σε όλα τα επίπεδα. Αυτή η διάζευξη μπορεί να λειτουργήσει όχι μόνον στο επίπεδο των μυθιστορηματικών προσώπων αλλά και στο επίπεδο της πλοκής γιατί ενέχει το στοιχείο της "σύγκρουσης" προσώπων και ιδεών. Στο μυθιστόρημα του Θεοτοκά Αργώ (1933, 1936), ο συγγραφέας δηλώνει προγραμματικά ότι "δεν αρμόζει να χρησιμοποιεί κανείς την τέχνη για την υπεράσπιση μιας κοινωνικοπολιτικής θέσης".3 Θα περίμενε κανείς μετά από αυτή τη δήλωση ότι ο Θεοτοκάς θα έδινε σε όλους τους ήρωες-φοιτητές, εκπροσώπους διαφορετικών απόψεων και ιδεών, ίσες ευκαιρίες να εξελιχτούν μέσα στο μυθιστόρημα. Αλλά οπαδός ο ίδιος "απόψεων απολύτως φιλελεύθερων"4 υπονομεύει διαρκώς όσους ήρωές του παρουσιάζει να έχουν διαφορετικές αντιλήψεις. Αυτό γίνεται τόσο με την περιγραφή των εξωτερικών τους χαρακτηριστικών, με την αδυναμία τους να εκφραστούν με φυσικότητα, με τα παράλογα σχέδιά τους, όσο και με το κοινό τέλος τους, το θάνατο.

Μιαν άλλη, πιο αναλυτική και πληρέστερη διαίρεση των φοιτητών, στηριγμένη σε κριτήρια κοινωνικά αλλά και ακαδημαϊκά, δίνει ο Άγγελος Τερζάκης. Αναφέρεται στη δεκαετία του 1920, νομίζω όμως ότι η κατάταξή του ανταποκρίνεται και στη σημερινή πραγματικότητα:

———————

3. Γ. Θεοτοκάς, Αργώ, τ. Β', Αθήνα, Εστία, 8 1980, σ. 185. Η φράση προέρχεται από τον πρόλογο της α' έκδοσης, το 1933. Σε όλα τα αποσπάσματα που δημοσιεύονται εδώ, διατηρήθηκε η ορθογραφία και η στίξη του πρωτοτύπου με προσαρμογή στο μονοτονικό σύστημα.

4. Στο ίδιο.

Σελ. 569
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/570.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

"Η νεολαία, τότε, η ακαδημαϊκή, μπορούσε να ξεχωριστεί σε τρεις μεγάλες κατηγορίες. [...] Είτανε πρώτα η πολυάριθμη, πληχτική κατηγορία της πρέφας: Μυριάδες χαραμοφάηδες από το κέντρο κι' από τις επαρχίες, από χωριά, συνοικισμούς, συνοικίες, που σέρνονταν ολημερίς στους καφενέδες, βροντούσαν αντάμικα τα τάβλια, κόβανε τις τράπουλες, φυλλομετρούσαν τις εφημερίδες, φουμάρανε, φτύνανε, χασμουριόνταν, πολιτικολογούσαν, πορεύονταν αργόσχολα στη ζωή, δίχως σκοπό, στριφογυρίζοντας βαριεστημένα στο δάχτυλο μια αλυσίδα. Είταν έπειτα η κατηγορία της καθέδρας: Αυτήν την έβλεπες να ξεκόβεται ανάγλυφη στο Πανεπιστήμιο, στα πρώτα, τα μπροστινά θρανία. Νεαροί καλοντυμένοι, γόνοι αστικών ή μεγαλοαστικών οικογενειών, με μια τσάντα πέτσινη στο χέρι, πρόσωπο φρεσκοξυρισμένο, γλαφυρό, ύφος βαρυσήμαντο. Κουβαλούσανε μ' άνεση μαζί τους ονόματα γνωστά, οικογενειακές παραδόσεις, συγγένειες βαρύτιμες, μίαν εντολή να διαπρέψουν με κάθε τρόπο στη ζωή. [...] Και είτανε τέλος η ανώνυμη, η σκοτεινή κατηγορία της φυλλάδας. [...] Παιδιά μικροαστικών ή λαϊκών κατά το πλείστο σπιτιών, επαρχιωτόπουλα, κάποια ―ελάχιστα― ξεφτίδια κι' από τη μέση αστική τάξη, όλα τους ανεξαιρέτως με περιορισμένα μέσα, που διάβαζαν την επιστήμη τους, και τη Φιλοσοφία, την Κοινωνιολογία [...] γιατί κύριο χαρακτηριστικό τους είταν ο ζήλος. Δίψα άγρια, παθολογική, για τη Γνώση, την Έρευνα, για κάποιο φως".5

Η δεύτερη κατηγορία στη διαίρεση του Τερζάκη παραμένει αναλλοίωτη διαχρονικά σε όσα έργα εμφανίζεται. Ως τώρα άλλωστε έχει δώσει μόνο ήρωες που έχουν μικρό ρόλο σε ένα πεζογράφημα.

Η τρίτη συνδυάζεται γενικά με ένα μοτίβο απογοήτευσης, καθώς για λόγους οικονομικούς, οικογενειακούς, υγείας ή τέλος και επιπέδου σπουδών, δεν κατορθώνει να επιτύχει το σκοπό της, να κατακτήσει τη Γνώση. Εδώ ανήκουν αρκετοί από αυτούς που θα λέγαμε "συμπαθητικούς" ήρωες. Ως κατηγορία λογοτεχνικών τύπων, που όμως βρίσκεται σε αντιστοιχία με τη νεοελληνική πραγματικότητα, δίνει σταδιακά λιγότερα παραδείγματα μετά τη δεκαετία του 1950, καθώς υποχωρούν οι δυσκολίες (κυρίως οι οικονομικές) για

———————

5. Από το διήγημα "Οι φιλίες" στη συλλογή Απρίλης, έκδ. β', Αθήνα, Εστία, χ.χ., σ. 71-72. Ο ανώνυμος συγγραφέας της Στρατιωτικής ζωής..., ό.π., σ. 18, διαιρεί τους μαθητές (και τους φοιτητές) σε "σπουδάζοντες" και "διασκεδάζοντες", από τους δεύτερους "αποσπάται ολίγον κατ' ολίγον άλλη τρίτη τάξις, η οποία φθάνει εις την απώλειαν". Βλ. και τη διαίρεση των φοιτητών σε τρεις κατηγορίες στην ανακοίνωση του Αντώνη Λιάκου, "Σκέψεις για την ιστορία του φοιτητικού κινήματος": "Η πρώτη αποτελείται από τους λεγόμενους καλούς φοιτητές, η δεύτερη, πολυπληθέστερη, συμμετέχει στην εκπαιδευτική διαδικασία στο βαθμό που το απαιτούν οι εξετάσεις, η τρίτη κυριαρχεί στην εξωθεσμική φοιτητική ζωή, δημιουργεί το φοιτητικό φολκλόρ".

Σελ. 570
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/571.gif&w=600&h=915 19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Το Πανεπιστήμιο στη νεοελληνική πεζογραφία 571

τη φοίτηση στις Ανώτατες Σχολές. Όπως θα δούμε στη συνέχεια, σε διάφορες παραλλαγές, ήρωες αυτής της τρίτης κατηγορίας αναζητούν «τη Γνώση, το φως» σε εξωφοιτητικές ασχολίες, στην πολιτική ή την τέχνη.

Ένας μυθιστορηματικός ήρωας στις αρχές της δεκαετίας του 1960, έχοντας μόλις εξασφαλίσει και μάλιστα μετά από πολλές δυσκολίες την είσοδό του στο Πολυτεχνείο, αποκαλύπτει τα όνειρά του και παράλληλα σχολιάζει τον τρόπο που οι συνομήλικοί του αντιμετωπίζουν το μέλλον τους ως επιστήμονες:

«Η γενιά η δική μας είναι πολύ πιο φιλόδοξη από τις προηγούμενες. Και δεν το βρίσκω κουσούρι Αντίθετα θέλουμε να γίνουμε επιστήμονες, θέλουμε ν' αποχτήσουμε εμπειρίες, φήμη, να χαρούμε όσο μπορούμε πιο πολύ ό,τι δημιούργησε ο τεχνικός πολιτισμός. Εμείς δε θ' ανοικοδομήσουμε βέβαια, μα θα προετοιμάσουμε τις σκαλωσιές. Για τον τεχνικό πολιτισμό έχω αρκετές επιφυλάξεις. Ούτε και σκοπεύω να γίνω στεγνός τεχνοκράτης. Οι παλιοί λογοδοτούσαν στο Θεό ή σε κάποιο ιδανικό. Εμείς δίνουμε λόγο στη συνείδησή μας. Αρχίζουμε από μας κι αυτό είναι φυσικότερο και ειλικρινέστερο. Θεμέλιο ο άνθρωπος. Πορεία πλεύσης η ευτυχία του».6

Τα όσα λέει το πρόσωπο αυτό χαρακτηρίζουν, κατά την άποψή μου, μια νεότερη παραλλαγή αυτής της κατηγορίας ηρώων. Περισσότερο ατομιστές, λιγότερο υποχωρητικοί και ονειροπόλοι, έχουν ως κύριο χαρακτηριστικό το στοιχείο του διανοούμενου και όχι την έντονη και θλιβερή δίψα για γνώση των προηγουμένων, παρουσιάζονται δηλαδή ήδη διαμορφωμένοι πνευματικά.

Περισσότερο ενδιαφέρον από άποψη λογοτεχνική φαίνεται ότι παρουσιάζει η πρώτη κατηγορία, η οποία έχει δώσει λογοτεχνικούς τύπους τόσο φοιτητών που αδιαφορούν εντελώς για τις σπουδές τους, όσο και εκείνων που απλώς ενδιαφέρονται για την απόκτηση ενός πτυχίου, επειδή το απαιτεί η οικογένειά τους ή επειδή αποτελεί κλειδί για μια σίγουρη επαγγελματική αποκατάσταση. Και στις δύο περιπτώσεις η εικόνα του ανέμελου μποέμ-φοιτητή, του ανώριμου γλεντζέ, που παραμελεί τις σπουδές του και αδιαφορεί εξοργιστικά για ό,τι δεν αποτελεί διασκέδαση, αλλά παρ' όλα αυτά είναι χαριτωμένος και κοινωνικά αποδεκτός, αποτελεί κοινό τόπο διαχρονικά για τη λογοτεχνία μας.7

Β'. ΟΙ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ

Αντίθετα από τη σχετική τυπολογική ποικιλία των φοιτητών-ηρώων στην πεζογραφία οι καθηγητές παρουσιάζονται σχεδόν αποκλειστικά με σκοτεινά χρώματα. Δεν συναντάμε, άλλωστε, παρά ελάχιστα μυθιστορηματικά πρόσωπα-

———————

6. Διδώ Σωτηρίου, Κατεδαφιζόμεθα, Αθήνα, Κέδρος,12 1985, σ. 160.

7. Βλ. για παράδειγμα όλη τη σειρά ηρώων του Β. Βασιλικού στα έργα του Θύματα ειρήνης (1956) και Το φύλλο, Το πηγάδι, Τ' αγγέλιασμα (1961).

Σελ. 571
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/572.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

καθηγητές με ρόλο πρωταγωνιστή στα σχετικά έργα: ο Αντρέας Ολπιέρης στην "Άρρωστη δούλα" (1907 ) του Γ. Ψυχάρη, ο Ρίτσος Καλογεράς στο Τυχεροί και άτυχοι (1924) του Γρ. Ξενόπουλου και ο Αλέξανδρος Κρητικός στην Αντίστροφη μέτρηση (1969) του Π. Πρεβελάκη.

Επισημαίνω ότι ούτε και τύποι "κακών καθηγητών" έχουν απασχολήσει ιδιαίτερα τους Έλληνες πεζογράφους. Οι συγγραφείς παρουσιάζουν τα πρόσωπα αυτά ως εντελώς δευτερεύουσες μορφές στην πινακοθήκη των ηρώων τους και, κυρίως, όχι σε σκηνές "μίμησης", οπότε θα φαίνονταν κάπως να δρουν σαν ζωντανοί χαρακτήρες, αλλά μέσα από τις αφηγήσεις των άλλων ηρώων. Δεν προβάλλουν στα έργα τους ουσιαστικές συγκρούσεις ανάμεσα στους φοιτητές και στους καθηγητές. Τα προβλήματα των φοιτητών δημιουργούνται από μια γενικευμένη απογοήτευση για το είδος της γνώσης που παρέχεται στις Ανώτατες Σχολές και για τη ποιότητα των πνευματικών τους οδηγών: "Κάτι σα μούχλα τού δυσκόλεψε την ανάσα. Μήτε νιάτα, μήτε ζωντάνια. Ένας τάφος. Ο καθηγητής, ένας άνθρωπος άχαρα γερασμένος καθάρισε μ' ένα μεγάλο μαντήλι τα γυαλιά του ώρα πολλή κ' ύστερα βάλθηκε να διαβάζει μια στοίβα κιτρινισμένα χειρόγραφα, με το ρυθμό μιας κουρασμένης μηχανής. Κάθε τόσο σταματούσε, έβηχε και κοίταζε το ρολόι του. Γουστόζος ήταν μονάχα που είχε βρει τον τρόπο, ανάμεσα σ' εκείνα τα κουραστικά και τ' ασήμαντα, πες, γραψίματά του, να σφηνώνει κάθε τόσο και κάμποσες βρισιές για κάποιο συνάδερφό του, που φαίνεται πως του στάθηκε αντίμαχος σε χρόνια πολύ περασμένα. [...] Το ανθρώπινο τούτο ομοίωμα φάνταξε μονομιάς στα μάτια του Άγγελου σαν παραγεμισμένο, μεσ' από το σφιχτά κουμπωμένο σακκάκι του, με απεριόριστη κακία. Ωστόσο, φαινόταν να καμαρώνει περίσσια για τη σοφία του, που την έδειχνε όσο γινόταν πιο απλόχωρα ξεσκαλίζοντας λεπτομέρειες, που κανένας δεν ένιωθε μέσα κει τι θα μπορούσαν να χρειαστούν είτε στην επιστήμη είτε σ' ο,τιδήποτε άλλο.8

Η ίδια περίπου εικόνα επαναλαμβάνεται σε διάφορα κείμενα. Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα πεζογραφήματος, που έχει ως θέμα του τις προβληματικές σχέσεις φοιτητών και καθηγητών, είναι αναμφισβήτητα το έργο Η σφαγή των εντόμων (1981) του Σπύρου Σίγμα, στο οποίο με διάθεση σατιρική γίνεται αναλυτική περιγραφή των σπουδών ενός φοιτητή της Ιατρικής και παράλληλα μια εξομολόγηση των ταπεινώσεων, των συμβιβασμών και των απογοητεύσεών του.

Από την άλλη, στα κείμενα που παρουσιάζεται ένα πρόσωπο με προσόντα καλού καθηγητή, τότε αντιμετωπίζει προβλήματα από τη σύγκρουσή του με τους συναδέλφους του, οι οποίοι σχεδιάζονται από το συγγραφέα ασήμαντοι

———————

8. Ι.Μ. Παναγιωτόπουλος, Αστροφεγγιά, Αθήνα, Αστήρ, 2 1971, σ. 91-92.

Σελ. 572
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/573.gif&w=600&h=915 19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ως επιστήμονες και γεμάτοι ελαττώματα. Η σύγκρουση αυτή, πάντως, σε όσα έργα έχω υπόψη μου δεν αποτελεί το κύριο θέμα του βιβλίου. Για παράδειγμα στην Αντίστροφη μέτρηση του Πρεβελάκη, με πρωταγωνιστή ένα καθηγητή στα πρώτα χρόνια της δικτατορίας, οι άλλοι καθηγητές απεικονίζονται από την οπτική γωνία του κεντρικού ήρωα, όπως την ερμηνεύει ο αφηγητής-συγγραφέας (το α' πληθυντικό πρόσωπο φανερώνει αναμφισβήτητα ότι συμμερίζεται την θλιβερή εικόνα που «βλέπει» ο ήρωάς του): «Σηκώθηκε πάνω, ως ξένος προς τη συνέλευση των τέως συναδέλφων του. Έσυρε γύρω τα μάτια του, σα να ήθελε ν' αποτυπώσει στη μνήμη του τα πρόσωπά τους. Για να συνοψίσουμε την εντύπωσή του, θ' απαριθμήσουμε τα τοτέμ που συνάντησε το βλέμμα του, ήτοι τα ζώα που θα μπορούσαν να θεωρηθούν ως οι πρόγονοι των κ.κ. καθηγητών. Ο τακτικός της Αρχαίας Ελληνικής Γραμματολογίας είχε ως τοτέμ τον ελέφαντα. Ο τακτικός της Παιδαγωγικής, το καγκουρώ. Ο τακτικός της Μεσαιωνικής Ιστορίας της Δύσεως, την αλεπού. Ο τακτικός της Ασιατικής Αρχαιολογίας, το τσακάλι. Και ούτω καθεξής».9

Αυτή η εμμονή των πεζογράφων στην απωθητική παρουσίαση των καθηγητών-ηρώων αντιστοιχεί, κατά τη γνώμη μου, περισσότερο σε ένα λογοτεχνικό κοινό τόπο (ένα τέχνασμα για να αποδώσουν κάπου εύκολα και γρήγορα τη μελαγχολία, την απογοήτευση και το ανικανοποίητο πνεύμα των νεαρών ηρώων τους), παρά σε μια διάθεση ρεαλισμού. Ως λογοτεχνικό πρόσωπο ο καθηγητής, ο επιστήμων και ο διανοούμενος, δεν φαίνεται να έχει βρει ακόμη το συγγραφέα του στην νεοελληνική πεζογραφία. Το μυθιστόρημα «Η άρρωστη δούλα» του Ψυχάρη μας δίνει αυτή τη διάσταση του θέματος. Ο συγγραφέας αναμφισβήτητα θέλει να πλάσει συμπαθητικό τον πρωταγωνιστή του, ένα Γάλλο καθηγητή στη Σορβόννη, και γι' αυτό τον παρουσιάζει πολύ μορφωμένο και καλό δάσκαλο. Όμως, τα υπόλοιπα χαρακτηριστικά του: ολοκληρωτική αφοσίωση στις μελέτες του, ανικανότητα να αντιληφθεί τις επιθυμίες και τα αισθήματα ακόμη και της γυναίκας του, σχολαστικότητα, αδυναμία προσαρμογής και άγνοια της πραγματικότητας, τον μεταβάλλουν σε απωθητικό πρόσωπο για τον αναγνώστη. Η επιμέλεια και οι γνώσεις, που προβάλλει ο Ψυχάρης ως προτερήματα του ήρωά του και σαν τυπικά γνωρίσματα ενός καλού πανεπιστημιακού δασκάλου, δεν είναι αρκετά για να δημιουργήσουν έναν ολοκληρωμένο λογοτεχνικό αλλά και ανθρώπινο τύπο.

Μετά από μια τέτοια παρουσίαση των καθηγητών είναι πολύ χαρακτηριστικό το ότι σε όσα πεζογραφήματα εξετάζεται το θέμα της ουσιαστικής μόρφωσης, της «διάπλασης» του νέου ανθρώπου, παρουσιάζεται ένας πνευματικός οδηγός, που δεν είναι πανεπιστημιακός δάσκαλος. Τέτοιες είναι, για

———————

9. Παντελής Πρεβελάκης, Η αντίστροφη μέτρηση, Αθήνα, Εστία, 2 1982, σ. 50-51.

Σελ. 573
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/574.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

παράδειγμα, οι μορφές του Λάμπρου Χρηστίδη στην Αργώ του Γ. Θεοτοκά, του Παναγιώτη Καλιμανόπουλου στην Τειχομαχία (1954) του Θ. Φραγκόπουλου, και του Λοΐζου Νταμολίνου στον Ήλιο του θανάτου (1959) και την Κεφαλή της Μέδουσας (1963) του Π. Πρεβελάκη. Το στοιχείο αυτό αξίζει, νομίζω, να προσεχτεί ιδιαίτερα. Ξαναγυρίζω στο παράδειγμα του Ψυχάρη, για να δούμε πώς περιγράφει ο ίδιος τη διδακτική ικανότητα του ήρωα του: "Τα μαθήματά του τα παρακολουθούσε άπειρος κόσμος, όξω από την φοιτηταριά και τη νεολαία, επειδή ο κ. Ολπιέρης είχε τρόπο δικό του να σου τα παρασταίνη τα πράματα, να σου μιλή για την αρχαιότητα, σα να σου μιλούσε για τίποτις που το είδες στα μάτια σου εψές ή προψές. Τον άκουγες και καταλάβαινες αμέσως πως την αγαπούσε με την καρδιά του, για τούτο και την ένοιωθε. Καθηγητής που είχε και την πίστη. [...] Μα η πίστη του και η αγάπη του κ' η πεποίθησή του βασιζόντανε σε μελέτη γερή".10 Γνώσεις, λοιπόν, με εύληπτο τρόπο μπορεί να δώσει στους φοιτητές του αυτός ο καλός καθηγητής. Αλλά η προσφορά και οι απαιτήσεις δύο άλλων πνευματικών οδηγών παρουσιάζονται πολύ διαφορετικές, ποιοτικά και ποσοτικά: "Ο Λάμπρος Χρηστίδης μιλούσε σιγά και ήρεμα, με ύφος φιλικό και διδακτικό ταυτόχρονα. [...] Η μεγαλύτερη ευχαρίστησή του είταν να παρακολουθεί τις πνευματικές αναζητήσεις των πολύ νέων, των φοιτητών ιδίως, να κουβεντιάζει μαζί τους για τις ανησυχίες τους, να τους θέτει προβλήματα, να τους ξανοίγει καινούργιες ιδεολογικές και αισθητικές κατευθύνσεις, να τους δίνει θάρρος, να τους καθοδηγεί στα πρώτα βήματά τους. Βοήθησε έτσι αρκετούς να συνειδητοποιήσουνε τις φυσικές κλίσεις τους και να βρούνε τον προορισμό τους, κι' αυτό είταν το κρυφό καμάρι του".11 "―Το Πανεπιστήμιο; ρώτησε ξαφνιασμένος. Νόμιζα πως το είχες πετάξει σαν αποφόρι. Δε σου είπα; Εγώ είμαι εδώ! Αν δεν είμαι άξιος να σε κάμω τον τελειότερο ανθρωπιστή, να με κάψει το αστροπελέκι! Να πάρεις μαζί σου... όχι, θα πάρω εγώ τα βιβλία που μας χρειάζουνται. [...] Θέλω ν' αποδείξω με σένα πως κάτω από τα φώτα της απόλυτης διαύγειας (τόνισε τις δύο λέξεις) ο άνθρωπος μπορεί ν' αναπτύσσεται, και να δημιουργεί, και να συμπεριφέρεται με αξιοπρέπεια".12

Γ'. ΤΑΣΕΙΣ ΕΛΞΗΣ ΚΑΙ ΑΠΩΘΗΣΗΣ

Δύο είναι οι κύριοι θεματικοί κύκλοι από την πανεπιστημιακή ζωή, που προκαλούν το μεγαλύτερο ενδιαφέρον για τους πεζογράφους, αν κρίνουμε από τη συχνότητα με την οποία παρουσιάζονται στα έργα: ο αγώνας των νέων

———————

10. Ψυχάρης, "Η άρρωστη δούλα", Ο Νουμάς, χρόνος Ε', αρ. 228, 1.1.1907, σ. 2-3.

11. Αργώ, ό.π., τ. Α', σ. 68

12. Π. Πρεβελάκης, Η κεφαλή της Μέδουσας, Αθήνα, Οι Εκδόσεις των Φίλων, 1963, σ. 30-31.

Σελ. 574
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/575.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

να εισαχθούν σε μια Ανώτατη Σχολή και η συμμετοχή τους σε κάποια πολιτική ή καλλιτεχνική εκδήλωση.

Ο πόθος του νέου να σπουδάσει, παρά τις αντίξοες συνθήκες, είναι ένα διαρκώς επαναλαμβανόμενο μοτίβο από τους Άθλιους των Αθηνών του Κονδυλάκη ως την Αστροφεγγιά (1945) του Ι.Μ. Παναγιωτόπουλου και το Κατεδαφιζόμεθα (1982) της Δ. Σωτηρίου. Στα πεζογραφήματα περιγράφονται αναλυτικά οι οικονομικές δυσκολίες, ιδιαίτερα πριν από τη σχετικά πρόσφατη καθιέρωση της δωρεάν παιδείας, η αντίθεση της οικογένειας, η μελέτη για τις εισαγωγικές εξετάσεις. Όλα αυτά τα στοιχεία αφενός σχετίζονται με την ανάπτυξη της υπόθεσης κάθε έργου, αφετέρου βοηθούν στην πιο ζωντανή απεικόνιση των σχετικών ηρώων (αυτών που ανήκουν στην τρίτη κατηγορία των "συμπαθητικών" ηρώων σύμφωνα με τη διαίρεση του Τερζάκη που είδαμε παραπάνω). Εδώ μπορούμε να ανιχνεύσουμε και ένα άλλο ιδεολόγημα: όσο ακόμη οι σπουδές παρουσιάζονται να αποτελούν ένα δύσκολο να πραγματοποιηθεί όνειρο, περιβάλλονται με αίγλη και δημιουργούν, πολύ αισιόδοξα, την εντύπωση ότι με την ολοκλήρωσή τους θα πραγματοποιηθούν όλες οι μεγάλες προσδοκίες του μελλοντικού φοιτητή.13

"Θα σπουδάσω, θα γίνω μεγάλος άνθρωπος και τότε θα βοηθήσω και θα τιμήσω το σπίτι μας",14 ονειρεύεται ένας ήρωας. Ανάλογα υποστηρίζει κι ένας άλλος για τα εφόδια που θα δώσει το Πανεπιστήμιο στο μικρότερο αδελφό του: "Πάντα μου το υποστήριζα εγώ πως θα γίνης μια μέρα σπουδαίος, Φωτάκη! Πώς κόβει το μυαλό σου! Πιότερο κι από ξουράφι! Και πού να τελειώσεις και το πανεπιστήμιο! Θα γίνης μεγάλος άνθρωπος, αδερφάκι μου".15

Στα σχετικά κείμενα, όμως, μόλις οι πολυπόθητες σπουδές αρχίσουν, δημιουργείται μια ισχυρή αντίθεση. Τα όνειρα φαίνονται να συντρίβονται σε μια σκληρή πραγματικότητα: "Ήθελε μια χαρούμενη επιστήμη, που να τον συμφιλιώνει με τη ζωή [...] Μέσα σ' εκείνη τη δεξιά αίθουσα η γνώση γινόταν κάτι νεκρό και στέρφο, ένας τύπος, που έπρεπε να τον αποκτήσει ο καθένας, όχι για να γίνει καλύτερος, μα για να πάρει μια θέση, ένα μισθό, για να βασανίσει κ' εκείνος τους άλλους, καθώς και τον ίδιο τον βασάνιζαν πάντα οι άλλοι. Βασανιστές. Στο κορμί, στην ψυχή ή στο νου. Πάντα και παντού βασανιστές".16

———————

13. Ακόμη και στο μυθιστόρημα του Βαγγέλη Ραπτόπουλου, Διόδια, Αθήνα, Κάλβος, 3 1983, στο οποίο ο πρωταγωνιστής-αφηγητής περιγράφει τους έρωτες και τις άλλες ασχολίες μιας παρέας νέων, που προετοιμάζονται για τις εισαγωγικές εξετάσεις στις Ανώτατες Σχολές, "απομυθοποιώντας" με το λόγο του την όλη διαδικασία, η κατάληξη με την χαρά των "επιτυχόντων" δείχνει ότι η φοιτητική ιδιότητα δεν έχει χάσει την αίγλη της.

14. Α. Κ. Τραυλαντώνης, Λεηλασία μιας ζωής, Αθήνα, Γαλαξίας, 1966, σ. 8.

15. Βασίλης Μοσκόβης, Περαίας, Αθήνα, Εστία, χ.χ., σ. 90.

16. Ό.π., σημ. 8, σ. 93.

Σελ. 575
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/576.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Η εκπαιδευτική διαδικασία παρουσιάζεται να προκαλεί στην καλύτερη περίπτωση ανία, στη χειρότερη απέχθεια και φόβο. Σ' αυτό συντελεί, βέβαια, και το είδος των καθηγητών, που είδαμε ότι ζωντανεύουν ως τύποι μέσα στα κείμενα. Από ένα νεότερο πεζογράφο οι αίθουσες της διδασκαλίας χαρακτηρίζονται "κρεματόρια", ενώ οι φοιτητές "περιμένουν να μπουν για εξέταση κολλημένοι στον τοίχο σαν μπροστά στο εκτελεστικό απόσπασμα".17

Σε αρκετά πεζογραφήματα οι πανεπιστημιακές σπουδές θεωρούνται από τους φοιτητές -ήρωες αποκλειστικά ως μέσο για επαγγελματική αποκατάσταση, πλουτισμό και κοινωνική άνοδο. Ήδη το 1894, ένας ήρωας του Κονδυλάκη δηλώνει ότι αν ήταν πλούσιος δεν θα συνέχιζε τις σπουδές του μετά το γυμνάσιο· θα μελετούσε μόνος του και θα έγραφε ποιήματα.18 Το αναπόδραστο συμπέρασμα, που απορρέει από τα κείμενα, είναι ότι το Πανεπιστήμιο δίνει ένα τυπικό επαγγελματικό προσόν, το πτυχίο, αλλά δεν προσφέρει ουσιαστική μόρφωση και καλλιέργεια. Άλλωστε και οι αριστούχοι φοιτητές, εκείνοι που συμμορφώνονται πλήρως και με επιτυχία στις επιταγές της πανεπιστημιακής παιδείας παρουσιάζονται να κερδίζουν, αντί για την εκτίμηση, τα ειρωνικά σχόλια των συμφοιτητών τους, γιατί οι γνώσεις τους προέρχονται από την αποστήθιση και όχι την κριτική σκέψη.19

Είναι επόμενο ότι ένα τέτοιο κλίμα δημιουργεί στους ήρωες δύο διαμετρικά αντίθετες τάσεις φυγής από αυτό: να πάρουν το πτυχίο τους όσο το δυνατό ταχύτερα, για να εργαστούν και να γίνουν οικονομικά ανεξάρτητοι ή να αδιαφορήσουν εντελώς για τις σπουδές και για το πτυχίο τους. Η πρώτη τάση θα δώσει στην πεζογραφία κείμενα που περιγράφουν τις δυσκολίες προσαρμογής ενός νέου στις σκληρές επαγγελματικές συνθήκες. Η δεύτερη, στην οποία εντάσσεται και ο τύπος του μποέμ-φοιτητή, θα συνδυαστεί και με άλλα στοιχεία για να δώσει την εικόνα του κοινωνικά απροσάρμοστου νέου.

Δ'. ΕΞΩΦΟΙΤΗΤΙΚΕΣ ΑΣΧΟΛΙΕΣ

Επισημάνθηκε ήδη ότι οι συγγραφείς λίγο ενδιαφέρονται να παρακολουθήσουν τους ήρωές τους μέσα στις Ανώτατες Σχολές. Γυρίζοντας στο παράδειγμα της Στρατιωτικής ζωής εν Ελλάδι, στο οποίο μας δίνεται μια σύντομη αλλά πολύ ζωντανή απεικόνιση μιας πλευράς της φοιτητικής ζωής στην πρωτεύουσα, μαθαίνουμε μόνο για τις διασκεδάσεις και τα έξοδα των φοιτητών.

———————

17. Βασίλης Βασιλικός, Το φύλλο, Το πηγάδι, Τ αγγέλιασμα, έκδ. β', Αθήνα, Εστία, χ.χ., σ. 14 και 214.

18. Ιω. Κονδυλάκης, Οι άθλιοι των Αθηνών, Αθήνα, Γαλαξίας, 1964, σ. 325.

19. Βλ. για παράδειγμα τις κρίσεις δύο φοιτητριών για έναν αριστούχο της Φιλοσοφικής Σχολής στο διήγημα της Κατίνας Γ. Παπά, "Ένα καλοκαίρι στο βουνό", από τη συλλογή Στη συκαμιά αποκάτω, έκδ. γ', Αθήνα, Εστία, χ.χ , σ. 251-252.

Σελ. 576
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία»
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 557
    19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

    Ο ΚΩΣΤΗΣ ΠΑΛΑΜΑΣ ΚΑΙ ΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

    ΒΕΝΕΤΙΑ ΑΠΟΣΤΟΛΙΔΟΥ

    Όταν τον Οκτώβριο του 1897 διορίζεται ο Κωστής Παλαμάς Γενικός Γραμματέας του Πανεπιστημίου Αθηνών, δε γνωρίζουμε αν μ' αυτή τη χειρονομία επιβραβεύει η Πολιτεία το νεαρό ποιητή των «Τραγουδιών της Πατρίδας μου» και των «Ιάμβων και Αναπαίστων», τον τραγουδιστή του Ολυμπιακού Ύμνου ή τον εμβριθή μελετητή, που λίγους μήνες πριν είχε αρχίσει μια σειρά διαλέξεων στον Παρνασσό για την ιστορία της νεοελληνικής ποίησης.1 Δυστυχώς, μας είναι άγνωστα τα καθέκαστα που οδήγησαν τον τότε Υπουργό Παιδείας Ανδρέα Παναγιωτόπουλο να πάρει αυτήν την απόφαση.2 Σ' έναν τόπο ωστόσο που οι ποιητές, όταν είναι μόνον ποιητές, εκτιμώνται πολύ αργά ή καθόλου, λογικό είναι να συμπεράνουμε πως περισσότερο θα μέτρησαν η προβολή του στους Ολυμπιακούς αγώνες την προηγούμενη χρονιά και η γενικότερη συγγραφική και δημοσιογραφική του δράση. Άλλωστε ο διορισμός δεν έγινε δεκτός χωρίς επιφυλάξεις. Πώς είναι δυνατόν ένας ποιητής, ένας άνθρωπος που ασχολείται με τα «αλλότρια», ν' αποδώσει σε μια θέση που απαιτεί τετράγωνη λογική, πειθαρχία και οργανωτικό πνεύμα;3

    Το ασυμβίβαστο της ποιητικής ιδιότητας με τη δημοσιοϋπαλληλική, που θίχτηκε από την αρχή κι ερχόταν επανειλημμένα στο προσκήνιο σ' όλες τις κρίσιμες στιγμές, δεν το αρνήθηκε ούτε ο ίδιος ο Παλαμάς. Η θέση αυτή, που τη δέχτηκε και τη διατήρησε για τριάντα χρόνια αποκλειστικά για λόγους βιοπορισμού,4 του δημιουργούσε εσωτερικό διχασμό ενώ παράλληλα τον 

    ———————

    1. Οι διαλέξεις άρχισαν στις 23 Ιανουαρίου 1897 και συνεχίστηκαν ως το Δεκέμβριο του ίδιου χρόνου. Έγιναν συνολικά τέσσερις διαλέξεις.

    2. Βλ. ΦΕΚ, αρ. 248, 16.10.1897, σ. 637.

    3. Η ύπαρξη επιφυλάξεων μαρτυρείται από τον Παύλο Νιρβάνα στο τέλος πια της υπαλληλικής σταδιοδρομίας του Παλαμά, βλ. Π. Νιρβάνα, «Από την Ζωήν. Τα Αλλότρια», Εστία, 6.3.1928. 

    4. Είναι σημαντική η ευχαριστήρια επιστολή του Παλαμά προς τη Σύγκλητο με