Συγγραφέας:Διεθνές Συμπόσιο
 
Τίτλος:Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία»
 
Υπότιτλος:Ιστορική διάσταση και προοπτικές
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:19
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1989
 
Σελίδες:657
 
Αριθμός τόμων:2 τόμοι
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Τριτοβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ευρώπη
 
Χρονική κάλυψη:13ος-20ός αι.
 
Περίληψη:Στους δύο τόμους του βιβλίου αυτού περιέχονται τα Πρακτικά του 2ου Διεθνούς Συμποσίου που διοργάνωσε το ΙΑΕΝ σε συνεργασία με την Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού, με θέμα Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία.Ιστορική διάσταση και προοπτικές. Το Συμπόσιο έγινε στην Αθήνα από τις 21 έως τις 26 Σεπτεμβρίου 1987 και συνέπεσε με τον εορτασμό των 150 χρόνων του Πανεπιστημίου Αθηνών.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 22.49 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 533-552 από: 662
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/533.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΔΩΡΕΑΝ ΠΑΙΔΕΙΑ Ή Η "ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ" ΤΟΥ ΜΕΣΟΣΤΡΩΜΑΤΟΣ

ΒΑΣΙΛΗΣ ΚΡΕΜΜΥΔΑΣ

Στον τίτλο κιόλας της ανακοίνωσής μου διαφαίνεται ένας κεντρικός άξονας των προθέσεών της: τα ευνοϊκά για τους εκπαιδευόμενους μέτρα σχετίζονται με την εκάστοτε κατάσταση του Μεσοστρώματος1 και το ευνοούν. Αυτόν το γενικό αφορισμό θα προσπαθήσω να αιτιολογήσω στη συνέχεια με μερικές σκέψεις στηριγμένες και σε εμπειρικό υλικό. Επειδή με ενδιαφέρει αυτή ακριβώς η σχέση ―Δωρεάν Παιδεία-Μεσόστρωμα― είμαι αναγκασμένος να μην περιοριστώ στην πανεπιστημιακή εκπαίδευση, όπως θα προτιμούσα. Απ' αυτήν την ανάγκη όμως, στην παραπάνω σχέση παρεμβάλλεται, ρυθμιστικά μάλιστα, ο χρόνος. Οπότε, ιδού η ιστορική διάσταση του πράγματος.

Στην ιστορική περιπλάνησή μου2 θα προσπαθήσω να περιοριστώ στη "Δωρεάν Παιδεία", παρόλο που το ζήτημα εμπλέκεται με πολλά άλλα, εξαιρετικά ενδιαφέροντα και σημαντικά, και μερικές παρεκκλίσεις μοιάζουν αναπόφευκτες. Να δούμε λοιπόν με συντομία τα πραγματολογικά στοιχεία. Η δωρεάν παροχή εκπαίδευσης σε όλες τις βαθμίδες της εκπαιδευτικής κλίμακας ολοκληρώθηκε το 1964 (Ν.Δ. 4379),3 κάτι που κατοχυρώθηκε ως δικαίωμα

———————

1. Ο όρος είναι αδόκιμος. Τον χρησιμοποιώ όμως ως περιγραφικότερο από άλλους αντίστοιχους. Ο επιστημονικά ορθότερος Μικροαστοί δεν αποδίδει ακριβώς ό,τι εννοούμε με τον όρο Μεσόστρωμα και, προπάντων, δεν έχει το εύρος, την ευλυγισία και την προσαρμοστικότητά του.

2. Ευχαριστώ θερμά τον Αλέξη Δημαρά που συγκέντρωσε για λογαριασμό μου ενδιαφέρον ιστορικό υλικό.

3. Είναι απαραίτητη εδώ μια διευκρίνιση για το περιεχόμενο της έννοιας -και του πράγματος- "Δωρεάν Παιδεία": εννοούμε την απαλλαγή από την υποχρέωση καταβολής οιουδήποτε τέλους που έδινε το δικαίωμα στο νέο να φοιτά, να εξετάζεται και να λαμβάνει το αποδεικτικό της επιτυχούς φοίτησής του· δεν ανήκουν στο περιεχόμενό της οι κάθε είδους παροχές από την Πολιτεία, όπως υποτροφίες, δωρεάν σχολικά βιβλία, συσσίτιο, φτηνή

34

Σελ. 533
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/534.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

των πολιτών και υποχρέωση του κράτους με το Σύνταγμα του 1975·4 η προηγούμενη συνταγματική κατοχύρωση Δωρεάν Παιδείας είχε γίνει με το Σύνταγμα του 1911 και αφορούσε την πρωτοβάθμια εκπαίδευση.

Δε θα ήταν τολμηρό, ούτε αυθαίρετο νομίζω, να επιχειρήσω μια πρώτη παρατήρηση: η κατάργηση διδάκτρων, τελών κλπ. ή η καθιέρωση "Δωρεάν Παιδείας" σε κάποια από τις βαθμίδες της εκπαίδευσης ή σε όλες ήταν πολιτικές αποφάσεις που συνέπεσαν με την ανάδειξη στην κυβέρνηση της χώρας φιλελεύθερων κομμάτων (στο σχήμα: συντηρητικό-φιελεύθερο) και την εφαρμογή εκσυγχρονιστικής πολιτικής· συνέπεσαν με το τέλος μιας φάσης οικονομικών κατακτήσεων της αστικής τάξης και διεύρυνσης, ή με την ανάγκη για διεύρυνση, της κοινωνικής βάσης της· συνέπεσαν, τέλος, με την έναρξη εφαρμογής κάποιου αναπτυξιακού προγράμματος, με μια πολιτική, δηλαδή, που επιδίωκε να προωθήσει το επίπεδο ανάπτυξης της κοινωνίας.

Αυτή είναι μια πρώτη παρατήρηση, επαναλαμβάνω, που αφορά συνολικά ζητήματα οργάνωσης της κοινωνίας και της Πολιτείας· γι' αυτά να μου επιτραπεί να μιλήσω σε λίγο, αφού προηγουμένως δούμε, σχηματικά, μερικές φάσεις ανάδειξης και εξέλιξης αυτού που ονόμασα Μεσόστρωμα. Για το σκοπό αυτό, ιδού μια δεύτερη παρατήρηση· μια σύμπτωση πάλι: η λήψη σημαντικών μέτρων προς την κατεύθυνση της "Δωρεάν Παιδείας" συνδυάστηκε με την καθιέρωση ή την επέκταση του χρόνου υποχρεωτικής εκπαίδευσης.5

Ο συνδυασμός αυτός συνιστά σαφέστατη πολιτική επιλογή που απέβλεπε: ως προς τα χαμηλότερα μορφωτικά επίπεδα, στην παροχή των στοιχειωδών γνωστικών εφοδίων στα παιδιά των αγροτικών περιοχών, ώστε να είναι σε θέση να συμβάλουν στην οικονομική ανάπτυξη κυρίως έξω από την αγροτική παραγωγή· ως προς τα ανώτερα και ανώτατα μορφωτικά επίπεδα, η "Δωρεάν

———————

κατοικία, εκδρομές κλπ. Για να κατατοπιστούμε με ένα παράδειγμα: κατά τη δεκαετία του 1950 το ποσό που έπρεπε να πληρώσει ένας φοιτητής του Πανεπιστημίου για την εγγραφή του, για τις τμηματικές και πτυχιακές εξετάσεις και για να λάβει το πτυχίο του ισοδυναμούσε, χονδρικά, με τις ετήσιες απόλαυες ενός μέσου δημοσίου υπαλλήλου. Πρέπει μάλιστα να θεωρείται βέβαιο, με βάση τα διαθέσιμα αριθμητικά στοιχεία, πως παλαιότερα τα απαιτούμενα έξοδα αυτού του είδους ήταν βαρύτερα (βλ. σχετικά Α. Δημαράς, Νεοελληνική Εκπαίδευση· η μεταρρύθμιση που δεν έγινε, τ. Α', Αθήνα 1973, σ. 290 κ.α.).

4. Παρεμπιπτόντως: η δωρεάν διανομή σχολικών βιβλίων καθιερώθηκε το 1965 (κυβέρνηση Γ. Παπανδρέου), ενώ η δωρεάν διανομή πανεπιστημιακών συγγραμμάτων στους φοιτητές ήταν από τις πρώτες πράξεις του καθεστώτος της στρατιωτικής δικτατορίας της 21-4-1967 (Α.Ν. 96/1967).

5. Στο Ν.Δ. 4.379/1964 (άρθρο 4) λέγεται πως η εννεάχρονη υποχρεωτική εκπαίδευση θα εφαρμοζόταν σταδιακά, καθώς θα εξασφαλίζονταν "αι διά την πραγματοποίησίν της αναγκαίαι προϋποθέσεις (διδακτήρια, σχολικός εξοπλισμός, διδακτικόν προσωπικόν, ευχέρεια μεταφοράς των μαθητών)".

Σελ. 534
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/535.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Παιδεία" απέβλεπε στην παροχή της δυνατότητας για αλλαγή οικονομικής και κοινωνικής θέσης σε ευρύτατα, ακόμη και το 1964, κοινωνικά, κυρίως αγροτικά, στρώματα.6

Νομίζω πως τα πράγματα είναι αρκετά σαφή: το κράτος, μέσω της αύξησης του χρόνου υποχρεωτικής εκπαίδευσης, αλλά κυρίως μέσω της πλήρους καθιέρωσης της "Δωρεάν Παιδείας", αναλαμβάνει την ευθύνη -και εκδηλώνει την επιθυμία- να επιταχύνει την κοινωνική κινητικότητα και να οργανώσει τους μηχανισμούς ελέγχου της.7 Αυτό οφείλεται βέβαια στην αλλαγή του ρόλου που καλείται να παίξει το κράτος στην οργάνωση της κοινωνίας με τη συνεχώς διογκούμενη και διευρυνόμενη παρέμβασή του· οφείλεται όμως και σε συγκεκριμένες ταξικές και επέκεινα πολιτικές ανάγκες, τις οποίες οφείλουμε να εξετάσουμε.

Για να φτάσουμε σ' αυτήν την εξέταση όμως είμαστε υποχρεωμένοι να δούμε τι ακριβώς είναι αυτή η κοινωνική κινητικότητα, να δούμε δηλαδή προς τα πού κατευθύνει την οργάνωση της κοινωνίας η καθιέρωση της "Δωρεάν Παιδείας". Είναι γνωστό πως η απαλλαγή του εκπαιδευόμενου από έξοδα εκπαίδευσης προβάλλεται πάντοτε ως φιλολαϊκό μέτρο, ως μέτρο που διευκολύνει τη μόρφωση, την εκπαίδευση των "παιδιών του λαού"· κατά τη γνώμη μου σωστά προβάλλεται ως τέτοιο. Μόνο που σε μια επιστημονική επεξεργασία είναι απαραίτητο να ξέρουμε ποια είναι αυτά τα "παιδιά του λαού", προς τα οποία απευθύνεται η "Δωρεάν Παιδεία", ποιος είναι τελικά αυτός ο "λαός".

Δεν πρέπει να περιμένουμε εδώ μια πλήρη κοινωνιολογική ανάλυση·

———————

6. Στην εισηγητική έκθεση που συνόδευσε το Σχέδιο Νόμου του κατόπιν Ν.Δ. 4 379/1964 αναφέρονται δύο βασικοί λόγοι της καθιέρωσης της "Δωρεάν Παιδείας" σε όλες τις βαθμίδες της εκπαιδευτικής κλίμακας: «ότι θεμέλιον της αληθούς Δημοκρατίας είναι η ισότης όλων αδιακρίτως των πολιτών εις την κτήσιν των αγαθών της παιδείας" και ότι "είναι άλλωστε και ζημία του Κράτους να μένη ελλείψει μορφώσεως ανεκμετάλλευτον και αδρανές το πολυτιμότερον κεφάλαιόν του, ο "άνθρωπος"» (βλ. Βασίλειον της Ελλάδος, Υπουργείον Εθνικής Παιδείας και Θρησκευμάτων, Περί οργανώσεως και διοικήσεως της Γενικής Εκπαιδεύσεως..., Αθήνα 1964, σ. 17).

7. Η ανάλυση των ιδεολογικών ανακατατάξεων μέσω των εκπαιδευτικών μηχανισμών που διαμορφώνονται μετά την καθιέρωση της "Δωρεάν Παιδείας" και την επέκταση του χρόνου υποχρεωτικής φοίτησης εμμέσως μόνον απασχολούν αυτή την ανακοίνωση. Οφείλω όμως να επισημάνω πως στη μονογραφία της Δ. Μακρυνιώτη, Η παιδική ηλικία στα αναγνωστικά βιβλία 1834-1919, Αθήνα 1986, μια συμβολή στη διεύρυνση του ερευνητικού πεδίου που γόνιμα έχει ήδη καλλιεργηθεί με το έργο του Κ. Τσουκαλά, βρίσκουμε ενδιαφέρουσες παρατηρήσεις που αφορούν τα σχετικά ζητήματα σε παλαιότερους χρόνους· σε μια απ' αυτές λέγεται (σ. 40) πως με την καθιέρωση της υποχρεωτικής φοίτησης το σχολείο "γίνεται σημαντικός φορέας κοινωνικοποίησης της νέας γενιάς σε βάρος της οικογενείας αφαιρώντας τις δικαιοδοσίες που σχετίζονται με την ηθική διαπαιδαγώγηση των νεότερων μελών της και με την προετοιμασία για την επαγγελματική τους απασχόληση".

Σελ. 535
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/536.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

απλώς να καταλάβουμε ποιος «λαός» ωφελείται από τη «Δωρεάν Παιδεία». Δύο κατηγορίες «λαού» ωφελούνται, κατά τη γνώμη μου. Πρώτα-πρώτα, ο οικονομικά ασθενής μικροαστός: αν το παιδί του κάνει πανεπιστημιακές σπουδές δεν θα υποστεί ανεπανόρθωτη οικονομική ζημία και δε θα «υποχωρήσει» η κοινωνική θέση του, ενώ το ίδιο το παιδί το ελάχιστο που θα επιτύχει θα είναι να ανανεώσει και να εξασφαλίσει το δικαίωμα σε αυτή την κοινωνική θέση· κατόπιν, είναι ο αγρότης: εκείνου το παιδί ωθείται σε κοινωνική προαγωγή, από αγροτόπαιδο μικροαστός, κατά κανόνα.

Το σχήμα που παρουσίασα είναι χονδροειδές. Πιστεύω όμως πως δεν παραμορφώνει την πραγματικότητα· και γι' αυτό, αλλά κυρίως επειδή ενδιαφέρει η συνολική εικόνα, δε θα προχωρήσω σε ανάλυση. Κοινωνιολογικές και ιστορικές μελέτες που δημοσιεύτηκαν τα τελευταία χρόνια έχουν αποδείξει ότι ανάμεσα στους εκπαιδευτικούς μηχανισμούς και στην κοινωνική κινητικότητα υπάρχει —και στην ιστορική διαδρομή της— στην Ελλάδα ευθεία σχέση· ευθεία σχέση υπάρχει επίσης ανάμεσα στους ίδιους μηχανισμούς και στο κράτος ως οργανωτή τους.

Νομίζω πως μπορώ τώρα να διατυπώσω μια πρώτη υπόθεση, απομονώνοντας, στο πλαίσιο των εκπαιδευτικών μηχανισμών, το μηχανισμό που λέγεται «Δωρεάν Παιδεία»: η «Δωρεάν Παιδεία» απέβλεψε στην αναπαραγωγή των μεσαίων κοινωνικών στρωμάτων και στη μετακίνηση αγροτικών πληθυσμών στην κοινωνική κατάσταση των μικροαστών. Η διεύρυνση του Μεσοστρώματος και η ενδυνάμωση, καθώς και ο εκσυγχρονισμός, της μόρφωσης και, ακόμη περισσότερο, της επιστημονικής κατάρτισής του, εξυπηρετούσαν τις διαμορφούμενες οικονομικές προοπτικές της κοινωνίας προς τη κατεύθυνση του τριτογενούς τομέα της οικονομίας και τη στελέχωση των υπηρεσιών του κράτους, που είχε ανάγκη από διεύρυνση των αρμοδιοτήτων του και από εκσυγχρονισμό.

Με τον τρόπο αυτό διαμορφωνόταν ένας διαφορετικός κοινωνικός χάρτης, όπου το τεράστιο σε όγκο και αισθητά βελτιωμένο ως προς τα μορφωτικά εφόδια Μεσόστρωμα καλούνταν να παρεμβληθεί σε παλαιότερα κοινωνικά σχήματα και να διευκολύνει την οργάνωση νέων μηχανισμών λειτουργίας του όλου κοινωνικού σώματος, καθώς και τις πολιτικές λύσεις σε ενδεχόμενες κοινωνικές κρίσεις.

Η ταχύρρυθμη κοινωνική μετάταξη, επιβαλλόμενη με κρατικούς μηχανισμούς και πολιτικές αποφάσεις, δημιουργεί βραχυπρόθεσμα ταξικές και 

———————

8. Ο Κ. Τσουκαλάς, Κράτος, κοινωνία, εργασία ατή μεταπολεμική Ελλάδα, Αθήνα 1986, λέει σχετικά (σ. 120): «ήδη από την αρχή της ανεξάρτητης ύπαρξης του ελληνικού κράτους η εκπαίδευση υπήρξε ο βασικότερος μηχανισμός μεθόδευσης της κοινωνικής ανέλιξης».

Σελ. 536
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/537.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ιδεολογικές ασάφειες, συχνά επικίνδυνες για την ομαλή λειτουργία του αστικού κοινοβουλευτισμού. Το είπαμε κιόλας: η «Δωρεάν Παιδεία» σε όλες τις βαθμίδες της εκπαίδευσης συνέπεσε με την αρχόμενη διεύρυνση του Μεσοστρώματος και με την πολιτική εξάπλωση της παρουσίας του κράτους σε όλους τους τομείς του κοινωνικού βίου και εκσυγχρονισμού των λειτουργιών του, ώστε αυτή η παρουσία να γίνει αποτελεσματική.

Ισχυρίζομαι λοιπόν ότι η «Δωρεάν Παιδεία» παρεμβλήθηκε στην ιδεολογική ασάφεια, που έλεγα προηγουμένως, για να κατευθύνει τους νεοφερμένους στο Μεσόστρωμα προς μια συνειδητοποίηση, έστω και πρόσκαιρα χαλαρή, του συγκεκριμένου μικροαστικού ρόλου τους και να τους μετατρέψει σε μοχλούς διεκπεραίωσης της ευρύτατης κρατικής παρέμβασης· συγχρόνως, η «Δωρεάν Παιδεία» παρείχε τη δυνατότητα και στο παλαιό και στο νέο Μεσόστρωμα να εκπαιδευθούν σε πανεπιστημιακό επίπεδο και να συμβάλουν στον εκσυγχρονισμό της κοινωνίας και του κράτους, μέσα από μια διαφορετική ιδεολογική και πολιτική σύλληψη και πρακτική.

Δεν είναι εδώ η θέση για μια ανάλυση του κοινωνικού και πολιτικού ρόλου του Μεσοστρώματος κατά τα τελευταία 25-30 χρόνια, ούτε είμαι ο αρμοδιότερος για κάτι τέτοιο. Αν όμως κοιτάξουμε καλά και διακρίνουμε τα κοινωνικά στρώματα προς τα οποία απευθύνεται η «Δωρεάν Παιδεία», κάτι που δεν είναι ιδιαίτερα δύσκολο, θα αντιληφθούμε πως ο ρόλος της είναι βαθύτατα εκσυγχρονιστικός στο κοινωνικό και πολιτικό επίπεδο και πως διευκολύνει τη διάλυση παραδοσιακών κοινωνικών σχημάτων και αντιλήψεων.

Εύκολο είναι επίσης να περιγράψουμε τη μορφή της κοινωνικής μετάταξης μέσω της «Δωρεάν Παιδείας», για την οποία έχει γίνει λόγος: κατά κανόνα, το οικονομικά ανασφαλές και κοινωνικά ταπεινό αγροτόπαιδο —ή και γενικότερα παιδί της υπαίθρου— κατευθύνθηκε προς τις σπουδές που οδηγούσαν σε υπαλληλική θέση (καθηγητικές πανεπιστημιακές σχολές, Παιδαγωγικές Ακαδημίες, Πάντειος) κυρίως κρατική. Αργότερα, όταν στη «Δωρεάν Παιδεία» προστέθηκαν και άλλες διευκολύνσεις και η κοινωνία άρχισε να εξανθρωπίζεται και να απαλλάσσεται από ορισμένα παραδοσιακά δεσμά, στις σπουδές αυτές και στις αντίστοιχες θέσεις εργασίας κατευθύνεται, σε υψηλό ποσοστό, ο γυναικείος πληθυσμός. Απλοϊκά και σχηματικά: τα λίγα τελευταία χρόνια, ο εγγονός του αγρότη και γιος δασκάλου ή δημόσιου υπαλλήλου της επαρχίας πάει να γίνει γιατρός, πυρηνικός φυσικός ή πληροφορικός· δασκάλα, καθηγήτρια ή υπάλληλος υπουργείου γίνεται η εγγονή του αγρότη και κόρη του δασκάλου και της οικοκυράς.9

———————

9. Αποφεύγω να μιλήσω για τους λόγους που κάνουν τους γόνους οικονομικά ασθενών και κοινωνικά ταπεινών οικογενειών να κατευθύνονται προς τις στρατιωτικές σχολές, γιατί η διαδικασία αυτή υπακούει σε διαφορετική προβληματική και η εκπαίδευση σ' αυτόν τον

Σελ. 537
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/538.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Ιδού για τι είδους διεύρυνση ομιλώ και τι εννοώ όταν λέγω "η εκπαίδευση του Μεσοστρώματος". Στη δική μου αντίληψη η "Δωρεάν Παιδεία", με το περιεχόμενο που προσδιόρισα στην αρχή, ήταν ένα μέτρο εκδημοκρατισμού και εκσυγχρονισμού των κοινωνικών σχέσεων στο επίπεδο της εκπαίδευσης. Ανακύπτει όμως ένα ζήτημα: θα μπορούσαμε να σκεφτούμε πως έχουμε να κάνουμε με ένα γενικότερο εκδημοκρατισμό και εκσυγχρονισμό της κοινωνίας και πως κάτι τέτοιο, αν συμβαίνει, απολήγει στην πολιτική πρακτική; Στην ερώτηση αυτή έχω ήδη απαντήσει καταφατικά· έχω όμως υπαινιχθεί μόνον και αφήσει μετέωρο το ζήτημα της συμβολής του έτσι εκπαιδευόμενου Μεσοστρώματος στη διαμόρφωση μιας διαφορετικής ιδεολογικής και πολιτικής σύλληψης και πρακτικής.

Να μου επιτραπεί να τελειώσω την ανακοίνωσή μου επισημαίνοντας αυτό το ζήτημα. Μόνον υπόθεση μπορώ να διατυπώσω· δεν αισθάνομαι ότι μπορώ να ισχυριστώ κάτι, δεν αποκλείεται μάλιστα τα μεθοδολογικά εφόδια ενός ιστορικού να μην είναι κατάλληλα για επεξεργασίες σ' αυτή την περιοχή ανάλυσης. Σκέφτομαι λοιπόν, μήπως αυτό που ονόμασα "εκπαίδευση του Μεσοστρώματος" μέσω της "Δωρεάν Παιδείας" έχει να κάνει, έστω και από μακριά, με την εδραίωση του κοινοβουλευτικού πολιτεύματος, με τον κατά το δυνατόν αποκλεισμό δηλαδή εξωκοινοβουλευτικών λύσεων σε στιγμές οξείας κοινωνικής κρίσης. Η ερώτησή μου λοιπόν είναι: σε ποιο βαθμό το κατάλληλα, ας πούμε, εκπαιδευόμενο και πάντως ευρύ και ισχυρό Μεσόστρωμα συνιστά στήριγμα της πλήρους λειτουργίας του Κοινοβουλευτισμού;10

Την ερώτηση αυτή αναγκαστικά ακολουθούν άλλες, οι τελευταίες: ο Κοινοβουλευτισμός είναι ο μόνος δρόμος που διαθέτει το Μεσόστρωμα προς την άσκηση της πολιτικής εξουσίας; και, αναπαραγόμενο μέσω της άσκησης της πολιτικής εξουσίας, το Μεσόστρωμα έχει ανάγκη να προσδώσει διαφορετικό περιεχόμενο και διαφορετική έκταση στη "Δωρεάν Παιδεία";

———————

τομέα σπουδών ήταν πάντοτε δωρεάν.

10. Δεν είναι ασφαλώς τυχαίο ότι σκέψεις και προσπάθειες για ανύψωση του μορφωτικού επιπέδου του "λαού" μέσω της "Δωρεάν Παιδείας" απασχολούσαν την πολιτική κάθε φορά που οι προϋποθέσεις εδραίωσης του Κοινοβουλευτισμού εμφανίζονταν ευνοϊκές· είναι, απ' αυτή την άποψη, αξιοσημείωτο ότι ακόμη και το 1864, μετά την εκθρόνιση του Όθωνα, στη συζήτηση στη Βουλή για το Σύνταγμα, τέθηκε ζήτημα "Δωρεάν Παιδείας" και προκάλεσε ζωηρές αντιπαραθέσεις. Είναι μάλιστα χαρακτηριστική μια αποστροφή από την αγόρευση του βουλευτή Ηρ. Πετιμεζά: "Εκάστοτε φωνάζετε από του βήματος τούτου, ότι ο λαός ζητεί τας ελευθερίας, ότι ο λαός έκαμε την επανάστασιν, εξεδίωξε τον Όθωνα, και θέλετε αυτός ο λαός να μη εννοεί τι πράττει; Μορφώσατέ τον, δώσατέ του την ανατροφήν εκείνην, την οποίαν σεις επιδιώκετε, διατρέχοντες όλας τας Ακαδημίας και τα Πανεπιστήμια του κόσμου. Αλλά θα μοι είπη τις, θέλεις αμέσως να καταστήσωμεν τον λαόν πανεπιστήμονα και ικανόν να ενεργή όπως ημείς οι άλλοι; Όχι δεν ζητώ τούτο, αλλά δικαιοσύνην επ' αυτού του αντικειμένου" (Α. Δημαράς, ό.π., σ. 198).

Σελ. 538
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/539.gif&w=600&h=915 19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Λογοτεχνία, Πολιτική και Ιδεολογία

Παρασκευή 25 Σεπτεμβρίου 1987

Πρωινή συνεδρία

Πρόεδρος: ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΟΣ ΣΚΛΑΒΕΝΙΤΗΣ

Σελ. 539
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/540.gif&w=600&h=915 19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 540
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/541.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΕΣ ΕΡΙΔΕΣ: Η ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ ΤΟΥ Δ. ΒΕΡΝΑΡΔΑΚΗ ΚΑΙ ΤΟΥ Κ. ΚΟΝΤΟΥ

ΠΑΝΤΕΛΗΣ ΑΡΓΥΡΗΣ

Με δεδομένο τον τίτλο του Συνεδρίου αυτού δεν θα είχε νόημα η εξαντλητική ιστοριογραφική εξακρίβωση των λεπτομερειών της πανεπιστημιακής έριδας του 1867-1868 που έμεινε στην Ιστορία γνωστή σαν "Βερναρδακικά" από το όνομα του Δ.Ν. Βερναρδάκη (1833-1907), καθηγητή τότε της Γενικής Ιστορίας και Φιλολογίας στο Εθνικό Πανεπιστήμιο.

Η ανίχνευση των ιδεολογικών και πολιτικών λόγων οι οποίοι περιβάλλουν την έριδα αυτή και την συνδέουν με τις κατευθύνσεις της πανεπιστημιακής διδασκαλίας στους τομείς της Ιστορίας και Φιλολογίας, είναι το ζητούμενο της παρούσας έρευνας.

Η φοιτητική αναταραχή του 1840, την οποία προκάλεσε η κίνηση της "Φιλορθοδόξου Εταιρίας", η απήχηση των Φεβρουαριανών γεγονότων της Γαλλίας (1848), τα "Μανουσιακά" του ίδιου χρόνου, "τα Αιγινήτεια" (1855), η υπόθεση Αλ. Ρ. Ραγκαβή (1857), τα "Σκιαδικά" (1859), η βίαιη διαμάχη Ν. Σαριπόλου-φοιτητών (1862), καθώς και τα "Βερναρδακικά", δεν περιορίζονται στα όρια της πανεπιστημιακής κοινότητας.1 Απασχόλησαν έντονα τη νεοσύστατη ελληνική κοινωνία, κυρίως στα μέσα του 19ου αι., ακριβώς επειδή οι διαμάχες οι όποιες ταλαιπώρησαν ή ζωογόνησαν το Πανεπιστήμιο, "προέρχονται το μεν εκ φρονημάτων επιστημονικών εναντίων το δε εκ πολιτικών κομμάτων".2

———————

1. Βλ. Τα κατά την εορτήν της Πεντηκονταετηρίδας του εθνικού Πανεπιστημίου εκδιδόμενα, Γεωργίου Καραμήτσα Πρυτανείας τω 1886-1887, Αθήνα 1887. Επίσης Ιωάννης Πανταζίδης, Χρονικόν της πρώτης πεντηκονταετίας τον ελληνικού Πανεπιστημίου, Αθήνα 1889· Δ. Α. Δ.[ημητριάδης], "Φοιτητικαί Ταραχαί", Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια (Πυρσού), τ. 24, 1934, σ. 102.

2. Τα κατά την εορτήν της πεντηκονταετηρίδος..., σ. 54-55: "...εφάνησαν σημεία τινά

Σελ. 541
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/542.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Οι πανεπιστημιακές αναταραχές που ενδεικτικά αναφέραμε, έχουν δύο κοινά χαρακτηριστικά: τη φοιτητική συμμετοχή και τις περισσότερο ή λιγότερο ορατές ιδεολογικο-πολιτικές διαστάσεις. Χρήσιμη είναι, εδώ, η μνεία μερικών μη πανεπιστημιακών ερίδων· διαδραματίζονται πριν και κατά την διάρκεια των πανεπιστημιακών, καταγράφονται ως φιλολογικές και εμφανίζονται υπό την μορφή ζεύγους "εριζόντων" λογίων. Έτσι κατά καιρούς "ήρισαν":

"Ευγένιος Βούλγαρις κατά Μπαλάνου

Πάλαι μεν Κοδρικάς κατά Κοραή και τανάπαλιν

Ι. Ρίζος Νερουλός κατά Κοραή

Νεόφυτος Δούκας κατά Κοραή

Ν. Δάρβαρις κατά Κοραή

Γερμανός ή Κ. Οικονόμος κατά Θ. Φαρμακίδου και τανάπαλιν

Α. Κοραής κατά Ανθίμου Πατριάρχου

Θ. Φαρμακίδης κατά Οικονόμου

Θ. Φαρμακίδης κατά Γ. Κωζάκη Τυπάλδου

Θ. Φαρμακίδης κατά Μισαήλ Αποστολίδου

Π. Ρύσιος κατά Γ. Χρυσοβέργη και τανάπαλιν

Αλ. Ραγκαβής κατά Σιμωνίδου

Ν.Ι. Σαρίπολος κατά Κ.Ν. Κωστή

Στέφανος Κουμανούδης κατά Σιμωνίδου

Στέφανος Κουμανούδης κατά Σκαρλάτου Βυζαντίου και τανάπαλιν

Στέφανος Κουμανούδης κατά Κλεάνθους και τανάπαλιν

Εμ. Ροΐδης κατά Α. Βλάχου και τανάπαλιν

Δημήτριος Βερναρδάκης κατά Κόντου και τανάπαλιν

Ευθυβούλης κατά Φαρμακίδου, κτ.λ. κ.τλ."3

Υπό το πρίσμα των τωρινών ιδεολογικών κριτηρίων, οι διαμάχες Κοδρικά-Κοραή, Ρίζου Νερουλού-Κοραή, Νεοφ. Δούκα-Κοραή, τοποθετούνται μέσα σε πιο σαφή ιδεολογικά πλαίσια, ενώ μεγάλο μέρος των ερίδων των μέσων του 19ου αι. και αργότερα, χαρακτηρίζονται απλά ως φιλολογικές, αποβάλλοντας, έτσι, οποιαδήποτε ιδεολογική διάσταση.

Οι πρώτες βρίσκονται στην εξέλιξη του ελληνικού διαφωτισμού, οι δεύτερες στη φάση της ύφεσής του. Ειδικότερα, οι φιλολογικές διενέξεις οι οποίες χρωματίζουν τη λογιοσύνη του περασμένου αιώνα, αναπαράγουν τα ιδεολογήματα και τους προσανατολισμούς του αρτισύστατου κράτους: ελληνική γλώσσα

———————

αντιδράσεως κατά της Κυβερνήσεως, διότι πολλοί των καθηγητών μετείχαν των πολιτικών το μεν ως αποτελούντες ουσιώδες μέρος της ολιγαρίθμου τότε τάξεως των λογίων, το δε ως υποστηρίζοντες την ισχυράν δημοσιογραφίαν".

3. Μέρος των ερίδων αναγράφονται σε κατάλογο του Στέφ. Κουμανούδη, καταχωρημένο σήμερα στο φακ. 29 του Αρχείου Κουμανούδη (Τμήμα Χειρογράφων της Εθνικής Βιβλιοθήκης). Βλ. Γεώργιος Ανδρ. Χριστοδούλου, Κωνσταντίνος Κόντος (1834-1905), Αθήνα 1979, σ. 43 (σημ. 22), σ. 71-72 (σημ. 105).

Σελ. 542
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/543.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

και ελληνική ιστορία, ιστορισμός και γλωσσικός εξαρχαϊσμός, χρεώνονται την ιστορική νομιμοποίηση του έθνους και της κρατικής του υπόστασης. Έτσι, η συντηρητική καλλιέργεια των "μόνιμων" συστατικών του έθνους θα υποκαταστήσει τη "θεωρία της προόδου" και η πνευματική ζωή, οι αντιθέσεις και οι συγκρούσεις, εξαντλούνται μέσα στα άθικτα όρια της εθνικής ύλης, η οποία ούτε αμφισβητείται ούτε εξελίσσεται, αλλά βαθμιαία ανακαλύπτεται και αποκαθίσταται.

Παράγωγα της ιδεολογίας αυτής, οι περισσότερες από τις φιλολογικές έριδες, θα λειτουργήσουν ως στοιχεία συντηρητικά του κυρίαρχου φορμαλισμού. Ελάχιστες από αυτές θα υπερβούν το στενά φιλολογικό ή προσωπικό επίπεδο αποκτώντας κάποιες ουσιώδεις ιδεολογικές διαστάσεις. Στις τελευταίες ανήκει και η περίπτωση του Δ. Ν. Βερναρδάκη.

Η επισκόπηση της έριδας του 1867-1868 καλύπτει τέσσερις στόχους: α) την αποδέσμευση των ιδεολογικών στοιχείων της φιλολογικής διαμάχης στην οποία αναμιγνύονται τα ονόματα του Θεαγένους Λιβαδά-Διονυσίου Θερειανού, συντακτών της τεργεσταίας Κλειούς και των καθηγητών Δ. Βερναρδάκη, Κ. Κόντου και Α. Γενναδίου· β) τη συσχέτισή της με τις πολιτικές απόψεις της πανεπιστημιακής λογιοσύνης· γ) την ανίχνευση των σχέσεων της πολιτικής εξουσίας με το Πανεπιστήμιο· ο) τη συνάρτηση της συμμετοχής των φοιτητών στην έριδα με την ανάμιξή τους στις εκδηλώσεις εναντίον του "Υπουργείου" Βούλγαρη.

Αν και μέχρι την αποχώρηση του Βερναρδάκη από το Πανεπιστήμιο (Αύγουστος 1869)4 δεν έχουμε ολοκληρωμένα εκπεφρασμένες τις ιδεολογικοπολιτικές του απόψεις, εν τούτοις, από επιστολές και δημοσιεύματα της περιόδου 1858-1869 (προλεγόμενα "Μαρίας Δοξαπατρή",5 Πρόλογος "Κυψελιδών",6 "Λόγος Εισιτήριος",7 "Ελληνική Γραμματική",8 Α' Τόμος 

———————

4. Ο Δ.Ν.Β. διορίζεται έκτακτος καθηγητής της Γενικής Ιστορίας και Φιλολογίας στις 11 Ιουν. 1861. Γίνεται τακτικός στις 27 Σεπτ. 1865. Υποβάλλει την παραίτησή του στις 27 Αυγ. 1869 (η ημερομηνία αναφέρεται σε επιστολή προς τον αδελφό του Αθανάσιο: "...Σήμερα έδωσα την παραίτησίν μου εις το Υπυργείον...", Εν Αθήναις 27 Αυγ. 1869). Βλ. Αρχείο Μάγδας και Λάμπρου Κωστακιώτη (τώρα Ε.Λ.Ι.Α.). Τυπικά η παραίτησή του γίνεται δεκτή την 28 Οκτ. 1869. Επαναδιορίζεται τακτικός καθηγητής την 1 Μαρτ. 1882. Παραιτείται οριστικά την 7 Οκτ. 1883. Βλ. Πίνακα Γ' στο Ι. Πανταζίδης, Χρονικόν της πρώτης πεντηκονταετίας του ελληνικού Πανεπιστημίου, ό.π.

5. "Ποίημα δραματικόν εις πράξεις πέντε", Μόναχο 1858. Σημαντικές απόψεις περιέχονται στα "προλεγόμενα του εθνικού ελληνικού δράματος και ιδίως του παρόντος".

6. Μέρος Α'. Τραγωδία εις πράξεις πέντε, Λειψία 1860.

7. Λόγος Εισιτήριος εις το μάθημα της Γενικής Ιστορίας, εκφωνηθείς τη 20 Ιανουαρίου 1862, Αθήνα 1862· βλ. Παντ. Αργύρης, "Ο αντιδυτικός Βερναρδάκης και ο εισιτήριος πανεπιστημιακός του Λόγος", Λεσβιακά, τ. ΙΑ', 1987 σ. 130-145.

8. Ελληνική Γραμματική εις χρήσιν των ελληνικών σχολείων, Αθήνα 1865.

Σελ. 543
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/544.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

"Γενικής Ιστορίας",9 "Μερόπη"10 κ.λπ. ), σε συνδυασμό με κείμενα που ακολούθησαν την παραίτησή του (Κριτική των "Ιστορικών Αναμνήσεων" του Ν. Δραγούμη, "Όθων και Καποδίστριας",11 "Αι εν τη Ελληνική Βουλή αγορεύσεις βουλευτών",12 "Ψευδαττικισμού έλεγχος",13 κ.ά. ), μπορούμε να συνοψίσουμε, αρχικά, τα συντηρητικά στοιχεία της ιδεολογίας του Λέσβιου σοφού, ιδίως όπως διαμορφώθηκε μετά την έξωση του Όθωνα: είναι αντιδυτικός, αντίπαλος του ευρωπαϊκού διαφωτισμού, συντηρητικός υπερασπιστής "της θρησκείας των βυζαντινών πατέρων" και εξαιρετικά καχύποπτος στην πρόωρη καθιέρωση των συνταγματικών θεσμών. Οπαδός του παλαιού οθωνικού καθεστώτος και κήρυξ της Μεγάλης Ιδέας, θεωρεί τον οριστικό ενταφιασμό της συντελεσμένο με την ανατροπή του Όθωνα. Συνάμα, υπερασπίζεται την ενότητα έθνους-κράτους, κράτους-κοινωνίας, γλώσσας και ελληνικής ιστορίας, από την ύλη της οποίας αποσπά γεγονότα και πρόσωπα στα οποία θα δώσει τους τίτλους των θεατρικών του έργων.14 Θιασώτης της τάξεως την οποία "διασαλεύουν αι ακόλαστοι κραυγαί της γαλλικής επαναστάσεως..." ο Βερναρδάκης θα ζήσει την μεταβατική συνταγματική αταξία, την αδιέξοδη εξέλιξη του Κρητικού ζητήματος (1866-1867), και την ατολμία των βραχύβιων Κυβερνήσεων Βούλγαρη, Ρούφου, Κυριακού, Βάλβη, Βούλγαρη, Κανάρη, Κουμουνδούρου, Ζαΐμη, Μωραϊτίνη κ.λπ.

Συγχρόνως θα παρακολουθήσει την αυθόρμητη ανάμιξη της νεολαίας στα δρώμενα της πολιτικής με τη σύσταση της Φοιτητικής Φάλαγγας, καθώς και την επέμβαση της μεταοθωνικής πολιτείας στα πράγματα του Πανεπιστημίου: απόλυση Φ. Ιωάννου και Μ. Ποτλή (1862), παραίτηση Μάρκου Ρενιέρη (1864) κ.λπ.

Ειδικότερα, το υπόβαθρο της ιδεολογίας του (αναθεωρημένο αργότερα), θα δοθεί με τον "εισιτήριο πανεπιστημιακό του Λόγο". Εκεί διαφαίνεται η τάση να συμβιβασθούν τα διεστώτα ρεύματα που διαπερνούν τα σώμα της ελληνικής κοινωνίας, κι' ακόμα ν' αφεθούν ελεύθερες οι δυνάμεις της Ιστορίας

———————

9. Γενική Ιστορία προς χρήσιν των γυμνασίων και προς ιδιαιτέραν μελέτην, τ. Α', Αθήνα 1867.

10. Μερόπη. Τραγωδία εις πράξεις πέντε, Αθήνα 1866.

11. Όθων και Καποδίστριας. Επιστολιμαία βιβλιοκρισία..., Αθήνα 1925 (δημοσιεύθηκε σε συνέχειες στην εφ. Ημέρα, 1875).

12. "...και η εξωτερική πολιτική της Ελλάδος...", Νέα Ημέρα, φ. 269-273, (Τεργέστη) 26/7.2.-23/6.3.1880. Υπογρ.: "είς Έλλην".

13. Ψευδαττικισμού έλεγχος, ήτοι Κ.Σ. Κόντου γλωσσικών παρατηρήσεων αναφερομένων εις την νέαν ελληνικήν γλώσσαν ανασκευή, Τεργέστη 1884.

14. Γενικότερο για την ιδεολογία του Δ.Π.Β., βλ. Παντ. Αργύρης, "Ο αντιδυτικός Βερναρδάκης", ό.π. και Δημ. Σπάθης, "Δημήτριος Βερναρδάκης, Κλασσικός ή ρομαντικός", Λεσβιακά, τ. ΙΑ', 1987, σ. 58-88.

Σελ. 544
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/545.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

να σφυρηλατήσουν το εθνικό μέλλον. Την ημέρα εκείνη (20 Ιανουαρίου 1862), ο Βερναρδάκης ξεπέρασε τα όρια του πανεπιστημιακού του ρόλου. Πολλοί θα μιλήσουν για "εθνικόν άνδρα" ο οποίος προγραμματίζει να επηρεάσει τους πολιτικούς και ιδεολογικούς προσανατολισμούς της χώρας του.

Πριν προχωρήσουμε, κρίνεται σκόπιμη, εδώ, η επισήμανση των λόγων οι οποίοι κράτησαν τον Οθωνικό Βερναρδάκη στο Πανεπιστήμιο και μάλιστα την πρώτη αμέσως μετά την έξωση του Όθωνα περίοδο, μη ξεχνώντας ότι ο διορισμός του οφείλεται στην εύνοια του Μιχαήλ Ποτλή, ανθρώπου του παλαιού καθεστώτος, υπουργού Παιδείας τον Ιούνιο του 1861.

Θα σταθούμε σε δύο. Ο πρώτος λόγος ανάγεται στον οπλισμό του νεαρού καθηγητή με τυπικά προσόντα που ελάχιστοι από τους τότε καθηγητές διέθεταν: αποφοίτησε από το Πανεπιστήμιο και μετεκπαιδεύτηκε στα πανεπιστήμια Μονάχου και Βερολίνου, την εποχή όπου λαμπροί γραμματοδιδάσκαλοι και ιστορικοί, όπως οι Στ. Κουμανούδης, Κ. Παπαρρηγόπουλος, Αν. Γεννάδιος και Κ. Κόντος (στους οποίους θα επανέλθουμε), ήσαν απτυχίωτοι. Τον δεύτερο λόγο καλύπτει η προστασία που του παρείχε το καλό όνομα του θείου του, ομογενούς και χορηγού του Πανεπιστημίου Δημητρίου Μπερναρδάκη,15 πληρεξουσίου του Πανεπιστημίου στην Α' Εθνοσυνέλευση, στον οποίο οφείλει τις σπουδές του στη Γερμανία.

Η επισκοπούμενη έριδα αρχίζει τον Δεκέμβριο του 1867, καλύπτει ολόκληρο το 1868 και αμβλύνεται στα 1869, χρονολογία στην οποία σημειώνεται η πτώση του "Υπουργείου" Βούλγαρη, όπως και η πρώτη παραίτηση του πανεπιστημιακού λογίου από την καθηγεσία. Η διαμάχη ακολουθεί τον επίλογο της φοιτητικής ταραχής η οποία συντηρείται από το 1862, με επίκεντρο τον καθηγητή της Νομικής Ν. Σαρίπολο. Όμως, οι φιλολογικές απαρχές της, ανατρέχουν στο 1865, χρονολογία έκδοσης της "Ελληνικής Γραμματικής εις χρήσιν των Ελληνικών Σχολείων", η οποία θα προκαλέσει την "επίκρισιν" του Σχολάρχη Θεογένους Λιβαδά στη τεργεσταία Κλειώ, και την απάντηση του Βερναρδάκη: "ολίγαι λέξεις εις απάντησιν της επικρίσεως ην συνέρραψε κατά της Ελληνικής Γραμματικής μου και των ύβρεων, όσας εφιλοτέχνησε κατ' εμού ο κ. Θεαγένης Λιβαδάς".16 "Υπέρ τα 140 υβριστικά άρθρα εδημοσιεύθησαν ―γράφει ο βιογράφος του συγγραφέα της Γραμματικής―, το

———————

15. Βλ. Αρ. Σταυρόπουλος, "Δημήτριος Μπερναρδάκης, ο ομογενής έμπορος της Πετρούπολης και η συμμετοχή του στο χορηγικό φαινόμενο", Λεσβιακά, τ. ΙΑ', 1987, σ. 184-192. Την τραγωδία του "Κυψελίδαι" ο Δ.N.B. την αφιερώνει σ' αυτόν: "Τω εν Πετρουπόλει φιλογενεστάτω και φιλομουσάτω, τω κυρίω Δημητρίω Βερναρδάκη, εις αοιδίου ευγνωμοσύνης τεκμήριον ανατίθησιν ο ποιητής".

16. Βλ. Ημέρα, φ. 544-550, 5/17-18-19/31.3.1866. Το ίδιο και σε ξεχωριστό φυλλάδιο, Τεργέστη 1866.

Σελ. 545
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/546.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

όνομα του οποίου εσύρθη εις τον βόρβορρν της εσχάτης δημοσιογραφικής υβρεομανίας".17

Η φύση της Γραμματικής ως διδακτικού εγχειριδίου δεν επέτρεπε στον συγγραφέα της να εκθέσει γενικότερα τις απόψεις του για τη γλώσσα, χαράσσοντας μίαν ευδιάκριτη τομή ανάμεσα σ' αυτόν και τους επιφανείς γραμματικούς της εποχής. Θα σταματήσουμε, εν τούτοις, σε δύο σημεία τα οποία καθιστούν ενδιαφέρουσα την έκδοση. Το πρώτο αναφέρεται στη "βέβηλη" απόρριψη των προηγούμενων εγχειριδίων που φέρνουν το όνομα φημισμένων γραμματικών: του Θεοδώρου Γαζή, του Γ. Γενναδίου, του Π. Λιβαδά, του Κ. Ασωπίου, "με έντιμον εξαίρεσιν την Γραμματικήν του Ειρηναίου Θηρσίου".18 Ειδικά για τον Γεννάδιο θα καταγγείλει το υλιστικό υπόβαθρο της γλωσσικής του γνωσιολογίας, δηλαδή τα πρωτεία των αισθήσεων στη διαμόρφωση των ιδεών. Το δεύτερο σημείο είναι πιο καίριο: αμφισβητείται η μέχρι τότε "σχολαστική πολυωνυμία", η προσπάθεια επιβολής των αττικών τύπων και ο ρυθμιστικός κλοιός του τυπικού μέρους της Γραμματικής. "Εντρεπόμεθα ―γράφει― να μεταχειριζόμεθα τους αφθόνους ενίοτε δε και των αττικών πλουσιοτέρους τύπους της σημερινής Ελληνικής",19 διακηρύσσοντας, ότι η μάθηση της αρχαίας θα βοηθήσει την σημερινή Ελληνική την οποία θα διαμορφώσει η ίδια η ζωή, το σχολείο, το βιβλίο, το έθνος. Το τμήμα της Γραμματικής που θα συνδέσει την αρχαία με την "ελευθερία και ποικιλία του ελληνικού λόγου"20 είναι η ετυμολογία: "ο ετυμολογικός μηχανισμός της αττικής διαλέκτου όστις ολόκληρος γενόμενος αποδεκτός ηδύνατο να έπρεπε να ζωογονήση την νέαν Ελληνικήν".21 Έτσι το ετυμολογικόν μέρος πρέπει ν' αντικαταστήσει το τυπικόν και η δημιουργία λέξεων την αναζήτηση τύπων.22

Η "απάντησις" στο Θ. Λιβαδά θ' αποκαλύψει κάποιες πολιτικές διαφορές, εστιαζόμενες, κυρίως, στις αντίθετες εκτιμήσεις για την μετά την έξωση πολιτική κατάσταση. Ο νεαρός καθηγητής εντοπίζει τις αντιφάσεις της Κλειoύς, η οποία πότε υπεραμύνεται "του Συντάγματος..., περιφανής άξων πάσης πολιτικής εν Ελλάδι ενεργείας,23 και πότε θέτει το προδοτικόν δίλημμα: "ή η επανάστασις να κατασταλή έστω και διά του αίματος ή η Ελλάς να 

———————

17. Βλ. Μ. Μιχαηλίδης, "Βίος και έργα Δ.Ν. Βερναρδάκη", Λεσβιακαί σελίδες, Μέρος Α', Μυτιλήνη 1909, σ. 34.

18. Βλ. Δ.N.B., Πρόλογος Ελληνικής Γραμματικής, σ. α'.

19. Ό.π., σ. κδ'.

20. Ό.π., σ. κζ'.

21. Ό.π., σ. κδ'.

22. Για τη "Γραμματική" του Δ.N.B., βλ. Παναγιώτης Παρασκευαΐδης, "Η Γραμματική του Δ. Βερναρδάκη και ο θόρυβος γύρω απ' αυτήν", Λεσβιακά, τ. ΙΑ', 1987, σ. 29-38.

23. Βλ. Κλειώ, φ. 44, 3/15 Μαΐου 1862, σ. α'. Το παράθεμα στο φυλλάδιο του Δ.Ν.Β., "Ολίγαι λέξεις...", ό.π., σ. 11 (σημ. 11).

Σελ. 546
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/547.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

παραδοθή προς ιδίαν εαυτής σωτηρίαν εις την ένοπλον επέμβασιν των ισχυρών".24 Θα διατυπώσει, εξ άλλου, και την ιδική του άποψη για την καταγωγή και τις συνέπειες της "Επαναστάσεως ην συνυπέθρεψαν και συνυπέθαλψαν διά των απερισκέπτων και θορυβωδών κραυγών των οι ουδ' εξ όψεως καν ιδόντες ποτέ την Ελλάδα".25 Το ύφος των "ολίγων λέξεων" θυμίζει εκείνο της κριτικής των "Ιστορικών Αναμνήσεων του Ν. Δραγούμη":26 η ίδια επίθεση εναντίον του Συντάγματος και των "εξ εσπερίας λογιοτάτων" χρωματίζει το μαχητικό δημοσίευμα στο οποίο και εντοπίζονται τα πολιτικά στοιχεία της διαμάχης.

Το ύφος όμως της "επικρίσεως"27 του Θ. Λιβαδά είναι εντελώς διάφορο. Αναγνωρίζει ότι η "Γραμματική δεν φοβείται την σύγκρισιν και τον παραλληλισμόν και προς αυτά τα επιστημονικότατα".28 Κατακρίνει την ρυπαρογραφία των αθηναϊκών εφημερίδων29 και αξιολογεί με ευμένεια τα μέχρι τότε δημοσιευμένα έργα του συγγραφέα της Γραμματικής τα οποία "προανήγγειλαν άνδρα δυνάμενον χρόνου προϊόντος ν' αναδειχθή εφάμιλλος των μεγάλων διδασκάλων και πνευματικών του έθνους ευεργετών.30 Οι ενστάσεις του συντάκτη της Κλειούς ότι ο Βερναρδάκης ανέτρεπε "αδίκως" τις γραμματικές επιφανών διδασκάλων (Γ. Γενναδίου, Κ. Ασωπίου κ.λπ. ) και οι επί μέρους ανασκευές και επισημάνσεις λαθών και παραλείψεων, δεν ακυρώνει τον χαρακτηρισμό της "επικρίσεως", ως κειμένου συνετού και αυστηρά φιλολογικού. Εάν δεν ακολουθούσε το βίαιο δημοσίευμα του Δ. Θερειανού31 και η προβολή του Κ. Κόντου από τις στήλες της εφημερίδας,32 θα παρέμενε δύσκολη η εξήγηση της σπουδής του Βερναρδάκη να προσδώσει ιδεολογικό

———————

24. Βλ. Κλειώ, φ. 173, 9/21 Οκτ. 1864, σ. α'. Το παράθεμα στο φυλλάδιο του Δ.Ν.Β., Ολίγαι λέξεις..., ό.π., σ. 11.

25. Ολίγαι λέξεις, ό.π., σ. 8

26. Βλ. Δ. Βερναρδάκης, Ιστορικαί αναμνήσεις Ν. Δραγούμη. Επιστολιμαία βιβλιοκρισία, Αθήνα, Στοχαστής, 1925.

27. Δημοσιεύθηκε με τον τίτλο "Βιβλία Καινοφανή, Ελληνική Γραμματική των ελληνικών σχολείων φιλοπονηθείσα υπό Δ.Ν. Βερναρδάκη Δ.Φ. Καθηγητού της Ιστορίας και Φιλολογίας εν τω Εθνικώ Πανεπιστημίω", Κλειώ, φ. 226, 15/27 Οκτ. 1865· 228, 29/10 Νοεμ. 1865· 233, 3/15 Δεκ. 1865· 240, 21/2 Φεβρ. 1866.

28. Κλειώ, φ. 228, 29/10 Νοεμ. 1865.

29. Κλειώ, φ. 228, 29/10 Νοεμ. 1865. Ο Λιβαδάς επικρίνει την εφ. των Αθηνών Φραγγλίνον για την επίθεση κατά της Γραμματικής του Δ.Ν.Β

30. Κλειώ, φ. 226, 15/17 Οκτ. 1865.

31. Βλ. Διονύσιος Θερειανός, "Το ομηρικον ζήτημα και ο καθηγητής κ. Βερναρδάκης", Κλειώ φ. 244, 18/2 Μαρτίου 1866· 246, 4/16 Μαρτ.· 248, 18/30 Μαρτ.· 251, 8/20 Απρ.· 267, 29/10 Αυγ.· 268, 5/17 Αυγ.· 269, 12/24 Αυγ.· 270, 19/31 Αυγ.· 271, 26/7 Σεπτ.· 272, 2/14 Σεπτ.· 273, 9/21 Σεπτ.· 277, 23/5 Οκτ. 1866.

32. "Ο Λόγιος Ερμής υπό Κ.Σ. Κόντου", Κλειώ, φ. 284, 25/7 Δεκ. 1866.

Σελ. 547
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/548.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

περιεχόμενο σε μια διαφορά η οποία θα μπορούσε να περιορισθεί στα όρια της φιλολογικής έριδας. Τα δημοσιεύματα που ακολούθησαν σε συνδυασμό με το γεγονός ότι την καθοδήγηση της Κλειούς είχεν ήδη αναλάβει από τις 1/13 Ιανουαρίου 1865 ο Δ. Θερειανός, οδηγούν στο πιθανό συμπέρασμα ότι η επίθεση κατά του συγγραφέα της Γραμματικής είχε χαρακτήρα προγραμματικό.

Η δημοσίευση από τον Βερναρδάκη των "τριών μαθημάτων περί Ομήρου και του ομηρικού ζητήματος",33 στα οποία η φιλολογία ορίζεται "ως μέσον και όχι σκοπός", ήταν η αφορμή για την ολική αμφισβήτηση της παρουσίας του Λέσβιου καθηγητή στα Γράμματα. Έτσι στο ψευδεπίγραφο "Ομηρικόν ζήτημα" Ο βιογράφος του Κοραή θα επιχειρήσει ν' ανατρέψει συνολικά το φιλολογικό και θεατρικό έργο, καθώς και το εν γένει κύρος του ανδρός που "θεωρείται", "φιλτάτη και πάγκαλος μορφή, πάντες δε οι αντιλέγοντες αυτώ, σκιά και σποδός ανωφελής".34 Στο ίδιο δημοσίευμα ο επιφανής "κλειογράφος" θα σχολιάσει την ατελή αφομοίωση της εγελιανής φιλοσοφίας, τα σχήματα της οποίας ο Βερναρδάκης επιχείρησε να εφαρμόσει στο πεδίο της ελληνικής ιστορίας και φιλολογίας.

Η κριτική επισκόπηση της φιλολογικής αυτής έριδας, επισημαίνει την ύπαρξη δύο ανολοκλήρωτων Σχολών. Η πρώτη θεραπεύει το στατικό και άχρονο φιλολογικό ιδεώδες, στήριγμα του εθνικού πολιτισμού που ανακαλύπτεται, κυρίως στη Δύση, και "μετακενώνεται". Εκπροσωπείται από την "Τεργεσταία Σχολή". Η δεύτερη, την οποία προγραμματικά επιχειρεί να συγκροτήσει ο Βερναρδάκης, επιλέγει την "ερμηνεία" και τη δημιουργική χρήση της φιλολογικής ύλης, σε όφελος του μέλλοντος "εθνικού πολιτισμού", την ανάπτυξη του οποίου πολεμούν το "Δυτικόν Σύνταγμα" και οι "Έλληνες λόγιοι της Εσπερίας".

Στα 1867, η έκδοση από τον Βερναρδάκη του "Εγχειριδίου Ιστορίας εις τόμους τρεις, προς χρήσιν των Γυμνασίων και προς ιδιαιτέραν μελέτην",35 θα συνεχίσει ουσιαστικά την πρώτη φιλολογική φάση της έριδας, εστιαζόμενης τώρα στα γλωσσικά σφάλματα και, κυρίως, στις ανορθόδοξες θρησκευτικές απόψεις του συγγραφέα.

Ενδεικτικό είναι, εδώ, το αντιφορμαλιστικό πνεύμα με το οποίο σφραγίζεται ο πρόλογος του βιβλίου: "Τίς όμως αγνοεί ότι ολίγιστοι είναι οι παρ'

———————

33. "Εκ των εν τω Εθνικώ Πανεπιστημίω ιστορικών παραδόσεων", Πανδώρα, τ. ΙΕ', 1865-1866, σ. 265-272, 289-295, 311-320 (το ίδιο και σε ανάτυπο, σ. 1-20, 1863). Βλ. και Ελένη Κοντιάδη-Τσιτσώνη, "Το ομηρικό ζήτημα και ο Δημήτριος Βερναρδάκης", Λεσβιακά, τ. ΙΑ', 1987, σ. 101-107.

34. Βλ. Δ. Θερειανός, "Το ομηρικών ζήτημα", Κλειώ, φ. 246, 4/16 Μαρτ. 1866.

35. τ. Α', Αθήνα 1867.

Σελ. 548
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/549.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ημίν διδάσκαλοι όσοι μεταχειρίζονται όχι τας λέξεις των αρχαίων ως κείμενον εφαρμογής των γραμματικών κανόνων, αλλά την έννοιαν αυτών προς διάπλασιν του ήθους και φωτισμόν του πνεύματος των νέων;".38

Ο "ανώνυμος" λίβελλος, "ο λύχνος επί την λυχνίαν"8/7 του εκδότη Γεωργ. Βακαλοπούλου θα στρέψει τα βέλη της κριτικής κυρίως στο θρησκευτικό τμήμα του εγχειριδίου, θεωρώντας σκανδαλώδεις τις φράσεις "συνεκοιμάτο η Ιουδίθ μετά του Ολοφέρνου ον εδολοφόνησεν",38 "δόλιος Ιακώβ" κ.ά., και αιρετική την αντιδογματική απόφανση με την οποία ο Χριστός ονομάζεται "ανήρ μέγας και έκτακτος".39 Αποδεικτικές της αντιθρησκευτικής δομής του βιβλίου κρίνονται ορισμένες απόψεις του συγγραφέα οι οποίες καταδεικνύουν επίδραση της υλιστικής φιλοσοφίας: "ο εξ αμνημονεύτων χρόνων κάτοικος του Πλανήτου της γης άνθρωπος διέφερε από των ζώων, εις τα οποία φυσιολογικώς συγκαταλέγεται, ως εκ του ουσιώδους και ειδικού προσόντος του λόγου". Χειρότερη ακόμη θεωρείται η τοποθέτηση της "αρχής" και "καταγωγής" του ανθρώπου μέσα σ' ένα καθαρό αγνωστικιστικό πλαίσιο, υπό τη μορφή διαζευκτικών ερμηνευτικών εκδοχών: "οποιαδήποτε και αν είναι η αρχή και καταγωγή του ανθρώπου, είτε εξ ενός ζεύγους είτε εκ πλειοτέρων ζευγών, είτε υπό του Θεού θαυμασίως πλασθέντων".

Δεν είναι τυχαία η σύμπτωση των πρώτων κατά του Βερναρδάκη επεισοδίων, με την έναρξη της δημοσίευσης της "συντόμου της του Ν.Δ. Βερναρδάκη Γενικής Ιστορίας",40 στην εφ. Μέριμνα, από τον Κωνσταντίνο Κόντο. Παράλληλη και σκόπιμη, εξ άλλου, είναι η δημοσιογραφική προβολή του Αμφισσέα γραμματικού από τον Εθνοφύλακα41 την Κλειώ42 και την Αυγή43 ως υποψηφίου καθηγητή.

———————

36. Ό.π., σ. 5.

37. Αθήνα 1867. Υπογρ.: "είς των μη διδακτόρων καθηγητών του Γυμνασίου" [=Γ. Βακαλόπουλος]. Για την πατρότητα, εφ. Θεατής, "Βερναρδάκειος Τακτική", φ. 43, 2 Νοεμ. 1868.

38. Ό.π., σ. 37.

39. Ό.π., σ. 36.

40. Μέριμνα, φ. 658, 1 Δεκ. 1867· 659, 5 Δεκ. 1867· 660, 8 Δεκ. 1867· 666, 27 Δεκ. 1867· 680, 8 Μαρτ. 1868· 683, 20 Μαρτ. 1868. Το δημοσίευμα έμεινε ημιτελές και είναι ανώνυμο. Για την πατρότητα βλ. Γεώργιος Χριστοδούλου, Κων/νος Σ. Κόντος, ό.π., σ. 25 και Μ.Ι. Μιχαηλίδης, Βίος και έργα Δ.Ν. Βερναρδάκη, ό.π., σ. 36.

41. Εθνοφύλαξ, φ. 134, 14 Οκτ. 1867. Ολίγα περί Κων/νου Κόντου και φ. 1399, 4 Ιαν. 1869: "Κ.Σ. Κόντος, Αμφισσεύς", "ο Κόντος πρέπει να καταλάβη αμέσως διδακτικήν έδραν".

42. Κλειώ, φ. 316, 7/19 Ιουλ. 1867: "ο κ. Κόντος ... θ' αναδειχθή τιμαλφές κτήμα του εν Αθήναις Πανεπιστημίου".

43. Αυγή, φ. 1981, 31 Ιουλ. 1867: "... ο κ. Κόντος ελπίζομεν και ημείς ότι και εν Ελλάδι θέλει τύχει της προσηκούσης εις τα έξοχα αυτού προτερήματα υπολήψεως...".

35

Σελ. 549
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/550.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Η άμεση δημοσίευση δικαιολογείται "επειδή πιθανότατον είναι να κατορθωθή εν τω μεταξύ η έγκρισις και εισαγωγή αυτής [Ιστορίας] εις τα γυμνάσια υπό των προθύμως τοις νεύμασι του Βερναρδάκη υπουργούντων", υπογραμμίζοντας έτσι την επιρροή του πανεπιστημιακού λογίου στις μεταοθωνικές κυβερνήσεις.

Η λιβελλογραφία θα κλιμακωθεί στη συνέχεια με διάφορα δημοσιεύματα όπως "το στίγμα του πανεπιστημίου"44 στο οποίο μνημονεύεται "η ρυπαρά, δήθεν, ειρωνεία κατά της πίστεως της οποίας την προς την ελληνικήν φυλήν σωτήριον επιρροήν μόνον απαίδευτος άνθρωπος ηδύνατο ν' αμφισβητήση".45 Ο ανώνυμος λιβελλογράφος θα επικαλεστεί τη στάση της Ιεράς Συνόδου η οποία "ιδούσα την δήθεν ταύτην Ιστορίαν και τας εν αυτή βδελυράς ειρωνείας και χλευασμούς κατά της πίστεως των Ελλήνων κατήγγειλε το βιβλίον ζητούσα την παύσιν του αθλίου ανθρώπου και την εις δίκην εισαγωγήν αυτού. Η Ιερά Σύνοδος τον παραδίδει εις την πολιτείαν ως ιερόσυλον υβριστήν της θρησκείας και ως διαφθορέα της νεολαίας και της κοινωνίας.46

Σύντομα θα συγκροτηθούν δύο μερίδες, Βερναρδακικών και αντιβερναρδακικών, στις οποίες θα ενταχθούν φοιτητές και δημοσιογραφικά όργανα. Έτσι η Μέριμνα, ο Εθνοφύλαξ και η Κλειώ θα προβάλουν την υποψηφιότητα και τις απόψεις των Κόντου και Γενναδίου, ενώ το Μέλλον, ο Τραμπούκος και η τεργεσταία Ημέρα θα υπερασπισθούν τον κλονιζόμενο καθηγητή.

Η "σύντομος απάντησις [του Βερναρδάκη] εις τας Μωροσόφους επικρίσεις της Μερίμνης και του Λογίου Ερμού",47 μέρος της οποίας δημοσιεύθηκε στο Μέλλον, αποτελεί συμπλήρωμα των "Ολίγων λέξεων". Εδώ καταγγέλλεται ο αυτοδίδακτος σχολαστικός της Μερίμνης και σφραγίζεται η προσωπική ρήξη με τον Κόντο ο οποίος "προβάλλεται" ως υποψήφιος καθηγητής: "πώς όμως να γείνη καθηγητής του πανεπιστημίου άνθρωπος όστις ου μόνον δίπλωμα δεν είχε, αλλ' ουδέ διήκουσε τα μαθήματα του πανεπιστημίου;".48

———————

44. Μέριμνα, φ. 669, 12 Ιαν. 1868. Ανάλογο στην ίδια εφ. και "το Πανεπιστημιακόν σκάνδαλον": φ. 678, 22 Φεβρ. 1868.

45. Ό.π. Στο ίδιο κρίνεται και ως καθηγητής: "επί οκτώ εξάμηνα επροκήρυττε φιλολογικά μαθήματα, πλην δεν παρέδωκε ποτέ· επί δέκα έτη παραδίδει ιστορίαν και δεν ετελείωσεν αυτήν ουδ' άπαξ".

46. Ό.π.

47. Μέλλον, φ. 415, 5 Ιαν. 1868· 416, 9 Ιαν.· 420, 23 Ιαν.· 421, 26 Ιαν.· 425, 9 Φεβρ.· 430, 1 Μαρτ.· 431, 5 Μαρτ. και 432, 8 Μαρτ. 1868. Κυκλοφόρησε και σε ιδιαίτερο φυλλάδιο (Αθήνα 1868), στο οποίο προστίθεται: "και εις τον λίβελλον ο Λύχνος επί την λυχνίαν". Οι 80 σελίδες αποτελούν ανατύπωση από το Μέλλον. Στο εξώφυλλο του φυλλαδίου ο τίτλος είναι: Σύντομος απάντησις εις τας κατά της Γραμματικής και Ιστορίας τον κ. Δ. Βερναρδάκη επικρίσεις, Αθήνα 1868.

48. Στο φυλλάδιο, ό.π., σ. 38, την άποψη ότι ο Κόντος ήταν απτυχίωτος δέχεται και ο

Σελ. 550
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/551.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Η προσωπική σύγκρουση συνοδεύεται από σκληρή κριτική του αττικισμού τον οποίο ο Βερναρδάκης περιγράφει ως άχρηστο και καταστροφικό: σκοπεύει την αποκατάσταση των κειμένων με βάση το κατασκευασμένο τυπικόν του Κόντου παραβλέποντας "τας ιδέας, την σύνταξιν, το ύφος". Η αντίληψη αυτή εμποδίζει τη φυσιολογική εξέλιξη της γλώσσας και ακυρώνει τη γραπτή εισφορά των διδασκάλων του Γένους, του Κοραή, του Ασωπίου, Οικονόμου κ.ά., οι οποίοι έγραψαν "ελληνιστί και όχι αττικιστί".

Το δεύτερο μέρος του φυλλαδίου αποτελεί την απάντηση στο λίβελλο "ο Λύχνος επί την λυχνίαν", η οποία επικεντρώνεται σε δύο σημεία: πρώτα αποκαλύπτει την οργανωμένη επίθεση των "βιβλιοκαπήλων" (Δημ. Πανταζή και Γεωργ. Βακαλοπούλου) να τορπιλίσουν τη πρόθεση των πανεπιστημιακών καθηγητών να προμηθεύσουν στα Γυμνάσια υπεύθυνα εγχειρίδια. Έπειτα τοποθετεί τις επίμαχες θρησκευτικές αποκλίσεις στο αδογμάτιστο πλαίσιο της κριτικής των Γραφών. Το δεύτερο σημείο παρουσιάζει και το μεγαλύτερο ενδιαφέρον. Ο Βερναρδάκης διακρίνει την Παλαιά και την Καινή Διαθήκη θεωρώντας την τελευταία ως κύρια πηγή των χριστιανικών αληθειών: "Αλλά μη παν ό,τι περιέχει η Παλαιά Διαθήκη είναι σωτηριώδης και αναπόφευκτος διά τον Χριστιανόν αλήθεια, νόμος δογματικός, δόγμα;".

Η διάκριση αυτή η οποία νομιμοποιεί τον έλεγχο της "εθνικής Εβραϊκής ιστορίας", επιτρέπει την ένταξη του προβλήματος της καταγωγής του ανθρώπου στο πεδίο της φιλοσοφίας. Κατά τον συγγραφέα της "συντόμου απαντήσεως", η δίωξη των φιλοσοφικών απόψεων οδηγεί από τον ΙΘ΄ εις τον ΙΖ΄ αιώνα, "ότε ο Γαλιλαίος κατεδικάζετο εις την δόξαν των παππών και των καρδιναλίων του Μεσαιώνος".

Ο δημόσιος διασυρμός του Βερναρδάκη που επιτυγχάνεται με τον σχολιασμό των "αιρετικών δοξασιών" και η υπονόμευση της υποψηφιότητας των Κόντου και Γενναδίου θα μετασχηματίσουν την έριδα από φιλολογική σε πανεπιστημιακή. Στη διαμάχη εμπλέκονται "Σάμιοι μαθηταί του Κόντου",49 και του Βερναρδάκη,50 καθώς και ο υπουργός Παιδείας στη Κυβέρνηση Βούλγαρη Α. Μαυρομιχάλης. Η αντιβουλγαρική στάση του Μέλλοντος και του

———————

Γ. Χριστοδούλου, ό.π., σ. 44: "Εάν όσα καταγγέλλει ο Βερναρδάκης ήταν ψευδή... θα τα αναιρούσε ο Κόντος ή κάποιος από τους οπαδούς του".

49. Μέριμνα, "Δύο Σάμιοι μαθηταί του Κ. Κόντου": φ. 678, 25 Φεβρ. 1868.

50. Βλ. Μέλλον, "Προς τον κ. Αναστάσιον Γεννάδιον τακτικόν καθηγητήν του αγνώστου μαθήματος του πολιτισμού των αρχαίων Ελλήνων". Υπογρ. Επαμ. Σταματιάδης Σάμιος: φ. 493, 22 Οκτ. 1868· 494, 25 Οκτ. 1868· 495, 29 Οκτ. 1868. Σημειώνεται ότι σημαντική ήταν για τον Βερναρδάκη η υποστήριξη του Αλέξανδρου Λογοθέτη, καθηγητή της Θεολογίας στο Πανεπιστήμιο μέχρι το 1866, μητροπολίτη Κυκλάδων την περίοδο της έριδας.

Σελ. 551
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/552.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Τραμπούκου,51 που στηρίζουν τον βαλλόμενο καθηγητή, και η φιλοβουλγαρική της Μέριμνας, του Εθνοφύλακα και του Θεατή δεν αφήνουν περιθώρια αμφιβολίας για την πολιτικοποίηση της διαμάχης. Δεν ήταν μόνο η όλη ιδεολογική στάση του Βερναρδάκη, η οποία με βάση τα κριτήρια της εποχής του τον έφερνε αντιμέτωπο προς τις μεταοθωνικές κυβερνήσεις· βάσιμα μπορεί να υποστηριχθεί ότι μέρος της ενοχλητικής αρθρογραφίας του Μέλλοντος και του Τραμπούκου52 πρέπει ν' αποδοθεί σ' αυτόν. Ο ίδιος χαρακτηρίζει τον εαυτό του "επίφοβον" για το καθεστώς: "εάν είσαι μηδαμινός και αβέλτερος θα περάσης τον βίον σου ανενόχλητος εν μέσω της γενικής συγκαταβάσεως και ανοχής".53 Οι πολιτικές, εξ άλλου, διαστάσεις της αντιμαχίας θ' αποκαλυφθούν στη προσπάθεια του Γενναδίου να επαναδιορισθεί στο Πανεπιστήμιο, η οποία και θα προκαλέσει την αντίδραση του Βερναρδάκη "εχθίστου πολιτικού του αντιπάλου".54

Το υπόστρωμα εδώ είναι βαθύτερο. Ο Βερναρδάκης θεωρείται άνθρωπος του παλαιού καθεστώτος, ο Γεννάδιος θύμα του: πρεσβύτερος γιος του διδασκάλου του Γένους Γεωργίου Γενναδίου, "απολελυμένος καθηγητής του γυμνασίου επί Όθωνος", "ο χαλύβδινος μοχλός της Επαναστάσεως" διορίζεται καθηγητής της Ελληνικής Φιλολογίας την επαύριο σχεδόν της καθεστωτικής μεταβολής (26 Οκτωβρίου 1862). Παραιτείται στις 11 Σεπτεμβρίου 1864 και επανέρχεται διοριζόμενος "καθηγητής του αγνώστου μαθήματος των αρχαίων Ελλήνων"55 (31 Μαΐου 1868). Αν είναι βάσιμη ―όπως πιστεύω― η υποψία ότι η παραίτηση του Γενναδίου στα 1864 οφείλεται στην υπονόμευση του Βερναρδάκη, θα πρέπει στη χρονολογία αυτή να τοποθετηθεί μια από τις αιτίες που ενεργοποίησαν τη πτυχή αυτή της έριδας.

———————

51. Βλ. Τραμπούκος ο Σκαπανεύς, "'Αντί των σοφών οι σοφότεροι": φ. 62, 24 Ιαν. 1868· "Δημήτριος Βερναρδάκης": φ. 68, 2 Μαρτ. 1868· "ο αδελφός Βερναρδάκης": φ. 69, 9 Μαρτ. 1868· "ο Βερναρδάκης": φ. 70, 16 Μαρτ. 1868.

52. Τουλάχιστον ένα από τα κύρια άρθρα του μαχητικού Τραμπούκου ανήκει στο Βερναρδάκη. Πρόκειται για "τα συμπεράσματα", φ. 58, 16 Ιαν. 1868, σ. 1.: "...Τον πανεθνή προς τα Ευρωπαϊκά συρμόν ηκολούθησεν η ατυχής των Ελληνοπαίδων εκπαίδευσις ήτις καταφρονούσα από αδυναμίαν τας ευχύμους και γενναίας μεταφράσεις του Κοραή κατέκλυσε την Ελλάδα με κύματα μυθιστοριών με τους Βυρωνείους εκείνους σπληνισμούς..." Η συντακτική δομή και το αντιδυτικό περιεχόμενο παραπέμπουν στο "Καποδίστριας και Όθων" καθώς και σε ταυτόσημες λεκτικά και νοηματικά εκφράσεις του προλόγου των "Κυψελιδών", ό.π., σ. 7γ'.

53. Ημέρα, "Εξ Αθηναϊκής επιστολής αποσπώμεν τα εξής", φ. 686, 27 Νοεμ. 1868.

54. Μέριμνα, "Ο Γεννάδιος": φ. 688, 26 Απρ. 1866.

55. Μέλλον, "Η σκευωρία εν τω Πανεπιστημίω"· φ. 493, 22 Οκτ. 1868. Ο Γεννάδιος παραιτήθηκε οριστικά στις 18 Ιαν. 1871. Βλ. Πίνακα Γ' από Ι. Πανταζίδης, Χρονικόν της πρώτης πεντηκονταετίας, ό.π.

Σελ. 552
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία»
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 533
    19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

    ΔΩΡΕΑΝ ΠΑΙΔΕΙΑ Ή Η "ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ" ΤΟΥ ΜΕΣΟΣΤΡΩΜΑΤΟΣ

    ΒΑΣΙΛΗΣ ΚΡΕΜΜΥΔΑΣ

    Στον τίτλο κιόλας της ανακοίνωσής μου διαφαίνεται ένας κεντρικός άξονας των προθέσεών της: τα ευνοϊκά για τους εκπαιδευόμενους μέτρα σχετίζονται με την εκάστοτε κατάσταση του Μεσοστρώματος1 και το ευνοούν. Αυτόν το γενικό αφορισμό θα προσπαθήσω να αιτιολογήσω στη συνέχεια με μερικές σκέψεις στηριγμένες και σε εμπειρικό υλικό. Επειδή με ενδιαφέρει αυτή ακριβώς η σχέση ―Δωρεάν Παιδεία-Μεσόστρωμα― είμαι αναγκασμένος να μην περιοριστώ στην πανεπιστημιακή εκπαίδευση, όπως θα προτιμούσα. Απ' αυτήν την ανάγκη όμως, στην παραπάνω σχέση παρεμβάλλεται, ρυθμιστικά μάλιστα, ο χρόνος. Οπότε, ιδού η ιστορική διάσταση του πράγματος.

    Στην ιστορική περιπλάνησή μου2 θα προσπαθήσω να περιοριστώ στη "Δωρεάν Παιδεία", παρόλο που το ζήτημα εμπλέκεται με πολλά άλλα, εξαιρετικά ενδιαφέροντα και σημαντικά, και μερικές παρεκκλίσεις μοιάζουν αναπόφευκτες. Να δούμε λοιπόν με συντομία τα πραγματολογικά στοιχεία. Η δωρεάν παροχή εκπαίδευσης σε όλες τις βαθμίδες της εκπαιδευτικής κλίμακας ολοκληρώθηκε το 1964 (Ν.Δ. 4379),3 κάτι που κατοχυρώθηκε ως δικαίωμα

    ———————

    1. Ο όρος είναι αδόκιμος. Τον χρησιμοποιώ όμως ως περιγραφικότερο από άλλους αντίστοιχους. Ο επιστημονικά ορθότερος Μικροαστοί δεν αποδίδει ακριβώς ό,τι εννοούμε με τον όρο Μεσόστρωμα και, προπάντων, δεν έχει το εύρος, την ευλυγισία και την προσαρμοστικότητά του.

    2. Ευχαριστώ θερμά τον Αλέξη Δημαρά που συγκέντρωσε για λογαριασμό μου ενδιαφέρον ιστορικό υλικό.

    3. Είναι απαραίτητη εδώ μια διευκρίνιση για το περιεχόμενο της έννοιας -και του πράγματος- "Δωρεάν Παιδεία": εννοούμε την απαλλαγή από την υποχρέωση καταβολής οιουδήποτε τέλους που έδινε το δικαίωμα στο νέο να φοιτά, να εξετάζεται και να λαμβάνει το αποδεικτικό της επιτυχούς φοίτησής του· δεν ανήκουν στο περιεχόμενό της οι κάθε είδους παροχές από την Πολιτεία, όπως υποτροφίες, δωρεάν σχολικά βιβλία, συσσίτιο, φτηνή

    34