Συγγραφέας:Διεθνές Συμπόσιο
 
Τίτλος:Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία»
 
Υπότιτλος:Ιστορική διάσταση και προοπτικές
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:19
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1989
 
Σελίδες:657
 
Αριθμός τόμων:2 τόμοι
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Τριτοβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ευρώπη
 
Χρονική κάλυψη:13ος-20ός αι.
 
Περίληψη:Στους δύο τόμους του βιβλίου αυτού περιέχονται τα Πρακτικά του 2ου Διεθνούς Συμποσίου που διοργάνωσε το ΙΑΕΝ σε συνεργασία με την Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού, με θέμα Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία.Ιστορική διάσταση και προοπτικές. Το Συμπόσιο έγινε στην Αθήνα από τις 21 έως τις 26 Σεπτεμβρίου 1987 και συνέπεσε με τον εορτασμό των 150 χρόνων του Πανεπιστημίου Αθηνών.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 22.49 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 471-490 από: 662
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/471.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΩΝ ΝΟΜΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΣΤΗΝ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΕΛΙΤ:

ΑΠΟ ΤΑ ΠΟΡΙΣΜΑΤΑ ΜΙΑΣ ΕΡΕΥΝΑΣ

ΙΩΑΝΝΑ ΛΑΜΠΙΡΗ-ΔΗΜΑΚΗ

Από τους κλασικούς κοινωνιολόγους, όπως λ.χ. τον Weber (πού εξέτασε τους τύπους της νομικής σκέψης και τους honoratiores του δικαίου σε ιστορική προοπτική, καθώς και την συμβολή του δικηγόρου στην δυτική πολιτική)1 και τον Marx (που θεώρησε τους δικηγόρους σαν τους ιδεολόγους-εκφραστές των σχέσεων της καπιταλιστικής κοινωνίας)2 μέχρι τον Parsons (που εφάρμοσε τις θεωρητικές αρχές του δομολειτουργισμού στην μελέτη των νομικών επαγγελμάτων και εξέτασε τους δικηγόρους σαν φορείς κοινωνικού ελέγχου),3 οι κοινωνιολόγοι ασχολήθηκαν κατά καιρούς και μάλλον αποσπασματικά με τον κοινωνικό ρόλο των νομικών επαγγελματιών. Μόνον κατά τις τελευταίες δεκαετίες οι επαγγελματίες αυτοί ερευνήθηκαν περισσότερο συστηματικά, αν όχι θεωρητικά πάντως εμπειρικά, στα πλαίσια συγκεκριμένων ερευνών για την προέλευσή τους, την κοινωνικοποίησή τους, τον ρόλο τους, την εργασιακή τους πρακτική, την συμμετοχή τους στην πολιτική ζωή και στις ελίτ, την σχέση τους με τον πελάτη, την δημόσια εικόνα τους κλπ.4 Κλασική παραμένει λ.χ. η μελέτη του Ralph Dahrendorf για τον ρόλο

———————

1. Βλ. Max Weber, Οικονομία και Δίκαιο. Κοινωνιολογία του Δικαίου, μετάφρ. Μιχ. Γ. Κυπραίου, έκδ. Αντ. Ν. Σάκκουλα, Αθήνα 1979, σ. 167-196- και του ίδιου, Η Πολιτική ως Επάγγελμα, μετάφρ. Μ.Γ. Κυπραίου, Αθήνα 1954, σ. 117-20.

2. Βλ. Κ. Marx, "The German Ideology", στο Collected Works V, Λονδίνο, Lawrence and Wishart, 1976, σ. 60.

3. Βλ. Τ. Parsons, "A Sociologist looks at the Legal Profession", στο Essays in Sociological Theory, Glencoe: III: Free Press, 1954, σ. 370-385- και του ίδιου, "The Legal Profession", στο W. Evan (εκδ.), Law and Sociology, Glencoe: III: Free Press, 1962.

4. Για ορισμένα πρόσφατα παραδείγματα τέτοιου τύπου ερευνών βλ. R. Dingwall

Σελ. 471
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/472.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

των νομικών σπουδών στην διαμόρφωση των ελίτ της γερμανικής κοινωνίας5 (1964).

1. Η ΕΡΕΥΝΑ ΤΟΥ Ε. DAHRENDORF

Ο Dahrendorf ορίζει τις "ελίτ"6 (όρο τον όποιο εναλλάσσει με τον όρο "ανώτερη τάξη") ως "τους κατόχους των αναμφισβήτητα υψηλών θέσεων στις καθιερωμένες βαθμίδες της πολιτικής, της οικονομίας, της εκπαίδευσης, της δικαιοσύνης, του στρατού, της εκκλησίας και των πολιτιστικών ιδρυμάτων". Ο ίδιος διαχωρίζει τις "καθιερωμένες" από τις "αφηρημένες" ελίτ: οι πρώτες, που εμφανίζονται λ.χ. στην Αγγλία, αποτελούνται από μέλη τα οποία διασυνδέονται μεταξύ τους με ποικίλους κοινωνικούς δεσμούς (συγγένεια, φοίτηση στα ίδια σχολεία, συμμετοχή στις ίδιες οργανώσεις κλπ.), ενώ οι δεύτερες, που αναπτύχθηκαν λ.χ. στην Γερμανία, αποτελούνται από μέλη μεταξύ των οποίων ο βασικός σύνδεσμος είναι μόνον η θέση τους στην ελίτ. Πρόκειται όμως για δύο "καθαρούς" τύπους: στην πραγματικότητα και στην Αγγλία οι "καθιερωμένες" ελίτ έχουν αρχίσει να αλλάζουν, αλλά και στην Γερμανία οι "αφηρημένες ελίτ" δεν είναι τόσο "αφηρημένες", δεδομένου ότι υπάρχει και κάτι άλλο κοινό μεταξύ των μελών τους εκτός από την υψηλή κοινωνική θέση που κατέχουν. Κι αυτό είναι το γεγονός ότι, τόσο τον περασμένο αιώνα όσο και κατά την δεκαετία του '60, πολλά από τα μέλη αυτά είχαν αποκτήσει νομική παιδεία στα γερμανικά Πανεπιστήμια (σ. 296). Εξαίρεση στην τάση αυτή απετέλεσε η περίοδος του ναζισμού.

Ο Dahrendorf τεκμηριώνει την παρατήρησή του για τον εξέχοντα ρόλο των νομικών σπουδών στην διευκόλυνση της εισόδου στις ηγετικές θέσεις, που κατά την γνώμη του καταδεικνύει την ιδιαιτερότητα της γερμανικής κοινωνικής δομής, με στοιχεία ποικίλων εμπειρικών ερευνών για την πανεπιστημιακή εξειδίκευση υπουργών, ανώτατων δημοσίων υπαλλήλων, βουλευτών, επιχειρηματιών και διευθυντών επιχειρήσεων. Η κοινή εμπειρία που συνενώνει όλα

———————

και Ph. Lewis (εκδ.), The Sociology of the Professions, The Macmillan Press Ltd, σ. 106-176, 195-220 και 263-285. Και για κάπως παλαιότερες έρευνες σχετικά βλ. V. Aubert (εκδ.), Sociology of Law, 4η έκδ., Penguin Books Ltd, 1975, σ. 265-350.

5. Βλ. R. Dahrendorf, "Law Faculties and the German Upper Class", στο V. Aubert (εκδ.), Sociology of Law, ό.π., σ. 294-309. Το κείμενο αυτά πρωτοδημοσιεύτηκε στα αγγλικά το 1964 στο Translations of the Fifth World Congress of Sociology, International Sociological Association, Louvain, Belgium, 1964, τ. 3, σ. 259-274.

6. Ο Dahrendorf χρησιμοποιεί τον όρο "ελίτ" συνηθέστερα στον πληθυντικό παρά στον ενικό. Η ίδια πρακτική ακολουθείται και στο κεφάλαιο αυτό γιατί, κατά την γνώμη μου, είναι ακριβέστερο να μιλούμε για πολλές ελίτ (πολιτικές, οικονομικές, επιστημονικές κ.λ.π.) παρά για μια ενοποιημένη ελίτ που θα έδινε την εικόνα μιας συμπαγούς και ομοιογενούς ομάδας.

Σελ. 472
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/473.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

αυτά τα ανομοιογενή μέλη των γερμανικών ελίτ είναι η φοίτησή τους σε μια από τις Νομικές Σχολές του τόπου τους.

Ο συγγραφέας θεωρεί ότι οι Νομικές Σχολές στην Γερμανία επιτελούν την ίδια λειτουργία επιλογής των ελίτ που επιτελούν, ή που τουλάχιστον κατά παράδοση επιτελούσαν, στην αγγλική κοινωνία τα ιδιωτικά σχολεία.

Την εξήγηση για την συμβολή των νομικών σπουδών στην στελέχωση των γερμανικών ελίτ αναζητεί ο Dahrendorf τόσο στο περιεχόμενο της νομικής επιστήμης και στους τρόπους που αυτή διδάσκεται στη Γερμανία, όσο και στο είδος των ατόμων που έλκονται από τις νομικές σπουδές και στα κίνητρά τους για να τις παρακολουθήσουν. "Η μελέτη της νομικής επιστήμης παρουσιάζεται πάντα και συγκεκριμένη και γενική, και τεχνική και σχεδόν φιλοσοφική, και επαγγελματική και μορφωτική· ίσως δε οι κοινωνίες να διαφέρουν κυρίως στον βαθμό που τονίζουν την μια ή την άλλη όψη της νομικής εκπαίδευσης" (σ. 306). Στην Γερμανία, σε αντίθεση λ.χ. με την Αγγλία, δίνεται λιγότερη έμφαση στην τεχνική και στην επαγγελματική διάσταση της νομικής εκπαίδευσης και περισσότερη στην πλευρά της γενικής παιδείας και καλλιέργειας. Στις γερμανικές Νομικές Σχολές τονίζεται επίσης ο κοινωνικά υπεύθυνος ρόλος των νομικών δημιουργώντας έτσι στις φοιτητικές συνειδήσεις μια διασύνδεση μεταξύ της νομικής παιδείας και μιας ανώτερης θέσης. Η υποβάθμιση των καθαυτό νομικών επαγγελμάτων στην γερμανική κοινωνία υποδηλώνει ότι οι νέοι δεν διαλέγουν τις Νομικές Σχολές κυρίως για να εξασκήσουν μια μέρα τα επαγγέλματα αυτά, αλλά γιατί "η Νομική ανοίγει ένα πλατύ και όχι εξειδικευμένο πεδίο θέσεων".

"Το γεγονός ότι εξειδικευμένα επαγγελματικά προσόντα αποτελούν στην πραγματικότητα έναν φραγμό για εκείνους που φιλοδοξούν να καταλάβουν κάποια θέση στο περιορισμένης έκτασης επίπεδο της πραγματικής ισχύος, όπου η ανταλλακτικότητα συνιστά την πρώτη προϋπόθεση εισαγωγής, φαίνεται ότι αποτελεί ένα γενικό χαρακτηριστικό της σύγχρονης δομής των κοινωνιών. Έτσι ένας συνδυασμός αυξημένων πνευματικών δυνατοτήτων και ακαθόριστων φιλοδοξιών του ατόμου αποτελεί το κατάλληλο κίνητρο για την επιδίωξη ηγετικών θέσεων. Και στην Γερμανία οι Νομικές Σχολές είναι εκείνες που φαίνεται να ελκύουν αυτό το είδος των ατόμων" (σ. 303).

Σχετικά θα είχα να παρατηρήσω ότι ή έντονη υποαντιπροσώπευση των νέων της εργατικής τάξης στις γερμανικές Νομικές Σχολές σε σύγκριση με άλλες Σχολές (λ.χ. στην Θεολογική ) θα μπορούσε, σε πρώτη όψη, να δώσει λαβή στην υποψία ότι η στελέχωση των γερμανικών ελίτ με απόφοιτους Νομικής θα είχε ενδεχομένως περισσότερη σχέση με την ανώτερη κοινωνική τους προέλευση παρά με το είδος της παιδείας που απόκτησαν. Το γεγονός όμως ότι και στις Ιατρικές Σχολές παρατηρείται ανάλογη υπεραντιπροσώπευση των ανώτερων κοινωνικών τάξεων, χωρίς ωστόσο να υπάρχει αντίστοιχη 

Σελ. 473
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/474.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

εκπροσώπηση των αποφοίτων Ιατρικής στις γερμανικές ελίτ, δείχνει, νομίζω, ότι τα επιχειρήματα του Dahrendorf για την στενή και άμεση σχέση μεταξύ νομικής παιδείας και εισόδου στις ελίτ στην Γερμανία είναι πειστικά.

Σταθμίζοντας τέλος τις συνέπειες που έχει η φοίτηση σε Νομικές Σχολές, που στηρίζονται στην παράδοση του Ρωμαϊκού δικαίου πάνω στην νοοτροπία και στις δραστηριότητες των ανωτέρων στελεχών, ο Dahrendorf καταλήγει ότι πολλές από τις αποφάσεις τους εμπνέονται "από ένα είδος αυταρχικού νομικισμού" και "μια δυσπιστία στην κοινή λογική". "Στα πλαίσια, γράφει, της επιδίωξης μιας διάδοσης φιλελεύθερων ιδεών, σχεδόν οποιαδήποτε άλλη επιστήμη θα ήταν αποδοτικότερη για την εκπαίδευση των ελίτ από ό,τι η Νομική" (σ. 307).

2. ΣΥΓΚΡΙΣΗ ΤΩΝ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ ΤΟΥ DAHRENDORF ΜΕ ΟΡΙΣΜΕΝΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ

Η έρευνα του Dahrendorf μπορεί να αποτελέσει την αφετηρία για την διεξαγωγή μιας σύγκρισης μεταξύ Ελλάδας και Γερμανίας ως προς την συμβολή των νομικών σπουδών στην διαμόρφωση των ελίτ. Η σύγκριση αυτή την οποία θα επιχειρήσουμε παρακάτω, με την συνδρομή έστω και ελλιπών στοιχείων, εμφανίζει μεγάλο ενδιαφέρον γιατί οδηγεί στην υποβάθμιση της ιδιαιτερότητας της γερμανικής κοινωνικής δομής και στην εντόπιση ορισμένων ομοιοτήτων μεταξύ των δύο χωρών. Προφανώς ο Dahrendorf έλαβε υπόψη του διάφορα συγκριτικά στοιχεία, τουλάχιστον του χώρου της Δυτικής Ευρώπης, για να καταλήξει στο ότι η αυξημένη παρουσία νομικών στις γερμανικές ελίτ αποτελεί ιδιότυπο γερμανικά φαινόμενο. Είναι φανερό ότι δεν επιχείρησε οποιαδήποτε σύγκριση με τις Η.Π.Α. όπου φαίνεται ότι ο ρόλος των δικηγόρων στην πολιτική είναι επίσης ιδιαίτερα σημαντικός γιατί, σύμφωνα με την άποψη του Rueschemeyer, στην αμερικανική κοινωνία η πολιτική έχει ασθενέστερη ταξική βάση από ό,τι σε άλλες σύγχρονες κοινωνίες.7 Πάντως, μέσα στα ευρωπαϊκά πλαίσια, ο Dahrendorf δεν είχε υπόψη του ανάλογα στοιχεία για την ελληνική κοινωνία, όπως ήταν άλλωστε φυσικό, δεδομένου ότι την εποχή στην οποία αναφέρεται η έρευνά του (1964) δεν είχε δημοσιευθεί ακόμη τίποτε σχετικό για την Ελλάδα. Αν ο Dahrendorf είχε υπόψη του τις νεότερες αυτές ελληνικές εμπειρικές ενδείξεις, θα αναγνώριζε βέβαια την ύπαρξη κάποιων κοινών στοιχείων μεταξύ των δύο κοινωνιών και στην ανάλυσή του θα επιχειρούσε, κατά πάσα πιθανότητα, την εξήγηση του φαινομένου αυτού.

———————

7. Βλ. D. Rueschemeyer, "The Legal Profession in Comparative Perspective", στο Η.Μ. Johnson (εκδ.), Social System and Legal Process, Jossey-Bass Publishers, 1978, σ. 122.

Σελ. 474
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/475.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Στην χώρα μας δεν έχει γίνει μια γενικότερη έρευνα των ελληνικών ελίτ, στα πλαίσια της οποίας θα εντοπιζόταν η ειδικότερη παιδεία και η επαγγελματική εξειδίκευση των μελών τους, έρευνα που, όπως είναι φανερό, θα παρουσίαζε μεγάλο ενδιαφέρον. Υπάρχουν όμως ορισμένες ενδείξεις που προκύπτουν (α) από τα στοιχεία που παραθέτει ο Κ. Τσουκαλάς σε δύο σχετικά πρόσφατες έρευνές του για την Ελλάδα του 19ου αιώνα και των αρχών του 20ού8 και (β) από την έρευνά μας,9 οι οποίες στοιχειοθετούν -έστω και ατελώς- την άποψη ότι υπάρχουν ορισμένες ομοιότητες μεταξύ ελληνικής και γερμανικής κοινωνίας ως προς τον ρόλο που παίζουν οι νομικές σπουδές σε αυτές, παρά -κι αυτό είναι αξιοσημείωτο- τις μεγάλες διαφορές μεταξύ των δύο κοινωνιών όσον αφορά το επίπεδο της οικονομικής τους ανάπτυξης, την άρθρωση της κοινωνικής τους δομής κλπ. Ένα όμως κοινό μεταξύ τους στοιχείο είναι ο διογκωμένος ρόλος του Κράτους που εμφανίζεται τόσο στην μία όσο και στην άλλη κοινωνία,10 στοιχείο στο οποίο θα επανέλθουμε αργότερα.

(αα) Ο Κ. Τσουκαλάς δεν εξέτασε την συμμετοχή των νομικών στις ελληνικές ελίτ του 19ου αιώνα. Κατέδειξε όμως:

Πρώτον, ότι στις πρώτες φάσεις ανάπτυξης της νεοελληνικής κοινωνίας η κυριαρχία των νομικών σπουδών ήταν εμφανής. Οι Έλληνες φοιτητές Νομικής εμφάνιζαν συντριπτική αριθμητική υπεροχή έναντι όχι μόνο των συμφοιτητών τους άλλων κλάδων μέσα στην Ελλάδα, αλλά και διεθνώς σε σύγκριση με τους φοιτητές Νομικής των άλλων ευρωπαϊκών χωρών (συμπεριλαμβανομένης της Γερμανίας) ακόμη και των Η. Π .Α. και, από τις βαλκανικές χώρες, της Γιουγκοσλαβίας.11

Δεύτερον, ότι από το ξεκίνημά της η νεοελληνική κοινωνία χαρακτηριζόταν από υπερπληθώρα δικηγόρων που τεκμηριώνεται από το γεγονός ότι η ποσοστιαία αντιπροσώπευσή τους στους 10.000 κατοίκους ήταν εντυπωσιακά μεγαλύτερη από ό,τι συνέβαινε στις άλλες χώρες της Ευρώπης τα τέλη του 19ου αιώνα.12 Στην χώρα μας δημιουργήθηκε συνεπώς μια παράδοση "νομικοκρατίας" που έχει τις ρίζες της στις απαρχές του ελληνικού κράτους. Είναι

———————

8. Βλ. Κ. Τσουκαλάς, Εξάρτηση και Αναπαραγωγή. Ο κοινωνικός ρόλος των εκπαιδευτικών μηχανισμών στην Ελλάδα (1830-1922), Αθήνα, Θεμέλιο, 1977· και του ίδιου, Κοινωνική Ανάπτυξη και Κράτος. Η συγκρότηση του δημόσιου χώρου στην Ελλάδα, Αθήνα, Θεμέλιο, 1981.

9. Βλ. Ιωάννα Λαμπίρη-Δημάκη, Νομικές Σπουδές και Νομικά Επαγγέλματα στην Ελλάδα. Με την συμμετοχή 25 φοιτητών του Τμήματος Νομικής του Πανεπιστημίου Αθηνών, Αθήνα-Κομοτηνή, Εκδόσεις Αντ. Ν. Σάκκουλα, 1989.

10. Βλ. R. Dahrendorf, ό.π., σ. 300 για την Γερμανία και Κ. Τσουκαλάς, Κοινωνική Ανάπτυξη και Κράτος.

11. Βλ. Κ. Τσουκαλάς, Εξάρτηση και Αναπαραγωγή, ό.π., σ. 439-440.

12. Βλ. Κ. Τσουκαλάς, Κοινωνική Ανάπτυξη και Κράτος, ό.π., σ. 153.

Σελ. 475
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/476.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

εύλογο λοιπόν -να υποθέσει κανείς ότι στην Ελλάδα του 19ου αιώνα, με την έλλειψη ποικίλων επαγγελματικών διεξόδων και την φτώχεια γηγενούς επιχειρηματικής δραστηριότητας που την διέκριναν, η συμμετοχή των νομικών στις τότε ελίτ θα έπρεπε να ήταν δυσανάλογα μεγάλη.

(ββ) Οι ενδείξεις για την σύγχρονη εποχή που προέκυψαν από την έρευνά μας με την συμμετοχή των φοιτητών είναι οι ακόλουθες:

Πρώτον, αν δεχθούμε ότι οι 2250 προσωπικότητες που περιλαμβάνονται στο Who is Who του 1979 (της εκδόσεως του Κωνσταντίνου Αθανασακόπουλου), το οποίο αποτέλεσε αντικείμενο ανάλυσης, αντιπροσωπεύουν, μέχρις ενός σημείου, τις ελληνικές ελίτ σε διάφορους τομείς, τότε είναι άκρως ενδεικτικό ότι περίπου οι τρεις στις δέκα προσωπικότητες -ιδίως όμως οι άνδρες- είχαν αποκτήσει νομική παιδεία. Αυτό που είναι εξαιρετικά ενδιαφέρον είναι το ότι από τους απόφοιτους Νομικής 40% δεν εξασκούσαν ένα καθαρό νομικό επάγγελμα αλλά ήσαν δημοσιογράφοι, συγγραφείς, επιχειρηματίες, ανώτεροι δημόσιοι υπάλληλοι, διπλωμάτες ή ακαδημαϊκοί. Η νομική τους παιδεία τους είχε διευκολύνει δηλαδή να καταλάβουν μια ανώτερη θέση η οποία δεν είχε άμεση σχέση με τα νομικά.

Δεύτερον, αν δεχθεί κανείς ότι οι Έλληνες βουλευτές και ευρωβουλευτές αποτελούν και αυτοί μέλη των ελληνικών ελίτ, τότε είναι πολύ διαφωτιστικό ότι περίπου ένας στους δύο βουλευτές (της Βουλής του 1964, του 1974, του 1977, του 1981 και του 1985) ήσαν πτυχιούχοι Νομικής. Ανάλογη -κατά τι όμως μειωμένη- κυριαρχία των νομικών σπουδών εμφανίζεται και στις Ευρωβουλές του 1981 και του 1984. Από την πλευρά της επαγγελματικής εξειδίκευσης, οι βουλευτές που είναι δικηγόροι στις παραπάνω βουλές κυμαίνονται γύρω στο 50%, ποσοστό που υπερβαίνει κατά πολύ τον μέσο όρο εκπροσώπησης των δικηγόρων στις ευρωπαϊκές βουλές, ακόμη και σ' αυτές της Γερμανίας.

Τρίτον, οι φοιτητές της Νομικής σε ψηλό ποσοστό αντιλαμβάνονται την χρησιμότητα της νομικής επιστήμης σαν μιας επιστήμης που προσφέρει μία ευρύτερη καλλιέργεια και παιδεία σε όσους την παρακολουθούν, παρά σαν μιας επιστήμης που ανοίγει τον δρόμο στην εξάσκηση συγκεκριμένου επαγγέλματος. Όπως είδαμε παραπάνω, σύμφωνα με τον Dahrendorf, η ταύτιση στην Γερμανία της νομικής επιστήμης με μια ευρύτερη καλλιέργεια και γενικότερη πνευματική θεώρηση (σε αντίθεση με ό,τι συμβαίνει λ.χ. στην Αγγλία) δίνει την δυνατότητα σε όσους την έχουν σπουδάσει να στραφούν προς ένα ευρύ φάσμα θέσεων ελίτ.

Τέταρτον, από την διαχρονική ανάλυση των προγραμμάτων των Τμημάτων Νομικής των τριών ελληνικών Πανεπιστημίων κατά την περίοδο 1974-1985 προέκυψε ότι, σταδιακά, εμφανίζεται μία αλλαγή έμφασης: από την προσφορά μαθημάτων γενικότερης καλλιέργειας σε μια τάση συρρίκνωσής τους

Σελ. 476
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/477.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

και αντίθετα διόγκωσης των καθαρά νομικών μαθημάτων, θα ήταν ίσως υπερβολικό να συμπεράνει κανείς ότι βαδίζουμε προς τεχνοκρατικότερες Νομικές Σχολές που θα τείνουν να προετοιμάζουν τους νέους λιγότερο από ό,τι στο παρελθόν για θέσεις ελίτ και ολοένα και περισσότερο για την αποκλειστική εξάσκηση των νομικών επαγγελμάτων, μια και τα μαθήματα γενικότερης καλλιέργειας εξακολουθούν ως κατ' επιλογήν να κατέχουν μια -έστω και μειωμένη- θέση στα προγράμματα σπουδών. Πάντως, αν η τάση που παρατηρήθηκε ενταθεί, τότε η παραπάνω παρατήρηση κάθε άλλο παρά υπερβολική θα μπορεί να θεωρηθεί.

Πέμπτον, στην Ελλάδα, αντίθετα με ό,τι, σύμφωνα με τον Dahrendorf, ισχύει στην Γερμανία, τα καθαρά νομικά επαγγέλματα (δηλαδή του δικηγόρου, του δικαστή και του συμβολαιογράφου) εξακολουθούν να χαίρουν υψηλής κοινωνικής εκτίμησης (ιδίως του δικαστή), παρά το ότι και αυτά έχουν αρχίσει να διέρχονται μια κρίση και να υποβαθμίζονται, κυρίως ηθικά, στην κοινή συνείδηση (ιδίως το επάγγελμα του δικηγόρου). Η αίγλη που ακόμη απολαμβάνουν τα επαγγέλματα αυτά στον τόπο μας και οι ανταμοιβές που συνδέονται με αυτά ίσως να εξηγεί το ότι οι φοιτητές που ερευνήσαμε επιθυμούν στην πλειοψηφία τους να εξασκήσουν μια μέρα τα καθαρά νομικά επαγγέλματα. Ακολουθούν με αρκετή απόσταση οι προτιμήσεις τους για τα επαγγέλματα του διπλωματικού, του δημοσίου υπαλλήλου, του καθηγητή Πανεπιστημίου και για την πολιτική. Ο κεντρικός προσανατολισμός των Ελλήνων φοιτητών προς τα νομικά επαγγέλματα τους διαφοροποιεί από τους Γερμανούς συμφοιτητές τους των Νομικών Σχολών. Δεν πρέπει όμως να παραβλέπεται το ότι και η εξάσκηση ενός νομικού επαγγέλματος δεν εμποδίζει την είσοδο στις ελίτ· αντίθετα την διευκολύνει, όπως φάνηκε ότι ισχύει στην περίπτωση του μεγάλου αριθμού δικηγόρων-βουλευτών στην ελληνική κοινωνία, αλλά και της αυξημένης συμμετοχής δικηγόρων στις θέσεις κορυφής της κρατικής γραφειοκρατίας της Γερμανίας (βλ. Dahrendorf, σ. 300).

3. ΜΙΑ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΚΗ Ε1ΚΑΣΙΑ

Οι παραπάνω εμπειρικές ενδείξεις δίνουν λαβή για την διατύπωση μιας κοινωνιολογικής εικασίας σχετικά με τον κοινωνικό ρόλο των νομικών σπουδών στην Γερμανία και στην Ελλάδα, εικασίας για την επιβεβαίωση όμως της οποίας θα χρειαστεί η συλλογή και πολλών άλλων εμπειρικών στοιχείων.

Τόσο λοιπόν στην γερμανική όσο και στην ελληνική κοινωνία οι νομικές σπουδές διαδραματίζουν έναν εξέχοντα κοινωνικό ρόλο, καθώς διευκολύνουν την είσοδο των αποφοίτων Νομικής στις διάφορες ελίτ.

Στην Ελλάδα μάλιστα η συμβολή τους στην στελέχωση των πολιτικών ελίτ φαίνεται να είναι ακόμη σπουδαιότερη από ό,τι στην Γερμανία. Ενώ στην

Σελ. 477
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/478.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Γερμανία η κοινωνική υποβάθμιση των νομικών επαγγελμάτων οδηγεί τους απόφοιτους των Νομικών Σχολών στην αναζήτηση άλλων διεξόδων -διεξόδων που συχνά οδηγούν σε θέσεις κορυφής- στην Ελλάδα οι σπουδαστές Νομικής ενδιαφέρονται κυρίως να εξασκήσουν τα νομικά επαγγέλματα. Η διέξοδος αυτή δεν φαίνεται όμως να εμποδίζει την είσοδό τους στις ελίτ (όπως πιστεύει ο Dahrendorf), αλλά αντίθετα να την διευκολύνει (τουλάχιστον στην περίπτωση της πολιτικής ελίτ).

Αξίζει να σημειωθεί ότι στην Ελλάδα η κοινωνική σύνθεση των Νομικών Σχολών είναι δημοκρατικότερη από αυτή αρκετών άλλων Σχολών. Συγκεκριμένα τα ποσοστά φοιτητών των οποίων ο πατέρας ανήκει στα ελευθέρια και διευθυντικά επαγγέλματα (μεσαία και ανώτερη τάξη) είναι το 1978-79 για τις Νομικές Σχολές 16,7%, για τις Ιατρικές 25,5%, για τις Καλές Τέχνες 22,8%, για το Πολυτεχνείο 22%, για την Φιλοσοφική 19,2% και για την Φυσικομαθηματική 17,4%.13 Δεν θα ήταν συνεπώς εύλογο να υποστηριχθεί ότι η αυξημένη παρουσία νομικών στις ελληνικές ελίτ οφείλεται κυρίως στη προνομιούχα προέλευση των πρώτων, δεδομένου ότι άλλες επιστημονικές ειδικότητες τις οποίες παρακολουθούν μεγαλύτερα ποσοστά προνομιούχων φοιτητών από ό,τι την νομική, δεν εκπροσωπούνται με μεγαλύτερα ποσοστά από ό,τι τα νομικά στις ελληνικές ελίτ (τουλάχιστον για αυτές για τις οποίες έχουμε ορισμένα στοιχεία). Τούτο δεν σημαίνει ότι πρέπει να υποβαθμιστεί ο ρόλος της κοινωνικής προέλευσης στην δυνατότητα πρόσβασης στις ηγετικές θέσεις. Σημαίνει όμως ότι πρέπει να αναγνωριστεί πως στην Ελλάδα, όπως και στην Γερμανία, φαίνεται να υπάρχει μια απ' ευθείας διασύνδεση μεταξύ νομικών σπουδών και συμμετοχής στις ελίτ. Η παρατήρηση αυτή, όπως τονίστηκε και παραπάνω, έχει περισσότερο την μορφή μιας κοινωνιολογικής εικασίας παρά μιας τελικής διαπίστωσης, δεδομένου ότι χρειάζεται η προσκόμιση πολλών ακόμη εμπειρικών στοιχείων για την επιβεβαίωσή της.

4. ΑΞΙΕΣ ΚΑΙ ΝΟΜΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ

Όπως είδαμε παραπάνω, ο Dahrendorf επιχείρησε να εξηγήσει την ιδιαίτερη συμβολή των νομικών σπουδών στην διαμόρφωση των ελίτ στην Γερμανία κυρίως με βάση τον ευρύτερο (και όχι στενά επαγγελματικό) χαρακτήρα της γερμανικής νομικής παιδείας που ακριβώς προσελκύει άτομα τα οποία επιδιώκουν να καταλάβουν ηγετικές θέσεις σε διάφορους τομείς. Και στην Ελλάδα οι σπουδαστές τονίζουν τον ευρύτερο χαρακτήρα των νομικών

———————

13. Τα στοιχεία είναι της Ε.Σ.Υ.Ε. (Παιδεία, τ. Ι: 65, 1982). Βλ. Α. Φραγκουδάκη, Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης. Θεωρίες για την κοινωνική ανισότητα στο Σχολείο, Αθήνα, Παπαζήσης, 1985, σ. 192-193.

Σελ. 478
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/479.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

σπουδών, ορισμένοι δε απ' αυτούς προσανατολίζονται προς μη καθαρά νομικές κατευθύνσεις,

Ο ευρύτερος όμως χαρακτήρας των νομικών σπουδών και η πολυλειτουργικότητα του πτυχίου Νομικής δεν αρκούν από μόνα τους να ερμηνεύσουν την αυξημένη παρουσία των νομικών στις ελίτ των δύο κοινωνιών. Θα μπορούσε λ.χ. να τεθεί το ερώτημα γιατί ανάλογο ρόλο στην στελέχωση των ελίτ δεν παίζουν και άλλες επιστήμες με εξίσου ευρύ -αν όχι και ευρύτερο- χαρακτήρα, όπως π.χ. η κοινωνιολογία, η πολιτική επιστήμη ή ακόμη και η οικονομική επιστήμη. Η απάντηση συνεπώς θα πρέπει να αναζητηθεί στην ιδιαιτερότητα της νομικής επιστήμης, στους τρόπους που αυτή αξιολογείται από το κοινωνικό σύνολο και στην θέση του νομικού συστήματος στην κοινωνική δομή κάθε χώρας, στην σχέση του δηλαδή με τους άλλους κοινωνικούς σχηματισμούς, όπως λ.χ. με το κράτος. Δεν είναι βέβαια πρόθεσή μας μέσα στα πλαίσια της σύντομης αυτής εισήγησης να επεκταθούμε σε μια σε βάθος εξέταση των προβλημάτων αυτών που, όπως είναι άλλωστε φανερό, θα μπορούσαν από μόνα τους να αποτελέσουν το αντικείμενο μιας ξεχωριστής έρευνας. Θα αποτολμήσουμε όμως να διατυπώσουμε ορισμένες σκέψεις σχετικά.

Κατ' αρχήν η νομική επιστήμη εκφράζει μια σειρά από αξίες που συναρτώνται με την επίλυση των διαφορών, την εύρυθμη λειτουργία του κράτους, την μείωση των συγκρούσεων, την προώθηση της κοινωνικής αρμονίας και ευταξίας, την καταξίωση όσων συμμορφώνονται προς τις επιταγές των νόμων και την τιμωρία όσων τους παραβαίνουν. Οι αξίες αυτές έχουν γενικότερη κοινωνική απήχηση και καθοδηγούν τις δραστηριότητες των ελίτ που ελέγχουν το σύστημα ανταμοιβών και κυρώσεων των μελών της κοινωνίας και κατευθύνουν την νομοθεσία. Το σημείο αυτό θίγει και ο Dahrendorf όταν επισημαίνει την στενότατη διασύνδεση που υπάρχει μεταξύ κυρίαρχων κοινωνικών κανόνων και προτύπων και ηγετικών ομάδων (σ. 306).

Η εσωτερίκευση συνεπώς από τους σπουδαστές Νομικής ορισμένων κοινωνικά καταξιωμένων αξιών που έχουν σχέση με την ομαλή λειτουργία και εξισορρόπηση του κοινωνικού συστήματος, τους καθιστούν ιδιαίτερα ευπρόσδεκτους, αξιόπιστους και τελικά κατάλληλους σαν κατόχους θέσεων ελίτ. Με άλλα λόγια τα μέλη της κοινωνίας "νομιμοποιούν" περισσότερο από άλλες επιστήμες την νομική επιστήμη σαν παράγοντα κοινωνικοποίησης και προπαρασκευής της νεολαίας για την κατάληψη ηγετικών θέσεων. Η εξήγηση αυτή -στο μέτρο που είναι πειστική και νομίζω ότι είναι- ρίχνει μεν φως στην διασύνδεση νομικής παιδείας και ελίτ, αλλά το κάνει γενικά, για όλες, δηλαδή, τις χώρες της Δύσης για τις οποίες έχουμε σχετικές πληροφορίες. Δεν μπορεί όμως από μόνη της να ερμηνεύσει την υπεραντιπροσώπευση των νομικών στις ελίτ της Γερμανίας και της Ελλάδας, δεδομένου ότι το φαινόμενο αυτό θα πρέπει να σχετίζεται με τις ιδιαιτερότητες των δύο αυτών 

Σελ. 479
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/480.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

χωρών. Αυτό που οι δύο χώρες έχουν κοινό, παρά τις πολλές ανομοιότητές τους, είναι ένα υπερτροφικά και διογκωμένο κράτος. Ας στρέψουμε λοιπόν την προσοχή μας στην σχέση κράτους και νομικής παιδείας.

5. ΝΟΜΙΚΗ ΠΑΙΔΕΙΑ ΚΑΙ ΚΡΑΤΟΣ

Η ύπαρξη σε μια κοινωνία ένας υπερλειτουργούντος κράτους σημαίνει ταυτόχρονα την παρουσία μέσα σε αυτή μιας διογκωμένης κρατικής γραφειοκρατίας η οποία ελέγχει πολλαπλές πολιτιστικές και οικονομικές δραστηριότητες. Δημιουργούνται έτσι πολυάριθμες θέσεις μιας κρατικο-γραφειοκρατικής ελίτ που καταλαμβάνονται από τους δημόσιους υπαλλήλους, οι οποίοι έχουν φθάσει στην κορυφή της γραφειοκρατικής ιεραρχίας. Τα άτομα αυτά είναι συνήθως απόφοιτοι Νομικής, όπως συμβαίνει στην Γερμανία14 και όπως μένει να επιβεβαιωθεί για την σύγχρονη Ελλάδα,15 δεδομένης της καταλληλότητας της νομικής παιδείας για την κατάληψη ηγετικών θέσεων στον χώρο αυτό, εφ' όσον οι θέσεις αυτές προϋποθέτουν την γνώση της ερμηνείας των νόμων και ειδικότερα των νομικών μηχανισμών που ρυθμίζουν τις σχέσεις κράτους και πολιτών. Όπως παρατηρεί ο Κ. Τσουκαλάς, "η κοινωνική σημασία των νόμων συνδέεται αναπόσπαστα με την κοινωνική σημασία του ειδικού κοινωνικού σώματος που εκπροσωπεί και ασκεί την έννομη εξουσία, δηλαδή του κράτους".16 Με δύο λόγια η παρουσία ενός διογκωμένου κράτους έχει σαν συνέπεια την διαμόρφωση νέων θέσεων ελίτ μέσα στον δικό του χώρο, θέσεων που καταλαμβάνονται συνήθως από νομικούς.

Η γνώση όμως των κανόνων που διέπουν τους τρόπους πρόσβασης του πολίτη στις κρατικές υπηρεσίες και εξασφάλισης από μέρους του των κρατικών παροχών καθώς και η ικανότητα διατύπωσης των κανόνων αυτών στην κατάλληλη νομοτεχνική γλώσσα (παραδοσιακά η διατύπωση αυτή γινόταν στην καθαρεύουσα) που αποκτώνται μέσω της νομικής παιδείας, δεν διευκολύνουν την είσοδο μόνο στις κρατικο-γραφειοκρατικές ελίτ, αλλά και σε άλλες, όπως λ.χ. στις πολιτικές και στις οικονομικές. Κι αυτό γιατί η υπηρεσία της "ειδικευμένης διαμεσολάβησης ανάμεσα στα άτομα και στο κράτος",17 που μόνον οι νομικοί μπορούν να προσφέρουν, εκτιμάται από μια αδύναμη

———————

14. Βλ. R. Dahrendorf, ό.π., σ. 300 και D. Rueschemeyer, Lawyers and their Society: A Comparative Analysis of the Legal Profession in Germany and in the United States, Harvard University Press, Cambridge Mass. 1973, σ. 35.

15. Βλ. Κ. Τσουκαλάς, Κοινωνική Ανάπτυξη και Κράτος, ό.π., σ. 153· και του ίδιου, Εξάρτηση και Αναπαραγωγή, ό.π., σ. 441, για την συμμετοχή νομικών στην κρατική ελληνική γραφειοκρατία του 19ου αιώνα.

16. Βλ. Κ. Τσουκαλάς, Κοινωνική Ανάπτυξη και Κράτος, ό.π., σ. 154.

17. Ό.π., σ. 156.

Σελ. 480
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/481.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

κοινωνία πολιτών η οποία "νομιμοποιεί" την άνοδο όσων την παρέχουν στις υψηλότερες ηγετικές θέσεις. Άλλωστε, η υπηρεσία αυτή θα πρέπει στην κοινή συνείδηση να αξιολογείται ως δημοκρατική και να μην συσχετίζεται ιδιαίτερα με τα συμφέροντα των ανώτερων τάξεων, τα οποία σε άλλες περισσότερο οικονομικά αναπτυγμένες κοινωνίες θεωρούνται ότι εξυπηρετούν κατά κανόνα οι δικηγόροι.

Την ιδιότυπη κοινωνική λειτουργία των νομικών, ως "διαμεσολαβητών", σε μια κρατικοκυριαρχούμενη κοινωνία, τόνισε ο Κ. Τσουκαλάς στην οξυδερκή μελέτη του για την συγκρότηση του δημόσιου χώρου στην Ελλάδα τον 19ο αιώνα.18 Με βάση την λειτουργία αυτή που θεσμοποιούσε μια ιδιαίτερη σχέση μεταξύ νομικού συστήματος και ελληνικού κράτους, ο Κ. Τσουκαλάς επιχείρησε να εξηγήσει το φαινόμενο της υπερπληθώρας των δικηγόρων την εποχή εκείνη. Η κεντρική άποψή του, σε συμπλήρωση προς τις σκέψεις που διατυπώθηκαν προηγουμένως, είναι νομίζω ερευνητικά γόνιμη και μπορεί να αποτελέσει τον πυρήνα μιας συμπληρωματικής εξήγησης του φαινομένου της κυριαρχίας των νομικών στις σύγχρονες γερμανικές και ελληνικές ελίτ. Βέβαια παραμένει ανοικτό το πρόβλημα του βαθμού ομοιότητας μεταξύ ελληνικού και γερμανικού κράτους.

Η παραπάνω ανάλυση είχε κυρίως ως στόχο να δείξει το κοινωνιολογικό ενδιαφέρον που θα παρουσίαζε μια συστηματική έρευνα της θέσης των νομικών σπουδών και επαγγελμάτων στην ελληνική και στην γερμανική κοινωνία όπως και σε άλλες χώρες αλλά και, γενικότερα, το είδος της εργασίας που θα μπορούσε να γίνει στους αρκετά παραμελημένους στον τόπο μας χώρους της κοινωνιολογίας των ελευθερίων επαγγελμάτων και του δικαίου.

———————

18. Ό.π., σ. 153-163.

Σελ. 481
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/482.gif&w=600&h=915 19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 482
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/483.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΤΟ ΔΙΔΑΚΤΙΚΟ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΑΝΩΤΑΤΩΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΙΔΡΥΜΑΤΩΝ: ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΕΞΕΛΙΞΗ

ΜΑΡΙΑ ΗΛΙΟΥ

Η κοινωνιολογία (όπως και η ιστορία) της ανώτατης εκπαίδευσης αποτελεί αρκετά καινούργιο πεδίο έρευνας. Βέβαια, έχει σήμερα αρκετά αναπτυχθεί η μελέτη της κοινωνικής σύνθεσης του φοιτητικού πληθυσμού και ο σχετικός κοινωνιολογικός και πολιτικός προβληματισμός.1 Και συντέλεσε σίγουρα σ' αυτό η μαζική πρόσβαση των νέων στα Πανεπιστήμια,2 σε σχέση και με τα διεκδικητικά κινήματα της νεολαίας και την αυξανόμενη σημασία των νέων ηλικιών στις διαδικασίες πολιτικών και κοινωνικών αλλαγών.

Αλλά για το διδακτικό προσωπικό των Πανεπιστημίων έχουμε διεθνώς

———————

1. Όταν το 1964 εκδόθηκαν τα δύο βιβλία των Pierre Bourdieu και Jean-Claude Passeron (Les étudiants et leurs études, Παρίσι, Mouton και Les héritiers. Les étudiants et la culture, Παρίσι, Les éditions de Minuit), άρχισε να γίνεται γνωστότερη στο ευρύτερο κοινό η σχέση ανάμεσα στην κοινωνική καταγωγή, το σχολικό προσανατολισμό και την επιτυχία στην κορυφή της εκπαιδευτικής πυραμίδας.

2. Για την κοινωνική σύνθεση του φοιτητικού πληθυσμού στην Ελλάδα, βλ. τις πρώιμες επισημάνσεις στο Projet régional Méditerranéen, Rapports par pays: Grèce, Παρίσι, OCDE 1965, σ. 71-72· την πρώτη κοινωνιολογική έρευνα: Ιωάννα Λαμπίρη-Δημάκη, Προς μίαν ελληνικήν Κοινωνιολογίαν της Παιδείας, τόμος 2, Αθήνα, ΕΚΚΕ, 1974 (όπως και τις πολύ ενδιαφέρουσες μελέτες: Jane Lambiri-Dimaki, Social Stratification in Greece 1962-1982: eleven essays, Αθήνα, Α.Ν. Σάκκουλας, 1983)· το περιεκτικό άρθρο των Μιχάλη Μεϊμάρη και Ηλία Νικολακόπουλου, "Παραγοντική ανάλυση δεδομένων. Σχέση κοινωνικοοικονομικής προέλευσης και σχολής φοίτησης για τους σπουδαστές των ΑΕΙ", Επιθεώρηση Κοινωνικών Ερευνών, τχ. 33-34, 1978, σ. 225-240· τη σημαντική μελέτη των Γιώργου Ψαχαρόπουλου και Ανδρέα Καζαμία, Παιδεία και ανάπτυξη στην Ελλάδα: κοινωνική και οικονομική μελέτη της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, Αθήνα, ΕΚΚΕ, 1985.

Σελ. 483
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/484.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

πολύ λιγότερες και πολύ πιο πρόσφατες έρευνες.3 Δεν είναι ίσως χωρίς σημασία το ότι συμπίπτουν χρονικά με την αμφισβήτηση της ακαδημαϊκής ισχύος του σώματος των καθηγητών, αλλά και με τις διαδικασίες βαθμιαίας αποδυνάμωσής του.

Θα σας παρουσιάσω σήμερα, συνοπτικά, ορισμένα αποτελέσματα μιας, ανέκδοτης μέχρι σήμερα, έρευνας που πραγματοποιήθηκε στα πλαίσια του Εθνικού Κέντρου Κοινωνικών Ερευνών4 και αφορούσε το διδακτικό προσωπικό όλων των Ανωτάτων Εκπαιδευτικών Ιδρυμάτων το 1977.

Στόχος της έρευνας ήταν όχι μόνο να προσδιοριστεί η ταυτότητα του διδακτικού προσωπικού των ΑΕΙ, αλλά και να διερευνηθούν καίρια προβλήματα της ανώτατης παιδείας μας, τόσο μέσα από την άμεση εμπειρία, όσο και μέσα από τις υποκειμενικές αντιλήψεις και στάσεις των Πανεπιστημιακών.

Περιοριστήκαμε, κατά την έρευνα, στις βασικές κατηγορίες Πανεπιστημιακών: βοηθούς, επιμελητές, εντεταλμένους υφηγητές και καθηγητές όλων των κατηγοριών. Το 1977 υπηρετούσαν στα ΑΕΙ περίπου 4.000 βοηθοί και επιμελητές και 800 εντεταλμένοι υφηγητές και καθηγητές. Από τους βοηθούς και τους επιμελητές ζητήθηκε προσωπική συνέντευξη στη βάση ένας ερωτηματολογίου που περιείχε και κλειστές και ανοιχτές ερωτήσεις. Στους καθηγητές και τους υφηγητές στάλθηκε άλλο, συντομότερο, ερωτηματολόγιο με την παράκληση να επιστραφεί συμπληρωμένο.

Για τους βοηθούς και τους επιμελητές καταστρώθηκε ένα τυχαίο διαστρωματωμένο δείγμα της τάξης του 10%. Η ανταπόκριση υπήρξε γενικά ικανοποιητική. Το ερωτηματολόγιο προς τους καθηγητές και τους υφηγητές στάλθηκε σε όλους. Μας επιστράφηκαν συμπληρωμένα 316 ερωτηματολόγια που αντιστοιχούσαν στο 39% του αντίστοιχου συνολικού πληθυσμού. Τίθεται βέβαια το θέμα της αυτεπιλογής και της αντιπροσωπευτικότητας των απαντήσεων αυτών, αλλά είναι σημαντικό το ότι είχαμε τόσο μεγάλη ανταπόκριση.

———————

3. Ορισμένες από τις πιο σημαντικές: G. Williams, Τ. Blackstone και D. Metcalf, The Academic Labour Market, Άμστερνταμ-Λονδίνο-Νέα Υόρκη, Elsevier, 1974. Ph. G. Altbach, Comparative Perspectives on the Academic Profession, Νέα Υόρκη, Praeger, 1977. G. Martinotti και A. Giasanti, "The robed baron: the academic profession in the Italian University", π. Higher Education, τ. 6, 1977, σ. 189-207. Von Zur-Muehlen, "The changing profile of full-time Faculty at Canadian Universities", The Canadian. Journal of Higher Education, τ. XIII, τχ. 2, 1983, σ. 27-40. Guy Neave, "The changing face of the academic profession in Western Europe", European Journal of Education, τ. 18, τχ. 3, 1983, σ. 217-227. Pierre Bourdieu, Homo Academicus, Παρίσι, Les Editions de Minuit, 1984.

4. Την ομάδα έρευνας αποτέλεσαν οι: Χρήστος Αλεξόπουλος, Λουΐζα Αναστοπούλου, Μαρία Ηλιού, Αναστάσιος Τζανίμης και Σωσώ Τσίλη. Την έρευνα πρότεινε, σχεδίασε και διηύθυνε η Μαρία Ηλιού.

Σελ. 484
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/485.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Τα σχετικά με την κοινωνικο-οικονομική προέλευση στοιχεία ταυτότητας των Πανεπιστημιακών που θα παρουσιάσω αναφέρονται στον τόπο γεννήσεως, το επάγγελμα του πατέρα και το εκπαιδευτικό επίπεδο των γονέων. 

Ο τόπος γεννήσεως σχεδιάζει το χάρτη γεωγραφικής προέλευσης των Πανεπιστημιακών και πληροφορεί για την αστική ή μη αστική καταγωγή τους, δηλ. για το αν έχουν γεννηθεί σε πόλη 10.000 κατοίκων και άνω ή όχι.

Για την κατάταξη των επαγγελμάτων χρησιμοποιήσαμε, κυρίως για λόγους συγκρισιμότητας με τα ελληνικά δεδομένα, τον κώδικα επαγγελμάτων της Εθνικής Στατιστικής Υπηρεσίας, με ελάχιστες αλλαγές. Σύμφωνα με αυτόν τον κώδικα, τα επαγγέλματα κατατάσσονται στις εξής ομάδες επαγγελμάτων: 1. Πρόσωπα ασκούντα επιστημονικά και ελευθέρια επαγγέλματα, 2. Διευθύνοντες και ανώτερα διοικητικά στελέχη, 3. Υπάλληλοι γραφείου, 4. Έμποροι και πωλητές, 5. Απασχολούμενοι στην παροχή υπηρεσιών, 6. Απασχολούμενοι στη γεωργία, ζωοκομία κτλ., 7. Τεχνίτες και εργάτες. Για τις ανάγκες επεξεργασίας των αποτελεσμάτων της έρευνας, συμπτύξαμε τις ομάδες αυτές σε τρεις κατηγορίες. Κατηγορία 1: ομάδες 1 και 2, Κατηγορία 2: ομάδες 3, 4, 5 (καθώς και οι ένοπλες δυνάμεις για τις οποίες δεν δίνει στοιχεία η Στατιστική Υπηρεσία), Κατηγορία 3: ομάδες 6 και 7.

Το εκπαιδευτικό επίπεδο των γονέων παρουσιάζεται σε μια κλίμακα 5 βαθμίδων που κατά την ανάλυση συμπτύσσουμε συχνά σε 2: με ή χωρίς δίπλωμα τριτοβάθμιας εκπαίδευσης.

Τα στοιχεία που συγκεντρώσαμε για την ταυτότητα των Πανεπιστημιακών διαφοροποιούνται ανάλογα με την Ομάδα επιστημών στην οποία εντάσσεται η Σχολή τους, ανάλογα με το φύλο, ανάλογα με την πανεπιστημιακή βαθμίδα, ανάλογα με την ηλικία.

Η λέξη "εξέλιξη" χρησιμοποιείται εδώ στην κυριολεξία της και όχι με τη σημασία της ιδιότυπης προαγωγής του ακαδημαϊκού προσωπικού των Πανεπιστημίων, σημασία που προέκυψε από τις πρακτικές εφαρμογής του νόμου 1268/82.

1. ΔΙΑΦΟΡΟΠΟΙΗΣΕΙΣ ΚΑΤΑ ΟΜΑΔΑ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ 

Η τελική ομαδοποίηση των Σχολών κατέληξε σε 4 μεγάλες Ομάδες Επιστημών, αποτέλεσμα σύνθεσης των διεθνών ταξινομήσεων με τις δομικές ιδιομορφίες της ελληνικής Ανώτατης Εκπαίδευσης: Θετικές Επιστήμες (όπου περιλαμβάνονται και τα Πολυτεχνεία), Ιατρικές Επιστήμες, Ανθρωπιστικές Επιστήμες (Φιλοσοφικές και Θεολογικές Σχολές) και Κοινωνικές Επιστήμες.

Βοηθοί και επιμελητές κατάγονται κατά 30,2% από την Περιφέρεια Πρωτευούσης. Ακολουθούν, σε απόσταση, οι νομοί Θεσσαλονίκης, Αχαΐας,

31

Σελ. 485
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/486.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Ιωαννίνων. Ο ρόλος της Περιφέρειας Πρωτευούσης και, κατά δεύτερο λόγο, της Θεσσαλονίκης στη στελέχωση των ΑΕΙ είναι φανερός, όπως επίσης και το γεγονός ότι η ύπαρξη Πανεπιστημίου σε μια επαρχιακή πόλη ευνοεί την ανάδειξη στελεχών από την περιοχή της. Τα υψηλότερα ποσοστά καταγόμενων από χωρίο ή κωμόπολη παρουσιάζουν οι σχολές θετικών, ανθρωπιστικών και γεωπονικών επιστημών, ενώ οι αρχιτεκτονικές, οι ιατρικές και οι σχολές κοινωνικών επιστημών παρουσιάζουν τα υψηλότερα ποσοστά καταγομένων από πόλεις.

Η κατανομή των καθηγητών και υφηγητών ως προς τη γεωγραφική προέλευση παρουσιάζει 87 καταγόμενους από την Περιφέρεια Πρωτευούσης (27,9% του συνόλου), 46 καταγόμενους από τον νομό Θεσσαλονίκης (14,7%), 14 από τον νομό Αρκαδίας, 12 από το νομό Αχαΐας, 10 από το νομό Μεσσηνίας. Οι υπόλοιποι νομοί αναφέρθηκαν ως τόπος καταγωγής σε 0 ως 6 περιπτώσεις ο καθένας. Η θέση της Αθήνας και της Θεσσαλονίκης στην τροφοδότηση των ΑΕΙ με κύριο διδακτικό προσωπικό είναι γνωστή. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει ο ρόλος της Πελοποννήσου στη στελέχωση των ΑΕΙ στις υψηλές βαθμίδες (50 άτομα συνολικά που αντιστοιχούν στο 16,0%).

Είναι χαρακτηριστικό ότι καθηγητές και υφηγητές παρουσιάζουν ως προς την αστική ή μη καταγωγή τους μεγάλες ομοιότητες κατά Ομάδα Επιστημών με τους βοηθούς και επιμελητές: έχουν πιο συχνά αστική καταγωγή στις κοινωνικές επιστήμες (76,0%) και ακολουθούν κατά σειρά οι θετικές, οι ιατρικές και τέλος οι ανθρωπιστικές επιστήμες, όπου παρουσιάζεται το υψηλότερο ποσοστό καταγομένων από χωριά-κωμοπόλεις: 34% (Πίνακας 1).

ΠΙΝΑΚΑΣ Ι

Αστική ή μη καταγωγή του πανεπιστημιακού προσωπικού κατά ομάδα επιστημών (σε ποσοστά)

  Θετικές Ιατρικές Ανθρωπιστικές Κοινωνικές
Τόπος γέννησης επιστήμες επιστήμες επιστήμες επιστήμες
Βοηθοί και επιμελητές        
χωριό ή κωμόπολη     30,8 24,2 35,6 23,6
πόλη    65,7 72,7 57,7 72,7
εξωτερικό    3,5 3,0 6,7 3,6
Καθηγητές και υφηγητές        
χωριό ή κωμόπολη     21,7 25,4 34,0 18,0
πόλη     67,7 65,1 57,4 76,0
εξωτερικό     7,8 6,3 6,4 4,0
χωρίς απάντηση     2,6 3,2 2,1 2,0
Σελ. 486
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/487.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Ως προς το επάγγελμα του πατέρα όσον αφορά τους βοηθούς και τους επιμελητές, οι σχολές θετικών επιστημών αντλούν το προσωπικό τους σε υψηλό ποσοστά από οικογένειες υπαλλήλων γραφείου και σε σχετικά υψηλό ποσοστό από αγροτικές οικογένειες. Το προσωπικό των γεωπονικών σχολών είναι κυρίως παιδιά τεχνιτών και εργατών, γονέων απασχολουμένων σε υπηρεσίες και αγροτών. Στον τομέα ανθρωπιστικών επιστημών, το αντίστοιχο προσωπικό προέρχεται κυρίως από οικογένειες υπαλλήλων, εμπόρων και αγροτών. Στις σχολές τεχνολογίας υπηρετούν συχνότερα παιδιά γονέων που ασκούν επιστημονικά και ελευθέρια επαγγέλματα ή είναι υπάλληλοι γραφείου, αλλά και ένα σημαντικό ποσοστό παιδιών εργατών και τεχνιτών. Στις αρχιτεκτονικές σχολές έχουμε επίσης υψηλό ποσοστό προέλευσης από την ομάδα των επιστημονικών και ελευθερίων επαγγελμάτων, αλλά και από τους εμπόρους και πωλητές. Στις σχολές ιατρικών, νομικών και κοινωνικών επιστημών αντιπροσωπεύονται σε υψηλό βαθμό τα επιστημονικά και ελευθέρια επαγγέλματα, καθώς και τα διευθυντικά και διοικητικά στελέχη (πρβλ. Πίνακα 2).

ΠΙΝΑΚΑΣ 2

Επάγγελμα του πατέρα βοηθών και επιμελητών κατά ομάδα επιστημών (σε ποσοστά)

    Θετικές Ιατρικές Ανθρωπιστικές Κοινωνικές
Επάγγελμα του πατέρα     επιστήμες επιστήμες επιστήμες επιστήμες
Επιστημονικά και ελευθέρια επαγγέλματα 22,4 32,3 16,0 38,2
Διευθύνοντες και διοικητικά στελέχη 2,0 4,0 4,4 5,4
Υπάλληλοι γραφείου 24,4 16,2 26,7 16,4
Έμποροι και πωλητές    14,9 18,2 26,7 12,7
Παροχή Υπηρεσιών     6,5 7,1 2,2 3,6
Γεωργοί, κτηνοτρόφοι, δασοκόμοι 12,9 10,1 20,0 7,3
Εργάτες και τεχνίτες     11,9 10,1 4,0 9,1
Ένοπλες δυνάμεις    5,0 2,0 7,3

Ανάλογη εικόνα παρουσιάζεται και από τα στοιχεία που αφορούν καθηγητές και υφηγητές. Αν πάρουμε τις ακραίες κατηγορίες, έχουμε στις σχολές νομικών και κοινωνικών επιστημών παιδιά γονέων που εξασκούσαν επιστημονικά ή ελευθέρια επαγγέλματα ή ήταν στελέχη επιχειρήσεων σε ποσοστά 48,0% και παιδιά αγροτών, εργατών και τεχνιτών σε ποσοστό 14,0%· στις ιατρικές επιστήμες αντίστοιχα: 46,1% και 25,2%· στις σχολές θετικών επιστημών: 36,2% και 21,0%· και τέλος στις σχολές ανθρωπιστικών επιστημών: 27,6% και 31,9 % (Πίνακας 3).

Σελ. 487
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/488.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΠΙΝΑΚΑΣ 3

Επάγγελμα του πατέρα καθηγητών και υφηγητών κατά ομάδα επιστημών (σε ποσοστά)

   Θετικές Ιατρικές Ανθρωπιστικές Κοινωνικές
Επάγγελμα του πατέρα    επιστήμες επιστήμες επιστήμες επιστήμες
Επιστημονικά και ελευθέρια επαγγέλματα 31,6 41,3 27,6 40,0
Διευθύνοντες και διοικητικά στελέχη 4,6 4,8 8,0
Υπάλληλοι γραφείου     21,0 9,5 17,0 12,0
Έμποροι και πωλητές    14,5 9,5 14,9 16,0
Παροχή Υπηρεσιών     0,6 3,2 6,4
Γεωργοί, κτηνοτρόφοι, δασοκόμοι     9,2 20,6 17,0 14,0
Εργάτες και τεχνίτες     11,8 4,8 14,9
Ένοπλες δυνάμεις     3,3 4,8 2,1 8,0
Χωρίς απάντηση     3,3 1,5 2,0

Οι σημαντικές αυτές διαφορές συμπυκνώνουν τα αποτελέσματα πολλών παραγόντων: κοινωνική και οικονομική ιεράρχηση των επαγγελμάτων και των αντίστοιχων σχολών (όπου η πρόσβαση των πτυχιούχων στην υπαλληλία παίζει ασφαλώς σπουδαιότατο ρόλο),5 ιστορία των σχολών, δομή ηλικίας του διδακτικού προσωπικού, κ.ά.

Οι διαφοροποιήσεις των Ομάδων επιστημών ως προς το εκπαιδευτικό επίπεδο των γονέων του διδακτικού προσωπικού τους είναι επίσης σημαντικές και συγκλίνουν προς την ίδια εικόνα (βλ. και Πίνακα 4).

Διαμορφώνεται η εξής κατάταξη των τομέων επιστημών, από τα υψηλότερα προς τα χαμηλότερα ποσοστά πατεράδων των βοηθών και επιμελητών με πτυχίο τριτοβάθμιας εκπαίδευσης: Νομικές (61,5%), Αρχιτεκτονικές, Κοινωνικές επιστήμες, Τεχνολογία, Ιατρικές, Θετικές, Ανθρωπιστικές επιστήμες (15,6), Γεωπονία (12,5%)·

Τα στοιχεία για το εκπαιδευτικό επίπεδο των γονέων των καθηγητών και των υφηγητών χρειάζεται οπωσδήποτε να εκτιμηθούν σε σχέση με τη διαχρονική εξέλιξη του εκπαιδευτικού επιπέδου του ελληνικού πληθυσμού (ανδρών και γυναικών) από την αρχή του αιώνα μας. Δεν υπάρχει αμφιβολία, ότι καθηγητές και υφηγητές προέρχονται σε μεγάλο βαθμό από οικογένειες με υψηλό εκπαιδευτικό επίπεδο για την περίοδο στην οποία αναφερόμαστε, αλλά και ότι εκφράζουν, επίσης, σε ένα άλλο ποσοστό, μία κοινωνική 

———————

5. Βλ. σχετικά Κ. Τσουκαλάς, Κράτος, Κοινωνία, Εργασία στη μεταπολεμική Ελλάδα, Αθήνα, Θεμέλιο, 1987.

Σελ. 488
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/489.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

κινητικότητα που χαρακτηρίζει τη γενικότερη εξέλιξη των κοινωνικο-οικονομικών δομών στη χώρα μας στην ίδια περίοδο.

ΠΙΝΑΚΑΣ 4

Ποσοστά Πανεπιστημιακών των οποίων οι γονείς ήσαν πτυχιούχοι τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, κατά ομάδα επιστημών

Εκπαιδευτικό επίπεδο γονέων Θετικές Ιατρικές Ανθρωπιστικές Κοινωνικές
   επιστήμες επιστήμες επιστήμες επιστήμες
Βοηθοί και επιμελητές        
πατέρας πτυχιούχος   29,8 34,3 15,6 52,3
μητέρα πτυχιούχος   8,0 2,0 4,4 7,4
Καθηγητές και υφηγητές        
πατέρας πτυχιούχος   32,9 46,0 21,3 54,0
μητέρα πτυχιούχος   7,3 6,3 6,4 4,0

Ως προς τις ομάδες επιστημών, οι πατέρες πτυχιούχοι των καθηγητών και των υφηγητών κατανέμονται ως εξής: στις νομικές και οικονομικές επιστήμες: 54,0%, στις ιατρικές: 46,0%, στις θετικές: 32,9%, στις ανθρωπιστικές επιστήμες: 21,3%.

Στο σύνολο των 116 περιπτώσεων των καθηγητών και υφηγητών των οποίων ο πατέρας είχε δίπλωμα ανώτερης ή ανώτατης σχολής, 23 (19,8%) αποφοίτησαν από την ίδια σχολή με τον πατέρα τους (9 από τη Νομική Αθηνών, 8 από την Ιατρική Αθηνών, 2 από τη Θεολογική Αθηνών και από 1 από τις 3 άλλες σχολές του Πανεπιστημίου Αθηνών και το Πολυτεχνείο) και οι 21 ήταν το 1977 καθηγητές ή υφηγητές στην ίδια αυτή σχολή.

2. ΔΙΑΦΟΡΟΠΟΙΗΣΕΙΣ ΚΑΤΑ ΦΥΛΟ6

Οι γυναίκες αποτελούσαν το 1977:

―το 39,3% των βοηθών

―το 19,3% των επιμελητών

―το 7,7% των εντεταλμένων υφηγητών

―το 4,3% όλων των κατηγοριών των καθηγητών.

Τα ποσοστά αυτά παρέμειναν περίπου τα ίδια και στο δείγμα μας.

———————

6. Αναλυτικότερη προσέγγιση του θέματος βλ. στο: Marie Eliou, "Women in the academic profession: evolution or stagnation?", π. Higher Education, τ. 17, τχ. 5, 1988, σ. 505-524· και Μ. Ηλιού, "Οι γυναίκες Πανεπιστημιακοί: εξέλιξη της θέσης τους ή στασιμότητα;", Επιθεώρηση Κοινωνικών Ερευνών, τχ. 70, 1988, σ. 3-24.

Σελ. 489
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/490.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Ως προς τις Ομάδες Επιστημών, βοηθοί και επιμελήτριες είναι περισσότερες κατά σειρά στις Ανθρωπιστικές Επιστήμες, στις Κοινωνικές, τις Θετικές και τέλος τις Ιατρικές Επιστήμες. Υφηγήτριες και καθηγήτριες διαγράφουν περίπου την ίδια κλίμακα: Ανθρωπιστικές, Κοινωνικές, Ιατρικές και τέλος Θετικές Επιστήμες.

Στους βοηθούς και επιμελητές, η κατανομή κατά φύλο παρουσιάζει μόνο 21,4% των γυναικών να έχουν γεννηθεί σε χωριό, ενώ 32,7% των ανδρών βρίσκονται σε αυτή την περίπτωση. Οι γυναίκες προέρχονται από περισσότερο αστικά (με τις δύο έννοιες του όρου) κοινωνικά στρώματα, πράγμα που οφείλεται ως ένα βαθμό και στο ότι είναι κατά μέσο όρο νεότερες από τους άνδρες, ανήκουν δηλαδή σε μεγαλύτερο ποσοστό σε ομάδες ηλικιών που παρουσιάζουν υψηλότερο βαθμό αστικοποίησης. Αλλά και στο ότι οι κοπέλες στις πόλεις, ιδιαίτερα όσες προέρχονται από τα μεσαία και τα πιο ευνοημένα κοινωνικά στρώματα, έχουν μεγαλύτερες ευκολίες πρόσβασης στην τριτοβάθμια εκπαίδευση, τόσο ως εκπαιδευτικό, όσο και ως επαγγελματικό χώρο.

ΠΙΝΑΚΑΣ 5

Κατανομή του προσωπικού των δύο πρώτων ακαδημαϊκών βαθμίδων κατά το επάγγελμα του πατέρα και το φύλο

  Επάγγελμα του πατέρα Άνδρες Γυναίκες  

Επιστημονικά και ελευθέρια επαγγέλματα

24,6

29,3

Διευθύνοντες και διοικητικά στελέχη

2,7

4,3

Υπάλληλοι γραφείου

21,2

22,1

Έμποροι και πωλητές

13,8

22,1

Παροχή Υπηρεσιών

6,5

4,3

Γεωργοί, κτηνοτρόφοι, δασοκόμοι

15,0

7,2

Εργάτες και τεχνίτες

12,7

5,7

Ένοπλες δυνάμεις

3,5

5,0

Σύνολο

100,0

100,0

Ως προς το επάγγελμα του πατέρα, οι γυναίκες βοηθοί και επιμελήτριες παρουσιάζουν υψηλότερα ποσοστά από τους άνδρες συναδέλφους τους στις τέσσερις πρώτες ομάδες επαγγελμάτων και μικρότερα ποσοστά στις ομάδες παροχής υπηρεσιών, στους αγρότες, τους τεχνίτες και τους εργάτες (Πίνακας 5). Οι ίδιες έχουν πατέρες με πτυχίο σε μεγαλύτερο ποσοστό από τους άνδρες (35,7% έναντι 30,8%), γονείς χωρίς απολυτήριο δημοτικού σε αισθητά μικρότερο ποσοστό από τους άνδρες. Το εκπαιδευτικά επίπεδο των οικογενειών από τις οποίες προέρχονται οι γυναίκες βοηθοί και οι επιμελήτριες είναι καθαρά υψηλότερο από το εκπαιδευτικό επίπεδο των οικογενειών των ανδρών συναδέλφων τους (Πίνακας 6). 

Σελ. 490
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία»
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 471
    19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

    Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΩΝ ΝΟΜΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΣΤΗΝ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΕΛΙΤ:

    ΑΠΟ ΤΑ ΠΟΡΙΣΜΑΤΑ ΜΙΑΣ ΕΡΕΥΝΑΣ

    ΙΩΑΝΝΑ ΛΑΜΠΙΡΗ-ΔΗΜΑΚΗ

    Από τους κλασικούς κοινωνιολόγους, όπως λ.χ. τον Weber (πού εξέτασε τους τύπους της νομικής σκέψης και τους honoratiores του δικαίου σε ιστορική προοπτική, καθώς και την συμβολή του δικηγόρου στην δυτική πολιτική)1 και τον Marx (που θεώρησε τους δικηγόρους σαν τους ιδεολόγους-εκφραστές των σχέσεων της καπιταλιστικής κοινωνίας)2 μέχρι τον Parsons (που εφάρμοσε τις θεωρητικές αρχές του δομολειτουργισμού στην μελέτη των νομικών επαγγελμάτων και εξέτασε τους δικηγόρους σαν φορείς κοινωνικού ελέγχου),3 οι κοινωνιολόγοι ασχολήθηκαν κατά καιρούς και μάλλον αποσπασματικά με τον κοινωνικό ρόλο των νομικών επαγγελματιών. Μόνον κατά τις τελευταίες δεκαετίες οι επαγγελματίες αυτοί ερευνήθηκαν περισσότερο συστηματικά, αν όχι θεωρητικά πάντως εμπειρικά, στα πλαίσια συγκεκριμένων ερευνών για την προέλευσή τους, την κοινωνικοποίησή τους, τον ρόλο τους, την εργασιακή τους πρακτική, την συμμετοχή τους στην πολιτική ζωή και στις ελίτ, την σχέση τους με τον πελάτη, την δημόσια εικόνα τους κλπ.4 Κλασική παραμένει λ.χ. η μελέτη του Ralph Dahrendorf για τον ρόλο

    ———————

    1. Βλ. Max Weber, Οικονομία και Δίκαιο. Κοινωνιολογία του Δικαίου, μετάφρ. Μιχ. Γ. Κυπραίου, έκδ. Αντ. Ν. Σάκκουλα, Αθήνα 1979, σ. 167-196- και του ίδιου, Η Πολιτική ως Επάγγελμα, μετάφρ. Μ.Γ. Κυπραίου, Αθήνα 1954, σ. 117-20.

    2. Βλ. Κ. Marx, "The German Ideology", στο Collected Works V, Λονδίνο, Lawrence and Wishart, 1976, σ. 60.

    3. Βλ. Τ. Parsons, "A Sociologist looks at the Legal Profession", στο Essays in Sociological Theory, Glencoe: III: Free Press, 1954, σ. 370-385- και του ίδιου, "The Legal Profession", στο W. Evan (εκδ.), Law and Sociology, Glencoe: III: Free Press, 1962.

    4. Για ορισμένα πρόσφατα παραδείγματα τέτοιου τύπου ερευνών βλ. R. Dingwall