Συγγραφέας:Διεθνές Συμπόσιο
 
Τίτλος:Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία»
 
Υπότιτλος:Ιστορική διάσταση και προοπτικές
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:19
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1989
 
Σελίδες:657
 
Αριθμός τόμων:2 τόμοι
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Τριτοβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ευρώπη
 
Χρονική κάλυψη:13ος-20ός αι.
 
Περίληψη:Στους δύο τόμους του βιβλίου αυτού περιέχονται τα Πρακτικά του 2ου Διεθνούς Συμποσίου που διοργάνωσε το ΙΑΕΝ σε συνεργασία με την Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού, με θέμα Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία.Ιστορική διάσταση και προοπτικές. Το Συμπόσιο έγινε στην Αθήνα από τις 21 έως τις 26 Σεπτεμβρίου 1987 και συνέπεσε με τον εορτασμό των 150 χρόνων του Πανεπιστημίου Αθηνών.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 22.49 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 299-318 από: 662
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/299.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Η ΦΟΙΤΗΤΙΚΗ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑ ΣΤΟ Β' ΜΙΣΟ ΤΟΥ 19ου ΑΙΩΝΑ

ΙΔΕΟΛΟΓΙΚΟΙ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΙ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΜΦΥΤΕΣ ΠΡΟΣ ΑΥΤΟΥΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ, ΕΝΕΡΓΕΙΕΣ ΚΑΙ ΓΕΓΟΝΟΤΑ

ΣΠΥΡΟΣ Δ. ΛΟΥΚΑΤΟΣ

Γένεση και όξυνση εθνικών και πολιτικο-κοινωνικών προβλημάτων στη χώρα μας με τα συνακόλουθα σ' αυτά γεγονότα κατά το δεύτερο μισό του περασμένου αιώνα· κοινωνικο-πολιτικές διεργασίες και ανακατατάξεις τόσο στον πολιτικο-κοινωνικό και οικονομικο-τεχνικό, όσο και στον ιδεολογικό χώρο· γεγονότα, που συνάπτονταν άμεσα είτε έμμεσα με αυτές σε εθνικό και παγκόσμιο επίπεδο· ο ξένος προστατευτισμός στην πατρίδα μας και η ασφυκτική εξάρτηση και η πλήρης υποτέλειά της στα ξένα κέντρα εντολών· το μοναρχικό, απολυταρχικό είτε ψευδεπίγραφο συνταγματικό καθεστώς· οι λαϊκές εξεγέρσεις και επαναστάσεις· η αλυτρωτική ιδέα και ο μεγαλοϊδεατισμός· τα εθνικοαπελευθερωτικά κινήματα του υπόδουλου Ελληνισμού· η πρώτη στη χώρα μας βιομηχανική επανάσταση και ο εξαστισμός της ελληνικής κοινωνίας με θεμελίωση και ανάπτυξη του εργατικού ειδικότερα και του συνδικαλιστικού γενικότερα κινήματος· τα μεγάλα φιλοσοφικά και ιδεολογικά ρεύματα και συστήματα, που διακινιόνταν σε πανευρωπαϊκή κλίμακα και σε πανελλαδική, η Εγελιανή φιλοσοφία, η ουτοπιστική σοσιαλιστική σχολή του Saint-Simon, οι κοινοκτημονικές θεωρίες του Proudhon και το Μαρξιστικό φιλοσοφικο-ιδεολογικό σύστημα άσκησαν τις γόνιμες και καρποφόρες επιδράσεις τους στην ελληνική διανόηση και τον ελληνικό λαό, όπως και στην ξένη διανόηση και τους άλλους λαούς, και εύλογα και στην πρωτοπορούσα πανεπιστημιακή γενικότερα και φοιτητική ειδικότερα κοινότητα. Όλα αυτά, κοινωνικο-πολιτικά και εθνικά γεγονότα, ιδέες, θεωρίες και φιλοσοφικά συστήματα, καταστάσεις και κινήματα σταθερά συνετέλεσαν στους ιδεολογικούς προσανατολισμούς και

Σελ. 299
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/300.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

στις ιδεολογικές τοποθετήσεις της πανεπιστημιακής και ειδικότερα φοιτητικής κοινότητας και του κινήματός της, των προβλημάτων και αιτημάτων του, το οποίο, τότε, στο δεύτερο μισό του περασμένου αιώνα πρωτοθεμελιώθηκε και αναπτύχθηκε.

Αυτών των ιδεολογικών προσανατολισμών της φοιτητικής, τότε, κοινότητας και των ιδεών-κινήτρων των δραστηριοτήτων της, προοδευτικών-δημοκρατικών και πρωτοσοσιαλιστικών, είναι δυνατό σε γενική κριτική επισκόπησή τους να διακρίνουμε δύο φάσεις: αυτή από το 1840-1875 και τη δεύτερη από το 1875 μέχρι και τις αρχές του τωρινού αιώνα. Η ιδεολογία της πρωτοπορούσης πανεπιστημιακής γενικότερα, και ειδικότερα φοιτητικής κοινότητας κατά την πρώτη φάση της ήταν η αστικοδημοκρατική ριζοσπαστική με αιτήματα κατά την πρακτική πολιτική της προέκταση το συνταγματικό καθεστώς και το κοινοβουλευτικό σύστημα με δειλή, αλλά ασφαλή παρουσία της έννοιας της Δημοκρατίας στον πολιτειακό τομέα· στη δεύτερη φάση της η ιδεολογία της πανεπιστημιακής και ειδικότερα φοιτητικής κοινότητας, σε πρωτοποριακή βάση, χωρίς να αφίσταται ουσιαστικά από τις θεμελιακές αστικοδημοκρατικές αρχές, εξελισσόταν σταδιακά προς τις πρωτοσοσιαλιστικές. Αυτές τις αρχές και τους ιδεολογικούς προσανατολισμούς, αστικοδημοκρατικούς-ριζοσπαστικούς και πρωτοσοσιαλιστικούς της φοιτητικής και γενικότερα πρωτοπορούσης πανεπιστημιακής κοινότητας μπορούμε να ανιχνεύσουμε και να επισημάνουμε είτε στον καθαρό πανεπιστημιακό-φοιτητικό χώρο είτε στον γενικότερο ελληνικό εθνικό και κοινωνικο-πολιτικό χώρο και κατά την προέκτασή τους στα πανεπιστημιακά-φοιτητικά, στα πολιτειακά, πολιτικο-κοινωνικά και εθνικά προβλήματα, γεγονότα και αιτήματα, ακόμα και σε πανευρωπαϊκή κλίμακα, από τα στοιχεία, που, κατά περίπτωση, ακολουθούν.

1. ΟΙ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΕΣ ΚΑΙ ΕΙΔΙΚΟΤΕΡΑ ΦΟΙΤΗΤΙΚΕΣ ΣΥΣΣΩΜΑΤΩΣΕΙΣ ΚΑΙ ΣΥΛΛΟΓΟΙ

Αυτές οι συσσωματώσεις και σύλλογοι και οι δραστηριότητες, που ανάπτυξαν κατά το δεύτερο μισό του περασμένου αιώνα, συνιστούν ένα από τα σημαντικά τεκμήρια των ιδεολογικών προσανατολισμών της φοιτητικής κοινότητας και του κινήματός της. Πρωτοποριακή και εξόχως σημαντική, επί του προκειμένου, υπήρξε πρωταρχικά η συγκρότηση και λειτουργία της πανεπιστημιακής φάλαγγας, τεκμήριο της ιδεολογίας του φοιτητικού κινήματος και των προεκτάσεών της σε κεφαλαιώδη, εθνικά και πολιτικο-κοινωνικά, προβλήματα και γεγονότα, αλλά και ειδικότερα πανεπιστημιακά-φοιτητικά προβλήματα και αιτήματα κατά το δεύτερο μισό του περασμένου αιώνα.1 Η 

———————

1. Για τη συγκρότηση, τη διοργάνωση, τη λειτουργία, τις δραστηριότητες, τις περιόδους δράσης και αδράνειας και καθετί άλλο, που την αφορά βλ. Εφημ. της Αθήνας Η Εθνική

Σελ. 300
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/301.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

πανεπιστημιακή φάλαγγα, η οποία απαρτιζόταν από όλη την πανεπιστημιακή κοινότητα, καθηγητές, υφηγητές και κατά βασικό, κύριο και μαζικό, λόγο από φοιτητές υπήρξε το καταληκτήριο αποτέλεσμα πανεπιστημιακών αλλά πρωταρχικά φοιτητικών αντιοθωνικών και αντιδυναστικών δραστηριοτήτων της "χρυσής" λεγόμενης νεολαίας, οι οποίες εντάσσονταν στις πανελλήνιες αντιοθωνικές επαναστάσεις του 1862, που κατέληξαν στην εκθρόνιση του πρώτου βασιλικού ζεύγους της χώρας, Όθωνα και Αμαλίας. Η οργάνωσή της πραγματοποιήθηκε μετά τη μεταπολίτευση με ψήφισμα της Προσωρινής Κυβέρνησης στις 8 Οκτώβρη 1862, ενώ με διάταγμα της ίδιας Κυβέρνησης στις 12 Οκτώβρη 1862, που αφορούσε στην κατάρτιση της Εθνοφυλακής των δήμων Αθήνας και Πειραιά, και με το άρθρο 3 καθοριζόταν η εκλογή των διοικητών και δεκαρχών των ουλαμών της, έτσι που η πανεπιστημιακή φάλαγγα αποτελούσε τμήμα αυτής της Εθνοφυλακής.2 Η πρώτη αυτή πανεπιστημιακή φάλαγγα, σύμφωνα με

———————

Φάλαγξ, έτος Α', αρ. 2, 24 Απρ. 1863, σ. 2-3· αρ. 9, 16 Μαΐου 1863, σ. 2-3: στα Διάφορα. Εφημ. της Αθήνας Εθνοφύλαξ, έτος Α', αρ. 121, 13 Οκτ. 1862, σ. 3· αρ. 122, 15 Οκτ. 1862, σ. 2: "Οι φοιτηταί και η συγκίνησις"· αρ. 145, 17 Νοεμ. 1862, σ. 3-4: Ημερησία Διαταγή του Αρχηγείου της Εθνοφυλακής Αθηνών και Πειραιώς· αρ. 201, 14 Φεβρ. 1863, σ. 3: στα Διάφορα· έτος Ε', αρ. 985, 30 Απρ. 1866, σ. 3: στα Διάφορα· αρ. 1048, 1 Αυγ. 1866, σ. 3: στα Διάφορα· αρ. 1092, 4 Οκτ. 1866, σ. 2:.στα Διάφορα· αρ. 1106, 24 Οκτ. 1866, σ. 2: Εθνοφυλακή και σ. 3: στα Διάφορα· αρ. 1115, 5 Νοεμ. 1866, σ. 2: στα Διάφορα· αρ. 1123, 17 Νοεμ. 1866, σ. 4: στα Διάφορα· έτος ΙΔ', περ. Β', αρ. 3316, 18 Νοεμ. 1875, σ. 1: στα Διάφορα· αρ. 3319, 24 Νοεμ. 1875 σ. 2: στα Διάφορα· αρ. 3321, 27 Νοεμ. 1875, σ. 2: στα Διάφορα· έτος ΙΕ', αρ. 4, 21 Ιουλ. 1877, σ. 4· αρ. 104, 16 Νοεμ. 1877, σ. 3: στις Ειδήσεις. Εσωτερικός Κανονισμός της Πανεπιστημιακής φάλαγγος, Αθήνα 1876. Εφημ. της Αθήνας Καρτερία, έτος Α', αρ. 162, 9 Νοεμ. 1877, σ 3· αρ. 168, 15 Νοεμ. 1877, σ 2. Μέλλον, εφημ. της Αθήνας, έτος ΙΓ', αρ. 1298, 29 Νοεμ. 1875, σ. 2· αρ. 1354, 15 Μάρτ. 1876· αρ. 1358, 22 Μαρτ. 1876· αρ. 1375, 24 Απρ. 1876· αρ. 1378, 29 Απρ. 1876, σ. 3: στα Διάφορα· αρ. 1384, 10 Μαΐου 1876· αρ. 1447, 2 Σεπτ. 1876, σ. 2: στα Διάφορα· έτος ΙΔ', αρ. 1508, 1 Ιαν. 1877, σ. 2· αρ. 1536, 28 Φεβρ. 1877, σ. 3: στα Διάφορα· αρ. 1544, 15 Μάρτ. 1877, σ. 3· αρ. 1571, 9 Μαΐου 1877, σ. 3: Η ακαδημαϊκή σύγκλητος. Ρήγας, εφημ. της Αθήνας, έτος Ά', αρ. 29, 17 Ιουν. 1877, σ. 4· αρ. 6, 20 Ιαν. 1877, σ. 2-3: Ο νέος στρατιωτικός της φάλαγγος κανονισμός· αρ. 12, 1 Μαρτ. 1877, σ. 4. Βλ., επίσης, Γιάννης Κ. Κορδάτος, Ιστορία της νεώτερης Ελλάδας, 1860-1900, τ. 4, Αθήνα 1958, σ. 100, 312, 333, 342 υποσ. 2· Επαμεινώνδας. Κ. Κυριακίδης, Ιστορία του συγχρόνου Ελληνισμού από της ιδρύσεως του βασιλείου της Ελλάδος μέχρι των ημερών μας, 1832-1892, τ. 2, Αθήνα 1892, σ. 199, 223, 525-527, 540 κ.α.

2. Βλ. σχετικά Εσωτερικός Κανονισμός της Πανεπιστημιακής φάλαγγος, ό.π.· εφ. Εθνοφύλαξ, Α', αρ. 121, 13 Οκτ. 1862, σ. 3 κ.α. Η Προσωρινή Κυβέρνηση μετά την έξωση του Όθωνα και της Αμαλίας απαρτιζόταν από τους Βούλγαρη, Ρούφο και Κανάρη. Το διάταγμα της κατάρτισης της Εθνοφυλακής, 12 Οκτώβρη 1862, φέρει τις υπογραφές του υπουργού των Εσωτερικών Δ. Ζαΐμη και των Στρατιωτικών Δ. Μαυρομιχάλη. Με το άρθρο 3 καθοριζόταν ότι οι διοικητές και δεκάρχες των ουλαμών του σώματος των φοιτητών θα διορίζονταν από την εν Αθήναις επιτροπή, ενώ στα 12 άρθρα συνολικά του διατάγματος

Σελ. 301
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/302.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

μαρτυρία της εποχής,3 απαρτιζόταν από 400 περίπου φοιτητές και διδάκτορες "οπλοφόρους", των οποίων οι δημόσιες εμφανίσεις προκαλούσαν λαϊκή συγκίνηση. Αυτών των "οπλοφόρων" το αρχηγείο της Εθνοφυλακής Αθήνας και Πειραιά με διαταγή του 15 Νοέμβρη 1862 καθόριζε, με ειδικό κεφάλαιο, τον ιματισμό, τις αποσκευές και τον οπλισμό τους, καθώς και τα διακριτικά τους σημεία.4 Η οργάνωση και ο εξοπλισμός της πανεπιστημιακής αυτής φάλαγγας επισημοποιήθηκε με την ορκωμοσία των μελών της από κοινού με την ορκωμοσία του στρατού, που πραγματοποιήθηκε στην πλατεία της Ομόνοιας στις 13 Φλεβάρη 1863.5

Αργότερα η πανεπιστημιακή φάλαγγα, και μάλιστα έπειτα από την εγκατάσταση στη χώρα μας της καινούργιας, της Δανικής βασιλικής δυναστείας, περιέπεσε σε αδράνεια παντελή. Νέα δραστηριοποίησή της παρουσιάστηκε και πραγματοποιήθηκε σε δύο περιόδους σημαντικών εθνικών γεγονότων, πρώτα μεν κατά την Κρητική επανάσταση του 1866-1869, έπειτα δε και κατά κύριο λόγο κατά τα λεγόμενα "Στηλιτικά"6 και την οξύτατη κρίση του Ανατολικού ζητήματος, που σημειώθηκε κατά τα έτη 1875-1880.7 Κατά την έκρηξη της Κρητικής επανάστασης οι φοιτητές δραστηριοποιήθηκαν και κατά τα τέλη του Απρίλη του 1866 με αναφορά τους έπειτα από συμπόσιο, που διοργάνωσαν και στο οποίο πήραν μέρος καθηγητές, ο αρχηγός της Εθνοφυλακής και οι κατά καιρούς διοικητές της φάλαγγας ζήτησαν "την αναδιοργάνωσιν και τακτοποίησιν της παραλυσάσης και αποσυντεθείσης φάλαγγος",8 η οποία ξανά "ήθελε δειχθή λίαν επωφελής ως και άλλοτε".9 Χάρις στις πιέσεις, που άσκησαν, τότε, οι φοιτητές, και παρά την αρχική αδιαφορία της συγκλήτου και

———————

καθορίζονταν τα καθήκοντα των εθνοφυλάκων και των δεκαρχών και διοικητών όλων των ουλαμών, επομένως και αυτών της πανεπιστημιακής φάλαγγας.

3. Εθνοφύλαξ, Α', αρ. 122, 15 Οκτ. 1862, σ. 2.

4. Εθνοφύλαξ, Α', αρ. 145, 17 Νοεμ. 1862, σ. 3-4. Στο Δ' κεφάλαιο καθορίζονταν τα σχετικά με την Εθνοφυλακή του Πανεπιστημίου, τμήμα της Εθνοφυλακής των δήμων Αθήνας και Πειραιά. Η διαταγή αυτή επακολούθησε σχετικό θέσπισμα της Προσωρινής Κυβέρνησης στις 13 Νοέμβρη 1862· βλ. Η Εθνική Φάλαγξ, Α', αρ. 2, 24 Απρ. 1863, σ. 2-3.

5. Εθνοφύλαξ, Α', αρ. 201, 14 Φεβρ. 1863, σ. 3: στα Διάφορα.

6. Στα αρχαία χρόνια ήταν καθιερωμένη η αναγραφή των ονομάτων των προδοτών σε ειδική ατιμωτική στήλη, που την τοποθετούσαν σε δημόσιο χώρο. Σε μίμηση αυτού του γεγονότος οι αντίπαλοι της φαυλοκρατικής κυβέρνησης του Δημ. Βούλγαρη, που αποπειράθηκε πραξικοπηματικά να καταλύσει το συνταγματικό πολίτευμα της χώρας κατά το 1874-1875 απείλησαν το Μάρτη 1875 να στήσουν παρόμοια στήλη στον περίβολο της Βουλής με τα ονόματα του Δημ. Βούλγαρη, των υπουργών και βουλευτών του. Αυτά τα γεγονότα συνδέθηκαν με την αρχαία ατιμωτική στήλη και ονομάστηκαν, έτσι, στηλιτικά.

7. Αυτή άρχισε με την επανάσταση της Βοσνίας και Ερζεγοβίνης και κορυφώθηκε με τον ρωσοτουρκικό πόλεμο 1877-1878.

8. Εθνοφύλαξ, Ε', αρ. 985, 30 Απρ. 1866, σ. 3: στα Διάφορα.

9. Εθνοφύλαξ, Ε', αρ. 1092, 4 Οκτ. 1866, σ. 2: στα Διάφορα.

Σελ. 302
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/303.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

της πρυτανείας για τη επαναδραστηριοποίηση της φάλαγγας, πέτυχαν τελικά να ανασυσταθεί, να αρχίσουν τα γυμνάσιά της και οι στρατιωτικές ασκήσεις της και να αναγκαστεί ο πρύτανης Α. Ραγκαβής να συμπαρασταθεί ενεργά και δραστήρια στην αναδιοργάνωσή της, με αποτέλεσμα η πρωτοπορούσα φοιτητική κοινότητα να συμπαραταχθεί με τον ελληνικό λαό στον αγώνα των Κρητών.10

Ιδιαίτερες, όμως, και επίμονες κινητοποιήσεις καταβλήθηκαν από τη φοιτητική κοινότητα για την επανασύσταση της πανεπιστημιακής φάλαγγας, η οποία είχε περιέλθει σε πλήρη και ουσιαστική διάλυση, κατά τη μεγάλη κρίση του Ανατολικού ζητήματος κατά το 1875-1880. Ήδη στις 18 Μάη 1875 χάρις σ' αυτές τις φοιτητικές κινητοποιήσεις εκδόθηκε υπουργική απόφαση για την αναδιοργάνωση της φάλαγγας, σε συνέχεια δε συντάχτηκε εσωτερικός κανονισμός της, ο οποίος ψηφίστηκε από την ακαδημαϊκή σύγκλητο στις 27 Σεπτέμβρη 1875, επικυρώθηκε από τον Υπουργό της Δημόσιας Εκπαίδευσης στις 9 Δεκέμβρη 1875 και δημοσιεύτηκε από τον πρύτανη Εμμ. Κόκκινο στις 15 Δεκέμβρη 1875.11 Σύμφωνα με την πρώτη παράγραφο-άρθρο αυτού του κανονισμού οι φοιτητές θα συμπλήρωναν την επιστημονική τους εκπαίδευση "διά της εις τα όπλα ασκήσεως" με τη συγκρότηση της πανεπιστημιακής φάλαγγας, ενώ από τις υπόλοιπες παραγράφους-άρθρα καθορίζονταν: η 

———————

10. Εθνοφύλαξ, Ε', αρ. 1106, 24 Οκτ. 1866, σ. 2: "Εθνοφυλακή", όπου μαρτυρείται η συμμετοχή στα γυμνάσια της Εθνοφυλακής "ενός λόχου περίπου της φάλαγγος του πανεπιστημίου" και στη σ. 3: στα Διάφορα, όπου καταγγέλλεται η αδιαφορία της πρυτανείας και της συγκλήτου για τη φάλαγγα· έτος Ε', αρ. 1115, 5 Νοεμ. 1866, σ. 2: στα Διάφορα, όπου μαρτυρείται ότι ο πρύτανης ανέθεσε σε καθηγητές τη φροντίδα για τη συγκρότηση των λόχων της φάλαγγας· έτος Ε', αρ. 1123, 17 Νοεμ. 1866, σ. 4: στα Διάφορα, όπου μαρτυρείται ότι ο πρύτανης Α. Ραγκαβής καταγίνεται δραστήρια για τη διοργάνωση της φάλαγγας και ότι η σύγκλητος οφείλει να εγκαταλείψει τις μάταιες συζητήσεις και να αποφασίσει την εύκολη και γρήγορη προμήθεια οπλισμού και στολής στους φοιτητές. Για τη δραστηριότητα των φοιτητών υπέρ των Κρητών επαναστατών βλ. παρακάτω στο οικείο τμήμα του πονήματος.

11. Βλ. σχετικά Εσωτερικός Κανονισμός της Πανεπιστημιακής φάλαγγας, 1876. Βλ. και εφημ. Εθνοφύλαξ, ΙΔ', αρ. 3319, 24 Νοεμ. 1875, σ. 2: στα Διάφορα· αρ. 3321, 27 Νοεμ. 1875, σ. 2: στα Διάφορα, όπου μαρτυρείται πρόσκληση των φοιτητών από την πρυτανεία να εγγραφούν στους καταλόγους προς σχηματισμό των λόχων της φάλαγγας· ΙΕ', αρ. 4, 21 Ιουλ. 1877, σ. 4, όπου καταγράφεται ειδοποίηση των φοιτητών, με την οποία καθοριζόταν ότι όσοι θα ήθελαν να αποτελέσουν μέρος του φοιτητικού "Ιερού Λόχου" έπρεπε να είναι τελειόφοιτοι ή μαθητές των αθηναϊκών εκπαιδευτικών ιδρυμάτων και του Πολυτεχνείου· και ΙΕ', αρ. 104, 16 Νοεμ. 1877, σ. 3: στις Ειδήσεις, όπου μαρτυρείται η εκλογή βαθμοφόρων της φάλαγγας. Βλ. και εφημ. Μέλλον, ΙΓ', αρ. 1298, 29 Νοεμ. 1875, σ. 2: στα Διάφορα, όπου μαρτυρείται η έγκριση του κανονισμού από την σύγκλητο, και η προκήρυξη του πρύτανη, τοιχοκολλημένη στο Πανεπιστήμιο, προς τους φοιτητές για να εγγραφούν στο λόχο της προτίμησής τους.

Σελ. 303
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/304.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

υποχρεωτική εξάσκηση στα όπλα κάθε ακαδημαϊκού πολίτη "ως αναγκαίον συμπλήρωμα" της επιστημονικής του εκπαίδευσης· ο διορισμός για τον σκοπό αυτό προγυμναστών-αξιωματικών και υπαξιωματικών του τακτικού στρατού· η εποπτεία της φάλαγγας από την πρυτανεία· ο καθορισμός ως μελών της φάλαγγας αυτών που εγγράφονταν ως τακτικοί φοιτητές αμέσως έπειτα από την αποφοίτησή τους από τα Γυμνάσια και ανήκαν στις σχολές εκτός από τους κληρικούς· η διαίρεση της φάλαγγας σε λόχους, που ο καθένας θα απαρτιζόταν από 200 τουλάχιστον άντρες· η εκλογή των αξιωματικών από τα μέλη των λόχων και των υπαξιωματικών από τους φοιτητές, που εγγράφονταν στο τρίτο χρόνο σπουδών τους· ο καθορισμός της πολεμικής αποσκευής και της στολής στρατιωτών και υπαξιωματικών φοιτητών· ο χαρακτηρισμός της φάλαγγας ως σώματος στρατιωτικού· και τέλος ο καθορισμός ποινών σε όσους απειθαρχούσαν.12 Με βάση αυτό τον κανονισμό συγκροτήθηκαν οι λόχοι της φάλαγγας, που ήσαν, κατά μαρτυρία της εποχής13 έξι διαφορετικού χρώματος, "λευκού-μέλανος-ερυθρού-πρασίνου-κυανού και κιτρίνου" και απαρτίζονταν συνολικά από 200 άτομα "αναμίξ" από όλες τις πανεπιστημιακές σχολές, ενώ εξ άλλου κάθε χρονιά καταρτίζονταν οι νέοι κατάλογοι και διεξάγονταν οι εκλογές των βαθμούχων των λόχων.14

Κύριο χαρακτηριστικό της πανεπιστημιακής φάλαγγας, η οποία απαρτιζόταν από τα δύο στοιχεία, που συγκροτούσαν το Πανεπιστήμιο, του σώματος των καθηγητών και του σώματος των φοιτητών, είναι η εκλογή των καθηγητών από τους φοιτητές-στρατιώτες ως αξιωματικών των λόχων της φάλαγγας, ενώ φαλαγγάρχης καθοριζόταν ο εκάστοτε πρύτανης.15 Δύο ακόμα 

———————

12. Ο Εσωτερικός Κανονισμός της Πανεπιστημιακής φάλαγγος, 1876, απαρτιζόταν συνολικά από 29 παραγράφους-άρθρα και φέρει ημερομηνία 11 Δεκέμβρη 1875. Με την 21 παράγραφο-άρθρο καθοριζόταν ότι η στολή στρατιωτών-φοιτητών και υπαξιωματικών αποτελιόταν «εξ αναξυρίδος εριούχου χρώματος φαιού, εξ επενδύτου χρώματος κυανού βαθέος μετ' επιρραμμάτων ερυθρών και μιας σειράς κομβίων επίχρυσων, εφ' ων το σύμβολον "η γλαύξ" και η επιγραφή "Φάλαγξ Πανεπιστημίου" και εκ πίλου εριούχου χρώματος ερυθρού μετ' επιρραμμάτων χρώματος κυανού βαθέος»· η δε στολή των αξιωματικών σύμφωνα με την παράγραφο 24, καθοριζόταν ίδια με αυτή των στρατιωτών "διακρινομένη διά ταινίας ερυθράς 5 υφεκατοστομέτρων ερραμμένης επί της αναξυρίδος, ταινίας έτι ερυθράς μεταξωτής κροσσωτής ανηρτημένης παραπλεύρως από τον δεξιόν ώμον και δι' επωμίδων, φερουσών τα σημεία του βαθμού των".

13. Μέλλον, ΙΓ΄, αρ. 1298, 29 Νοεμ. 1875, σ. 2: στα Διάφορα.

14 Εθνοφύλαξ, περ. Β', ΙΔ', αρ. 3321, 27 Νοεμ. 1875, σ. 2: στα Διάφορα· ΙΕ', αρ. 104, 16 Νοεμ. 1877, όπου μαρτυρείται η εκλογή 4 Λοχαγών, 5 υπολοχαγών, γιατρού, 8 ανθυπολοχαγών, 2 ανθυπασπιστών και 4 επιλοχιών καθώς και ο πλεονασμός δεκάδων ψηφοδελτίων· Καρτερία, Α', αρ. 162, 9 Νοεμ. 1877, σ. 3 και αρ. 168, 15 Νοεμ. 1877, σ. 2: στα Διάφορα.

15. Μαρτυρείται ότι κατά τις εκλογές των αξιωματικών των 4 λόχων της φάλαγγας

Σελ. 304
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/305.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

στοιχεία, επί του προκειμένου, πρέπει να επισημανθούν: η εκλογή του υφηγητή και εισαγγελέα Εφετών, πρωτοπόρου και προοδευτικού δημοκράτη της εποχής, Αριστ. Οικονόμου ως λοχαγού του τρίτου λόχου της φάλαγγας· και η ανελλιπής γύμναση των φοιτητών της φάλαγγας, επιβεβαιωμένη από τους λοχαγούς, για να γίνουν δεκτοί σε γραπτές ή προφορικές εξετάσεις.16 Ο νέος αυτός στρατιωτικός κανονισμός της πανεπιστημιακής φάλαγγας, 1876, ο οποίος "εκυοφορείτο από 6 μηνών" καταγγέλθηκε από την εφημερίδα της Αθήνας "Ρήγας", δημοσιογραφικό όργανο του ομώνυμου προοδευτικού τότε συλλόγου, ως "δυστυχώς λίαν πλημμελής", "αδόκιμος και καταδικαστέος διότι είναι αυθαίρετος, παράνομος και ήκιστα συντελεστικός προς εδραίωσιν της φάλαγγος",17 η οποία και επεσήμαινε χαρακτηριστικά ότι από τις 40 σελίδες του οι 20 περιέχουν μόνον ποινές και τον τρόπο ψηφοφορίας. Γι' αυτό το λόγο η ίδια εφημερίδα, σε συνέχεια, μαρτυρεί ότι οι φοιτητές επέδωσαν αναφορά "προς επανόρθωσιν των ατόπων του νέου κανονισμού".

Οπωσδήποτε με τη σύσταση και λειτουργία αυτής της πανεπιστημιακής φάλαγγας τόσο κατά την αντιοθωνική περίοδο, όσο και κατά την Κρητική επανάσταση του 1866 και την κρίση του Ανατολικού ζητήματος 1875-1880, η πρωτοπορούσα πανεπιστημιακή και μάλιστα φοιτητική κοινότητα συμμετείχε ενεργά και δραστήρια στα εθνικά μεγάλα της εποχής γεγονότα, αλλά και τα πολιτικο-κοινωνικά, παρέχοντας μ' αυτό τον τρόπο το μέτρο του προοδευτικού-δημοκρατικού ιδεολογικού προσανατολισμού της.

Εκτός από την πανεπιστημιακή φάλαγγα και τις δραστηριότητες που ανέπτυξε σε κρίσιμες περιόδους της χώρας μας, οι ιδεολογικο-πολιτικοί προσανατολισμοί της φοιτητικής πρωτοπορούσης κοινότητας είναι δυνατόν να επισημανθούν και από τις δραστηριότητες καθαρά φοιτητικών συλλόγων. Τέτοιοι φοιτητικοί σύλλογοι κατά το δεύτερο μισό του περασμένου αιώνα λειτούργησαν από την έως σήμερα έρευνά μας:

α) Η Φοιτητική Ένωσις. Ο φοιτητικός αυτός σύλλογος μαρτυρείται ήδη κατά τα τέλη του Σεπτέμβρη 1892 διαθέτοντας δικά του γραφεία, στα οποία μάλιστα συγκεντρώθηκαν οι φοιτητές για να διαμαρτυρηθούν στον πρύτανη

———————

κατά τον Φλεβάρη 1877 εκλέχτηκαν: ο καθηγητής της Ιατρικής Σπ. Μπαλάνος, λοχαγός του α' λόχου· ο καθηγητής της Νομικής Δ. Θεοφανόπουλος, λοχαγός του β' λόχου· ο υφηγητής και εισαγγελέας Εφετών Αριστ. Οικονόμου, λοχαγός του γ' λόχου· και ο καθηγητής της Ιατρικής Π. Κυριακού, λοχαγός του δ' λόχου. Για τον πρύτανη ως φαλαγγάρχη βλ. εφημ. Ρήγας, Α', αρ. 6, 20 Ιαν. 1877, σ. 2-3: Ο νέος στρατιωτικός της φάλαγγος κανονισμός, όπου ιδιαίτερα, κοντά στα άλλα, επισημαίνεται και η εκλογή του Αριστ. Οικονόμου.

16. Βλ. όπως παραπάνω στη σημ. με αριθ. 15 και Μέλλον, ΙΓ', αρ. 1298, 29 Νοεμ. 1875, σ. 2: στα Διάφορα.

17. Βλ. εφημ. Ρήγας, Α', αρ. 6, 20 Ιαν. 1877, σ. 2-3: Ο νέος στρατιωτικός της φάλαγγος κανονισμός.

20

Σελ. 305
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/306.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

για την παραβίαση του πανεπιστημιακού ασύλου από αστυνομικά όργανα.18 Αργότερα, στις αρχές Νοέμβρη 1893, μαρτυρείται η διεξαγωγή αρχαιρεσιών του Διοικητικού Συμβουλίου της Φοιτητικής Ενώσεως "στο κατάστημά" της και η τακτική συνεδρίαση των μελών της,19 αλλά και η διάρρηξη των γραφείων της από αγνώστους με στόχο την αφαίρεση των σφραγίδων της,20 καθώς και η πραγματοποίηση διαλέξεων στις αίθουσές της.21

β ) Ο Σύνδεσμος Ελλήνων Σπουδαστών. Του συλλόγου αυτού μαρτυρείται πρόσκληση των μελών του για γενική συνεδρία στο "κατάστημά" του·22 λειτουργία φροντιστηρίων στα μέλη του από καθηγητές και υφηγητές του Πανεπιστημίου·23 και η διοργάνωση και πραγματοποίηση μεγάλης πανηγυρικής παράστασης προς τιμήν του ναυάρχου του ρωσικού στόλου με διδασκαλία της "Φαύστας" από την Ευαγ. Παρασκευοπούλου, η οποία επισημαινόταν ότι "θέλει αφίσει εποχήν εν τη ιστορία των φοιτητών του Εθνικού Πανεπιστημίου.24

γ) Ο Φιλολογικός Φοιτητικός Σύλλογος, του οποίου μαρτυρείται η διενέργεια φιλολογικού αγώνα με βραβείο στο νικητή.25

δ) Ο Κεντρικός Σοσιαλιστικός Σύλλογος, που οργανώθηκε στα 1890 με την πρωτοβουλία του σπουδαστή της αρχιτεκτονικής σχολής του Πολυτεχνείου Σταύρου Καλλέργη, ο οποίος απαρτίστηκε από σπουδαστές, φοιτητές και μαθητές με σκοπό την ευρύτερη δυνατή διάδοση της σοσιαλιστικής ιδεολογίας με κάθε δυνατό μέσο.26

ε) Ο Αρχαϊκός Φοιτητικός Σύλλογος, ο οποίος φαίνεται ότι ήταν συντηρητικών αρχών και κατευθύνσεων. Γι' αυτόν μαρτυρείται η συμμετοχή στον γιορτασμό στις 25 Μάρτη 1892 με ειδικό πρόγραμμά του, που περιελάμβανε στέψη των ανδριάντων μπροστά στο Πανεπιστήμιο, προσφώνηση καθηγητών, γιορτή στο Ζάππειο και στις 26 Μάρτη γιορτή στον Πειραιά.27 Μαρτυρείται, επίσης, διεξαγωγή εκλογών και η εκλογή του Γ. Μιστριώτη στο Διοικητικό

———————

18. Βλ. εφημ. Επιθεώρησις, αρ. 269, 30 Σεπτ. 1892, σ. 2: Πανεπιστημιακά.

19. Εφημερίς του Λαού, Α', αρ. 15, 7 Νοεμ. 1893, σ. 3: Σύλλογοι.

20. Εφημερίς του Λαού, Α', αρ. 17, 9 Νοεμ. 1893 σ. 3.

21. Εφημερίς του Λαού, Α', αρ. 25, 17 Νοεμ. 1893, σ. 3: Σύλλογοι· και αρ. 26, 18 Νοεμ. 1893, σ. 4.

22. Εφημερίς τον Λαού, Α', αρ. 36, 28 Νοεμ. 1893, σ. 3-4: Σύλλογοι.

23. Εφημερίς τον Λαού, Α', αρ. 44, 7 Δεκ. 1893, σ. 3: Σύλλογοι.

24. Εφημερίς του Λαού, Α', αρ. 60, 23 Δεκ. 1893, σ. 2: "Οι φοιτηταί υπέρ των Ρώσων"· και αρ. 64, 28 Δεκ. 1893, σ. 3.

25. Επιθεώρησις, αρ. 184, 5 Ιουλ. 1892, σ. 4: στις Ειδήσεις.

26. Βλ. σχετικά εφημ. Σοσιαλιστής, προ παντός 1 Ιαν. 1893, σ. 1, όπου καταγράφονται οι σκοποί του.

27. Επιθεώρησις, αρ. 81, 24 Μάρτ. 1892, σ. 2: "Η 25 Μαρτίου και ο Αρχαϊκός Φοιτητικός σύλλογος".

Σελ. 306
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/307.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

του Συμβούλιο κι άλλων, από όπου καταφαίνεται και ο συντηρητικός προσανατολισμός του.28

Πρέπει να σημειωθεί ότι εκτός από τους κεντρικούς αυτούς γενικούς φοιτητικούς συλλόγους λειτούργησαν και καθαρώς επαρχιακοί. Επί του προκειμένου μαρτυρούνται:

α ) Ο Φοιτητικός Σύλλογος η "Ανάπτυξις", που συγκροτήθηκε και λειτούργησε κατά τα μέσα του 1893 από τη φοιτητική νεολαία της Χαλκίδας και τα μέλη του οποίου πραγματοποίησαν εκδρομή στην Αιδηψό.29

β) Ο Πατραϊκός Φοιτητικός Σύλλογος, ο οποίος συγκροτήθηκε και λειτούργησε περί το τέλος 1893 από Πατρινούς φοιτητές και του οποίου μαρτυρείται γενική συνέλευση, εκλογή πενταμελούς επιτροπής για σύνταξη του καταστατικού του και εκλογή προσωρινών διοικητικών του αρχών.30

Στον τομέα των φοιτητικών συσσωματώσεων και συλλόγων κατά το δεύτερο μισό του περασμένου αιώνα πρέπει, ακόμα, να επισημανθούν:

α) Η δημιουργία λόχου Ελλήνων φοιτητών στο Μόναχο, ο οποίος μάλιστα κατά τον Ιούνιο 1877 είχε αρχίσει ασκήσεις σκοποβολής και στον οποίο η βαυαρική κυβέρνηση χορηγούσε, εκτός από τα άλλα, πυριτοβολές κάθε μέρα.31

β) Η συμμετοχή Ελλήνων φοιτητών του εξωτερικού, οι οποίοι με άλλους φοιτητές των βαλκανικών χωρών συνέταξαν, δημοσίευσαν και κυκλοφόρησαν ευρύτατα και σε όλες τις βαλκανικές χώρες προκήρυξή τους, με την οποία καλούσαν τους λαούς τους να συνενωθούν και να δραστηριοποιηθούν για την πραγματοποίηση της Ανατολικής-Βαλκανικής ομοσπονδίας, ικανής να αντιπαλαίσει για την εθνική απελευθέρωση των υπόδουλων βαλκανικών λαών και τη θεμελίωση της ομοσπονδιακής δημοκρατικής διοργάνωσής τους.32

γ) Η σύσκεψη Ελλήνων φοιτητών με φοιτητές από τις άλλες βαλκανικές χώρες στο Γιούργοβο της Ρουμανίας, κατά την οποία από κοινού αποφάσισαν να συγκροτήσουν έπειτα από μια διετία συνέδριο "εν ω να συζητώνται τα μέσα, δι' ων δυνατόν να συναφθώσι δεσμοί φιλίας και μάλιστα αλληλεγγύης ανά μέσον των λαών της χερσονήσου του Αίμου" και να πραγματοποιήσουν αυτό το συνέδριο για πρώτη φορά στην Αθήνα κατά το φθινόπωρο του 1892.33

2. Η ΦΟΙΤΗΤΙΚΗ ΕΦΗΜΕΡΙΔΟΓΡΑΦΙΑ ΚΑΙ ΑΡΘΡΟΓΡΑΦΙΑ

Οι ιδεολογικο-πολιτικοί προσανατολισμοί της φοιτητικής κοινότητας κατά

———————

28. Επιθεώρησις, Θ΄, αρ. 251, 1 Δεκ. 1892, σ. 3: στις Ειδήσεις.

29. Επιθεώρηαις, Ι΄, αρ. 465, 5 Ιουλ. 1893, σ. 2: Επιστημονική εκδρομή.

30. Επιθεώρησίξ, Ι΄, αρ. 540, 20 Σεπτ. 1893, σ. 4: Πατραϊκός σύλλογος.

31. Ρήγας, Α', αρ. 28, 16 Ιούν. 1877, σ. 8: στα Διάφορα.

32. Εφημ. Εργάτης, έτος Α', αρ. 9, Αθήνα 21 Σεπτ. 1875.

33. Επιθεώρησις, αρ. 96. 9 Απρ. 1892, σ. 1-2: Το συνέδριο των φοιτητών.

Σελ. 307
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/308.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

το δεύτερο μισό του περασμένου αιώνα είναι δυνατόν να επισημανθούν και από τη φοιτητική εφημεριδογραφία και αρθρογραφία. Από την έως σήμερα, επί του προκειμένου, έρευνά μας καθαρά φοιτητικές εφημερίδες με καθαρώς κατά κανόνα φοιτητικό περιεχόμενο επισημάναμε δύο:

α) Την εφημερίδα Φοιτητής, που εκδιδόταν στην Αθήνα κατά το 1869, σε 2ο σχήμα, με υπότιτλο "εφημερίς των συμφερόντων του έθνους" και με υπεύθυνο διευθυντή τον φοιτητή της Νομικής Ευάγγελο Β. Παναγιωτόπουλο.34

β) Την εφημερίδα Πανεπιστήμιον, που εκδιδόταν, επίσης, στην Αθήνα κατά το 1892, σε 2ο σχήμα, τρεις φορές τη βδομάδα, με υπότιτλο "εφημερίς των φοιτητών" και με διευθυντές τους σπουδαστές Κ.Γ. Μπουκλάκο και Ε.Γ. Νικολαΐδη.35

Ενδιαφέρουσα και αποκαλυπτική τόσο των ιδεολογικο-πολιτικών προσανατολισμών της φοιτητικής κοινότητας, κατά την πρωτοπορία της, όσο και των θεμελιακών προβλημάτων της κατά την εποχή της έκδοσης αυτών των εφημερίδων είναι η αρθρογραφία τους. Επί του προκειμένου άξια επισήμανσης ιδιαίτερης είναι:

α) Το κύριο άρθρο της εφημερίδας Φοιτητής, με το οποίο εκαλούντο όλοι να παύσουν "διχονοούντες, να απεκδυθούν την φιλαρχίαν και να αφίσουν τα ιδιαίτερα συμφέροντά των απέναντι του κοινού της πατρίδος".36

β) Το εξαιρετικά ενδιαφέρον κύριο άρθρο της ίδιας εφημερίδας, Φοιτητής, με τίτλο "Προσέξατε", στο οποίο καταγγέλλονταν όσοι επεδίωκαν την κατάλυση του συντάγματος "από μόνην την ιδέαν του κοτζαμπασισμού εμφορούμενοι" και όσοι "αναίσχυντοι άνθρωποι" διέδιδαν ότι "διά πολιτεύματος μοναρχικού, διά πολιτεύματος τυραννικού θα δυνηθή η Ελλάς να ευημερήση και να προοδεύση", τονίζοντας ιδιαίτερα ο αρθρογράφος ότι ποτέ έθνος "μοναρχικώς πολιτευόμενον" δεν ευημέρησε, εκτός από ελάχιστες εξαιρέσεις και χαρακτηρίζοντας προσφυέστατα τη μοναρχία ότι "ουδέν άλλο εστί καθ' ημάς ή ανομία". 37

γ) Το κύριο άρθρο της εφημερίδας, επίσης, Φοιτητής με τίτλο "Τα αίτια",

———————

34. Της εφημερίδας αυτής διασώζονται, από την έως τώρα έρευνά μας, 6 φύλλα: τα φύλλα με αριθ. 1, 28 Ιουν. 1869· 2, 5 Ιουλ. 1869· 3, 12 Ιουλ. 1869· 4, 19 Ιουλ. 1869· 7, 9 Αυγ. 1869 και 14, 27 Σεπτ. 1869.

35. Αυτής της εφημερίδας, από την έως τώρα έρευνά μας, διασώζονται 3 φύλλα, που είναι: αρ. 1, 3 Σεπτ. 1892· αρ. 2, 6 Σεπτ. 1892 και αρ. 3, 9 Σεπτ. 1892. Την έκδοσή της ανήγγειλε και η εφημ. Επιθεώρησις, αρ. 243, 3 Σεπτ. 1892, επισημαίνοντας ότι "ο αγών (της θα είναι) υπέρ της ατελείας της ανωτάτης εκπαιδεύσεως καθιερωθείσης υπό του Συντάγματος" και τονίζοντας ότι η έκδοσή της "θα αποτελέσει σταθμόν του πανεπιστημιακού των Ελληνοπαίδων βίου".

36. Εφημ. Φοιτητής, Α', αρ. 2, 5 Ιουλ. 1869, σ. 1-2.

37. Φοιτητής, Α', αρ. 3, 12 Ιουλ. 1869, σ. 1-2.

Σελ. 308
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/309.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

στο οποίο ο αρθρογράφος καταφερόταν δριμύτατα ενάντια στη Μοναρχία και διακήρυσσε τα αγαθά της Δημοκρατίας και του Συντάγματος.38

δ) Το κύριο άρθρο της ίδιας εφημερίδας, Φοιτητής, με τίτλο "Το Σύνταγμα", στο οποίο ο αρθρογράφος καταφερόταν δριμύτατα ενάντια σε όσους έβαλλαν ενάντια στον συνταγματικό χάρτη επιδιώκοντας την κατάλυσή του.39

ε) Το κύριο άρθρο της εφημερίδας Πανεπιστήμιον, πολύ εύγλωττο και αποκαλυπτικό του ιδεολογικο-πολιτικού προσανατολισμού της φοιτητικής πρωτοπορούσης νεολαίας κατά τις αρχές της δεκαετίας του 1890, με το οποίο διαπιστωνόταν ότι "κατά τύπους απολαύομεν της κοινοβουλευτικής πολιτείας, κατ' ουσίαν δε δεσποζόμεθα υπό της φρικωδεστάτης ολιγαρχίας", για να επισημάνει, σε συνέχεια, ο αρθρογράφος ότι η πανεπιστημιακή νεολαία δεν μπορούσε να μείνει αδιάφορη σ' αυτή την κατάσταση· να εκφράσει την πεποίθησή της ότι πρέπει "να εξολοθρευθώσι τα προσωπικά κόμματα και αντ' αυτών να ιδρυθώσιν αληθή κόμματα εμφορούμενα αρχών, ότι το Σύνταγμα, το οποίον κατηρρακώθη πρέπει να λάβη την προσήκουσαν αυτώ θέσιν"· να τονίσει ότι η κατάσταση του Πανεπιστημίου "δεν δύναται να είναι αλλοία της όλης πολιτειακής καταστάσεως"· να καταγγείλει ότι "Πανεπιστήμιον εκ των ανθηροτάτων περιλαμβάνον τετρακισχιλίους σπουδαστάς και κεκτημένον κολοσσιαίαν περιουσίαν, ελάχιστα δικαιοί του Έθνους τας προσδοκίας"· και να καταλήξει ότι η δράση των φοιτητών πρέπει να έχει σκοπό, τίτλος και του άρθρου, την ανόρθωσή του.40

στ) Άρθρο στην ίδια εφημερίδα, Πανεπιστήμιον, με τίτλο "Η ασυλία του Πανεπιστημίου παρεβιάσθη", με το οποίο καταγγελλόταν αυτή η παραβίαση με επίθεση "δεκάδος καθαρμάτων" οπλισμένων με μαχαίρια και όπλα ενάντια στους φοιτητές, που συσκέπτονταν για το οξύτατο ζήτημά τους, του φόρου που τους επεβλήθηκε για εγγραφή τους στο Πανεπιστήμιο.41

Πρέπει να σημειωθεί ότι φοιτητική αρθρογραφία πάνω σε γενικότερα εθνικά και πολιτικά θέματα και προβλήματα, είτε ειδικότερα σε πανεπιστημιακά και φοιτητικά, φρονούμε ότι θα υπήρχε και στις εξωφοιτητικές αθηναϊκές είτε και άλλες εφημερίδες. Επί του προκειμένου, από την έως τώρα έρευνά μας, έχουμε επισημάνει ένα πρώιμο και αρκετά σημαντικό άρθρο του φοιτητή της Νομικής Αθανασίου Χ. Καλπακίδη, που δημοσιεύτηκε στην αθηναϊκή εφημερίδα Καρτερία στις 12 Ιουνίου 1848, μόλις άρχιζε η δεύτερη δεκαετία της λειτουργίας του Πανεπιστημίου και σε χρονιά ιστορικά πολυσήμαντη με τη γαλλική

———————

38. Φοιτητής, Α', αρ. 4, 19 Ιουλ. 1869, σ. 1-2.

39. Φοιτητής, Α', αρ. 14, 27 Σεπτ. 1869, σ. 1-2.

40. Εφημ. Πανεπιστήμιον, Α', αρ. 1, 3 Σεπτ. 1892, σ. 1: το κύριο άρθρο με τίτλο "Σκοπός".

41. Πανεπιστήμιον, Α', αρ. 3, 9 Σεπτ. 1892, σ. 1.

Σελ. 309
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/310.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

του Φλεβάρη επανάσταση και τα επακόλουθά της γεγονότα επί ευρωπαϊκού επιπέδου.42 Το άρθρο αυτό φέρει τίτλο "Περί του Πανεπιστημίου της Ελλάδος" και σ' αυτό ο αρθρογράφος φοιτητής "εγείρει φωνήν υπέρ του Πανεπιστημίου, του ιερού αυτού τόπου", στον οποίον "η μεν νεολαία οφείλει την ηθικήν αυτής ανάπτυξιν, η δε αναγεννηθείσα Ελλάς το μέγα μέλλον αυτής". Σε συνέχεια ο αρθρογράφος φοιτητής ταυτίζει το Πανεπιστήμιο με το μέλλον της πατρίδας· διαπιστώνει ότι στο ενδεκαετές διάστημα "από της καθιδρύσεώς" του "παρήγαγε ωφελείας τινάς", αλλά "εφάνη κατώτερον των προσδοκιών τας οποίας εδικαιούτο να έχη ο λαός της Ελλάδος"· επισημαίνει τις ελλείψεις του οργανισμού του, στις οποίες διαβλέπει τα σπέρματα της καταστροφής και "της οπισθοπορήσεως"· καταγγέλλει ότι δεν υπάρχουν συγγράμματα, εκτός από ελάχιστες περιπτώσεις· τονίζει την ανάγκη βελτιώσεων και καλεί τους φοιτητές να καταστούν "προμαχώνες των ελευθεριών και των κοινωνικών δικαίων", όπως οι Γερμανοί και Ιταλοί συνάδελφοί τους.

3. ΤΑ ΜΑΧΗΤΙΚΑ ΦΟΙΤΗΤΙΚΑ ΣΥΛΛΑΛΗΤΗΡΙΑ ΚΑΙ ΔΙΑΔΗΛΩΣΕΙΣ

Τεκμήριο των ιδεολογικο-πολιτικών προσανατολισμών της φοιτητικής κοινότητας κατά το δεύτερο μισό του περασμένου αιώνα είναι και τα μαχητικά συλλαλητήρια και οι διαδηλώσεις, που αυτή διοργάνωσε και πραγματοποίησε και τα συγκεκριμένα προβλήματα και αιτήματα, γενικότερα και ειδικότερα, τα οποία με αυτά προέβαλε. Από αυτά τα συλλαλητήρια και αυτές τις διαδηλώσεις και τα γεγονότα, που συνάπτονταν με αυτά, επισημαίνουμε:

α) Η διαδήλωση που πραγματοποιήθηκε στα Προπύλαια του Πανεπιστημίου στις 23 Οκτώβρη 1868, όπου συγκεντρώθηκαν οι φοιτητές αφού άδειασαν τις αίθουσες διδασκαλίας και κατά την οποία: καταφέρθηκαν ενάντια στην κυβέρνηση Δ. Βούλγαρη, την οποία κατάγγειλαν ως "αναδοχή των έργων νεκροθάπτου διά την ηρωίδα μεγαλόνησον" Κρήτη· ζητωκραύγασαν υπέρ των Κρητών αγωνιστών και απεδοκίμασαν την κυβέρνηση με αποτέλεσμα αστυνομικά όργανα να επιτεθούν στους συγκεντρωμένους φοιτητές, να συμπλακούν με αυτούς, να εφορμήσει σε συνέχεια το ιππικό, να γίνουν συλλήψεις φοιτητών και να διαλυθεί η συγκέντρωση.43

β) Η διαδήλωση που πραγματοποιήθηκε στις 2 Νοέμβρη 1876 "υπέρ της ταχείας εξοπλίσεως του έθνους και υπέρ συμπνοίας των πολιτευομένων", κατά τη διάρκεια της οποίας, έπειτα από σχετική ομιλία, εκλέχτηκε πενταμελής επιτροπή φοιτητών, που με τη συνοδεία όλης της φοιτητικής συγκέντρωσης πήγε στη βουλή, όπου τους δέχτηκε ο πρόεδρός της, συζήτησε μαζί τους

———————

42. Βλ. το άρθρο αυτό στην εφημ. Καρτερία, ΣΤ', αρ. 293, 12 Ιουν. 1848, σ. 3-4.

43. Εθνοφύλαξ, Ζ', αρ. 1595, 24 Οκτ. 1868, σ. 4.

Σελ. 310
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/311.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

και τελικά διαλύθηκαν. Την ίδια μέρα πραγματοποίησαν διαδήλωση και οι μαθητές του Πολυτεχνείου ζητώντας από την κυβέρνηση Κουμουνδούρου "τον σχηματισμόν ιδίας αυτών στρατιωτικής φάλαγγος".44

γ) Η μαζική διαδήλωση που πραγματοποιήθηκε στα Προπύλαια του Πανεπιστημίου στις 4 Δεκέμβρη 1877, στην οποία πήραν μέρος μαζικά οι φοιτητές και 3.000 περίπου πολίτες και κατά την οποία συζητήθηκε και μελετήθηκε η κατάσταση των πραγμάτων και καταγγέλθηκε η αδράνεια της κυβέρνησης στις σοβαρές, τότε, για την πατρίδα περιστάσεις. Ο Αραχωβίτης φοιτητής Ιω. Φαρμάκης, κατά τη διάρκειά της, μίλησε για την ανάγκη προπαρασκευών του Έθνους και έπειτα από αυτόν άλλοι φοιτητές πήραν τον λόγο "λαλήσαντες διά τας ανάγκας της Πατρίδος, και την ασυγχώρητον ολιγωρίαν της Κυβερνήσεως" και κάλεσαν τον λαό να ζητήσει "άμεσον και ταχείαν την προπαρασκευήν του Έθνους". Σε συνέχεια εκλέχτηκε επιτροπή, που την συνόδευαν οι φοιτητές και πλήθος 4.000 περίπου ατόμων, η οποία επισκέφτηκε τον αντιστράτηγο Σ. Μήλιο και τον στρατηγό Κορωναίο, όταν επέπεσε ενάντιά τους έφιππη δύναμη χωροφυλακής και τους διέλυσε.45

ο) Κατά πολύ σπουδαιότερα, μαχητικά και διαρκή, υπήρξαν τα αλυσσιδωτά συλλαλητήρια των φοιτητών, που πρωτάρχισαν τον Ιούλιο 1892 για να φτάσουν στην ακμή τους τον Σεπτέμβρη και Οκτώβρη της ίδιας χρονιάς και τα οποία συνοδεύτηκαν με συνεχείς ταραχές και συμπλοκές των φοιτητών με τις κυβερνητικές δυνάμεις, με φοιτητική απεργία και με κλείσιμο για ορισμένο διάστημα του Πανεπιστημίου. Τα συλλαλητήρια αυτά στόχο είχαν τη ματαίωση του νόμου περί τελών χαρτοσήμου, με τον οποίο καταργιόταν η έως τότε εκπαιδευτική της εγγραφής των φοιτητών ατέλεια, και τα οποία προκάλεσαν αμέριστη και δραστήρια και τη συμπαράσταση του λαού προς τους φοιτητές. Τα συλλαλητήρια αυτά άρχισαν περιορισμένα τον Ιούλιο του 1892: πρώτα μεν με το συλλαλητήριο, που πραγματοποιήθηκε στις 10 Ιουλίου 1892 στα Προπύλαια του Πανεπιστημίου και κατά το οποίο, έπειτα από σχετικές ομιλίες φοιτητών, συντάχτηκε αναφορά, που επιδόθηκε από αυτούς στην βουλή, με την οποία χαρακτηρίζονταν οι διατάξεις του νομοσχεδίου καταθλιπτικές για τους φοιτητές και ζητούσαν την μη ψήφισή του·46 έπειτα δε με το συλλαλητήριο, που πραγματοποιήθηκε στις 12 Ιουλίου 1892 στα Προπύλαια, στο οποίο πήραν μέρος περί τους 300 "διαμένοντας ενταύθα φοιτητάς", οι οποίοι διάλεξαν και 14μελή επιτροπή για να ενεργήσει να μη ψηφιστεί το περί τελών χαρτοσήμου νομοσχέδιο, ενώ την ίδια μέρα πραγματοποιόταν, επίσης, συλλαλητήριο

———————

44. Μέλλον, ΙΓ', αρ. 1478, 4 Νοεμ. 1876, σ. 2: στα Διάφορα.

45. Καρτερία, Α', αρ. 188, 5 Δεκ. 1877, σ. 2: Διαδήλωσις των φοιτητών.

46. Επιθεώρησις, αρ. 189, 10 Ιουλ. 1892, σ. 4: στις Ειδήσεις· και αρ. 190, 11 Ιουλ. 1892, σ. 1: κύριο άρθρο "Εξέγερσις φοιτητών".

Σελ. 311
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/312.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

του λαού στις στήλες του Ολυμπίου Διός ενάντια στο νομοσχέδιο περί διδάκτρων.47 Τα φοιτητικά αυτά συλλαλητήρια ενάντια στο νόμο περί τελών χαρτοσήμου εντάθηκαν μαχητικά και κορυφώθηκαν από τον Σεπτέμβρη 1892, όταν πια άρχισε το νέο πανεπιστημιακό έτος 1892-1893, όταν οι φοιτητές κατέβηκαν σε απεργία με άρνησή τους να εγγραφούν με βάση το νέο νόμο στα πανεπιστημιακά μητρώα.

Η σειρά των συνεχών αυτών συλλαλητηρίων, των αναταραχών και συμπλοκών και των γεγονότων, που τα συνόδευσαν κατά την πραγματοποίησή τους, είναι:

Το συλλαλητήριο στις 6 Σεπτέμβρη 1892, που πραγματοποιήθηκε στα Προπύλαια του Πανεπιστημίου, κατά τη διάρκεια του οποίου μίλησαν φοιτητές, ανταλλάχτηκαν γνώμες "εν τω ζητήματι των εκπαιδευτικών τελών", και ζητήθηκε από τους φοιτητές η συνέχεια της απεργίας τους "ως του νομιμωτέρου μέσου της κατά των τελών αντιδράσεως". Ενώ, όταν ήσαν έτοιμοι οι φοιτητές να διαλυθούν, αφού ομόφωνα απεφάσισαν την εμμονή στην απεργία, δέχτηκαν δολοφονική επίθεση από "δεκάδα τραμπούκων" οπλισμένων με μαχαίρια και όπλα για να επακολουθήσει επίθεση αστυνομικών οργάνων κατά των φοιτητών χωρίς να ενοχλήσουν τους δολοφόνους·48 αποτέλεσμα τελικό αυτού του συλλαλητηρίου ήταν το κλείσιμο του Πανεπιστημίου και οι αστυνομικές περίπολοι γύρω από αυτό, που απαγόρευαν την είσοδο των φοιτητών στις αίθουσές του,49 ενώ ελάχιστοι από αυτούς άρχισαν τις εγγραφές τους.50

Το συλλαλητήριο στις 23 Σεπτέμβρη 1892, που προγραμματίστηκε, επίσης, για τα Προπύλαια του Πανεπιστημίου και πραγματοποιήθηκε με τη συμμετοχή 1000 περίπου φοιτητών και πλήθους πολιτών παρά την κινητοποίηση από την κυβέρνηση ισχυρών δυνάμεων πεζικού, ιππικού, ευζώνων και χωροφυλάκων με σκοπό τη ματαίωσή του· κατά τη διάρκειά του εκλέχτηκε τριμελής επιτροπή φοιτητών που ακολουθούμενοι από τους συγκεντρωθέντες "ηγουμένων τριών ελληνικών σημαιών" τράβηξε για το Υπουργείο των Οικονομικών, εμποδίστηκαν οι διαδηλωτές από αστυνομικές δυνάμεις να προχωρήσουν με αποτέλεσμα να επακολουθήσουν συμπλοκές με τους φοιτητές, με σχίσιμο των σημαιών από τα αστυνομικά όργανα του Μπαϊρακτάρη, και συλλήψεις·

———————

47. Επιθεώρησις, αρ. 192,13 Ιουλ. 1892, σ. 1.

48. Επιθεώρησις, αρ. 247, 7 Σεπτ. 1892, σ. 1: Αι εν τω Πανεπιστημίω ταραχαί· Πανεπιστήμιον, Α', αρ. 3, 9 Σεπτ. 1892, σ. 1: Τα συμβάντα της Κυριακής.

49. Επιθεώρησις, αρ. 257, 17 Σεπτ. 1892, σ. 2: Πανεπιστημιακά περίεργα.

50. Επιθεώρησις, αρ. 262, 22 Σεπτ. 1892, σ. 1: κύριο άρθρο "Το Εθνικόν Πανεπιστήμιον", όπου, κοντά στα άλλα, μαρτυρείται ότι συνολικά έως τότε εγγράφηκαν 25 φοιτητές, από τους οποίους οι 7 για πρώτη φορά και οι 18 ανανέωσαν τις εγγραφές τους, για να ερωτηθεί η εφημερίδα τι θα απογίνουν οι 300 φοιτητές έστω και εάν εγγραφούν ακόμα και 500 "δυνάμενοι".

Σελ. 312
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/313.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

παρά ταύτα η επιτροπή κατώρθωσε να φτάσει στο Υπουργείο, να παρουσιαστεί στον Χαρ. Τρικούπη, να επιδώσει έντονη διαμαρτυρία και σε συνέχεια να μεταβεί στα γραφεία της "Φοιτητικής Ενώσεως" από όπου απέστειλαν τηλεγραφική έντονη διαμαρτυρία για τα γεγονότα.51

Το συλλαλητήριο στις 27 Σεπτέμβρη 1892, που είχε προγραμματιστεί για τα Προπύλαια, όμως, ενώ επρόκειτο να πραγματοποιηθεί με την έξοδο των φοιτητών από τα Προπύλαια "ως ασύλου" των, ισχυρές δυνάμεις ιππικού, έφιππων χωροφυλάκων, πυροβολητών και ευζώνων επέπεσαν ενάντιά τους με συνεχείς προπηλακισμούς και βιαιότητες με αποτέλεσμα το συλλαλητήριο τελικά να διαλυθεί, οι φοιτητές να καταφύγουν καταδιωκόμενοι στις αίθουσες διδασκαλίας, να εισορμήσουν σ' αυτές αστυνομικά όργανα και στρατός, που ανέτρεψαν θρανία και έδρες ζητώντας δήθεν όπλα, και να προβούν σε βιαιοπραγίες και συλλήψεις φοιτητών·52 για αυτή την παραβίαση του πανεπιστημιακού ασύλου οι φοιτητές συνήλθαν την επομένη στα γραφεία της "Φοιτητικής Ενώσεως" και απέστειλαν έντονη διαμαρτυρία στον πρύτανη για αυτή την παραβίαση.53

Το προγραμματισμένο για τις 30 Σεπτέμβρη 1892 συλλαλητήριο, το οποίο τελικά ματαιώθηκε γιατί εφόρμησαν ενάντια στους φοιτητές "αποσπάσματα από όλα τα σώματα", και με τη χρησιμοποίηση πυροσβεστικών αντλιών και άλλων βίαιων μέτρων τούς διέλυσαν.54 Ο φοιτητικός, τότε, έντονος αναβρασμός συνεχίστηκε και τις επόμενες μέρες και, επί του προκειμένου, χαρακτηριστικά επισημαίνουμε: τη διακοπή των παραδόσεων καθηγητών από τους φοιτητές γιατί είχαν ταχτεί υπέρ των τελών χαρτοσήμου και της κατάργησης της ατέλειας, η οποία στρεφόταν άμεσα κατά των πτωχών φοιτητών·55 οι ζωηρές αποδοκιμασίες από τους φοιτητές καθηγητών, από τους οποίους οι περισσότεροι δεν μπόρεσαν να διδάξουν, ενώ ο πρύτανης διέτασσε ανακρίσεις ενάντια στους φοιτητές της Νομικής ως πρωταίτιους των σκηνών και απειλούσε το κλείσιμο της Σχολής·56 η επέλαση στρατευμάτων στην αίθουσα της Νομικής, τα οποία οι φοιτητές υποδέχτηκαν "με ποδοκροτήματα, αποδοκιμασίας και γιουχαΐσματα", για να δεχτούν επίθεση "εφ' όπλου λόγχη", να εκδιωχθούν από το άσυλό τους και να γίνουν πολλές συλλήψεις τους.57

———————

51. Επιθεώρησις, αρ. 264, 24 Σεπτ. 1892, σ. 1: Η φοιτητική διαδήλωσις.

52. Επιθεώρησις, αρ. 268, 28 Σεπτ. 1892, σ. 1-2: Προ του Πανεπιστημίου. Αι σκηναί της χθες.

53. Επιθεώρησις, αρ. 269, 30 Σεπτ. 1892, σ. 2: Πανεπιστημιακά.

54. Επιθεώρησις, αρ. 270, 1 Οκτ. 1892, σ. 2: Φοιτηταί εις τας φυλακάς· και σ. 3: Αι χθεσιναί σκηναί.

55. Επιθεώρησις, Θ΄, αρ. 214, 25 Οκτ. 1892, σ. 2: Αι σκηναί εν τω Πανεπιστημίω.

56. Επιθεώρηαις, Θ΄, αρ. 218, 28 Οκτ. 1892, σ. 3: Τα Πανεπιστημιακά.

57. Επιθεώρησις, Θ΄, αρ. 219, 29 Οκτ. 1892, σ. 2: Αι Πανεπιστημιακαί σκηναί.

Σελ. 313
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/314.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

4. ΟΙ ΦΟΙΤΗΤΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ ΚΑΙ ΥΠΟΜΝΗΜΑΤΑ

Έκφραση των ιδεολογικο-πολιτικών προσανατολισμών της φοιτητικής κοινότητας και του κινήματός της κατά το δεύτερο μισό του περασμένου αιώνα αποτελούν και οι αναφορές και τα υπομνήματά της, που υπέβαλε στις πολιτειακές είτε πολιτικές και πανεπιστημιακές αρχές πάνω σε φλέγοντα εθνικοπολιτικά είτε πανεπιστημιακά προβλήματα και αιτήματα, τα οποία είναι δυνατό να αποτελέσουν, κατά το μέτρο που τους αναλογεί, και το κριτήριο των ιδεολογικο-πολιτικών κινήτρων της. Επί του προκειμένου, από την έως τώρα έρευνά μας, είναι δυνατό να επισημανθούν:

α ) Η αναφορά που υπέβαλαν οι φοιτητές στον βασιλέα στις 16 Νοέμβρη 1868, η οποία φέρει περί τις 400 υπογραφές και η οποία υποβλήθηκε προς ενεργό φοιτητική συμπαράσταση στον επαναστατικό, τότε, αγώνα του Κρητικού λαού.58 Σ' αυτή οι φοιτητές κατάγγελναν τις ενέργειες της κυβέρνησης και των οργάνων της, οι οποίες σε συνδυασμό με τις συνεννοήσεις της με επίσημους ξένους και με την αρθρογραφία του ευρωπαϊκού τύπου "κατέστησαν ήδη προδήλους τας τάσεις και την πολιτική της επί της υποθέσεως της Κρήτης, αίτινες αντίκεινται προς τους πόθους και την πρόοδον του Ελληνισμού"· διακήρυσσαν ότι η ελληνική νεότητα δεν μπορεί να παραμείνει απαθής επισημαίνοντας ότι "η φωνή ημών των ακαδημαϊκών πολιτών, εκπροσωπούσα τα αισθήματα και τους πόθους απάντων των αμετόχων εις τας εσωτερικάς φατριαστικάς μικροραδιουργίας Ελλήνων σκοπεί απλώς να ελκύση την προσοχήν της Υ. Μ. επί της προδοσίας ταύτης των συμφερόντων της πατρίδος" και ζητώντας ταυτόχρονα από τον βασιλέα "να μη εμβλέψη εις αθεμίτους δημιουργουμένας πλειοψηφίας βουλευτών μη εκπροσωπούντων το έθνος και μη διερμηνευόντων την εθνικήν θέλησιν" αλλά "να διακωλύση την περαιτέρω πρόοδον της προδοσίας" και να σώσει "την αιμόφυρτον Κρήτην και τον κινδυνεύοντα Ελληνισμόν". Ήδη και πριν από την υποβολή της αναφοράς τους αυτής στον βασιλέα, οι φοιτητές σε συμπαράσταση στην τότε Κρητική επανάσταση συγκρότησαν επιτροπή για συνεισφορές υπέρ των Κρητών και αυτοί "οι στρατιώται των επιστημών", πρόθυμοι έπαιρναν μέρος σ' αυτές,59 ενώ, εξ άλλου, δραστηριοποιήθηκαν για την πραγματοποίηση από το Πανεπιστήμιο μνημόσυνου "υπέρ των εν Βαφέ πεσόντων".60

———————

58. Βλ. την αναφορά αυτή στην εφημ. Εθνοφύλαξ, Ζ', αρ. 1612, 19 Νοεμ. 1868, σ. 2-3: Η αναφορά των φοιτητών. Σε σχόλιό της, που προηγείται της δημοσίευσης της αναφοράς, η εφημερίδα επισημαίνει ότι η αναφορά υποβλήθηκε "υπέρ του αγώνος της Κρήτης, όν πολιτική άστοχος και όλως εγωιστική σχεδόν κατέστρεψε".

59. Εθνοφύλαξ, Ε', αρ. 1093, 6 Οκτ. 1866, σ. 4: στα Διάφορα, όπου κι επισημαίνεται από την εφημερίδα ότι "η φιλοπατρία και η ευγένεια η διακρίνουσα τας ψυχάς των φοιτητών εισίν ήδη από πολλού εγνωσμέναι").

60. Εθνοφύλαξ, Ε', αρ. 1122, 15 Νοεμ. 1866, σ. 3, όπου μαρτυρείται ότι το ποσό,

Σελ. 314
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/315.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

β ) Η αναφορά που υπέβαλαν οι φοιτητές στον βασιλέα στις 25 Μάρτη 1875, η οποία φέρει 586 υπογραφές και με την οποία κατάγγελναν την κυβέρνηση του Δ. Βούλγαρη και των βουλευτών-στηλιτών του για υπονόμευση του Συντάγματος.61 Σ' αυτήν καταγγελλόταν η κυβέρνηση για την ανταρσία ενάντια στο πολίτευμα, τους νόμους και τους θεσμούς της χώρας. Επισημαινόταν σ' αυτήν, επίσης, ότι η κυβέρνηση "συναθροίζει αγέλην τινά ανόμων και επιόρκων και σχηματίζει οιονεί βουλήν" προβαίνοντας σε αρχαιρεσίες, ψηφίζοντας δήθεν νόμους, καταλύοντας αυταρχικώς τον συνταγματικό χάρτη και "ρίπτουσα εις το Έθνος το χειρόκτιον των εμφυλίων σπαραγμών". Σε συνέχεια τονιζόταν ότι το στέμμα "δεν ανέστειλε τον επαπειλούμενον κλύδωνα", ότι "ο ανατροπεύς του πολιτεύματος μένει εισέτι αθόρυβος", ότι "περιμένει ο λαός να ακούση την φωνήν του βασιλέως", και ότι "το Έθνος δεν θα επιτρέψη ποτέ την καταπάτησιν των θεσμών" γιατί στη μονιμότητα του συντάγματος ζήτησε "την ασφάλισιν της εννόμου τάξεως", ενώ η κυβέρνηση "αναιρεί και κατασκάπτει ελευθερίας και έννομον τάξιν". Πριν από την υποβολή αυτής της αναφοράς των φοιτητών στον βασιλέα είχαν προηγηθεί: ζητωκραυγές των μαθητών του Βαρβακείου υπέρ του συντάγματος· αποδοκιμασίες με σφυρίγματα των βουλευτών-στηλιτών από τους φοιτητές και ζητωκραυγές υπέρ του συντάγματος από μαθητές Β' Γυμνασίου με επιγραφές στους τοίχους· περικύκλωση των τυπογραφείων της εφημερίδας "Εθνοφύλαξ" και καταστροφή των παραρτημάτων της γιατί σ' αυτά δημοσιευόταν η αναφορά των φοιτητών προς τον βασιλέα· και ο κατακλυσμός από αστυνομικά όργανα του Βαρβακείου με βιαιοπραγίες ενάντια στους μαθητές.62

γ) Η αναφορά που υπέβαλαν οι φοιτητές "προς τους κ.κ. αντιπροσώπους του Έθνους" στις 16 Ιουλίου 1892, που συντάχτηκε και υπογράφτηκε από 300 φοιτητές σε συγκέντρωσή τους στα Προπύλαια του Πανεπιστημίου και την οποία υπέβαλε στην βουλή επιτροπή τους. Σ' αυτήν καταφέρονταν οι φοιτητές ενάντια στο νομοσχέδιο περί τελών χαρτοσήμου, που καταργούσε την ατελή εγγραφή τους στο Πανεπιστήμιο. Με την αναφορά τους αυτή οι φοιτητές κατάγγελναν το νομοσχέδιο αυτό "ως αντιβαίνον" στο 16ο άρθρο του συντάγματος του 1864·

———————

που μαζεύτηκε για το μνημόσυνο, γίνηκε πρόταση να δοθεί στον "Ανατολικόν Κήρυκα", για να πληρώσει το πρόστιμο, που του επεβλήθηκε, γιατί το παράρτημά του περιείχε τον πανηγυρισμό των αγωνιζομένων Ελλήνων.

61. Εθνοφύλαξ, περ. Β', ΙΔ', αρ. 3159, 1 Απρ. 1875, σ. 3-4.

62. Εθνοφύλαξ, περ. Β', έτος ΙΔ', αρ. 3154, 25 Μάρτ. 1875, σ. 3: στα Διάφορα· αρ. 3156, 28 Μάρτ. 1875, σ. 4, όπου μαρτυρείται η πυρπόληση των εφημερίδων Πρωινός Κήρυξ και Βελτίωσις από τους μαθητές του Βαρβακείου, επειδή υποστήριζαν τους στηλίτες· αρ. 3157, 29 Μάρτ. 1875, σ. 3: στα Διάφορα, όπου μαρτυρείται η επιγραφή που γράφτηκε στο Β' Γυμνάσιο και που έλεγε: Εγερθήτε σκιαί των μαρτύρων/των ενδόξων εκείνων ανδρών/της ενδόξου Ελλάδος το σκάφος/κινδυνεύει υπ' ανέμων σφοδρών/Ζήτω το Σύνταγμα, κάτω οι στηλίται/προδόται του Έθνους ημών"· και αρ. 3159, 1 Απρ. 1875: στα Διάφορα.

Σελ. 315
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/316.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

επεσήμαιναν ότι οι διατάξεις του ήσαν καταθλιπτικές για τους φοιτητές και μάλιστα τους πτωχούς· και ζητούσαν να αποσυρθεί και να μη ψηφιστεί.63

δ) Οι αναφορές, οι ενέργειες και οι διαμαρτυρίες των φοιτητών προς υπεράσπιση προοδευτικών και καταγγελία συντηρητικών πανεπιστημιακών καθηγητών. Επί του προκειμένου άξιες επισήμανσης είναι:

1) Η αναφορά των φοιτητών, που υπογράφτηκε και από τη σύγκλητο, με την οποία καταγγελλόταν ως άδικη η παύση του καθηγητή της Φιλοσοφίας της Ιστορίας Φρ. Πυλαρινού,64 με αποτέλεσμα τελικά αυτή να ανακληθεί.65

2) Οι έντονες διαμαρτυρίες και αποδοκιμασίες του καθηγητή Σαρίπολου ο οποίος κατά τη διάρκεια της κυβέρνησης Δ. Βούλγαρη και των στηλιτών βουλευτών του (1875), που υπονόμευαν το πολίτευμα και το σύνταγμα, τάχτηκε υπέρ της αναθεώρησης του Συντάγματος. Τότε οι φοιτητές δραστηριοποιήθηκαν για την υπεράσπιση της συνταγματικής τάξης και έτσι: στη Λέσχη τους οι φοιτητές έπειτα από τριήμερες συζητήσεις κατάγγειλαν τη γνώμη του Σαρίπολου ως αντισυνταγματική, τόνισαν δε ιδιαίτερα ότι αυτή "σκοπεί την εκμηδένισιν της εθνικής κυριαρχίας", και ότι αυτή δεν αρμόζει "εις διαγωγήν" καθηγητή του Πανεπιστημίου·66 στην προσπάθεια του πρύτανη στις 29 Γενάρη 1875 να προλάβει αποδοκιμασίες του Σαρίπολου από τους φοιτητές όταν θα έμπαινε στην αίθουσα διδασκαλίας, οι φοιτητές αντέτειναν ότι δεν μπορούν να ανεχτούν καθηγητή "όστις, εκτός των ανελευθέρων αυτού φρονημάτων, είχεν υβρίσει αυτούς προ ολίγων ημερών διά λέξεων απρεπών" και άδειασαν την αίθουσα διδασκαλίας "κηρύττοντες ότι απαξιούσι πλέον να ακροασθώσι τοιούτου καθηγητού".67 Χαρακτηριστικό, επί του προκειμένου, είναι και το υπόμνημα, που συνέταξαν οι καθηγητές της Νομικής Σχολής "περί της εννοίας του άρθρου 56 του συντάγματος", το οποίο και υπέγραψαν όλοι εκτός από τον Σαρίπολο.

———————

63. Επιθεώρησις, αρ. 190, 11 Ιουλ. 1892, σ. 1: κύριο άρθρο "Εξέγερσις φοιτητών"· και αρ. 197, 18 Ιουλ. 1892, σ. 2: Οι φοιτηταί του Πανεπιστημίου. Αυτή η αναφορά εντάσσεται μέσα στις μαχητικές κινητοποιήσεις και τα συλλαλητήρια που διοργάνωσαν και πραγματοποίησαν οι φοιτητές με έναρξή τους τον Ιούλιο 1892 και κορύφωσή τους τον Σεπτέμβρη και Οκτώβρη 1892, για τα οποία βλ. παραπάνω.

64. Ο Φραγκίσκος Πυλαρινός υπήρξε μία εξέχουσα προοδευτική πνευματική φυσιογνωμία των μέσων του περασμένου αιώνα. Κεφαλονίτης την καταγωγή, σπούδασε στο εξωτερικό, γυρνώντας στη γενέτειρά του τάχτηκε ανεπιφύλακτα με τους Ριζοσπάστες ενάντια στην αγγλοκρατία της Επτανήσου και πηγαίνοντας στην Αθήνα στάθηκε ένας από τους πρωτοπόρους των κοινωνικών ιδεών, τις οποίες διεκίνησε από την έδρα της Φιλοσοφίας της Ιστορίας, την οποίαν επάξια κατέλαβε και κόσμησε.

65. Εθνοφύλαξ, Ε', αρ. 1048, 1 Αυγ. 1866, σ. 3: στα Διάφορα.

66. Εθνοφύλαξ, περ. Β', ΙΔ', 3116, 30 Ιαν. 1875, σ. 3: στα Διάφορα· Μέλλον, ΙΒ', αρ. 1169, 30 Ιαν. 1875, σ. 3: στα Διάφορα.

67. Μέλλον, ΙΒ', αρ. 1169, 30 Ιαν. 1875, σ. 3: στα Διάφορα.

Σελ. 316
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/317.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

3 ) Η αναφορά που υπέβαλαν "επέκεινα των 300 φοιτητών της Νομικής" προς τον πρύτανη, με την οποία διατύπωναν την αντίθεσή τους προς το Υπουργείο γιατί δεν εκτιμήθηκε "ο επί 4ετίαν διδάσκων το μάθημα του συνταγματικού δικαίου Θ. Φλογαΐτης", προοδευτικός καθηγητής·68 και η αναφορά που υπέβαλαν, επίσης, οι φοιτητές της Νομικής με 6μελή επιτροπή τους στον κοσμήτορα της Σχολής και τον πρύτανη, με την οποία πρότειναν την προσθήκη μερικών μαθημάτων στη Σχολή, τη διαίρεση του συνταγματικού και "αλλοεθνούς" δικαίου και τον διορισμό του Θ. Φλογαΐτη στην έδρα του συνταγματικού.69

4) Η διαμαρτυρία των φοιτητών της Νομικής για την απόλυση του καθηγητή Γουναράκη, Οκτώβρης 1892, και οι αποδοκιμασίες τους στους καθηγητές που πήγαν να διδάξουν χωρίς να συμπαρασταθούν στον συνάδελφό τους, που απολύθηκε.70

5. ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΦΟΙΤΗΤΙΚΕΣ ΣΕ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΕΙΔΙΚΑ ΚΑΙ ΕΥΡΩΠΑΪΚΑ ΓΕΝΙΚΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΓΕΓΟΝΟΤΑ

Στοιχείο των ιδεολογικο-πολιτικών προσανατολισμών της φοιτητικής κοινότητας κατά το δεύτερο μισό του περασμένου αιώνα πρέπει, φρονούμε, να θεωρηθούν και οι δραστηριότητες, που ανέπτυξαν και οι ενέργειες, στις οποίες προέβησαν οι φοιτητές κατά τη διάρκεια ειδικότερων του ελληνικού χώρου, και γενικότερα του ευρωπαϊκού, προβλημάτων και γεγονότων. Επί του προκειμένου επισημαίνουμε, από την έως τώρα έρευνά μας, τα ακόλουθα:

α) Οι εορτασμοί στην εθνική επέτειο στις 25 Μάρτη. Έτσι: κατά τον εορτασμό στις 25 Μάρτη 1848 φοιτητές και πολίτες συγκεντρώθηκαν σε κεντρικό ξενοδοχείο της Αθήνας, πραγματοποίησαν συμπόσιο με προπόσεις διάφορες "μεταξύ των οποίων διεκρίθη η υπέρ των φοιτητών του Βερολίνου και της Βιέννης γενομένη υπό του κ. Α. Παλαιολόγου", και σε συνέχεια συνοδευόμενοι από άπειρο πλήθος πολιτών διά της οδού Ερμού κατευθύνθηκαν προς την πλατεία του Συντάγματος, όπου δέχτηκαν αιφνιδιαστική επίθεση στρατιωτικών δυνάμεων με αποτέλεσμα να επακολουθήσουν ταραχές, να υποστούν πολλά ακόμα και γυναίκες και παιδιά και παρά ταύτα να συνεχισθούν οι πανηγυρικές εκδηλώσεις, ενώ τα μέτρα της εξουσίας "εικόνιζαν την πόλιν των Αθηνών και ιδίως τα προς τα ανάκτορα μέρη ως ευρισκόμενα εις κατάστασιν πολιορκίας".71 Κατά τον εορτασμό στις 25 Μάρτη 1892 οι φοιτητές διάλεξαν επιτροπή από όλες τις σχολές για να "μεριμνήσει περί ευπρεπούς 

———————

68. Μέλλον, ΙΓ', αρ. 1471, 21 Οκτ. 1876, σ. 2: στα Διάφορα.

69. Μέλλον, ΙΓ', αρ. 1478, 4 Νοεμ. 1876, σ. 2: στα Διάφορα.

70. Επιθεώρησις, Θ΄, αρ. 218, 28 Οκτ. 1892, σ. 3: Τα Πανεπιστημιακά.

71. Καρτερία, ΣΤ', αρ. 278, 27 Μαρτ. 1848, σ. 1-2.

Σελ. 317
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/318.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

πανηγυρισμού της εθνικής εορτής", η οποία και πραγματοποιήθηκε με συγκέντρωση των φοιτητών το πρωί της εθνικής γιορτής στα Προπύλαια, κατά τη διάρκεια της οποίας μίλησαν καθηγητές και στέφθηκαν οι ανδριάντες εκεί για να συνεχιστεί στο πεδίο του Άρεως, όπου στέφθηκε η στήλη αυτών που έπεσαν στο Δραγατσάνι και μίλησε φοιτητής, ενώ λίγες μέρες πριν από τον πανηγυρισμό φοιτητές κακοποιήθηκαν στην πλατεία Συντάγματος από αστυνομικά όργανα για να επακολουθήσουν έντονες διαμαρτυρίες των "υπέρ των καταπατουμένων δικαίων και ελευθεριών της φοιτητικής νεολαίας".72

β ) Οι ενέργειες των φοιτητών κατά τα Λαυρεωτικά. Επί του προκειμένου χαρακτηριστική είναι η πυρπόληση από φοιτητές φύλλου της εφημερίδας "Αιών", γιατί η πολιτική που υποστήριζε ήταν υπέρ της εταιρείας Ρου και Σερπιέρι. Τότε οι φοιτητές συγκεντρώθηκαν στα Προπύλαια του Πανεπιστημίου και πριν από την πυρπόλησή τους μίλησε ο Καλαβρυτινός φοιτητής Γεώργ. Παπαδημητρίου, ο οποίος, κοντά στα άλλα, τόνισε ότι οι σπουδαστές "ως απάνθισμα όλου του έθνους, απάνθισμα των εκλογέων, έχομεν χρέος, καθήκον, οφείλομεν να κάμωμεν εντόνους παραστάσεις εις τους βουλευτάς μας, οφείλομεν να υποστηρίξωμεν τας ιδέας μας με το αίμα μας, με την ζωήν μας, με τα στήθη μας" γιατί "ιδέα άνευ ενεργού δυνάμεως είναι μηδέν, είναι μηδέν", για να καταλήξει ότι "το Πανεπιστήμιον υπήρξε ο προμαχών πάντοτε των υψηλών ιδεών, η χειρ η εμβάλλουσα τας ευγενείς ιδέας εις τας καρδίας. Δείξωμεν λοιπόν και νυν ότι οι αυτοί είμεθα και θα είμεθα, ότι δεν είμεθα ξένοι θεαταί των παθών τους Έθνους".73

γ) Οι δραστηριότητες των φοιτητών κατά τον γαλλοπρωσσικό πόλεμο 1870-1871. Τότε, κατά τη διάρκεια του πολέμου αυτού, πλείστοι Έλληνες εθελοντές κατέφθαναν στη Μασσαλία για να προωθηθούν στα πεδία των μαχών των Γάλλων κατά των Πρώσσων και ανάμεσα σ' αυτούς συγκαταλέγονταν "άνδρες εκ πασών των τάξεων της κοινωνίας, φοιτηταί, καθηγηταί, έμποροι, αξιωματικοί, απλοί στρατιώται και δη και ιεροσπουδασταί, παλαιά παληκάρια των ορέων και έφηβοι εκ της νεωτέρας γενεάς. Ου μόνον δε έρχονται ιδίοις αναλώμασιν, αλλά πωλούσιν οι μεν φοιτηταί τα βιβλία, οι δε αξιωματικοί την περιουσίαν των, όπως πληρώσωσι τον οπλισμόν και τον ναύλον".74 Αυτοί οι εθελοντές, περίπου 800, που ήσαν "διδάκτορες, τελειόφοιτοι φοιτηταί του Πανεπιστημίου" και άλλοι ανδραγάθησαν σε πλείστες μάχες και πολλοί πληγώθηκαν ή έπεσαν στα πεδία των μαχών.75 Γι' αυτούς ακριβώς τους

———————

72. Επιθεώρησις, αρ. 69, 12 Μαρτ. 1892, σ. 4: στις Ειδήσεις· αρ. 74, 17 Μαρτ. 1892, σ. 2: Οι φοιτηταί παρά τω πρωθυπουργώ· αρ. 83, 26 Μαρτ. 1892, σ. 1.

73. Εφημ. Αιών, ΙΓ', αρ. 2670, 19 Απρ. 1871, σ. 3.

74. Εφημ. Παλιγγενεσία, Θ΄, αρ. 2102, 22 Ιαν. 1871, σ. 2: Ελλάς και Γαλλία.

75. Παλιγγενεσία, Θ΄, αρ. 2144, 23 Μαρτ. 1871, σ. 1-2: Οι εν Γαλλία εθελοντές Έλληνες. Βλ. στην ίδια, Η', αρ. 2030, 8 Οκτ. 1870, σ. 4: στα Διάφορα, όπου μαρτυρείται η

Σελ. 318
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία»
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 299
    19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

    Η ΦΟΙΤΗΤΙΚΗ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑ ΣΤΟ Β' ΜΙΣΟ ΤΟΥ 19ου ΑΙΩΝΑ

    ΙΔΕΟΛΟΓΙΚΟΙ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΙ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΜΦΥΤΕΣ ΠΡΟΣ ΑΥΤΟΥΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ, ΕΝΕΡΓΕΙΕΣ ΚΑΙ ΓΕΓΟΝΟΤΑ

    ΣΠΥΡΟΣ Δ. ΛΟΥΚΑΤΟΣ

    Γένεση και όξυνση εθνικών και πολιτικο-κοινωνικών προβλημάτων στη χώρα μας με τα συνακόλουθα σ' αυτά γεγονότα κατά το δεύτερο μισό του περασμένου αιώνα· κοινωνικο-πολιτικές διεργασίες και ανακατατάξεις τόσο στον πολιτικο-κοινωνικό και οικονομικο-τεχνικό, όσο και στον ιδεολογικό χώρο· γεγονότα, που συνάπτονταν άμεσα είτε έμμεσα με αυτές σε εθνικό και παγκόσμιο επίπεδο· ο ξένος προστατευτισμός στην πατρίδα μας και η ασφυκτική εξάρτηση και η πλήρης υποτέλειά της στα ξένα κέντρα εντολών· το μοναρχικό, απολυταρχικό είτε ψευδεπίγραφο συνταγματικό καθεστώς· οι λαϊκές εξεγέρσεις και επαναστάσεις· η αλυτρωτική ιδέα και ο μεγαλοϊδεατισμός· τα εθνικοαπελευθερωτικά κινήματα του υπόδουλου Ελληνισμού· η πρώτη στη χώρα μας βιομηχανική επανάσταση και ο εξαστισμός της ελληνικής κοινωνίας με θεμελίωση και ανάπτυξη του εργατικού ειδικότερα και του συνδικαλιστικού γενικότερα κινήματος· τα μεγάλα φιλοσοφικά και ιδεολογικά ρεύματα και συστήματα, που διακινιόνταν σε πανευρωπαϊκή κλίμακα και σε πανελλαδική, η Εγελιανή φιλοσοφία, η ουτοπιστική σοσιαλιστική σχολή του Saint-Simon, οι κοινοκτημονικές θεωρίες του Proudhon και το Μαρξιστικό φιλοσοφικο-ιδεολογικό σύστημα άσκησαν τις γόνιμες και καρποφόρες επιδράσεις τους στην ελληνική διανόηση και τον ελληνικό λαό, όπως και στην ξένη διανόηση και τους άλλους λαούς, και εύλογα και στην πρωτοπορούσα πανεπιστημιακή γενικότερα και φοιτητική ειδικότερα κοινότητα. Όλα αυτά, κοινωνικο-πολιτικά και εθνικά γεγονότα, ιδέες, θεωρίες και φιλοσοφικά συστήματα, καταστάσεις και κινήματα σταθερά συνετέλεσαν στους ιδεολογικούς προσανατολισμούς και