Συγγραφέας:Διεθνές Συμπόσιο
 
Τίτλος:Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία»
 
Υπότιτλος:Ιστορική διάσταση και προοπτικές
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:19
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1989
 
Σελίδες:657
 
Αριθμός τόμων:2 τόμοι
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Τριτοβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ευρώπη
 
Χρονική κάλυψη:13ος-20ός αι.
 
Περίληψη:Στους δύο τόμους του βιβλίου αυτού περιέχονται τα Πρακτικά του 2ου Διεθνούς Συμποσίου που διοργάνωσε το ΙΑΕΝ σε συνεργασία με την Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού, με θέμα Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία.Ιστορική διάσταση και προοπτικές. Το Συμπόσιο έγινε στην Αθήνα από τις 21 έως τις 26 Σεπτεμβρίου 1987 και συνέπεσε με τον εορτασμό των 150 χρόνων του Πανεπιστημίου Αθηνών.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 22.49 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 289-308 από: 662
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/289.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Ο ΑΓΩΝΑΣ ΤΩΝ ΦΟΙΤΗΤΩΝ ΤΗΣ ΘΕΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟ 1962

ΚΑΙ ΤΟ ΦΟΙΤΗΤΙΚΟ ΚΙΝΗΜΑ

ΓΕΩΡΓΙΟΣ Δ. ΜΕΤΑΛΛΗΝΟΣ

Η σύντομη και αναγκαστικά αποσπασματική εδώ αναφορά στον αγώνα των φοιτητών της Θεολογίας το 1962, ως μικρή συμβολή στη διακρίβωση του όλου φάσματος της ελλαδικής πανεπιστημιακής ιδεολογίας, στηρίζεται στην έκδοση της ιστορίας του αγώνα, η οποία πρόκειται σύντομα να εκδοθεί.1 Εκεί ερευνάται διεξοδικότερα η κοινωνικοπολιτική συγκυρία και το ιδεολογικό του πλαίσιο.

Α) ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ

Η εξέγερση των φοιτητών της Θεολογίας την Άνοιξη του 1962 συνάπτεται ως ένα σημείο αναπόσπαστα με την πορεία του ευρύτερου Φοιτητικού Κινήματος στην προδικτατορική του περίοδο (1961-63 ).2 Η φάση αυτή της φοιτητικής πολιτικής διαμαρτυρίας πέρασε μεν κάπως σε δεύτερη μοίρα λόγω των μεταγενέστερων αντιδικτατορικών εξεγέρσεων της Νομικής και του 

———————

1. Βλ. Γ. Δ. Μεταλληνός, Θεολογικός Αγώνας. 1962 - Ιστορία, Αθήνα 1989.

2. Για το Φοιτητικό Κίνημα της περιόδου 1962/63 παραπέμπουμε ενδεικτικά στις ακόλουθες αναφορές: περ. ΑΝΤΙ, αρ. 209/1982, σ. 22 άρθρο με τον τίτλο: «Ο άλλος μύθος για τον Σωτήρη Πέτρουλα και οι αγώνες της γενιάς του "1-1-4"». Νικ. Αντωνόπουλος, "Η αυτοτέλεια του Φοιτητικού Κινήματος", ΑΝΤΙ, τ. Γ'/1974, σ. 33 εξ. Εφημερίδες Αθηνών και Θεσσαλονίκης, Μαρτίου και Απριλίου 1962. Περ. Ταχυδρόμος, τχ. 31.3.1962 και 14.4.1962. Ανδρέας Λεντάκης, "Παρακρατικές Οργανώσεις: το μπούμεραγκ της ΕΡΕ (ΕΚΟΦ, Ελπιδοφόροι, Άλκιμοι και 21η Απριλίου)", ΑΝΤΙ, αρ. 17/1975, σ. 16 εξ. Ο ίδιος, Οι νεοφασιστικές οργανώσεις στη Νεολαία, Αθήνα 1963. (Για τον αντίλογο βλ. Θεόφιλος/Λάκης Ιωαννίδης, Το κίνημα της Ελληνικής Νεολαίας, Θεσσαλονίκη 1973.) Πέτρος Μακρής, έρευνα πολυήμερη στην Ελευθεροτυπία με τίτλο: "Η Γενιά του 1-1-4"· από το φ. της 28ης Φεβρουαρίου μέχρι το φύλλο της 13 Απριλίου 1982 (συνολικά 33 συνέχειες). Στέλιος Ράμφος, «Η Γενιά του "15%" και του "1-1-4"», ΑΝΤΙ, αρ.

19

Σελ. 289
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/290.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Πολυτεχνείου (1973), υπήρξε όμως κατά κοινή διαπίστωση "τομή" στην ανέλιξη του Φοιτητικού Κινήματος (πρόκειται για τη Γενιά του "1-1-4" και του "15%")3 και "ορόσημο στην ιστορία των κινημάτων της πρωτεύουσας".4 Η καθολική κινητοποίηση της Γενιάς εκείνης εντασσόταν στη μόνιμη στροφή της ελληνικής σπουδάζουσας Νεολαίας στην πολιτική πράξη και κοινωνική κριτική, που άρχισε για το Πανεπιστήμιο της Αθήνας ήδη στην 'Οθωνική περίοδο.5

Πρέπει όμως να λεχθεί, ότι τους αγώνες εκείνους της Νεολαίας μας δεν έχει δικαίωμα να τους σφετερισθεϊ αποκλειστικά καμιά κομματική παράταξη. Γιατί πάνω από κάθε κομματική σύμπτωση κυριαρχούσε μια ευρύτερη ενότητα, έρειδομένη στα θεμελιακά παμφοιτητικα αιτήματα για ανανέωση της παιδείας, ποιότητα ζωής και δημοκρατικές ελευθερίες. Γι' αυτό, ακόμη και οι ιδεολογικά προσανατολισμένοι στη Δεξιά, αλλ' ανένταχτοι κομματικά φοιτητές, συμμερίζονταν τα συνθήματα και τους στόχους της φοιτητικής διαμαρτυρίας, έστω και αν ακόμη για διαφόρους λόγους δεν ενεργοποιούσαν τη συμμετοχή τους. Έτσι κατανοείται και η συνεργασία των ένδοπανεπιστημιακών φοιτητικών Συλλόγων, μολονότι ελλόχευε ήδη από τότε ο κίνδυνος του κομματικού σεχταρισμοϋ, που απειλούσε να μεταβάλει το Φοιτητικό Κίνημα σε άβουλο κομματικό εργαλείο και τη σπουδάζουσα Νεολαία σε ελεγχόμενη και κατευθυνόμενη μάζα, υπηρετική των ειδικών συμφερόντων κάθε κόμματος. Τότε όμως ακόμη η φοιτητική ενότητα πραγματοποιόταν με βάση τον πλουραλισμό και τον σεβασμό κάθε ιδιαιτερότητας, απότοκα της καθολικότερης άπόσο σήμερα σχέσης με την παράδοση.

Αυτή η ενότητα του φοιτητικού κόσμου της περιόδου εκείνης δεν επιτρέπει την καθολική σχεδόν σιωπή των μεταγενεστέρων δημοσιευμάτων για την παρουσία και των θεολόγων στις κινητοποιήσεις της δημοκρατικής νεολαίας, έστω και αν σε μερικές περιπτώσεις δικαιολογείται η αδυναμία συμβιβασμού με την πραγματικότητα, ότι το "εναρκτήριο λάκτισμα" του ανυποχώρητου φοιτητικού αγώνα στην Αθήνα, αλλά και στη Θεσσαλονίκη, το έδωσαν τα

———————

209/1982, σ. 28 εξ. Κατερίνα Σαιν-Μαρτέν, Λαμπράκηδες-Ιστορία μιας Γενιάς, Αθήνα 1984. Βασίλειος Τσούπρας, "ΟΙ Φοιτητικοί Θεολογικοί Αγώνες", ανάτ. από την εφημ. Επάλξεις, Αθήνα 1987. Εκτός από το τελευταίο που γράφθηκε από μνήμης και έχει αρκετές ανακρίβειες, μόνο στην έρευνα του Π. Μάκρη υπάρχουν μερικές φράσεις για τη θεολογική εξέγερση του 1962. Τα υπόλοιπα την αγνοούν τελείως.

3. Βλ. Κ. Σαιν-Μαρτέν, ό.π., σ. 30. Πρβλ. ΑΝΤΙ, αρ. 209/1982, σ. 22.

4. Μ. Μυλωνάκης στην Ελευθεροτυπία της 11.3.1982 (βλ. παραπ.).

5. Σχετική βιβλιογραφία βλ. Αντ. Λιάκος, "Η εμφάνιση των Νεανικών Οργανώσεων. Το παράδειγμα της Θεσσαλονίκης", Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου: Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας, Αθήνα 1984, τ. Β', Αθήνα 1986, σ. 596, σημ. 7.

Σελ. 290
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/291.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

συλλαλητήρια των φοιτητών της Θεολογίας. Φυσικά δεν μπορεί να γίνει εδώ λόγος και για όσες ανακρίβειες βαρύνουν τις μέχρι σήμερα ευάριθμες αναφορές στον θεολογικό αγώνα, οφειλόμενες στην ελλιπή γνώση των πραγμάτων ή και στη σύγχυση των πηγών πληροφόρησης. Γι' αυτό κρίνεται αναγκαίο να δοθεί πρώτα επιγραμματικά η ταυτότητα του αγώνα, πριν επισημανθούν οι αντιστοιχίες και αναντιστοιχίες του με το υπόλοιπο δημοκρατικό Φοιτητικό Κίνημα, που είναι και το κεντρικό πρόβλημα αυτής της ανακοίνωσης.

Β) Η ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΑΓΩΝΑ

1. Αφορμή στο ξέσπασμα των θεολόγων φοιτητών έδωσε η απόφαση του "Ανωτάτου Συμβουλίου Εκπαιδευτικού Προγραμματισμού" (ΑΣΕΠ) για περιορισμό της διδασκαλίας των Θρησκευτικών στη Μέση Παιδεία (από δίωρο σε μονόωρο) και η εκφρασθείσα σ' αυτό γνώμη, ότι το θρησκευτικό μάθημα "προπαρασκευάζει μόνον διά την μέλλουσαν ζωήν". Αυτό προκάλεσε πρώτα την παραίτηση του ομότιμου τότε Καθηγητή της Θεολογικής Σχολής Αθηνών και Ακαδημαϊκού, αειμνήστου Παν. Μπρατσιώτη, στις 23 Φεβρουαρίου, από τη θέση του άμισθου συμβούλου του ΑΣΕΠ. Στις 27 δε Φεβρουαρίου 1962 η Γενική Συνέλευση των φοιτητών της Θεολογικής Σχολής Αθηνών αποφάσισε την κήρυξη ανυποχώρητου απεργιακού αγώνα, με στόχο όχι μόνο την κατάργηση της αποφάσεως του ΑΣΕΠ, αλλά και δήλωση από την Κυβέρνηση για τη θέση της θρησκευτικής αγωγής στην Ελληνική Εκπαίδευση. Το δεύτερο αίτημα ήταν έκφραση της καθολικής αντίθεσης του θεολογικού κόσμου απέναντι στην Κυβέρνηση της ΕΡΕ για τις επανειλημμένες μειώσεις, που υφίστατο η θρησκευτική παράδοση από δηλώσεις εκπροσώπων της, ενόψει του προσανατολισμού του Κράτους προς τη μόνιμη από τον 19ο αιώνα Μητρόπολή μας, την Ευρώπη και συγκεκριμένα την Ε.Ο.Κ. Αν όμως οι θεολόγοι φοιτητές δεν βίωναν τους ευρύτερους κοινωνικοπολιτικούς κραδασμούς της εποχής, δεν θα ήταν δυνατόν να αναλάβουν ένα αγώνα εντυπωσιακό σε ένταση και μοναδικό ίσως σε διάρκεια. Είχαν ήδη αρχίσει, άλλωστε, οι απεργιακοί αγώνες των Φυσικών και των Υπομηχανικών για δικά τους ―κλαδικά― αιτήματα. Οι φοιτητές της Θεολογικής Σχολής Θεσσαλονίκης ακολούθησαν αμέσως το παράδειγμα των συναδέλφων τους της πρωτεύουσας. Οι δύο Σχολές έμειναν κλειστές από τις 27 Φεβρουαρίου μέχρι τα τέλη Σεπτεμβρίου του ίδιου έτους, δηλαδή 6 μήνες.

2. Σημαντικό στοιχείο του αγώνα είναι η ομόφωνη διά βοής αντικατάσταση, από τις Γενικές Συνελεύσεις των Σχολών, των εκλεγμένων Διοικητικών Συμβουλίων τους με 15μελείς "Επιτροπές Αγώνος", λόγω της φημολογούμενης εξάρτησης μελών των Συμβουλίων από τη φιλοκυβερνητική ΕΚΟΦ

Σελ. 291
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/292.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

και, συνεπώς, αδυναμίας να διεξαχθεί ανεπηρέαστος και προς πάντων ασυμβίβαστος αγώνας.

3. Μία σειρά δυναμικών ενεργειών ακολούθησαν την συνάντηση με τον Υπουργό Παιδείας (Γρ. Κασιμάτη) και τις προκλητικές για τους θεολόγους δηλώσεις του, ότι η Ελλάδα προβάλλεται διεθνώς ως κλασική και ότι χρειάζεται ενόψει εισόδου στην Ε.Ο.Κ. μηχανές και μηχανικούς και όχι θεολόγους. Τέτοιες ήσαν: Δύο "μικρά" συλλαλητήρια στα Προπύλαια του Πανεπιστημίου, συνεντεύξεις στον Τύπο, θρησκευτικό και πολιτικό, επαφές με την Αντιπολίτευση, κατάθεση μήνυσης εναντίον του Υπουργού στην Ιερά Σύνοδο "επί ασεβεία" και εξ εφόδου κατάληψη του περιβόλου της Ι. Αρχιεπισκοπής (3 Απριλίου), με βασικό αίτημα την συζήτηση της μηνύσεως από την αδρανούσα Ι. Σύνοδο. Η έφοδος στην Αρχιεπισκοπή προκάλεσε και μια πρώτη επαφή με την Αστυνομία, που φανέρωσε μεν τις διαθέσεις της, αλλά δεν δόθηκε αφορμή, για να δείξει και το δυναμισμό της.

4. Μ' αυτές τις προϋποθέσεις πραγματοποιήθηκε το μεγάλο αιματηρό συλλαλητήριο των θεολόγων στις 11 Απριλίου, με την κάθοδο και 200 φοιτητών της Θεολογίας από τη Θεσσαλονίκη. Στους 1200 περίπου φοιτητές θεολόγους προστέθηκαν και πολλοί αδιόριστοι θεολόγοι, αλλά και εκπρόσωποι και φοιτητές των άλλων Σχολών. Το συλλαλητήριο ήταν θεολογικό στις ομιλίες, τα συνθήματα και τη συμπεριφορά. Εντούτοις ολόκληρος ο αστυνομικός μηχανισμός της πρωτεύουσας, με αντλίες και μηχανοκίνητα, επιτέθηκε με μανία στους θεολόγους, όταν αποφασίσθηκε πορεία μέχρι το Υπουργείο. Βασική διαπίστωση: όλοι οι βαρειά ή ελαφρότερα τραυματισμένοι φοιτητές ήσαν θεολόγοι, αυτοί δηλαδή που επιχείρησαν την πορεία.

5. Το συλλαλητήριο αυτό, που κατά τον Τύπο της εποχής επέσυρε "την χειροτέραν αστυνομικήν επιχείρησιν από των πολυνέκρων γεγονότων της διαδηλώσεως διά το Κυπριακόν τον Σεπτέμβριον του 1957",6 προκάλεσε την άμεση συσπείρωση των δημοκρατικών Φοιτητικών Συλλόγων και για ομαδική συμπαράσταση στους θεολόγους, αλλά και προάσπιση του "πανεπιστημιακού ασύλου", που είχε βάναυσα παραβιασθεί στις 11 Απριλίου. Ταυτόχρονα το θέμα των θεολόγων πέρασε στη Βουλή και έμεινε ιστορική η αποφθεγματική δήλωση του Γέρου της Δημοκρατίας, ότι "η απαγόρευσις της πορείας προεκάλεσε το πάθος του αγώνος της ελευθερίας".

6. Οι θεολόγοι, μετά το κλείσιμο της πανεπιστημιακής Λέσχης από τον πρύτανι Σπ. Φωκά, οργάνωσαν με εράνους συσσίτιο, ανοικτό για όλους τους φοιτητές, το οποίο λειτούργησε για δέκα περίπου μέρες (μέχρι την έναρξη των διακοπών του Πάσχα).

7. Ο αγώνας προκάλεσε το ενδιαφέρον της Πρεσβείας των Η.Π.Α., η

———————

6. Αθηναϊκή, 12.4.1962.

Σελ. 292
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/293.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

οποία θέλησε να πληροφορηθεί, αν ήταν πραγματική "η κομμουνιστική επίδραση" στους ...θεολόγους, όπως διατεινόταν η Κυβέρνηση.

8. Ο αγώνας, που επί μήνες αναπτυσσόταν ως ασίγαστη διαμαρτυρία, είχε για τους φοιτητές και τις ενδοπανεπιστημιακές συνέπειές του. Η απώλεια του έτους αποσοβήθηκε μόνο με τη συνετή στάση των Καθηγητών των δύο Θεολογικών Σχολών και το τίμημα περιορίσθηκε στην απώλεια μιας εξεταστικής περιόδου.

Γ) ΚΡΙΤΙΚΗ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ

Μια βαθύτερη θεώρηση του αγώνα οδηγεί στις ακόλουθες βασικές διαπιστώσεις:

1. Είναι ο μοναδικός σε διάρκεια απεργιακός αγώνας στην ιστορία των Πανεπιστημίων μας. Δείγμα του ψυχικού δυναμισμού των αγωνιζομένων και της ενότητάς τους, αλλά και βεβαίωση της συνέχειας του ουσιαστικού χριστιανικού φρονήματός τους.

2. Ο αγώνας συνέβαλε σημαντικά στην πολιτική ωρίμανση των θεολόγων φοιτητών, που μετά από μια μακρά περίοδο παθητικής πολιτικής παρουσίας του εκκλησιαστικοθεολογικού κόσμου και παρά την αντίδραση εκείνων των εκπροσώπων του κλάδου τους, που είχαν ταυτισθεί με το πολιτικοκοινωνικό κατεστημένο, ήλθαν σε σύγκρουση με την πολιτική συντήρηση, που εκστασιασμένη από την ευρωπαϊκή ιδέα υποτιμούσε την ορθόδοξη παράδοση. Στα πρόσωπά τους αναβίωσε το φιλελεύθερο φρόνημα της πατερικής παράδοσης, εκδηλούμενο ως ανυποχώρητη αντίδραση στην προϊούσα αλλοτρίωση. Από την πλευρά, έτσι, της παραδοσιακής κοινωνίας αναπτύχθηκε μια κίνηση κριτικής της Πολιτείας, η οποία, στην προσπάθεια εκσυγχρονισμού, φανέρωνε αδυναμία στη διατήρηση της αναγκαίας ισορροπίας ανάμεσα στην πρόοδο και την παράδοση, αλλά και την απροκάλυπτη διάθεση να θυσιάσει συστατικά της εθνικής παράδοσης για χάρη της προόδου.

Θεωρούμενο "από έξω" το θεολογικό, κίνημα συνιστούσε στροφή σε συντηρητικότερα ακόμη πλαίσια.7 Κρινόμενο όμως μέσα από την δική του οπτική, ταυτιζόμενη με την συνείδηση όλου του θρησκευόμενου λαού, δεν ήταν πάρα προσπάθεια διατήρησης της εθνικής φυσιογνωμίας και συνέχειας, χωρίς να

———————

7. Θα μπορούσε ίσως να λεχθεί, ότι στο "εξουσιαστικά κράτος" αντιτάχθηκε μία μειονότητα με εντονότερες ακόμη εξουσιαστικές τάσεις, απαιτώντας να κρατηθεί η θρησκευτική διδασκαλία, ενάντια στη σημειούμενη πορεία προς τον εκσυγχρονισμό και την κοινωνική απελευθέρωση (κρίση του καθηγ. G. Hering κατά τη συζήτηση), αν όμως ο αγώνας των θεολόγων φοιτητών δεν βρισκόταν σε αρμονία με την λαϊκή συνείδηση της εποχής και την στάση της πλειοψηφίας της τότε κοινωνίας απέναντι στο θρησκευτικά μάθημα. Άλλωστε, ακόμη και σήμερα, όπως απέδειξαν πρόσφατες δημοσκοπήσεις, τα ευρύτερα λαϊκά 

Σελ. 293
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/294.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

αντιστρατεύεται την τεχνική πρόοδο,8 η οποία ακριβώς δημιουργούσε την ανάγκη της ανθρωπιστικής και κυρίως ορθόδοξης αγωγής, για να αποφευχθεί η υποδούλωση και του έλληνα ανθρώπου στην τεχνολογία και τις μηχανές.9 Η διαπίστωση των ίδιων των φοιτητών ήταν, ότι "ξύπνησαν πολιτικά οι θεολόγοι". Και αυτό σήμαινε, ότι απέκτησαν την δυνατότητα να βλέπουν αντικειμενικά το χώρο της πολιτικής και όχι απροϋπόθετα.

3. Το "ξύπνημα" όμως αυτό συνδέθηκε και με μίαν άμεση και οδυνηρή γνωριμία με όλο το φάσμα του τότε πολιτικού κόσμου, που συνοδεύθηκε από απογοήτευση και αμφισβήτηση. Ο κλονισμός άρχισε με την αποκάλυψη της πολιτικής συντήρησης, η οποία στο πρόσωπο του Υπουργού Παιδείας έδωσε τις χειρότερες εξετάσεις, πιστοποιώντας ότι δεν υπάρχει πια κάποιος κρατικός "Προστάτης της Ορθοδοξίας" και ότι πολιτική συντήρηση και ορθοδοξία δεν ταυτίζονταν οπωσδήποτε, όπως πολλοί πίστευαν. Αυτό αποτελούσε σημαντική κατάκτηση για τη θεολογική Νεολαία της εποχής εκείνης. Η οξεία ορθόδοξη πολιτειακή κριτική, που εγκαινιάσθηκε στο Ελληνικό Κράτος από τον Μακρυγιάννη, τον Φλαμιάτο και τον Παπουλάκο, υιοθετήθηκε έτσι και από τους φοιτητές της Θεολογίας ως αδήριτη ανάγκη.

4. Η απογοήτευση όμως επεκτάθηκε και στην πλευρά της Αντιπολίτευσης. Διαπιστώθηκε και εκεί η ίδια και μεγαλύτερη απόσταση από την παράδοση και ιδεολογική ταύτιση με τα αστικά ευρωπαϊκά ιδανικά, την οικονομική ευημερία και τον εξευρωπαϊσμό, συνδυαζόμενο με την αναθεώρηση της στάσης απέναντι στην παράδοση. Το πρόβλημα δηλαδή του Διαφωτισμού σε νέα έκδοσή του. "Διεπιστώσαμεν, ότι οι Πολιτικοί μας δεν εμφορούνται υπό χριστιανικού πνεύματος, από την Κυβέρνησιν ως την Αντιπολίτευσιν...", σημειώνει ένα κείμενο των αγωνιζόμενων φοιτητών. Πρέπει δε να προσεχθεί ιδιαίτερα και μια καταγγελία της Επιτροπής Αγώνος σε συνέντευξη Τύπου (18.4.1962): "εχρησιμοποίησαν τον ιερόν μας αγώνα, διά να ομιλήσουν

———————

στρώματα δεν έχουν πολύ διαφοροποιηθεί. Πρέπει δε να μη παραθεωρηθεί το γεγονός, ότι στην αρχή της δεκαετίας του '60 ακόμη και στη Δ. Γερμανία είχε επανέλθει η δίωρη θρησκευτική διδασκαλία. Οι θεολόγοι, συνεπώς, δεν ήταν έξω από τη νοοτροπία της πλειοψηφίας του λαού και αγωνίζονταν όχι για να επιβάλουν, αλλά για να διασώσουν ένα στοιχείο της εθνικής ταυτότητας.

8. "Ημείς εννοούμεν την σύγχρονον Ελλάδα ως ελληνοχριστιανικήν..." -δήλωναν οι αγωνιζόμενοι. "Ούτε εζητήσαμεν να μη γίνωνται αποχετεύσεις και δρόμοι...". "Ημείς θα αγωνισθώμεν, διά να πείσωμεν πάντας, ότι η θρησκευτική αγωγή είναι απαραίτητος σήμερα, διότι η φιλοσοφία και αι άλλαι επιστήμαι δεν προσφέρουν εκείνο, που προσφέρει η θρησκευτική αγωγή, διά την οποία ο Jung είπεν, ότι μόνον παράφρονες θα την πολεμήσουν". (Από τις δηλώσεις της Επιτροπής Αγώνος, 18.4.1962.)

9. "Ας αναλογισθώμεν ποίους κινδύνους επαπειλεί η συσσώρευσις φυσικών δυνάμεων στα χέρια του ανθρώπου χωρίς την διδασκαλίαν του Ιησού" -λέχθηκε σε μια συνέντευξη Τύπου (18.4.1962).

Σελ. 294
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/295.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

περί δημοκρατίας, βίας και νοθείας". Ευνόητη η κατεύθυνση της κριτικής. Ενώ οι θεολόγοι περίμεναν από τον αρχηγό της αξιωματικής αντιπολίτευσης να αναφερθεί στην ουσία του θεολογικού αγώνα, εκείνος έσπευσε ως καλός πολιτικός να εντάξει το αιματηρό θεολογικό συλλαλητήριο στον ανένδοτο αγώνα της παράταξής του.

Αυτό βέβαια δεν σήμαινε, ότι οι θεολόγοι φοιτητές δεν συμμερίζονταν τον ανένδοτο ή δεν αποδέχονταν το μήνυμα της πολιτικής δημοκρατίας. Αλλά ενώ αυτοί ενέτασσαν κάθε πολιτικό αίτημα στην ευρύτερη επιδίωξη για μίαν ορθόδοξη Ελλάδα, ο Γέρος της Δημοκρατίας "υπέταξε" τον αγώνα των θεολόγων στις πολιτικές του διεκδικήσεις. Λεπτομέρεια μεν, αλλά σημαντική, γιατί καθόρισε και κάποιες μεταγενέστερες συμπεριφορές.

5. Ο αγώνας των θεολόγων απέδειξε, ότι η λαϊκή, ανυπόκριτη και έξω από κάθε κατεστημένη εκδοχή της Ορθοδοξία μπορούσε ακόμη να λειτουργεί ως ριζοσπαστική και επαναστατική συνείδηση απέναντι σε κάθε αυταρχισμό και αυθαιρεσία. Η αντίθεσή τους στρεφόταν στις φανερές και αφανείς ομάδες, που -όπως αυτοί πίστευαν- κατεργάζονταν την πνευματική αλλοτρίωση του Έθνους και τον αποπροσανατολισμό του, με πρώτη τη Μασονία και την "ευρωπαϊκή ιδέα" της Κυβέρνησης. Το θρησκευτικό μάθημα γι' αυτούς δεν ήταν μόνο δυνατότητα επαγγελματικής εξασφάλισης ("δεν έχομεν προ οφθαλμών τις πενταροδεκάρες, με τις οποίες η Πολιτεία αμείβει τους πνευματικούς εργάτες, αλλά το δράμα του ουρανού", διακήρυτταν με πάθος), αλλά σύνδεση της Παιδείας με την ορθόδοξη παράδοση, η οποία κινδύνευε να περιθωριοποιηθεί και οβελισθεί από την Εκπαίδευση, η οποία για τους θεολόγους έπρεπε να μείνει "ελληνορθόδοξη".

6. Ο αγώνας όμως φανέρωσε και μια εσωτερική δυσλειτουργία στην ίδια την εκκλησιαστική πραγματικότητα. Τα αγωνιστικά πρότυπα και ερείσματα δεν αναζητούνταν στους κόλπους της Ιεραρχίας, αλλά σε περιθωριακούς χώρους λαϊκής αγωνιστικότητας. Υπήρχαν φυσικά και Ιεράρχες, που συνελάμβαναν το μήνυμα των φοιτητών, αλλά δεν είχαν τη τόλμη να έλθουν αντιμέτωποι κατά πρόσωπο με το κατεστημένο. Γι' αυτό έγινε συνείδηση στους αγωνιζόμενους, ότι κάθε αναγέννηση έπρεπε να αρχίσει μέσα από την ίδια την "Εκκλησία"/Κλήρο. Δεν είναι περίεργο, συνεπώς, ότι τα μισά μέλη της "Επιτροπής Αγώνος" της Αθήνας έγιναν κληρικοί.

7. Ο αγώνας αναστάλθηκε μεν τον Σεπτέμβριο του 1962, αλλά δεν σταμάτησε. Ανέδειξε μια θεολογική Γενιά "αντίστασης", που έμεινε -και μένει- ενωμένη. Είναι η μερίδα εκείνη, που δεν ταυτίσθηκε και δεν συνεργάσθηκε με τη Δικτατορία. Συσπειρωμένη σε μίαν άτυπη ορθόδοξη αδελφότητα, συνέχισε τον αγώνα -και τον συνεχίζει- με άλλες μεθόδους, αλλά μέσα στο ίδιο πνεύμα.

9. Για το Πανεπιστήμιο, τέλος, ο αγώνας εκείνος σήμαινε, ότι και οι

Σελ. 295
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/296.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

θεολόγοι φοιτητές του παρέμεναν πιστοί συνεχιστές της ιδεολογικής βάσης, πάνω στην οποία θεμελιώθηκε η ίδρυσή του, την πολιτική δηλαδή και εθνική αποστολή του. Επιβεβαίωσαν, έτσι, οι θεολόγοι φοιτητές της Γενιάς του "15%" όχι μόνο την "ορθοδοξοπατερική", αλλά και την φοιτητική ταυτότητά τους.

Δ) ΣΧΕΣΗ ΜΕ ΤΟ ΥΠΟΛΟΙΠΟ ΦΟΙΤΗΤΙΚΟ ΚΙΝΗΜΑ

Η ενότητα και αλληλοπεριχώρηση του θεολογικού αγώνα με το υπόλοιπο Φοιτητικό Κίνημα πιστοποιείται σ' όλη τη διάρκειά του. "Σήμερα μάχεται όλος (ο φοιτητικός) κόσμος, και οι φοιτηταί της θεολογίας" -διακηρύχθηκε σε μια κρίσιμη στιγμή του. Υπήρχαν πρώτιστα κοινά οράματα και στόχοι, που λειτουργούσαν ενωτικά στο φοιτητικό κόσμο. Από πρωταγωνιστή του Φοιτητικού Κινήματος ομολογείται, ότι μετά την επέμβαση της Αστυνομίας, για πρώτη φορά μέσα στη ΔΕΣΠΑ θεολόγοι αντιπρόσωποι -προσκείμενοι στην ΕΚΟΦ- συντάχθηκαν με τις δημοκρατικές δυνάμεις.10

Υπήρχαν συνθήματα κοινά, όπως το περιβόητο "ΨΩΜΙ-ΠΑΙΔΕΙΑ-ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ", που δημιουργούσαν συνείδηση ιδεολογικής ταυτίσεως. Αυτό συνέβαινε, γιατί η πόλωση γύρω από τις κομματικές αντιθέσεις ήταν σχεδόν ανύπαρκτη.11 Η ταύτιση όμως της πολιτικής συνείδησης εκφραζόταν και με ενιαία γλώσσα. Για τις σημερινές σχέσεις είναι περίεργο να καταφάσκει ο επίσημος εκπρόσωπος της Φυσικομαθηματικής Σχολής τις θεολογικές θέσεις, δηλώνοντας urbi et orbi στο συλλαλητήριο της 11ης Απριλίου: "Ο Χριστιανισμός διώκεται... Πολλαί κατηγορίαι βαρύνουν τον Υπουργό. Δεν μπορούμε να του αρνηθούμε να είναι μασόνος. Δεν πρόκειται όμως να του επιτρέψωμε να μας επιβάλει τη Μασονία. Είμεθα φοιτηταί θετικών επιστημών, αλλά είμεθα χριστιανοί ορθόδοξοι φοιτηταί". Ο εκπρόσωπος μάλιστα των Κυπρίων φοιτητών -μη θεολόγος- ήταν ακόμη θεολογικότερος: "Η Μάνα της Ορθοδοξίας να έχει Υπουργό Μασόνο! Η Κόρη (η Κύπρος) κλαίει για το κατάντημα της Μάνας. Με τέτοια Ελλάδα θα ενωθούμε;" Και δεν ήσαν οι μοναδικές διακηρύξεις αυτού του είδους. Υπήρχε κοινός αποδέκτης της φοιτητικής διαμαρτύρησης, το αυταρχικό Κράτος.

Οι εξελίξεις, τις οποίες προκάλεσε το συλλαλητήριο της 11ης Απριλίου, συνέβαλαν στην αναγωγή του Φοιτητικού Κινήματος σε υψηλότερους στόχους. Από τις συνδικαλιστικές διεκδικήσεις στα αιτήματα για την προάσπιση του

———————

10. Μ. Μυλωνάκης, ό.π.

11. "Η ενότητα αυτή είναι ένα από τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα εκείνης της περιόδου και καθιστά τη μαχόμενη νεολαία του 1-1-4 υπόδειγμα στην ιστορία των φοιτητικών κινημάτων, ανεξάρτητα από τις επίσημες διαφορετικές "γραμμές" που έρχονταν σε δεύτερη μοίρα εμπρός στον κοινό στόχο για τερματισμό του καθεστώτος κοινωνικής υποταγής..." (Θ. Πάγκαλος, τότε βουλευτής ΠΑ.ΣΟ.Κ, στην Ελευθεροτυπία της 6.3.1982).

Σελ. 296
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/297.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

πανεπιστημιακού ασύλου και της ελευθερίας της έκφρασης. Αλλά και οι θεολόγοι, εφεκτικοί μέχρι τότε στις πολιτικές αναμετρήσεις, στο θέμα του ασύλου και των δημοκρατικών ελευθεριών βρέθηκαν στο πλευρό των δημοκρατικών συναδέλφων τους, σε σημείο μάλιστα, που να καταγγείλουν ανοικτά τις μεθόδους της κυβερνητικής πολιτικής: "Ο κομμουνισμός κατήντησε πανάκεια, θεραπεύουσα πάσαν κυβερνητικήν αμηχανίαν"... Στο μεγάλο συλλαλητήριό τους έκαυσαν και εφημερίδες, αλλά φιλοκυβερνητικές (Καθημερινή, Μεσημβρινή), γιατί παραπλανούσαν την κοινή γνώμη γύρω από τον αγώνα τους.

Ο θεολογικός όμως αγώνας είχε και την ιδιαιτερότητά του, που διαπιστώνεται τόσο στα ειδικά αιτήματά του, όσο και στις ευρύτερες προοπτικές του. Οι θεολόγοι φοιτητές έδειχναν πεπεισμένοι, ότι ο αγώνας τους ήταν:

1. Όχι μόνο υλικός, αλλά και πνευματικός, μέσα στο πνεύμα της ορθόδοξης "θεανδρικότητας". "Ενομίζετο, ότι αγωνιζόμεθα μόνο για το ψωμί μας, αλλά από τούδε καθίσταται φανερόν, ότι η πολεμική του Υπουργού κατά του μαθήματος των Θρησκευτικών εδημιούργησε το όλον ζήτημα". Ήταν μια δήλωση στην αρχή ακόμη της απεργίας. Αγωνίζονταν, για να πείσουν, ότι "η θρησκευτική αγωγή είναι απαραίτητη". Αυτή την ευρύτητα προοπτικής φανέρωναν και τα χρησιμοποιούμενα συνθήματα, που έθεταν τις συνδικαλιστικές διεκδικήσεις σε δεύτερη μοίρα..

2. Υπερκομματικός και εθνικός: Όχι μόνο αποφεύχθηκε κάθε εμπλοκή σε κομματικές συγκρούσεις, αλλά και κάθε άμεση ανάμειξη των θρησκευτικών Οργανώσεων, παρόλο που παρείχαν την συμπαράστασή τους. Στην εφεκτικότητα απέναντι στα πολιτικά κόμματα συνέβαλε και η απρόσμενη δήλωση του Γρηγ. Κασιμάτη μέσα στη Βουλή: "Δεν νομίζω, ότι είναι ούτε υποτιμητικόν, ούτε ανήθικον το να ανήκη κανείς εις τον τεκτονισμόν... Και είμαι βέβαιος, ότι πολλοί από σας, και από την συμπολίτευσιν και από την αντιπολίτευσιν, είναι ελεύθεροι τέκτονες".12

Ο εθνικός χαρακτήρας του θεολογικού αγώνα εκφράσθηκε και με την απόφαση ανάληψης ιεραποστολής σ' όλη τη Χώρα για την αντιμετώπιση του επερχόμενου κινδύνου εθνικής αλλοτρίωσης. Μιλούσαν για "θρησκευτική, εθνική και κοινωνική επανάσταση", ως πανεθνικό επανευαγγελισμό, με καταφυγή σε παραδοσιακά πρότυπα, όπως ο άγιος Κοσμάς ο Αιτωλός. Και άρχισαν πράγματι τις ομιλίες, αλλά γρήγορα συνειδητοποίησαν, ότι η εθνική αναγέννηση, όπως αυτοί την φαντάζονταν, είναι υπόθεση ολόκληρης ζωής και μόνιμης προφητικής μαρτυρίας.

Σε σύγκριση με τις υλοβιωτικές προοπτικές άλλων συναδέλφων τους θα

———————

12. Βλ. περιοδ. "Το Παρόν" (εκδότης: Γρηγ. Κασιμάτης), αρ. 113/1962, σ. 10 (δημοσιεύονται οι συζητήσεις στη Βουλή για το θεολογικό και αλλά σημαντικά έγγραφα του Ε. Παπανούτσου, του Α.Σ.Ε.Π. κλπ.).

Σελ. 297
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/298.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

μπορούσαν να θεωρηθούν τα οράματα των νεαρών θεολόγων ουτοπικά. Για κείνους όμως ο αγώνας τους είχε ιστορικό περιεχόμενο, γιατί απέβλεπε στην προβολή της υπαρκτής και πάντοτε λειτουργικής πατερικής παράδοσης, που βιώνεται αδιάκοπα στα μοναστικά κοινόβια της Ορθοδοξίας. Είναι γι' αυτό ανάγκη να εξετασθεί, στα πλαίσια μιας σοβαρής έρευνας, η σχέση με τη γενιά εκείνη των θεολόγων της στροφής προς τα μοναστήρια και το Άγιον Όρος, που σημείωσε έξαρση στη δεκαετία του '60. Ακόμη η στροφή της Τέχνης, και μάλιστα της μουσικής, προς την ρωμαίικη παράδοση. Οι θεολόγοι έδωσαν μαρτυρία για την ανάγκη και δυνατότητα της συνύπαρξης παλαιού και νέου, ή μάλλον για τη δυναμική συνέχεια του "αεί καινού και μονίμως καινίζοντος" περιεχομένου της παραδόσεως.

Συμπερασματικά, η συμβολή του αγώνα των θεολόγων, με όλη την ιδιαιτερότητά του, στο Φοιτητικό Κίνημα ήταν κατά τη γνώμη μας θετική, και μάλιστα για τους ακόλουθους λόγους:

―Με το δυναμισμό και την αυτοθυσία τους συνέβαλαν στη συνειδητοποίηση και από τους θρησκευόμενους της ανάγκης ανανέωσης και εκδημοκρατισμού της πολιτικής ζωής·

―με τα συλλαλητήρια και τις διαμαρτυρίες τους προκάλεσαν την αναδίπλωση και γιγάντωση του Φοιτητικού Κινήματος·

―με την οργάνωση του συσσιτίου εργάσθηκαν ενοποιητικά στο φοιτητικό χώρο· αλλά κυρίως

―προκάλεσαν στη κοινή γνώμη ένα κρίσιμο πολιτικό προβληματισμό: Κτυπά το Κράτος τους Κομμουνιστές και αντικυβερνητικούς. Γιατί όμως τώρα και τους θεολόγους;

Σελ. 298
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/299.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Η ΦΟΙΤΗΤΙΚΗ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑ ΣΤΟ Β' ΜΙΣΟ ΤΟΥ 19ου ΑΙΩΝΑ

ΙΔΕΟΛΟΓΙΚΟΙ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΙ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΜΦΥΤΕΣ ΠΡΟΣ ΑΥΤΟΥΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ, ΕΝΕΡΓΕΙΕΣ ΚΑΙ ΓΕΓΟΝΟΤΑ

ΣΠΥΡΟΣ Δ. ΛΟΥΚΑΤΟΣ

Γένεση και όξυνση εθνικών και πολιτικο-κοινωνικών προβλημάτων στη χώρα μας με τα συνακόλουθα σ' αυτά γεγονότα κατά το δεύτερο μισό του περασμένου αιώνα· κοινωνικο-πολιτικές διεργασίες και ανακατατάξεις τόσο στον πολιτικο-κοινωνικό και οικονομικο-τεχνικό, όσο και στον ιδεολογικό χώρο· γεγονότα, που συνάπτονταν άμεσα είτε έμμεσα με αυτές σε εθνικό και παγκόσμιο επίπεδο· ο ξένος προστατευτισμός στην πατρίδα μας και η ασφυκτική εξάρτηση και η πλήρης υποτέλειά της στα ξένα κέντρα εντολών· το μοναρχικό, απολυταρχικό είτε ψευδεπίγραφο συνταγματικό καθεστώς· οι λαϊκές εξεγέρσεις και επαναστάσεις· η αλυτρωτική ιδέα και ο μεγαλοϊδεατισμός· τα εθνικοαπελευθερωτικά κινήματα του υπόδουλου Ελληνισμού· η πρώτη στη χώρα μας βιομηχανική επανάσταση και ο εξαστισμός της ελληνικής κοινωνίας με θεμελίωση και ανάπτυξη του εργατικού ειδικότερα και του συνδικαλιστικού γενικότερα κινήματος· τα μεγάλα φιλοσοφικά και ιδεολογικά ρεύματα και συστήματα, που διακινιόνταν σε πανευρωπαϊκή κλίμακα και σε πανελλαδική, η Εγελιανή φιλοσοφία, η ουτοπιστική σοσιαλιστική σχολή του Saint-Simon, οι κοινοκτημονικές θεωρίες του Proudhon και το Μαρξιστικό φιλοσοφικο-ιδεολογικό σύστημα άσκησαν τις γόνιμες και καρποφόρες επιδράσεις τους στην ελληνική διανόηση και τον ελληνικό λαό, όπως και στην ξένη διανόηση και τους άλλους λαούς, και εύλογα και στην πρωτοπορούσα πανεπιστημιακή γενικότερα και φοιτητική ειδικότερα κοινότητα. Όλα αυτά, κοινωνικο-πολιτικά και εθνικά γεγονότα, ιδέες, θεωρίες και φιλοσοφικά συστήματα, καταστάσεις και κινήματα σταθερά συνετέλεσαν στους ιδεολογικούς προσανατολισμούς και

Σελ. 299
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/300.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

στις ιδεολογικές τοποθετήσεις της πανεπιστημιακής και ειδικότερα φοιτητικής κοινότητας και του κινήματός της, των προβλημάτων και αιτημάτων του, το οποίο, τότε, στο δεύτερο μισό του περασμένου αιώνα πρωτοθεμελιώθηκε και αναπτύχθηκε.

Αυτών των ιδεολογικών προσανατολισμών της φοιτητικής, τότε, κοινότητας και των ιδεών-κινήτρων των δραστηριοτήτων της, προοδευτικών-δημοκρατικών και πρωτοσοσιαλιστικών, είναι δυνατό σε γενική κριτική επισκόπησή τους να διακρίνουμε δύο φάσεις: αυτή από το 1840-1875 και τη δεύτερη από το 1875 μέχρι και τις αρχές του τωρινού αιώνα. Η ιδεολογία της πρωτοπορούσης πανεπιστημιακής γενικότερα, και ειδικότερα φοιτητικής κοινότητας κατά την πρώτη φάση της ήταν η αστικοδημοκρατική ριζοσπαστική με αιτήματα κατά την πρακτική πολιτική της προέκταση το συνταγματικό καθεστώς και το κοινοβουλευτικό σύστημα με δειλή, αλλά ασφαλή παρουσία της έννοιας της Δημοκρατίας στον πολιτειακό τομέα· στη δεύτερη φάση της η ιδεολογία της πανεπιστημιακής και ειδικότερα φοιτητικής κοινότητας, σε πρωτοποριακή βάση, χωρίς να αφίσταται ουσιαστικά από τις θεμελιακές αστικοδημοκρατικές αρχές, εξελισσόταν σταδιακά προς τις πρωτοσοσιαλιστικές. Αυτές τις αρχές και τους ιδεολογικούς προσανατολισμούς, αστικοδημοκρατικούς-ριζοσπαστικούς και πρωτοσοσιαλιστικούς της φοιτητικής και γενικότερα πρωτοπορούσης πανεπιστημιακής κοινότητας μπορούμε να ανιχνεύσουμε και να επισημάνουμε είτε στον καθαρό πανεπιστημιακό-φοιτητικό χώρο είτε στον γενικότερο ελληνικό εθνικό και κοινωνικο-πολιτικό χώρο και κατά την προέκτασή τους στα πανεπιστημιακά-φοιτητικά, στα πολιτειακά, πολιτικο-κοινωνικά και εθνικά προβλήματα, γεγονότα και αιτήματα, ακόμα και σε πανευρωπαϊκή κλίμακα, από τα στοιχεία, που, κατά περίπτωση, ακολουθούν.

1. ΟΙ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΕΣ ΚΑΙ ΕΙΔΙΚΟΤΕΡΑ ΦΟΙΤΗΤΙΚΕΣ ΣΥΣΣΩΜΑΤΩΣΕΙΣ ΚΑΙ ΣΥΛΛΟΓΟΙ

Αυτές οι συσσωματώσεις και σύλλογοι και οι δραστηριότητες, που ανάπτυξαν κατά το δεύτερο μισό του περασμένου αιώνα, συνιστούν ένα από τα σημαντικά τεκμήρια των ιδεολογικών προσανατολισμών της φοιτητικής κοινότητας και του κινήματός της. Πρωτοποριακή και εξόχως σημαντική, επί του προκειμένου, υπήρξε πρωταρχικά η συγκρότηση και λειτουργία της πανεπιστημιακής φάλαγγας, τεκμήριο της ιδεολογίας του φοιτητικού κινήματος και των προεκτάσεών της σε κεφαλαιώδη, εθνικά και πολιτικο-κοινωνικά, προβλήματα και γεγονότα, αλλά και ειδικότερα πανεπιστημιακά-φοιτητικά προβλήματα και αιτήματα κατά το δεύτερο μισό του περασμένου αιώνα.1 Η 

———————

1. Για τη συγκρότηση, τη διοργάνωση, τη λειτουργία, τις δραστηριότητες, τις περιόδους δράσης και αδράνειας και καθετί άλλο, που την αφορά βλ. Εφημ. της Αθήνας Η Εθνική

Σελ. 300
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/301.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

πανεπιστημιακή φάλαγγα, η οποία απαρτιζόταν από όλη την πανεπιστημιακή κοινότητα, καθηγητές, υφηγητές και κατά βασικό, κύριο και μαζικό, λόγο από φοιτητές υπήρξε το καταληκτήριο αποτέλεσμα πανεπιστημιακών αλλά πρωταρχικά φοιτητικών αντιοθωνικών και αντιδυναστικών δραστηριοτήτων της "χρυσής" λεγόμενης νεολαίας, οι οποίες εντάσσονταν στις πανελλήνιες αντιοθωνικές επαναστάσεις του 1862, που κατέληξαν στην εκθρόνιση του πρώτου βασιλικού ζεύγους της χώρας, Όθωνα και Αμαλίας. Η οργάνωσή της πραγματοποιήθηκε μετά τη μεταπολίτευση με ψήφισμα της Προσωρινής Κυβέρνησης στις 8 Οκτώβρη 1862, ενώ με διάταγμα της ίδιας Κυβέρνησης στις 12 Οκτώβρη 1862, που αφορούσε στην κατάρτιση της Εθνοφυλακής των δήμων Αθήνας και Πειραιά, και με το άρθρο 3 καθοριζόταν η εκλογή των διοικητών και δεκαρχών των ουλαμών της, έτσι που η πανεπιστημιακή φάλαγγα αποτελούσε τμήμα αυτής της Εθνοφυλακής.2 Η πρώτη αυτή πανεπιστημιακή φάλαγγα, σύμφωνα με

———————

Φάλαγξ, έτος Α', αρ. 2, 24 Απρ. 1863, σ. 2-3· αρ. 9, 16 Μαΐου 1863, σ. 2-3: στα Διάφορα. Εφημ. της Αθήνας Εθνοφύλαξ, έτος Α', αρ. 121, 13 Οκτ. 1862, σ. 3· αρ. 122, 15 Οκτ. 1862, σ. 2: "Οι φοιτηταί και η συγκίνησις"· αρ. 145, 17 Νοεμ. 1862, σ. 3-4: Ημερησία Διαταγή του Αρχηγείου της Εθνοφυλακής Αθηνών και Πειραιώς· αρ. 201, 14 Φεβρ. 1863, σ. 3: στα Διάφορα· έτος Ε', αρ. 985, 30 Απρ. 1866, σ. 3: στα Διάφορα· αρ. 1048, 1 Αυγ. 1866, σ. 3: στα Διάφορα· αρ. 1092, 4 Οκτ. 1866, σ. 2:.στα Διάφορα· αρ. 1106, 24 Οκτ. 1866, σ. 2: Εθνοφυλακή και σ. 3: στα Διάφορα· αρ. 1115, 5 Νοεμ. 1866, σ. 2: στα Διάφορα· αρ. 1123, 17 Νοεμ. 1866, σ. 4: στα Διάφορα· έτος ΙΔ', περ. Β', αρ. 3316, 18 Νοεμ. 1875, σ. 1: στα Διάφορα· αρ. 3319, 24 Νοεμ. 1875 σ. 2: στα Διάφορα· αρ. 3321, 27 Νοεμ. 1875, σ. 2: στα Διάφορα· έτος ΙΕ', αρ. 4, 21 Ιουλ. 1877, σ. 4· αρ. 104, 16 Νοεμ. 1877, σ. 3: στις Ειδήσεις. Εσωτερικός Κανονισμός της Πανεπιστημιακής φάλαγγος, Αθήνα 1876. Εφημ. της Αθήνας Καρτερία, έτος Α', αρ. 162, 9 Νοεμ. 1877, σ 3· αρ. 168, 15 Νοεμ. 1877, σ 2. Μέλλον, εφημ. της Αθήνας, έτος ΙΓ', αρ. 1298, 29 Νοεμ. 1875, σ. 2· αρ. 1354, 15 Μάρτ. 1876· αρ. 1358, 22 Μαρτ. 1876· αρ. 1375, 24 Απρ. 1876· αρ. 1378, 29 Απρ. 1876, σ. 3: στα Διάφορα· αρ. 1384, 10 Μαΐου 1876· αρ. 1447, 2 Σεπτ. 1876, σ. 2: στα Διάφορα· έτος ΙΔ', αρ. 1508, 1 Ιαν. 1877, σ. 2· αρ. 1536, 28 Φεβρ. 1877, σ. 3: στα Διάφορα· αρ. 1544, 15 Μάρτ. 1877, σ. 3· αρ. 1571, 9 Μαΐου 1877, σ. 3: Η ακαδημαϊκή σύγκλητος. Ρήγας, εφημ. της Αθήνας, έτος Ά', αρ. 29, 17 Ιουν. 1877, σ. 4· αρ. 6, 20 Ιαν. 1877, σ. 2-3: Ο νέος στρατιωτικός της φάλαγγος κανονισμός· αρ. 12, 1 Μαρτ. 1877, σ. 4. Βλ., επίσης, Γιάννης Κ. Κορδάτος, Ιστορία της νεώτερης Ελλάδας, 1860-1900, τ. 4, Αθήνα 1958, σ. 100, 312, 333, 342 υποσ. 2· Επαμεινώνδας. Κ. Κυριακίδης, Ιστορία του συγχρόνου Ελληνισμού από της ιδρύσεως του βασιλείου της Ελλάδος μέχρι των ημερών μας, 1832-1892, τ. 2, Αθήνα 1892, σ. 199, 223, 525-527, 540 κ.α.

2. Βλ. σχετικά Εσωτερικός Κανονισμός της Πανεπιστημιακής φάλαγγος, ό.π.· εφ. Εθνοφύλαξ, Α', αρ. 121, 13 Οκτ. 1862, σ. 3 κ.α. Η Προσωρινή Κυβέρνηση μετά την έξωση του Όθωνα και της Αμαλίας απαρτιζόταν από τους Βούλγαρη, Ρούφο και Κανάρη. Το διάταγμα της κατάρτισης της Εθνοφυλακής, 12 Οκτώβρη 1862, φέρει τις υπογραφές του υπουργού των Εσωτερικών Δ. Ζαΐμη και των Στρατιωτικών Δ. Μαυρομιχάλη. Με το άρθρο 3 καθοριζόταν ότι οι διοικητές και δεκάρχες των ουλαμών του σώματος των φοιτητών θα διορίζονταν από την εν Αθήναις επιτροπή, ενώ στα 12 άρθρα συνολικά του διατάγματος

Σελ. 301
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/302.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

μαρτυρία της εποχής,3 απαρτιζόταν από 400 περίπου φοιτητές και διδάκτορες "οπλοφόρους", των οποίων οι δημόσιες εμφανίσεις προκαλούσαν λαϊκή συγκίνηση. Αυτών των "οπλοφόρων" το αρχηγείο της Εθνοφυλακής Αθήνας και Πειραιά με διαταγή του 15 Νοέμβρη 1862 καθόριζε, με ειδικό κεφάλαιο, τον ιματισμό, τις αποσκευές και τον οπλισμό τους, καθώς και τα διακριτικά τους σημεία.4 Η οργάνωση και ο εξοπλισμός της πανεπιστημιακής αυτής φάλαγγας επισημοποιήθηκε με την ορκωμοσία των μελών της από κοινού με την ορκωμοσία του στρατού, που πραγματοποιήθηκε στην πλατεία της Ομόνοιας στις 13 Φλεβάρη 1863.5

Αργότερα η πανεπιστημιακή φάλαγγα, και μάλιστα έπειτα από την εγκατάσταση στη χώρα μας της καινούργιας, της Δανικής βασιλικής δυναστείας, περιέπεσε σε αδράνεια παντελή. Νέα δραστηριοποίησή της παρουσιάστηκε και πραγματοποιήθηκε σε δύο περιόδους σημαντικών εθνικών γεγονότων, πρώτα μεν κατά την Κρητική επανάσταση του 1866-1869, έπειτα δε και κατά κύριο λόγο κατά τα λεγόμενα "Στηλιτικά"6 και την οξύτατη κρίση του Ανατολικού ζητήματος, που σημειώθηκε κατά τα έτη 1875-1880.7 Κατά την έκρηξη της Κρητικής επανάστασης οι φοιτητές δραστηριοποιήθηκαν και κατά τα τέλη του Απρίλη του 1866 με αναφορά τους έπειτα από συμπόσιο, που διοργάνωσαν και στο οποίο πήραν μέρος καθηγητές, ο αρχηγός της Εθνοφυλακής και οι κατά καιρούς διοικητές της φάλαγγας ζήτησαν "την αναδιοργάνωσιν και τακτοποίησιν της παραλυσάσης και αποσυντεθείσης φάλαγγος",8 η οποία ξανά "ήθελε δειχθή λίαν επωφελής ως και άλλοτε".9 Χάρις στις πιέσεις, που άσκησαν, τότε, οι φοιτητές, και παρά την αρχική αδιαφορία της συγκλήτου και

———————

καθορίζονταν τα καθήκοντα των εθνοφυλάκων και των δεκαρχών και διοικητών όλων των ουλαμών, επομένως και αυτών της πανεπιστημιακής φάλαγγας.

3. Εθνοφύλαξ, Α', αρ. 122, 15 Οκτ. 1862, σ. 2.

4. Εθνοφύλαξ, Α', αρ. 145, 17 Νοεμ. 1862, σ. 3-4. Στο Δ' κεφάλαιο καθορίζονταν τα σχετικά με την Εθνοφυλακή του Πανεπιστημίου, τμήμα της Εθνοφυλακής των δήμων Αθήνας και Πειραιά. Η διαταγή αυτή επακολούθησε σχετικό θέσπισμα της Προσωρινής Κυβέρνησης στις 13 Νοέμβρη 1862· βλ. Η Εθνική Φάλαγξ, Α', αρ. 2, 24 Απρ. 1863, σ. 2-3.

5. Εθνοφύλαξ, Α', αρ. 201, 14 Φεβρ. 1863, σ. 3: στα Διάφορα.

6. Στα αρχαία χρόνια ήταν καθιερωμένη η αναγραφή των ονομάτων των προδοτών σε ειδική ατιμωτική στήλη, που την τοποθετούσαν σε δημόσιο χώρο. Σε μίμηση αυτού του γεγονότος οι αντίπαλοι της φαυλοκρατικής κυβέρνησης του Δημ. Βούλγαρη, που αποπειράθηκε πραξικοπηματικά να καταλύσει το συνταγματικό πολίτευμα της χώρας κατά το 1874-1875 απείλησαν το Μάρτη 1875 να στήσουν παρόμοια στήλη στον περίβολο της Βουλής με τα ονόματα του Δημ. Βούλγαρη, των υπουργών και βουλευτών του. Αυτά τα γεγονότα συνδέθηκαν με την αρχαία ατιμωτική στήλη και ονομάστηκαν, έτσι, στηλιτικά.

7. Αυτή άρχισε με την επανάσταση της Βοσνίας και Ερζεγοβίνης και κορυφώθηκε με τον ρωσοτουρκικό πόλεμο 1877-1878.

8. Εθνοφύλαξ, Ε', αρ. 985, 30 Απρ. 1866, σ. 3: στα Διάφορα.

9. Εθνοφύλαξ, Ε', αρ. 1092, 4 Οκτ. 1866, σ. 2: στα Διάφορα.

Σελ. 302
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/303.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

της πρυτανείας για τη επαναδραστηριοποίηση της φάλαγγας, πέτυχαν τελικά να ανασυσταθεί, να αρχίσουν τα γυμνάσιά της και οι στρατιωτικές ασκήσεις της και να αναγκαστεί ο πρύτανης Α. Ραγκαβής να συμπαρασταθεί ενεργά και δραστήρια στην αναδιοργάνωσή της, με αποτέλεσμα η πρωτοπορούσα φοιτητική κοινότητα να συμπαραταχθεί με τον ελληνικό λαό στον αγώνα των Κρητών.10

Ιδιαίτερες, όμως, και επίμονες κινητοποιήσεις καταβλήθηκαν από τη φοιτητική κοινότητα για την επανασύσταση της πανεπιστημιακής φάλαγγας, η οποία είχε περιέλθει σε πλήρη και ουσιαστική διάλυση, κατά τη μεγάλη κρίση του Ανατολικού ζητήματος κατά το 1875-1880. Ήδη στις 18 Μάη 1875 χάρις σ' αυτές τις φοιτητικές κινητοποιήσεις εκδόθηκε υπουργική απόφαση για την αναδιοργάνωση της φάλαγγας, σε συνέχεια δε συντάχτηκε εσωτερικός κανονισμός της, ο οποίος ψηφίστηκε από την ακαδημαϊκή σύγκλητο στις 27 Σεπτέμβρη 1875, επικυρώθηκε από τον Υπουργό της Δημόσιας Εκπαίδευσης στις 9 Δεκέμβρη 1875 και δημοσιεύτηκε από τον πρύτανη Εμμ. Κόκκινο στις 15 Δεκέμβρη 1875.11 Σύμφωνα με την πρώτη παράγραφο-άρθρο αυτού του κανονισμού οι φοιτητές θα συμπλήρωναν την επιστημονική τους εκπαίδευση "διά της εις τα όπλα ασκήσεως" με τη συγκρότηση της πανεπιστημιακής φάλαγγας, ενώ από τις υπόλοιπες παραγράφους-άρθρα καθορίζονταν: η 

———————

10. Εθνοφύλαξ, Ε', αρ. 1106, 24 Οκτ. 1866, σ. 2: "Εθνοφυλακή", όπου μαρτυρείται η συμμετοχή στα γυμνάσια της Εθνοφυλακής "ενός λόχου περίπου της φάλαγγος του πανεπιστημίου" και στη σ. 3: στα Διάφορα, όπου καταγγέλλεται η αδιαφορία της πρυτανείας και της συγκλήτου για τη φάλαγγα· έτος Ε', αρ. 1115, 5 Νοεμ. 1866, σ. 2: στα Διάφορα, όπου μαρτυρείται ότι ο πρύτανης ανέθεσε σε καθηγητές τη φροντίδα για τη συγκρότηση των λόχων της φάλαγγας· έτος Ε', αρ. 1123, 17 Νοεμ. 1866, σ. 4: στα Διάφορα, όπου μαρτυρείται ότι ο πρύτανης Α. Ραγκαβής καταγίνεται δραστήρια για τη διοργάνωση της φάλαγγας και ότι η σύγκλητος οφείλει να εγκαταλείψει τις μάταιες συζητήσεις και να αποφασίσει την εύκολη και γρήγορη προμήθεια οπλισμού και στολής στους φοιτητές. Για τη δραστηριότητα των φοιτητών υπέρ των Κρητών επαναστατών βλ. παρακάτω στο οικείο τμήμα του πονήματος.

11. Βλ. σχετικά Εσωτερικός Κανονισμός της Πανεπιστημιακής φάλαγγας, 1876. Βλ. και εφημ. Εθνοφύλαξ, ΙΔ', αρ. 3319, 24 Νοεμ. 1875, σ. 2: στα Διάφορα· αρ. 3321, 27 Νοεμ. 1875, σ. 2: στα Διάφορα, όπου μαρτυρείται πρόσκληση των φοιτητών από την πρυτανεία να εγγραφούν στους καταλόγους προς σχηματισμό των λόχων της φάλαγγας· ΙΕ', αρ. 4, 21 Ιουλ. 1877, σ. 4, όπου καταγράφεται ειδοποίηση των φοιτητών, με την οποία καθοριζόταν ότι όσοι θα ήθελαν να αποτελέσουν μέρος του φοιτητικού "Ιερού Λόχου" έπρεπε να είναι τελειόφοιτοι ή μαθητές των αθηναϊκών εκπαιδευτικών ιδρυμάτων και του Πολυτεχνείου· και ΙΕ', αρ. 104, 16 Νοεμ. 1877, σ. 3: στις Ειδήσεις, όπου μαρτυρείται η εκλογή βαθμοφόρων της φάλαγγας. Βλ. και εφημ. Μέλλον, ΙΓ', αρ. 1298, 29 Νοεμ. 1875, σ. 2: στα Διάφορα, όπου μαρτυρείται η έγκριση του κανονισμού από την σύγκλητο, και η προκήρυξη του πρύτανη, τοιχοκολλημένη στο Πανεπιστήμιο, προς τους φοιτητές για να εγγραφούν στο λόχο της προτίμησής τους.

Σελ. 303
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/304.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

υποχρεωτική εξάσκηση στα όπλα κάθε ακαδημαϊκού πολίτη "ως αναγκαίον συμπλήρωμα" της επιστημονικής του εκπαίδευσης· ο διορισμός για τον σκοπό αυτό προγυμναστών-αξιωματικών και υπαξιωματικών του τακτικού στρατού· η εποπτεία της φάλαγγας από την πρυτανεία· ο καθορισμός ως μελών της φάλαγγας αυτών που εγγράφονταν ως τακτικοί φοιτητές αμέσως έπειτα από την αποφοίτησή τους από τα Γυμνάσια και ανήκαν στις σχολές εκτός από τους κληρικούς· η διαίρεση της φάλαγγας σε λόχους, που ο καθένας θα απαρτιζόταν από 200 τουλάχιστον άντρες· η εκλογή των αξιωματικών από τα μέλη των λόχων και των υπαξιωματικών από τους φοιτητές, που εγγράφονταν στο τρίτο χρόνο σπουδών τους· ο καθορισμός της πολεμικής αποσκευής και της στολής στρατιωτών και υπαξιωματικών φοιτητών· ο χαρακτηρισμός της φάλαγγας ως σώματος στρατιωτικού· και τέλος ο καθορισμός ποινών σε όσους απειθαρχούσαν.12 Με βάση αυτό τον κανονισμό συγκροτήθηκαν οι λόχοι της φάλαγγας, που ήσαν, κατά μαρτυρία της εποχής13 έξι διαφορετικού χρώματος, "λευκού-μέλανος-ερυθρού-πρασίνου-κυανού και κιτρίνου" και απαρτίζονταν συνολικά από 200 άτομα "αναμίξ" από όλες τις πανεπιστημιακές σχολές, ενώ εξ άλλου κάθε χρονιά καταρτίζονταν οι νέοι κατάλογοι και διεξάγονταν οι εκλογές των βαθμούχων των λόχων.14

Κύριο χαρακτηριστικό της πανεπιστημιακής φάλαγγας, η οποία απαρτιζόταν από τα δύο στοιχεία, που συγκροτούσαν το Πανεπιστήμιο, του σώματος των καθηγητών και του σώματος των φοιτητών, είναι η εκλογή των καθηγητών από τους φοιτητές-στρατιώτες ως αξιωματικών των λόχων της φάλαγγας, ενώ φαλαγγάρχης καθοριζόταν ο εκάστοτε πρύτανης.15 Δύο ακόμα 

———————

12. Ο Εσωτερικός Κανονισμός της Πανεπιστημιακής φάλαγγος, 1876, απαρτιζόταν συνολικά από 29 παραγράφους-άρθρα και φέρει ημερομηνία 11 Δεκέμβρη 1875. Με την 21 παράγραφο-άρθρο καθοριζόταν ότι η στολή στρατιωτών-φοιτητών και υπαξιωματικών αποτελιόταν «εξ αναξυρίδος εριούχου χρώματος φαιού, εξ επενδύτου χρώματος κυανού βαθέος μετ' επιρραμμάτων ερυθρών και μιας σειράς κομβίων επίχρυσων, εφ' ων το σύμβολον "η γλαύξ" και η επιγραφή "Φάλαγξ Πανεπιστημίου" και εκ πίλου εριούχου χρώματος ερυθρού μετ' επιρραμμάτων χρώματος κυανού βαθέος»· η δε στολή των αξιωματικών σύμφωνα με την παράγραφο 24, καθοριζόταν ίδια με αυτή των στρατιωτών "διακρινομένη διά ταινίας ερυθράς 5 υφεκατοστομέτρων ερραμμένης επί της αναξυρίδος, ταινίας έτι ερυθράς μεταξωτής κροσσωτής ανηρτημένης παραπλεύρως από τον δεξιόν ώμον και δι' επωμίδων, φερουσών τα σημεία του βαθμού των".

13. Μέλλον, ΙΓ΄, αρ. 1298, 29 Νοεμ. 1875, σ. 2: στα Διάφορα.

14 Εθνοφύλαξ, περ. Β', ΙΔ', αρ. 3321, 27 Νοεμ. 1875, σ. 2: στα Διάφορα· ΙΕ', αρ. 104, 16 Νοεμ. 1877, όπου μαρτυρείται η εκλογή 4 Λοχαγών, 5 υπολοχαγών, γιατρού, 8 ανθυπολοχαγών, 2 ανθυπασπιστών και 4 επιλοχιών καθώς και ο πλεονασμός δεκάδων ψηφοδελτίων· Καρτερία, Α', αρ. 162, 9 Νοεμ. 1877, σ. 3 και αρ. 168, 15 Νοεμ. 1877, σ. 2: στα Διάφορα.

15. Μαρτυρείται ότι κατά τις εκλογές των αξιωματικών των 4 λόχων της φάλαγγας

Σελ. 304
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/305.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

στοιχεία, επί του προκειμένου, πρέπει να επισημανθούν: η εκλογή του υφηγητή και εισαγγελέα Εφετών, πρωτοπόρου και προοδευτικού δημοκράτη της εποχής, Αριστ. Οικονόμου ως λοχαγού του τρίτου λόχου της φάλαγγας· και η ανελλιπής γύμναση των φοιτητών της φάλαγγας, επιβεβαιωμένη από τους λοχαγούς, για να γίνουν δεκτοί σε γραπτές ή προφορικές εξετάσεις.16 Ο νέος αυτός στρατιωτικός κανονισμός της πανεπιστημιακής φάλαγγας, 1876, ο οποίος "εκυοφορείτο από 6 μηνών" καταγγέλθηκε από την εφημερίδα της Αθήνας "Ρήγας", δημοσιογραφικό όργανο του ομώνυμου προοδευτικού τότε συλλόγου, ως "δυστυχώς λίαν πλημμελής", "αδόκιμος και καταδικαστέος διότι είναι αυθαίρετος, παράνομος και ήκιστα συντελεστικός προς εδραίωσιν της φάλαγγος",17 η οποία και επεσήμαινε χαρακτηριστικά ότι από τις 40 σελίδες του οι 20 περιέχουν μόνον ποινές και τον τρόπο ψηφοφορίας. Γι' αυτό το λόγο η ίδια εφημερίδα, σε συνέχεια, μαρτυρεί ότι οι φοιτητές επέδωσαν αναφορά "προς επανόρθωσιν των ατόπων του νέου κανονισμού".

Οπωσδήποτε με τη σύσταση και λειτουργία αυτής της πανεπιστημιακής φάλαγγας τόσο κατά την αντιοθωνική περίοδο, όσο και κατά την Κρητική επανάσταση του 1866 και την κρίση του Ανατολικού ζητήματος 1875-1880, η πρωτοπορούσα πανεπιστημιακή και μάλιστα φοιτητική κοινότητα συμμετείχε ενεργά και δραστήρια στα εθνικά μεγάλα της εποχής γεγονότα, αλλά και τα πολιτικο-κοινωνικά, παρέχοντας μ' αυτό τον τρόπο το μέτρο του προοδευτικού-δημοκρατικού ιδεολογικού προσανατολισμού της.

Εκτός από την πανεπιστημιακή φάλαγγα και τις δραστηριότητες που ανέπτυξε σε κρίσιμες περιόδους της χώρας μας, οι ιδεολογικο-πολιτικοί προσανατολισμοί της φοιτητικής πρωτοπορούσης κοινότητας είναι δυνατόν να επισημανθούν και από τις δραστηριότητες καθαρά φοιτητικών συλλόγων. Τέτοιοι φοιτητικοί σύλλογοι κατά το δεύτερο μισό του περασμένου αιώνα λειτούργησαν από την έως σήμερα έρευνά μας:

α) Η Φοιτητική Ένωσις. Ο φοιτητικός αυτός σύλλογος μαρτυρείται ήδη κατά τα τέλη του Σεπτέμβρη 1892 διαθέτοντας δικά του γραφεία, στα οποία μάλιστα συγκεντρώθηκαν οι φοιτητές για να διαμαρτυρηθούν στον πρύτανη

———————

κατά τον Φλεβάρη 1877 εκλέχτηκαν: ο καθηγητής της Ιατρικής Σπ. Μπαλάνος, λοχαγός του α' λόχου· ο καθηγητής της Νομικής Δ. Θεοφανόπουλος, λοχαγός του β' λόχου· ο υφηγητής και εισαγγελέας Εφετών Αριστ. Οικονόμου, λοχαγός του γ' λόχου· και ο καθηγητής της Ιατρικής Π. Κυριακού, λοχαγός του δ' λόχου. Για τον πρύτανη ως φαλαγγάρχη βλ. εφημ. Ρήγας, Α', αρ. 6, 20 Ιαν. 1877, σ. 2-3: Ο νέος στρατιωτικός της φάλαγγος κανονισμός, όπου ιδιαίτερα, κοντά στα άλλα, επισημαίνεται και η εκλογή του Αριστ. Οικονόμου.

16. Βλ. όπως παραπάνω στη σημ. με αριθ. 15 και Μέλλον, ΙΓ', αρ. 1298, 29 Νοεμ. 1875, σ. 2: στα Διάφορα.

17. Βλ. εφημ. Ρήγας, Α', αρ. 6, 20 Ιαν. 1877, σ. 2-3: Ο νέος στρατιωτικός της φάλαγγος κανονισμός.

20

Σελ. 305
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/306.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

για την παραβίαση του πανεπιστημιακού ασύλου από αστυνομικά όργανα.18 Αργότερα, στις αρχές Νοέμβρη 1893, μαρτυρείται η διεξαγωγή αρχαιρεσιών του Διοικητικού Συμβουλίου της Φοιτητικής Ενώσεως "στο κατάστημά" της και η τακτική συνεδρίαση των μελών της,19 αλλά και η διάρρηξη των γραφείων της από αγνώστους με στόχο την αφαίρεση των σφραγίδων της,20 καθώς και η πραγματοποίηση διαλέξεων στις αίθουσές της.21

β ) Ο Σύνδεσμος Ελλήνων Σπουδαστών. Του συλλόγου αυτού μαρτυρείται πρόσκληση των μελών του για γενική συνεδρία στο "κατάστημά" του·22 λειτουργία φροντιστηρίων στα μέλη του από καθηγητές και υφηγητές του Πανεπιστημίου·23 και η διοργάνωση και πραγματοποίηση μεγάλης πανηγυρικής παράστασης προς τιμήν του ναυάρχου του ρωσικού στόλου με διδασκαλία της "Φαύστας" από την Ευαγ. Παρασκευοπούλου, η οποία επισημαινόταν ότι "θέλει αφίσει εποχήν εν τη ιστορία των φοιτητών του Εθνικού Πανεπιστημίου.24

γ) Ο Φιλολογικός Φοιτητικός Σύλλογος, του οποίου μαρτυρείται η διενέργεια φιλολογικού αγώνα με βραβείο στο νικητή.25

δ) Ο Κεντρικός Σοσιαλιστικός Σύλλογος, που οργανώθηκε στα 1890 με την πρωτοβουλία του σπουδαστή της αρχιτεκτονικής σχολής του Πολυτεχνείου Σταύρου Καλλέργη, ο οποίος απαρτίστηκε από σπουδαστές, φοιτητές και μαθητές με σκοπό την ευρύτερη δυνατή διάδοση της σοσιαλιστικής ιδεολογίας με κάθε δυνατό μέσο.26

ε) Ο Αρχαϊκός Φοιτητικός Σύλλογος, ο οποίος φαίνεται ότι ήταν συντηρητικών αρχών και κατευθύνσεων. Γι' αυτόν μαρτυρείται η συμμετοχή στον γιορτασμό στις 25 Μάρτη 1892 με ειδικό πρόγραμμά του, που περιελάμβανε στέψη των ανδριάντων μπροστά στο Πανεπιστήμιο, προσφώνηση καθηγητών, γιορτή στο Ζάππειο και στις 26 Μάρτη γιορτή στον Πειραιά.27 Μαρτυρείται, επίσης, διεξαγωγή εκλογών και η εκλογή του Γ. Μιστριώτη στο Διοικητικό

———————

18. Βλ. εφημ. Επιθεώρησις, αρ. 269, 30 Σεπτ. 1892, σ. 2: Πανεπιστημιακά.

19. Εφημερίς του Λαού, Α', αρ. 15, 7 Νοεμ. 1893, σ. 3: Σύλλογοι.

20. Εφημερίς του Λαού, Α', αρ. 17, 9 Νοεμ. 1893 σ. 3.

21. Εφημερίς του Λαού, Α', αρ. 25, 17 Νοεμ. 1893, σ. 3: Σύλλογοι· και αρ. 26, 18 Νοεμ. 1893, σ. 4.

22. Εφημερίς τον Λαού, Α', αρ. 36, 28 Νοεμ. 1893, σ. 3-4: Σύλλογοι.

23. Εφημερίς τον Λαού, Α', αρ. 44, 7 Δεκ. 1893, σ. 3: Σύλλογοι.

24. Εφημερίς του Λαού, Α', αρ. 60, 23 Δεκ. 1893, σ. 2: "Οι φοιτηταί υπέρ των Ρώσων"· και αρ. 64, 28 Δεκ. 1893, σ. 3.

25. Επιθεώρησις, αρ. 184, 5 Ιουλ. 1892, σ. 4: στις Ειδήσεις.

26. Βλ. σχετικά εφημ. Σοσιαλιστής, προ παντός 1 Ιαν. 1893, σ. 1, όπου καταγράφονται οι σκοποί του.

27. Επιθεώρησις, αρ. 81, 24 Μάρτ. 1892, σ. 2: "Η 25 Μαρτίου και ο Αρχαϊκός Φοιτητικός σύλλογος".

Σελ. 306
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/307.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

του Συμβούλιο κι άλλων, από όπου καταφαίνεται και ο συντηρητικός προσανατολισμός του.28

Πρέπει να σημειωθεί ότι εκτός από τους κεντρικούς αυτούς γενικούς φοιτητικούς συλλόγους λειτούργησαν και καθαρώς επαρχιακοί. Επί του προκειμένου μαρτυρούνται:

α ) Ο Φοιτητικός Σύλλογος η "Ανάπτυξις", που συγκροτήθηκε και λειτούργησε κατά τα μέσα του 1893 από τη φοιτητική νεολαία της Χαλκίδας και τα μέλη του οποίου πραγματοποίησαν εκδρομή στην Αιδηψό.29

β) Ο Πατραϊκός Φοιτητικός Σύλλογος, ο οποίος συγκροτήθηκε και λειτούργησε περί το τέλος 1893 από Πατρινούς φοιτητές και του οποίου μαρτυρείται γενική συνέλευση, εκλογή πενταμελούς επιτροπής για σύνταξη του καταστατικού του και εκλογή προσωρινών διοικητικών του αρχών.30

Στον τομέα των φοιτητικών συσσωματώσεων και συλλόγων κατά το δεύτερο μισό του περασμένου αιώνα πρέπει, ακόμα, να επισημανθούν:

α) Η δημιουργία λόχου Ελλήνων φοιτητών στο Μόναχο, ο οποίος μάλιστα κατά τον Ιούνιο 1877 είχε αρχίσει ασκήσεις σκοποβολής και στον οποίο η βαυαρική κυβέρνηση χορηγούσε, εκτός από τα άλλα, πυριτοβολές κάθε μέρα.31

β) Η συμμετοχή Ελλήνων φοιτητών του εξωτερικού, οι οποίοι με άλλους φοιτητές των βαλκανικών χωρών συνέταξαν, δημοσίευσαν και κυκλοφόρησαν ευρύτατα και σε όλες τις βαλκανικές χώρες προκήρυξή τους, με την οποία καλούσαν τους λαούς τους να συνενωθούν και να δραστηριοποιηθούν για την πραγματοποίηση της Ανατολικής-Βαλκανικής ομοσπονδίας, ικανής να αντιπαλαίσει για την εθνική απελευθέρωση των υπόδουλων βαλκανικών λαών και τη θεμελίωση της ομοσπονδιακής δημοκρατικής διοργάνωσής τους.32

γ) Η σύσκεψη Ελλήνων φοιτητών με φοιτητές από τις άλλες βαλκανικές χώρες στο Γιούργοβο της Ρουμανίας, κατά την οποία από κοινού αποφάσισαν να συγκροτήσουν έπειτα από μια διετία συνέδριο "εν ω να συζητώνται τα μέσα, δι' ων δυνατόν να συναφθώσι δεσμοί φιλίας και μάλιστα αλληλεγγύης ανά μέσον των λαών της χερσονήσου του Αίμου" και να πραγματοποιήσουν αυτό το συνέδριο για πρώτη φορά στην Αθήνα κατά το φθινόπωρο του 1892.33

2. Η ΦΟΙΤΗΤΙΚΗ ΕΦΗΜΕΡΙΔΟΓΡΑΦΙΑ ΚΑΙ ΑΡΘΡΟΓΡΑΦΙΑ

Οι ιδεολογικο-πολιτικοί προσανατολισμοί της φοιτητικής κοινότητας κατά

———————

28. Επιθεώρησις, Θ΄, αρ. 251, 1 Δεκ. 1892, σ. 3: στις Ειδήσεις.

29. Επιθεώρηαις, Ι΄, αρ. 465, 5 Ιουλ. 1893, σ. 2: Επιστημονική εκδρομή.

30. Επιθεώρησίξ, Ι΄, αρ. 540, 20 Σεπτ. 1893, σ. 4: Πατραϊκός σύλλογος.

31. Ρήγας, Α', αρ. 28, 16 Ιούν. 1877, σ. 8: στα Διάφορα.

32. Εφημ. Εργάτης, έτος Α', αρ. 9, Αθήνα 21 Σεπτ. 1875.

33. Επιθεώρησις, αρ. 96. 9 Απρ. 1892, σ. 1-2: Το συνέδριο των φοιτητών.

Σελ. 307
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/308.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

το δεύτερο μισό του περασμένου αιώνα είναι δυνατόν να επισημανθούν και από τη φοιτητική εφημεριδογραφία και αρθρογραφία. Από την έως σήμερα, επί του προκειμένου, έρευνά μας καθαρά φοιτητικές εφημερίδες με καθαρώς κατά κανόνα φοιτητικό περιεχόμενο επισημάναμε δύο:

α) Την εφημερίδα Φοιτητής, που εκδιδόταν στην Αθήνα κατά το 1869, σε 2ο σχήμα, με υπότιτλο "εφημερίς των συμφερόντων του έθνους" και με υπεύθυνο διευθυντή τον φοιτητή της Νομικής Ευάγγελο Β. Παναγιωτόπουλο.34

β) Την εφημερίδα Πανεπιστήμιον, που εκδιδόταν, επίσης, στην Αθήνα κατά το 1892, σε 2ο σχήμα, τρεις φορές τη βδομάδα, με υπότιτλο "εφημερίς των φοιτητών" και με διευθυντές τους σπουδαστές Κ.Γ. Μπουκλάκο και Ε.Γ. Νικολαΐδη.35

Ενδιαφέρουσα και αποκαλυπτική τόσο των ιδεολογικο-πολιτικών προσανατολισμών της φοιτητικής κοινότητας, κατά την πρωτοπορία της, όσο και των θεμελιακών προβλημάτων της κατά την εποχή της έκδοσης αυτών των εφημερίδων είναι η αρθρογραφία τους. Επί του προκειμένου άξια επισήμανσης ιδιαίτερης είναι:

α) Το κύριο άρθρο της εφημερίδας Φοιτητής, με το οποίο εκαλούντο όλοι να παύσουν "διχονοούντες, να απεκδυθούν την φιλαρχίαν και να αφίσουν τα ιδιαίτερα συμφέροντά των απέναντι του κοινού της πατρίδος".36

β) Το εξαιρετικά ενδιαφέρον κύριο άρθρο της ίδιας εφημερίδας, Φοιτητής, με τίτλο "Προσέξατε", στο οποίο καταγγέλλονταν όσοι επεδίωκαν την κατάλυση του συντάγματος "από μόνην την ιδέαν του κοτζαμπασισμού εμφορούμενοι" και όσοι "αναίσχυντοι άνθρωποι" διέδιδαν ότι "διά πολιτεύματος μοναρχικού, διά πολιτεύματος τυραννικού θα δυνηθή η Ελλάς να ευημερήση και να προοδεύση", τονίζοντας ιδιαίτερα ο αρθρογράφος ότι ποτέ έθνος "μοναρχικώς πολιτευόμενον" δεν ευημέρησε, εκτός από ελάχιστες εξαιρέσεις και χαρακτηρίζοντας προσφυέστατα τη μοναρχία ότι "ουδέν άλλο εστί καθ' ημάς ή ανομία". 37

γ) Το κύριο άρθρο της εφημερίδας, επίσης, Φοιτητής με τίτλο "Τα αίτια",

———————

34. Της εφημερίδας αυτής διασώζονται, από την έως τώρα έρευνά μας, 6 φύλλα: τα φύλλα με αριθ. 1, 28 Ιουν. 1869· 2, 5 Ιουλ. 1869· 3, 12 Ιουλ. 1869· 4, 19 Ιουλ. 1869· 7, 9 Αυγ. 1869 και 14, 27 Σεπτ. 1869.

35. Αυτής της εφημερίδας, από την έως τώρα έρευνά μας, διασώζονται 3 φύλλα, που είναι: αρ. 1, 3 Σεπτ. 1892· αρ. 2, 6 Σεπτ. 1892 και αρ. 3, 9 Σεπτ. 1892. Την έκδοσή της ανήγγειλε και η εφημ. Επιθεώρησις, αρ. 243, 3 Σεπτ. 1892, επισημαίνοντας ότι "ο αγών (της θα είναι) υπέρ της ατελείας της ανωτάτης εκπαιδεύσεως καθιερωθείσης υπό του Συντάγματος" και τονίζοντας ότι η έκδοσή της "θα αποτελέσει σταθμόν του πανεπιστημιακού των Ελληνοπαίδων βίου".

36. Εφημ. Φοιτητής, Α', αρ. 2, 5 Ιουλ. 1869, σ. 1-2.

37. Φοιτητής, Α', αρ. 3, 12 Ιουλ. 1869, σ. 1-2.

Σελ. 308
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία»
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 289
    19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

    Ο ΑΓΩΝΑΣ ΤΩΝ ΦΟΙΤΗΤΩΝ ΤΗΣ ΘΕΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟ 1962

    ΚΑΙ ΤΟ ΦΟΙΤΗΤΙΚΟ ΚΙΝΗΜΑ

    ΓΕΩΡΓΙΟΣ Δ. ΜΕΤΑΛΛΗΝΟΣ

    Η σύντομη και αναγκαστικά αποσπασματική εδώ αναφορά στον αγώνα των φοιτητών της Θεολογίας το 1962, ως μικρή συμβολή στη διακρίβωση του όλου φάσματος της ελλαδικής πανεπιστημιακής ιδεολογίας, στηρίζεται στην έκδοση της ιστορίας του αγώνα, η οποία πρόκειται σύντομα να εκδοθεί.1 Εκεί ερευνάται διεξοδικότερα η κοινωνικοπολιτική συγκυρία και το ιδεολογικό του πλαίσιο.

    Α) ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ

    Η εξέγερση των φοιτητών της Θεολογίας την Άνοιξη του 1962 συνάπτεται ως ένα σημείο αναπόσπαστα με την πορεία του ευρύτερου Φοιτητικού Κινήματος στην προδικτατορική του περίοδο (1961-63 ).2 Η φάση αυτή της φοιτητικής πολιτικής διαμαρτυρίας πέρασε μεν κάπως σε δεύτερη μοίρα λόγω των μεταγενέστερων αντιδικτατορικών εξεγέρσεων της Νομικής και του 

    ———————

    1. Βλ. Γ. Δ. Μεταλληνός, Θεολογικός Αγώνας. 1962 - Ιστορία, Αθήνα 1989.

    2. Για το Φοιτητικό Κίνημα της περιόδου 1962/63 παραπέμπουμε ενδεικτικά στις ακόλουθες αναφορές: περ. ΑΝΤΙ, αρ. 209/1982, σ. 22 άρθρο με τον τίτλο: «Ο άλλος μύθος για τον Σωτήρη Πέτρουλα και οι αγώνες της γενιάς του "1-1-4"». Νικ. Αντωνόπουλος, "Η αυτοτέλεια του Φοιτητικού Κινήματος", ΑΝΤΙ, τ. Γ'/1974, σ. 33 εξ. Εφημερίδες Αθηνών και Θεσσαλονίκης, Μαρτίου και Απριλίου 1962. Περ. Ταχυδρόμος, τχ. 31.3.1962 και 14.4.1962. Ανδρέας Λεντάκης, "Παρακρατικές Οργανώσεις: το μπούμεραγκ της ΕΡΕ (ΕΚΟΦ, Ελπιδοφόροι, Άλκιμοι και 21η Απριλίου)", ΑΝΤΙ, αρ. 17/1975, σ. 16 εξ. Ο ίδιος, Οι νεοφασιστικές οργανώσεις στη Νεολαία, Αθήνα 1963. (Για τον αντίλογο βλ. Θεόφιλος/Λάκης Ιωαννίδης, Το κίνημα της Ελληνικής Νεολαίας, Θεσσαλονίκη 1973.) Πέτρος Μακρής, έρευνα πολυήμερη στην Ελευθεροτυπία με τίτλο: "Η Γενιά του 1-1-4"· από το φ. της 28ης Φεβρουαρίου μέχρι το φύλλο της 13 Απριλίου 1982 (συνολικά 33 συνέχειες). Στέλιος Ράμφος, «Η Γενιά του "15%" και του "1-1-4"», ΑΝΤΙ, αρ.

    19