Συγγραφέας:Διεθνές Συμπόσιο
 
Τίτλος:Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία»
 
Υπότιτλος:Ιστορική διάσταση και προοπτικές
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:19
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1989
 
Σελίδες:657
 
Αριθμός τόμων:2 τόμοι
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Τριτοβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ευρώπη
 
Χρονική κάλυψη:13ος-20ός αι.
 
Περίληψη:Στους δύο τόμους του βιβλίου αυτού περιέχονται τα Πρακτικά του 2ου Διεθνούς Συμποσίου που διοργάνωσε το ΙΑΕΝ σε συνεργασία με την Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού, με θέμα Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία.Ιστορική διάσταση και προοπτικές. Το Συμπόσιο έγινε στην Αθήνα από τις 21 έως τις 26 Σεπτεμβρίου 1987 και συνέπεσε με τον εορτασμό των 150 χρόνων του Πανεπιστημίου Αθηνών.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 22.49 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 271-290 από: 662
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/271.gif&w=600&h=915 19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΦΟΙΤΗΤΡΙΕΣ ΣΤΟ ΠΑΝΕΠ1ΣΤΗΜΙΟ ΤΗΣ ΑΘΗΝΑΣ (1890-1920)

ΠΡΩΤΕΣ ΠΡΟΣΠΑΘΕΙΕΣ, ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΣΥΝΘΕΣΗ, ΔΙΕΚΔΙΚΗΣΕΙΣ

ΣΙΔΗΡΟΥΛΑ ΖΙΩΓΟΥ-ΚΑΡΑΣΤΕΡΓΙΟΥ

Σύμφωνα με τα δεδομένα ειδικής έρευνας1 διαπιστώνεται αξιοσημείωτη αύξηση στη γυναικεία ζήτηση για την Ανώτατη Εκπαίδευση στην περίοδο 1890-1920. Η ποσοτική άνοδος των φοιτητριών είναι συγκριτικά σημαντική αφού το 1890 εγγράφεται στο Πανεπιστήμιο της Αθήνας μία φοιτήτρια και το 1920 εβδομήντα πέντε (75). Παρ' όλη την αύξηση στην κοινωνική ζήτηση για πανεπιστημιακή εκπαίδευση όμως, είναι προφανές ότι η αντιπροσώπευση των γυναικών στην τριτοβάθμια εκπαίδευση είναι πολύ περιορισμένη σε σύγκριση με τη συμμετοχή των ανδρών. Οι Ελληνίδες ως σύνολο έχουν την εποχή αυτή ελάχιστες ευκαιρίες για πανεπιστημιακή μόρφωση. Οι δυνατότητες περιορίζονται αισθητά όσο απομακρυνόμαστε από τα αστικά κέντρα, γιατί παρατηρούνται μεγάλες γεωγραφικές διαφοροποιήσεις. Μεγαλύτερα ποσοστά μαθητριών από τα αστικά κέντρα, κυρίως από την περιοχή της πρωτεύουσας, συνεχίζουν την εκπαίδευσή τους από το Παρθεναγωγείο στο Πανεπιστήμιο. Αντίθετα, οι μαθήτριες της Θράκης, της Ηπείρου και της Μακεδονίας βρίσκονται σε μειονεκτική θέση. Συγκριτικά η πλεονεκτική θέση της πρωτεύουσας φαίνεται και από τα ποσοστά των μαθητριών που παίρνουν απολυτήριο Γυμνασίου.

Η γυναικεία ζήτηση για εκπαίδευση διαφοροποιείται αισθητά και κατά επιστημονική ειδικότητα. Αναλύοντας τις εγγραφές των φοιτητριών σε διάφορους κύκλους σπουδών διαπιστώνουμε συγκριτικά μεγάλη αύξηση στην Ιατρική και τη Φιλοσοφική. Γενικά η συμμετοχή των γυναικών σε όλες τις Σχόλές αυξήθηκε, αλλά συγκριτικά η αύξηση ήταν πιο αισθητή στις δύο 

———————

1. Το κείμενο αυτό αποτελεί σύνοψη των κυριότερων συμπερασμάτων ειδικής μελέτης που πρόκειται να δημοσιευτεί σύντομα.

Σελ. 271
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/272.gif&w=600&h=915 19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

παραπάνω Σχολές, ενώ η εκπροσώπηση στις Φυσικομαθηματικές Επιστήμες δεν αυξήθηκε με τον ίδιο ρυθμό.

Η ανισότητα ευκαιριών για πρόσβαση στην Ανώτατη Εκπαίδευση εκφράζεται, στην περίπτωση των γυναικών, και με βάση κοινωνικοοικονομικούς δείκτες. Στο γυναικείο φοιτητικό πληθυσμό της περιόδου παρατηρούνται έντονες κοινωνικές διαφοροποιήσεις. Οι κοπέλες που ανήκουν σε ανώτερα κοινωνικοοικονομικά στρώματα υπεραντιπροσωπεύονται στον αριθμό των φοιτητριών, ενώ είναι πολύ χαμηλή η πρόσβαση όλων των υπόλοιπων. Το μορφωτικό επίπεδο των γονέων, που για την περίοδο που εξετάζουμε περιορίζεται κυρίως στο επίπεδο εκπαίδευσης του πατέρα, επηρεάζει αισθητά τις ευκαιρίες πρόσβασης στην τριτοβάθμια εκπαίδευση. Σημαντικό ρόλο παίζει επίσης το επάγγελμα του πατέρα και στην επιλογή της Σχολής, ιδιαίτερα στην περίπτωση των κλάδων της Ιατρικής. Οι πρώτες φοιτήτριες, επομένως, ανήκουν, στην πλειονότητά τους, σε προνομιούχο περιβάλλον από οικονομική, κοινωνική και πολιτιστική άποψη, γεγονός που αποδεικνύει ότι το φύλο και η κοινωνική τάξη αποτελούν τις βασικότερες μεταβλητές στην ιστορία της Ανώτατης Εκπαίδευσης γυναικών στη χώρα μας.

Τι σήμαινε όμως να είσαι φοιτήτρια στη στροφή του αιώνα μας;

Πρώτα απ' όλα να αρχίσεις τον αγώνα χωρίς επαρκή προετοιμασία. Το Παρθεναγωγείο έδινε έμφαση σε κοινωνικές προτεραιότητες (ξένες γλώσσες, μουσική, δαντέλες) και επομένως η υποψήφια φοιτήτρια ήταν υποχρεωμένη να συμπληρώσει με ιδιωτικά μαθήματα, θυσιάζοντας πολύ χρόνο και χρήμα, τις γνώσεις της σε βασικούς τομείς για να εξασφαλίσει, μετά από εξετάσεις, απολυτήριο Γυμνασίου, που αποτελούσε προϋπόθεση για την εγγραφή στο Πανεπιστήμιο.

Οι πρώτες φοιτήτριες χρειάστηκε να κερδίσουν την εγγραφή τους στο Πανεπιστήμιο μετά από επανειλημμένες προσπάθειες μέσα σ' ένα κλίμα δυσπιστίας, αντίδρασης ή και εχθρότητας ακόμα. Στις σχετικές αμφισβητήσεις εμπλέκονται ερωτήματα που έχουν σχέση κυρίως με την αναγκαιότητα της γυναικείας εκπαίδευσης και την ικανότητα των γυναικών για ανώτερες σπουδές. Οι πρώτες απόπειρες για εγγραφή στο Πανεπιστήμιο, που αποτελούν ατομικές προσπάθειες και δεν εντάσσονται με καμιά έννοια σε κάποια οργανωμένη και συστηματική εκστρατεία, θα μπορούσε να πει κανείς ότι λειτούργησαν σαν προζύμι μέσα στον φαινομενικά αδρανή όγκο του μαθητικού πληθυσμού στο 19ο αι.

Η ομάδα που συνειδητά άρχισε να ασκεί πίεση, συλλέγοντας και προβάλλοντας γεγονότα που είχαν σχέση με την Ανώτατη Εκπαίδευση και διατυπώνοντας συγκεκριμένες απόψεις για το δικαίωμα της Ελληνίδας στην εκπαίδευση και την εργασία, ήταν η ομάδα της Εφημερίδας των Κυριών.

Σελ. 272
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/273.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Σε καθημερινή βάση, στον πανεπιστημιακό χώρο, οι δυσκολίες των πρώτων φοιτητριών δεν ήταν λίγες. Η στάση των φοιτητών ποικίλλει· ηρωοποιούν την αποτυχημένη προσπάθεια υποψήφιας φοιτήτριας στα 1887, αλλά φαίνεται πως δεν μπορούν να αποδεχτούν εύκολα την παρουσία των φοιτητριών στο χώρο του Πανεπιστημίου, και, πολύ περισσότερο, προσπάθειες για εξέλιξη και σταδιοδρομία σε τομείς όπου ο αυξανόμενος αριθμός των φοιτητριών φαίνεται πως προκαλεί αυξημένες ανησυχίες.

Από την άποψη των πανεπιστημιακών αρχών η κατάσταση επίσης δεν παρουσιάζεται ιδιαίτερα ενθαρρυντική. Η Σύγκλητος "έδειξε διάθεσιν απαγορευτικήν" στην εγγραφή της πρώτης φοιτήτριας, ενώ αρκετά ανεκτική και επιφυλακτική εμφανίζεται και η θέση των πρυτάνεων της δεκαετίας 1890-1900, στις ελάχιστες περιπτώσεις που γίνεται αναφορά στο θέμα αυτό, καθώς και στην περίπτωση των πρώτων υφηγητριών. Σε μια άλλη διάσταση, αλλά με τα ίδια αποτελέσματα για τις φοιτήτριες, εντάσσονται οι ανησυχίες των καθηγητών του Πολυτεχνείου για την παρακολούθηση μαθημάτων στο Σχολείο Καλών Τεχνών.

Σε θεωρητικό επίπεδο οι πρώτες φοιτήτριες όφειλαν να υπερπηδήσουν τις κοινωνικές προκαταλήψεις και τις επιστημονικές αλήθειες για τη διανοητική και φυσική κατωτερότητά τους. Έπρεπε να αντιμετωπίσουν ένα φράγμα από ειδικούς ―φυσιολόγους, γιατρούς, γυναικολόγους― που υποστήριζαν ότι η υγεία τους δεν θα άντεχε την ένταση της μελέτης. Έπρεπε να αποδείξουν, πρώτα στον εαυτό τους και ύστερα στους άλλους, ότι μπορούσαν να μελετούν Φυσική, Μαθηματικά, Αρχαία Ελληνικά, Λατινικά χωρίς συνέπειες στην υγεία τους.

Επισημαίνω στο σημείο αυτό τρία στοιχεία που έχουν οπωσδήποτε στενή μεταξύ τους συνάφεια. Και σε επίπεδο θεωρίας ―επιστημονικών απόψεων― και σε επίπεδο συγκεκριμένης αντίδρασης το προβάδισμα έχει η Ιατρική επιστήμη και η Ιατρική Σχολή αντίστοιχα, όπου, παράλληλα, εγγράφονται οι περισσότερες φοιτήτριες.

Οι πρώτες φοιτήτριες έπρεπε να ξεπεράσουν τους φόβους σχετικά με τις συνέπειες που θα είχε για την οικογένεια και την κοινωνία η συμμετοχή της γυναίκας στη δημόσια ζωή, καθώς εκφράζονται φόβοι ανατροπής των προκαθορισμένων και κοινωνικά αποδεκτών ρόλων των δύο φύλων και επισείεται ο κίνδυνος δημιουργίας "κοινωνικού κυκεώνα" και "πύργου της Βαβέλ". Έπρεπε, επίσης, να αγνοήσουν τις τόσες προειδοποιήσεις ότι τέσσερα χρόνια σπαταλημένα στην πανεπιστημιακή ζωή θα ήταν καθοριστικό πλήγμα για τις συζυγικές προοπτικές.

Οι πρώτες φοιτήτριες έπρεπε να αντιμετωπίσουν την κοινή δυσπιστία απέναντι στη λόγια γυναίκα σε μια εποχή που θηλυκότητα, ανώτερη εκπαίδευση και επάγγελμα θεωρούνται ιδιότητες ασυμβίβαστες. Με την ενσωμάτωσή τους στην Ανώτατη Εκπαίδευση των ανδρών έπρεπε να αποδεικνύουν

18

Σελ. 273
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/274.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

συνέχεια τη θηλυκότητά τους μέσα στη "μη θηλυκή" φύση των προσπαθειών τους. Αλλαγή συμπεριφοράς υπήρχε κίνδυνος να προκαλέσει παντοειδείς αντιδράσεις.

Οι πρώτες φοιτήτριες έπρεπε, τέλος, να αντιμετωπίσουν την επιφυλακτική στάση για την ένταξή τους στα επαγγέλματα και μια πραγματικότητα όπου υπήρχαν ελάχιστες δυνατότητες να χρησιμοποιήσουν το δίπλωμά τους, Στο χώρο της εργασίας οι πρώτες απόφοιτες του Πανεπιστημίου Αθηνών καθώς και των άλλων πανεπιστημίων του εξωτερικού κερδίζουν τον αγώνα μετά από επίμονες και επίπονες προσπάθειες. Με βάση επαρκή επιστημονικό εξοπλισμό που περιλάμβανε καλή έως εντυπωσιακή απόδοση στις πανεπιστημιακές σπουδές και μετεκπαίδευση, για αρκετές, σε ευρωπαϊκές χώρες προχωρούν στη διεκδίκηση συγκεκριμένων στόχων που περιλαμβάνουν: δυνατότητες πρόσβασης και διεύρυνση των επαγγελματικών ευκαιριών, εξίσωση των μισθών και προοπτικές για εξέλιξη και σταδιοδρομία. Στην πραγματοποίηση του πρώτου στόχου η απασχόληση σε δημόσια ιδρύματα και υπηρεσίες (νοσοκομεία, γυναικείες φυλακές, σχολεία) υλοποιείται πιο εύκολα για τις γιατρούς, επειδή στην περίπτωση των καθηγητριών προσκρούει στον τρόπο οργάνωσης και λειτουργίας της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης των κοριτσιών. Η έλλειψη ενδιαφέροντος από τη μεριά της Πολιτείας για τη Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών σε συνδυασμό με την επιφυλακτική στάση των υπευθύνων των παρθεναγωγείων, άφησαν επαγγελματικά ακάλυπτες (τυπικά και ουσιαστικά) τις καθηγήτριες ως το 1914, οπότε έχουμε την πρώτη νομοθετική ρύθμιση για την επαγγελματική κατοχύρωση των απόφοιτων της Φιλοσοφικής και της Φυσικομαθηματικής Σχολής. Χρόνο με το χρόνο όμως, η δραστηριότητα των γυναικών επιστημόνων διευρύνεται και η παρουσία τους γίνεται αισθητή σε όλους τους τομείς. Στον κλάδο των γιατρών τα ιατρεία και τα φαρμακεία αυξάνονται και ακολουθεί η διεκδίκηση και κατάκτηση θέσεων σχολιάτρων και διευθυντικών θέσεων σε μαιευτήρια και άλλα ιδρύματα καθώς και ανώτερων θέσεων (υφηγητριών) στην ακαδημαϊκή ιεραρχία. Στον τομέα της Τέχνης η παρουσία της Ε. Μπούκουρη-Αλταμούρα στις εξεταστικές επιτροπές της Σχολής Καλών Τεχνών, η πολυπληθής συμμετοχή των φοιτητριών στα τμήματα Ζωγραφικής και Γλυπτικής και σε καλλιτεχνικές εκθέσεις του εσωτερικού και εξωτερικού συντελούν ώστε να αποτελέσει η καλλιτεχνία βασικότατο κλάδο γυναικείων ενασχολήσεων, γιατί η Μουσική είχε γίνει από πολύ νωρίς ευρύτατα αποδεκτή για τις γυναίκες.

Στις πρώτες δεκαετίες του αιώνα μας επιτυγχάνεται κάποια ουσιαστική διεύρυνση στις επαγγελματικές προοπτικές των πτυχιούχων γυναικών καθώς θα αρχίσουν να μεταβάλλονται σταδιακά οι κοινωνικές ανάγκες και να γίνονται φανερές οι τάσεις για εκσυγχρονισμό της οικονομίας και μια πιο ορθολογική

Σελ. 274
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/275.gif&w=600&h=915 19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ανάπτυξη της χώρας. Ήδη από την τελευταία δεκαετία του 19ου αιώνα, στα πλαίσια των γυναικείων διεκδικήσεων και των αντιστάσεων, αρχίζει να παρατηρείται η διάχυση νέων αντιλήψεων, αφού νεωτεριστές, που σταδιακά πληθαίνουν, υποστηρίζουν τη γυναικεία εργασία και την πνευματική ισοτιμία ανδρών-γυναικών. Στη δεκαετία 1910-1920, στο κοινωνικοπολιτικό πλαίσιο που σφραγίζεται από τις προθέσεις του αστικού εκσυγχρονισμού και τις αντιλήψεις του εκπαιδευτικού δημοτικισμού, το κλίμα είναι ιδιαίτερα ευνοϊκό και η αποτελεσματικότητα άμεση. Τα ποσοστά των φοιτητριών αυξάνονται αισθητά, νομικές ρυθμίσεις στο θεσμικό πλαίσιο των σχολείων της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης των κοριτσιών διευκολύνουν την πρόσβαση των μαθητριών στο Πανεπιστήμιο και, παράλληλα, καλύπτουν νομικά την εργασία των καθηγητριών στα σχολεία της Μέσης Εκπαίδευσης, νέοι τομείς επιστημονικοί διανοίγονται (Νομική, Πολιτικές Επιστήμες), τα πλαίσια των επιστημονικών επαγγελμάτων διευρύνονται (σχολίατροι) και το μορφωτικό επίπεδο της δασκάλας κατοχυρώνεται (ίδρυση Διδασκαλείου).

Ο αγώνας των πρώτων μορφωμένων γυναικών συντελεί ώστε να συμμετέχουν σταδιακά με νέους όρους στην οικονομική ζωή και να αναπτύσσουν δραστηριότητες σε όλους τους τομείς. Η παρουσία τους δίνει μια νέα διάσταση στις δυναμικές των γυναικείων συλλόγων της εποχής και κατοχυρώνει τη θέση της λόγιας στην πνευματική κίνηση του τόπου. Διαλέξεις, εκδόσεις (περιοδικά, ημερολόγια, επιστημονικές πραγματείες, λογοτεχνικά κείμενα), αρθρογραφία στα γνωστά έντυπα της εποχής, συμμετοχή σε συλλόγους (Φοιτητική Συντροφιά, Εκπαιδευτικός Όμιλος, Σοσιαλιστικός Όμιλος Γυναικών) αποτελούν ενδεικτικό δείγμα των επιλογών τους και της δυνατότητας που αποκτούν με τη μόρφωση να ενταχθούν στα νέα ιδεολογικά, πολιτικά και πολιτιστικά ρεύματα της εποχής. Η πολυποίκιλη αυτή δραστηριότητα συντελεί ώστε να αναγνωρισθεί η μορφωμένη γυναίκα και εξασφαλίζει την παραδοχή και υποστήριξη της πνευματικής ισοτιμίας των δύο φύλων. Η Ανώτατη Εκπαίδευση αποτέλεσε με τον τρόπο αυτό τον κατ' εξοχήν χώρο όπου έγιναν βαθιές τομές που επέτρεψαν στις γυναίκες να υπερβούν τα προκαθορισμένα γι' αυτές όρια, τόσο από την άποψη της εργασίας και της οικονομικής ανεξαρτησίας, όσο και από την άποψη της κοινωνικής παρουσίας και αυτοεπιβεβαίωσης.

Οι πρώτες λοιπόν φοιτήτριες και μορφωμένες γυναίκες με τις επιλογές τους «ανακαθορίζουν» τα γυναικεία χαρακτηριστικά, θέτουν καινούργιες βάσεις για την αξιολόγηση των ικανοτήτων των δύο φύλων, και «επαναπροσδιορίζουν» το ρόλο της λόγιας γυναίκας καθώς και τις σφαίρες δραστηριότητας ανδρών και γυναικών. Με την παρουσία τους στο χώρο του Πανεπιστημίου και στο χώρο της εργασίας έδειξαν ότι γυναίκα και εργασία δεν είναι ιδιότητες

Σελ. 275
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/276.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ασυμβίβαστες, και αποκάλυψαν τις δυνατότητες του γυναικείου μυαλού. Σύμφωνα με τη διαπίστωση της Καλ. Παρρέν, "Αι Ελληνίδες ειργάσθησαν και επάλαισαν πολύ διά να δείξουν τι είναι και τι ημπορούν να κάμουν".

Έτσι, στα 1920 διαμορφώθηκε μια κατάσταση με ευνοϊκές προοπτικές για την Ελληνίδα· "από την ώραν που ανοίγονται εις το θήλυ και αι πέντε Σχολαί του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου απεριόριστοι", διαπιστώνει ο Κ. Παλαμάς, "δύναμαι να είπω ότι η ισοτιμία της γυναικός είναι εις την Ελλάδα επισήμως ανεγνωρισμένη· ισοτιμία διανοητική, θα παρατηρήσετε. Αλλά μήπως αυτή δεν είναι το μεγαλοπρεπές προπύλαιον του μελλοντικού απολυτρωτικού οικοδομήματος της γυναικός;", αναρωτιέται. Το έδαφος για τη διεκδίκηση πολιτικών δικαιωμάτων έχει προετοιμαστεί.

Σελ. 276
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/277.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΑΙ ΗΡΩΙΚΟΣ ΘΑΝΑΤΟΣ (1897-1919)

ΙΔΕΟΛΟΓΙΑ, ΣΥΜΒΟΛΙΣΜΟΙ, ΤΕΛΕΤΟΥΡΓΙΕΣ

ΓΙΩΡΓΟΣ ΜΑΡΓΑΡΙΤΗΣ

Στις πρώτες δεκαετίες του αιώνα μας, αναπτύχθηκε με ιδιαίτερη ορμή ένα δημόσιο λατρευτικό τελετουργικό, μια "κοινωνική θρησκεία":1 η λατρεία των υπέρ πατρίδος πεσόντων, των ηρωικών νεκρών. Σήμερα, η ώριμη πλέον και μεθοδικά ενσωματωμένη στις κρατικές λειτουργίες λατρεία αυτή, δεν μας προκαλεί ιδιαίτερη εντύπωση. Είναι μέρος της καθημερινής ζωής μας. Τα μνημεία των πεσόντων, τα ηρώα, οι αναθηματικές στήλες, βρίσκονται ολόγυρα, στα κεντρικά και ευδιάκριτα σημεία των πόλεων, των χωριών, των συνοικιών. Τα στεφανώνουμε από μικρά παιδιά, από το σχολείο ακόμα. Σπάνια δε επίσημος επισκέπτης της όποιας πρωτεύουσας θα παραλείψει την κατάθεση στεφάνου στο πρώτο ανάμεσα σε τούτα τα ηρώα: στον Άγνωστο Στρατιώτη. Θέμα κοινωνικής μύησης το πρώτο, θέμα πρωτοκόλλου το δεύτερο. Και τα δύο όμως αυτονόητα και φυσικά.

Δεν ήταν πάντοτε έτσι. Η απονομή τιμών στους νεκρούς της πατρίδας πήρε τη σημερινή της διάσταση και μορφή σε πρόσφατες σχετικά εποχές. Συνδέθηκε με το στήσιμο του εθνικού "Κράτους". Πριν αποκτήσει δε τα ιερά της, κέρδισε τη θέση της στη σκέψη και στη φαντασία των ανθρώπων. Προσαρμόστηκε στην ιδεολογία τους, στις πεποιθήσεις και στις ανάγκες τους. Ένα γόνιμο κόχλασμα του ανθρώπινου νου οδήγησε στην απογείωση των τελετουργιών της στις αρχές του αιώνα μας.

Κόχλασμα του νου, πέταγμα της φαντασίας, γέννημα της ιδεολογίας...

———————

1. "Κοινωνική θρησκεία" (civic religion): σχετικά με τον όρο, τις σημασίες και τις προεκτάσεις του, βλ. Ε. Hobsbawm, "Massproducing Traditions: Europe, 1870-1914", στο: Ε. Hobsbawm, T. Ranger (εκδ.), The Invention of Tradition, Cambridge, Cambridge Univ. Press, 1981, σ. 269.

Σελ. 277
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/278.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Στο παιχνίδι αυτό, στην Ελλάδα της τότε εποχής, το Πανεπιστήμιο, το Εθνικόν Πανεπιστήμιον, δεν μπορούσε να μείνει αμέτοχο. Κάθε άλλο μάλιστα.

Στα 1896-1897, οι πατριωτικές εξάρσεις των φιλοπόλεμων εταιρειών, η αυτοπεποίθηση και η αισιοδοξία που απλώθηκαν παντού και θέριεψαν, ιδιαίτερα μετά τη μεγάλη γιορτή των Ολυμπιακών Αγώνων, δεν άφησαν ασυγκίνητο τον πανεπιστημιακό χώρο. Με πρωτοβουλία της εταιρείας του "Ελληνισμού", φοιτητική φάλαγγα βρέθηκε να πολεμά στην Κρήτη.2 Άλλοι φοιτητές αναμίχθηκαν με τα σώματα της "Εθνικής Εταιρείας" και με τον σταυρό ραμμένο στον ώμο και την ψευδαίσθηση του σταυροφόρου ρίχτηκαν στην περιπέτεια. Μερικοί σκοτώθηκαν στις άδοξες αυτές συγκρούσεις. Άλλοι γνώρισαν από κοντά τις ταπεινώσεις των ημερών. Ο ενθουσιασμός χάθηκε πολύ πιο γρήγορα απ' ό,τι είχε έρθει.

Σ' αυτήν την δύσκολη για τους ήρωες εποχή, ο πανεπιστημιακός χώρος βρέθηκε ανάμεσα στους λίγους οργανισμούς που έσπευσαν να τιμήσουν τους ηττημένους νεκρούς.3 Η Ακαδημαϊκή Λέσχη, "στο όνομα της Ακαδημαϊκής νεολαίας και σύμπαντος του ελληνικού", οργάνωσε μνημόσυνο, θρησκευτικό

———————

2. Εφημ. Ακρόπολις, 8 Μάρτ. 1897: αναφορά στη συμμετοχή της "Φάλαγγος" σε αψιμαχίες γύρω από την Κάνδανο, τη σπουδαιότερη από τις εμπλοκές της· εφημ. Καιροί, 29 Απρ. 1897: αναφορά στην άδοξη επιστροφή των εθελοντών φοιτητών. Επίσης στην επιθεώρηση Ελληνισμός, έτος Α', τχ. 1, Ιαν. 1898, στην απολογιστική ομιλία του Νεοκλή Καζάζη, καθηγητή του Πανεπιστημίου και Πρόεδρου της ομώνυμης Εταιρείας, γίνεται αναφορά, χωρίς ιδιαίτερο ενθουσιασμό, στην φοιτητική αυτή εκστρατεία.- Αξίζει να σημειώσουμε εδώ ότι ο φοιτητικός χώρος του καιρού εκείνου και ένοπλος ήταν στους καιρούς της ειρήνης (τα πολεμικά όπλα κυκλοφορούσαν ελεύθερα στο εμπόριο και η πρακτική της μονομαχίας ήταν καθημερινή), και προετοιμαζόταν τακτικά για να συγκρουστεί, ως σώμα ευγενών μαχητών, με τους εχθρούς του έθνους. Ενδεικτικά ας αναφέρουμε ένα επεισόδιο, χαρακτηριστικό για το κλίμα που επικρατούσε. Λίγο πριν από τις πολεμικές συγκρούσεις του '97, οι φοιτητές θεώρησαν τη συμπεριφορά του καθηγητή Γραβάνη προσβλητική γι' αυτούς. Η μη απομάκρυνση του καθηγητή προκάλεσε ένοπλη εξέγερση των πρώτων και κατάληψη του πανεπιστημιακού κτιρίου και της Βιβλιοθήκης. Ακολούθησαν αψιμαχίες με τις δυνάμεις της τάξης που προκάλεσαν ένα νεκρό και πολλούς τραυματίες. Οι καθηγητές που μεσολάβησαν απευθύνθηκαν στους φοιτητές με ενδεικτικό τρόπο. Παρουσιάστηκαν σ' αυτούς ως, περίπου, οι πολεμικοί τους ηγέτες: "-Να τας παραδώσετε (τας κλείδας του κτιρίου) εις ημάς τους καθηγητάς σας εν τη Σχολή και αξιωματικούς σας εν τω στρατοπέδω". Επρόκειτο για τους Μιστριώτη, Καρολίδη, Κυριακό, κλπ. (πβλ. εφημ. Καιροί, 16, 17, 18, 19, 20, 21 Ιαν. 1897).

3. Από το πρώτο δεκαήμερο του Μαΐου άρχισαν στις πόλεις τα μνημόσυνα υπέρ των πεσόντων, καθώς και οι κηδείες τραυματιών που υπέκυψαν στα νοσοκομεία ή αξιωματικών των οποίων οι σοροί μεταφέρθηκαν με φροντίδα των οικογενειών τους από τα πεδία των μαχών. Στο μέτωπο η ταφή των νεκρών ήταν συνοπτική και, των απλών φαντάρων, συνήθως ομαδική. Οι πρωτοβουλίες των επιμνημόσυνων τελετών ήταν υπόθεση οικογενειών, συλλόγων, δημοτικών ή εκκλησιαστικών αρχών και μόνο σπάνια ανήκαν σε κρατικές αρχές ή σε στρατιωτικές μονάδες (πρβλ. ενδεικτικά Καιροί, 9, 12, 19, 21, 24 Μαΐου 1897 ή

Σελ. 278
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/279.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

και πολιτικό, υπέρ των πεσόντων φιλελλήνων.4 Το ξίφος του Σανταρόζα, κρεμασμένο πάνω από το κενοτάφιο, ήταν το κεντρικό σύμβολο της τελετής. Σύμβολο ευγνωμοσύνης.

Δεν ήταν όμως η ευγνωμοσύνη ο τελικός σκοπός των πένθιμων αυτών τελετών. Για να ξεπλύνουν την ντροπή του '97, οι Έλληνες νέοι έπρεπε να μάθουν να πεθαίνουν. Και η λατρεία των υπέρ πατρίδος νεκρών έπρεπε να τους διδάξει σ' αυτό, να εξωραΐσει τα πρότυπα της θυσίας και να λαμπρύνει την άτυχη μοίρα τους. Το Πανεπιστήμιο έπρεπε, εκτός από ναός των Μουσών, να γίνει και ναός των νεκρών ηρώων. Έσπευσε λοιπόν, όπως κάθε ναός, να στήσει τους βωμούς και τα ιερά του.

Η 25η Μαρτίου του 1901 σφραγίστηκε από την πολύμορφη συμμετοχή του Εθνικού Πανεπιστημίου στις εκδηλώσεις της επετείου. Ο εορτασμός, στα χρόνια εκείνα, ήταν επικεντρωμένος, εκτός από εξαιρετικές περιστάσεις, στην μεγαλοπρεπή έξοδο του Βασιλέως και της οικογενείας του από τα ανάκτορα, στην "εν πομπή" μετάβασή τους στη Μητρόπολη για την παρακολούθηση της δοξολογίας και την, εξίσου μεγαλοπρεπή, επιστροφή τους στα Ανάκτορα. Στο μήκος της διαδρομής παρετάσσοντο στρατιωτικές δυνάμεις, οι μουσικές, τα σχολεία και τα ιδρύματα, οι συντεχνίες, οι σύλλογοι, οι αδελφότητες, τα σωματεία και οι Αθηναίοι που επευφημούσαν τον βασιλιά τους. Οι φοιτητές ήταν μέρος της παράταξης αυτής, ενώ οι καθηγητές τους, μαζί με τους επισήμους, βρισκόντουσαν μέσα στην εκκλησία.

Στα 1901, οι φοιτητές, σε τετράδες, με τη σημαία τους να προηγείται πάνω σε μια άμαξα, έφθασαν στη Μητρόπολη και πήραν μέρος στην εκεί τελετή. Μετά το τέλος όμως της δοξολογίας, ανέλαβαν αυτοί την συνέχιση των εκδηλώσεων. Επέστρεψαν στο Πανεπιστήμιο, έστεψαν και προσεφώνησαν τους εκεί ανδριάντες του Γρηγορίου του Ε' και του Ρήγα Φεραίου,5 προετοιμάζοντας το έδαφος προς την ανάδειξη των δικών τους νεκρών. Πραγματικά,

———————

Ακρόπολις, 6 Μαΐου 1897 κ.ά.). Η Ακαδημαϊκή Λέσχη και το Πανεπιστήμιο ανέπτυξαν τις αντίστοιχες πρωτοβουλίες τους μέσα σ' ένα τέτοιο περιβάλλον.

4. Καιροί, 24 και 26 Μαΐου, και Ακρόπολις, 22, 24 και 26 Μαΐου 1897. Το πολιτικό ιδιαίτερα μνημόσυνο, υπέρ των πεσόντων φιλελλήνων, στις 25 Μαΐου, αναδείχθηκε σε μείζον πολιτικό γεγονός. Παραβρέθηκε ο πρωθυπουργός, τα μέλη των ξένων διπλωματικών αποστολών, της Ιταλίας και της Γαλλίας ιδιαίτερα. Καθηγητές και φοιτητές αποτελούσαν τον κύριο όγκο του πολυπληθούς ακροατηρίου. Για να εξοικονομηθεί χώρος στη στενή αίθουσα, απαγορεύτηκε η είσοδος στις γυναίκες. Ο Κωστής Παλαμάς, "εθνικός", ήδη, ποιητής, απάγγειλε ειδικά για την περίσταση γραμμένο ποίημα.

5. Οι πρωτοβουλίες για την ανέγερση των ανδριάντων αυτών είχαν τις ρίζες τους στα οθωνικά ακόμα χρόνια· πρβλ. π.χ. Πανδώρα, τ. ΙΓ', 1862-63, σ. 120· επίσης, Η. Γ. Μυκονιάτης, "Οι ανδριάντες του Ρήγα και του Γρηγορίου Ε' στα Προπύλαια του Πανεπιστημίου της Αθήνας και το πρώτο κοινό τους", Ελληνικά, τ. 35, 1984, σ. 355-370. Θα ήταν χρήσιμη μια παραβολή με Hobsbawm, ό.π., σ. 271-272 (Γαλλία) και 274-275.

Σελ. 279
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/280.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

λίγες ώρες αργότερα, ο Γεώργιος ο Α', μπροστά στους παρατεταγμένους φοιτητές, στους καθηγητές και στο σύνολο των επισήμων της πρωτεύουσας, έκανε τα αποκαλυπτήρια της αναθηματικής στήλης που βλέπουμε σήμερα στα αριστερά των πανεπιστημιακών Προπυλαίων.

Ο Σπυρίδων Λάμπρος θύμισε ότι, όπως στο Ζάλογγο, στο Σούλι και στο Μεσολόγγι, οι Έλληνες είναι πάντα έτοιμοι μπροστά στον θάνατο για την πατρίδα. Ο πρύτανης, καθηγητής Μητσόπουλος, έκανε προσκλητήριο των είκοσι τριών νεκρών φοιτητών του 1897, τα ονόματα των οποίων χαράχτηκαν στην στήλη. Κατόπιν, απευθύνθηκε στους φοιτητές: "Και συ ακαδημαϊκή νεότης στεφάνωσον το κενοτάφιον των συναδέλφων σου διά του στεφάνου της δόξης μιμουμένη αυτούς. Η υπέρ του βωμού της πατρίδος θυσία των νεαρών τούτων της επιστήμης και της πατρίδος στρατιωτών είναι υπόδειγμα αρετής...".6

Έτσι ο ναός των Μουσών απέκτησε τον βωμό των ηρωικών νεκρών του. Επρόκειτο για ένα από τα πρώτα μνημεία της χώρας με παρόμοια λειτουργία και συμβολισμό.7 Και η περιπέτεια του 1897 δεν προσφερόταν για παρόμοιες πρωτοβουλίες και οι καιροί δεν ήταν ώριμοι στο να τις δεχτούν. Για το Πανεπιστήμιο το μνημείο αυτό ήταν η επιβεβαίωση της εθνικής του πρωτοπορίας. Το ίδιο βράδυ των αποκαλυπτηρίων, η μικρή πρωτεύουσα συγκλονίστηκε από νέα εκδήλωση των φοιτητών. Πεντακόσιοι από αυτούς, κρατώντας δαυλούς, φανούς και λαμπάδες, διέτρεξαν τους σκοτεινούς -παρά την γενική φωταγώγηση- δρόμους, πίσω από τους έφιππους κλητήρες του Πανεπιστημίου που προσπαθούσαν με κόπο ν' ανοίξουν δρόμο ανάμεσα στο συμπαγές πλήθος που παραληρούσε από ενθουσιασμό.8 Μου φαίνεται ότι από τους Ολυμπιακούς του 1896, δεν είχαν ζήσει παρόμοια γιορτή οι Αθηναίοι. Την άλλη μέρα όλες οι εφημερίδες παραδεχόντουσαν ότι ο διαφορετικός τούτος εορτασμός της εθνικής επετείου οφειλόταν στους φοιτητές. Και στην λατρεία των ηρωικών 

———————

6. Από εφημ. Καιροί, 26 Μάρτ. 1901. Επίσης, άλλες περιγραφές υπάρχουν και στον υπόλοιπο αθηναϊκό τύπο της ίδιας ημερομηνίας.

7. Ο πόλεμος του 1897 δεν προκάλεσε σημαντικό κύμα κατασκευής μνημείων "υπέρ των πεσόντων". Μόνο σε λίγες πόλεις, και για ιδιαίτερους συνήθως λόγους, ξεκίνησαν τέτοιες πρωτοβουλίες. Παράδειγμα η Κέρκυρα, στα 1907, όπου όμως οι επιρροές των ιδεών που έθρεψαν τον ιταλικό φιλελληνισμό του '97 ήταν αισθητές. Αντίθετα, στα μετά το '97 χρόνια, παρουσίασε έξαρση η εθνική ανδριαντοποιία, με αντικείμενο τις μορφές των ηρώων του 1821. Πρότυπα αυτής της εξόρμησης οι ανδριάντες του Κολοκοτρώνη στο Ναύπλιο (1903) και στην Αθήνα (1905). Σχετικά με τις μνημειακές σκέψεις που κυριάρχησαν στην εποχή αυτή, πρβλ. ενδεικτικά, Τάκης Κανδηλώρος, "Ο Τάφος του Κολοκοτρώνη", Εθνικόν Ημερολόγιον (Σκώκου), Αθήνα, έτος ΙΣΤ', 1901, σ. 395-400. Φυσικά, το θέμα είναι ιδιαίτερα εκτεταμένο και πολύπλοκο και μόνο μια ειδική μελέτη θα μπορούσε να διερευνήσει τις αναρίθμητες πτυχές του.

8. Η σχετική περιγραφή από τις εφημερίδες της Αθήνας στις 26 Μαρτ. 1901.

Σελ. 280
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/281.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

νεκρών, θα προσθέταμε εμείς, που την ημέρα εκείνη απέκτησε μια νέα διάσταση με την αποκάλυψη του πρώτου κεντρικού ιερού της.

Ο νέος βωμός καθιέρωσε γύρω του τελετουργίες. Οι κατεξοχήν πιστοί του, που πρόσβλεπαν πλέον σ' αυτόν και τον τιμούσαν και τον στεφάνωναν στις στιγμές της εθνικής ανάτασης, ήταν βέβαια οι φοιτητές. Αυτοί οι στρατιώτες της επιστήμης και της πατρίδος, οι πάντα πρόθυμοι να θυσιάζουν τη ζωή τους για τη δόξα της μιας από τις δύο. Το επιβεβαίωνε ο Νεοκλής Καζάζης, καθηγητής, Πρύτανης του Εθνικού Πανεπιστημίου λίγο καιρό μετά και πρόεδρος της εταιρείας του "Ελληνισμού", που εξόρκιζε τους φοιτητές στα πανεπιστημιακά αμφιθέατρα να προετοιμάζονται για τον ένδοξο θάνατο, όπως ακριβώς οι ήρωες των αρχαίων μας προγόνων.9 Παρά τις τόσες ετοιμασίες όμως, ο νέος κύκλος ηρωικών θανάτων άρχισε από αλλού. Από τους νέους αξιωματικούς που άφησαν τις μονάδες τους και την άνετη ζωή του δημοσίου υπαλλήλου για να γίνουν καπετάνιοι στα αντάρτικα σώματα της Μακεδονίας.10 Και τον Οκτώβριο του 1904, η Αθήνα βρέθηκε στο πόδι, στο άγγελμα του θανάτου του Παύλου Μελά.

Η χώρα είχε ανάγκη από νεκρούς ήρωες. Τους περίμενε. Στις εφημερίδες ανακαλύφθηκε και πάλι ο τρόπος με τον οποίο πεθαίνουν οι μάρτυρες της πατρίδας. Από προδοσία των ταπεινών, των Βουλγάρων στην περίσταση, πού, μη τολμώντας ν' αναμετρηθούν οι ίδιοι με τον ήρωα, οδήγησαν σ' αυτόν τους Τούρκους. Η "μυροβόλος αύρα" έφερε τις λεπτομέρειες του ηρωικού θανάτου: άνισος αγώνας, βαρύς τραυματισμός, θάνατος δημόσιος ανάμεσα στους συμπολεμιστές που, συναγμένοι γύρω στον ετοιμοθάνατο αρχηγό τους, άκουγαν τους τελευταίους ενθουσιώδεις πατριωτικούς του λόγους, τις ύστερες παραγγελίες του. Παραγγελίες που συμπλήρωνε ένα γράμμα, από εκείνα που ανοίγονται μετά τον θάνατο, όπου ο ήρωας καλούσε τον γιο του να τον ακολουθήσει στο μονοπάτι προς την δόξα και την "ένδοξη θυσία". Σκηνοθετημένη ή αυθεντική, η περίπτωση ήταν κλασική στο είδος των ηρωικών προτύπων και μεστή στα σύμβολα και στα νοήματά της.

Πολλές κοινωνικές ενότητες διεκδίκησαν την πρωτοβουλία των λατρευτικών λειτουργιών για τούτη την ιδανική περίπτωση. Οι αξιωματικοί του Συντάγματός του ή της Φρουράς των Αθηνών, οι Κηφισιώτες, εκκλησιαστικά συμβούλια, σωματεία, σύλλογοι, έσπευσαν ν' αναγγείλουν την πένθιμη

———————

9. Π.χ. Νεοκλής Καζάζης, Δέκα λόγοι προς την ελληνικήν νεότητα, Αθήνα 1900, ιδιαίτερα σ. 233 κ.ε. (Λόγος ένατος).

10. Νωρίτερα, πριν από τον θάνατο του Μελά, ο φοιτητικός χώρος είχε ως ινδάλματα μερικούς από τους -πραγματικούς ή φανταστικούς- Μακεδόνες οπλαρχηγούς. Για παράδειγμα τον καπετάν-Αρκούδα (Καιροί, 14, 25, 27 Ιαν. 1903). Οπωσδήποτε, ελάχιστες θετικές πρωτοβουλίες μπορούσαν να ξεκινήσουν από τέτοια ινδάλματα.

Σελ. 281
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/282.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

και θριαμβευτική επιμνημόσυνη τελετουργία. Όμως, ένας εθνικός ήρωας, ένας αγγελιοφόρος του μεγαλείου της εθνικής ψυχής που τόσο περίμενε η χώρα, έπρεπε να τιμηθεί με πρωτοβουλία φορέων εθνικής εμβέλειας. Το Πανεπιστήμιο ήταν ακριβώς ένας τέτοιος φορέας. Ξεπεράστηκε γρήγορα, ίσως επειδή δεν ήταν τόσο κοντά στους πολλούς, στο λαό και στις σκέψεις του. Στη θέση του, το μεγάλο μνημόσυνο ανέλαβε να το οργανώσει ο Σύνδεσμος Συντακτών Αθηναϊκών Εφημερίδων. Οι επιμέρους πρωτοβουλίες, τα μνημόσυνα που είχαν αναγγείλει οι άλλοι φορείς, ματαιώθηκαν και ενσωματώθηκαν στο κεντρικό και επίσημο. Όλα, εκτός από εκείνο του Πανεπιστημίου.11

Αρχικά, είχε προβλεφθεί να μετάσχει ο πανεπιστημιακός χώρος σε περίοπτη θέση στη λαμπρή αυτή κεντρική τελετή. Μετά το ποίημα του Αριστομένη Προβελέγγιου, ο μοναδικός ομιλητής της τελετής θα ήταν ο Σπυρίδων Λάμπρος, ο Πρύτανης. Από τα Προπύλαια θα κατέφθαναν "εν σώματι" στην Μητρόπολη τα μέλη της πανεπιστημιακής κοινότητας για να καταλάβουν κεντρική θέση στον χώρο της τελετής.12 Περίπου τίποτε από τα προβλεφθέντα δεν πραγματοποιήθηκε. Όταν, στις 22 Οκτωβρίου του 1904, εκατό χιλιάδες Αθηναίοι και επισκέπτες συνωστίζονταν στους δρόμους της πόλης μέσα σ' ένα κλίμα οργής, ενθουσιασμού και υστερίας, ο πανεπιστημιακός χώρος είχε χαθεί μέσα στην ανθρωποθάλασσα και πέρασε απαρατήρητος. Ο λόγος του Λάμπρου ματαιώθηκε και η παράταξη των φοιτητών διασκορπίστηκε μέσα στα πλήθη. Οπωσδήποτε το Πανεπιστήμιο δεν ένοιωθε άνετα μέσα στο κλίμα αυτό του παλλαϊκού ξεσηκωμού.13

Το φοιτητικό μνημόσυνο έγινε μια μέρα αργότερα έξω από τα όρια της τότε πόλης, στο Α' Νεκροταφείο. Η μετάβαση στον τόπο αυτό έγινε, από μόνη της, μια ξέχωρη τελετουργία. Οι φοιτητές, 2.500 περίπου -αριθμός τεράστιος για φοιτητική εκδήλωση του καιρού εκείνου-, συγκεντρώθηκαν νωρίς το πρωί στα Προπύλαια. Ξεκίνησαν με τις σημαίες και τα λάβαρα των Σχολών, συντεταγμένοι σε τετράδες σύμφωνα με τις προτροπές του Πρύτανη, για μια πορεία σιωπηλή και πένθιμη, φορτωμένοι με μαύρες ταινίες της θλίψης και στεφάνια πολύχρωμα. Ήταν ένα θέαμα επιβλητικό και τρομερό, σύμφωνα με όλες τις μαρτυρίες. Το Πανεπιστήμιο, Πρύτανης, Σύγκλητος, καθηγητές, φοιτητές, παρήλαυνε, παρουσιαζόταν ως σώμα ενιαίο, συμπαγές, ομόθυμο.

———————

11. Εφημ. Εστία, 21, 22 Οκτ. 1904, και Ακρόπολις, 22 Οκτ. 1904

12. Πβλ. Ακρόπολις, 20 Οκτ. 1904: αρχικός προγραμματισμός τελετής. Οι φοιτητές αποφάσισαν ξεχωριστό μνημόσυνο στις 21.

13. Περιγραφή κεντρικού μνημόσυνου (Συντακτών) σε Ακρόπολη, 23 Οκτωβρίου, σε Εστία, 22 Οκτωβρίου (βράδυ) και στις υπόλοιπες αθηναϊκές εφημερίδες. Καμία ιδιαίτερη μνεία δεν γίνεται στην παρουσία των φοιτητών. Η Εστία μάλιστα δεν αναφέρει το Πανεπιστήμιο ούτε στον κατάλογο των προσώπων και των ιδρυμάτων που κατέθεσαν στεφάνι.

Σελ. 282
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/283.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Έτσι καταγράφηκε από εκείνους που παρακολούθησαν την σιωπηλή του πορεία.

Στο ίδιο το νεκροταφείο, η σκηνοθεσία ήταν ασυνήθιστη. Στο κέντρο της τελετής δεν βρισκόταν ένα κενοτάφιο, ένα πένθιμο ικρίο, αλλά δύο. Το ένα βρισκόταν μέσα στο ναό. Πάνω του είχε τοποθετηθεί ο δίσκος των κολλύβων με χαραγμένους πάνω του στίχους του Τυρταίου και την αφιέρωση: "Το Εθνικόν Πανεπιστήμιον τω Παύλω Μελά". Ήταν, θα λέγαμε, το πένθιμο ικρίο του ατομικού μνημόσυνου του ήρωα, με αφιέρωση και λειτουργίες αποκλειστικά στραμμένες προς την ηρωική μορφή του.

Έξω από το ναό, μπροστά στο παλαιό παρεκκλήσι, βρισκόταν το δεύτερο πένθιμο ικρίο. Δεν υπήρχε εδώ δίσκος των κολλύβων, αλλά, πάνω από τα άνθη που το σκέπαζαν, δέσποζε η ελληνική σημαία. Ολόγυρά του τα στεφάνια των Σχολών με τις κορδέλες τους στα χρώματα του πένθους και του έθνους. Η οικογένεια του νεκρού, ο Δραγούμης, η σύζυγος και οι θυγατέρες του, προτίμησαν το εντός του ναού κενοτάφιο όπου, επίσης, τοποθετήθηκαν και οι πανεπιστημιακοί καθηγητές. Οι φοιτητές παρατάχθηκαν έξω, στο κενοτάφιο των εθνικών συμβόλων. Δύο ικρία, δύο παράλληλες τελετές. Μέσα στο ναό, η κλασσική της οικογένειας, προσωπική, του ήρωα, τελετή των κολλύβων. Έξω, στο παρεκκλήσι, η τελετή των πατριωτικών συμβόλων, απρόσωπη αυτή, χωρίς κόλλυβα και συγγενείς, μονάχα με χρώματα-σύμβολα και σημαίες. Προάγγελος θα λέγαμε μακρυνός των επιμνημόσυνων τελετών μπροστά στον απρόσωπο "Άγνωστο Στρατιώτη".14

"...Εις τον νεκρώσιμον βόμβον των δισχιλίων σας στομάτων, νομίζω ότι αναγνωρίζω, ώ Ακαδημαϊκοί πολίται του Πανελληνίου καθιδρύματος των Μουσών, την ευχήν και τον όρκον δισχιλίων στρατιωτών της Αύριον". Ο Σπυρίδων Λάμπρος τα είπε αυτά, στον λόγο του μετά τη λειτουργία, έξω από τον ναό, σκαρφαλωμένος σ' έναν τάφο, μπροστά στην παράταξη των φοιτητών. Και συνέχισε: "(στρατιωτών )...οίτινες [...] αλγούσιν υποκάρδιον μη δυνάμενοι να ασπασθώσιν ευλαβώς το μέτωπον του στρατιώτου του θανόντος υπέρ πατρίδος...".15

Πονούσαν λοιπόν οι παρατεταγμένοι φοιτητές-στρατιώτες, επειδή δεν μπορούσαν να ασπαστούν το μέτωπο του στρατιώτη που σκοτώθηκε σε μέρη μακρυνά. Μα στη Μεσόγειο των ανοικτών φερέτρων, το φιλί στον νεκρό, ο "τελευταίος ασπασμός", είναι προνόμιο των συγγενών, των πολύ κοντινών ανθρώπων. Οι φοιτητές-στρατιώτες, οι προετοιμαζόμενοι για τον ηρωικό-υπέρ πατρίδος θάνατο, ανήκαν λοιπόν στον ίδιο κύκλο με τον χαμένο ήρωα. Ανήκαν στην ελίτ των εκλεκτών, των αφιερωμένων στην πατρίδα, των ηρώων.

———————

14. Ακρόπολις, 24 Οκτ. 1904. 

15. Ό.π., επίσης Εστία, 23 Οκτ. 1904. Ο λόγος του Λάμπρου παρουσιάζει μικρές παραλλαγές.

Σελ. 283
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/284.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Ίσως η συνείδηση αυτή να δημιουργούσε την ψευδαίσθηση του ιδιαίτερου στον πανεπιστημιακό χώρο. Ψευδαίσθηση που απαγόρευε την απονομή τιμών στον νεκρό ήρωα στο πλευρό των πολλών, των εκατό χιλιάδων.

Μερικούς μήνες αργότερα, στα τέλη του 1905, τρεις φοιτητές του Εθνικού Πανεπιστημίου σκοτώθηκαν στο Ζόβικ του Μοριχόβου, στα ίχνη του Παύλου Μελά. Οι συνάδελφοί τους στην Αθήνα αποφάσισαν αμέσως να οργανώσουν παλλαϊκό μνημόσυνο με διπλό σκοπό. Από τη μια για να τιμήσουν τους νεκρούς συμφοιτητές τους και, από την άλλη, για «ν' αποδείξουν εις τους "βρωμοευρωπαίους", τους επίτηδες δηλητηριάζοντας την κοινήν γνώμην εκεί, ότι οι μαχόμενοι και πίπτοντες σήμερον εν Μακεδονία Ελληνομακεδόνες δεν είναι λησταί και κακούργοι, όπως σκοπίμως τους χαρακτηρίζουν ούτοι, αλλά αριστοκράται και νέοι ευγενείς και ανεπτυγμένοι, μαχόμενοι κατά της βαρβαρότητος...».16 Επρόκειτο για τη γενική προσπάθεια ανατροπής της σκοτεινής εικόνας και της επικίνδυνης φήμης που οι πρώην ληστές, οι μόνιμοι λοχίες και οι επαγγελματίες φονιάδες είχαν προσδώσει στα αντάρτικα μακεδονικά σώματα, αλλά, ταυτόχρονα, και για την ειδική προσπάθεια του πανεπιστημιακού χώρου να επιβεβαιώσει την λειτουργία του ως σώμα εκλεκτών, αγνών μαχητών, υποψήφιων ηρώων, πρόθυμων να θυσιαστούν για τα υψηλά ιδανικά τους.

Το Πανεπιστήμιο ενδιαφερόταν πολύ για το δεύτερο, η υπόλοιπη κοινωνία ιδιαίτερα για το πρώτο. Το αποτέλεσμα ήταν ένα λαμπρό μνημόσυνο με τις δικές του ιδιαιτερότητες. Αν και πολύ κόσμος -σωματεία, συντεχνίες, σχολεία- μετείχαν σ' αυτό, οι φοιτητές πρωτοστατούσαν σε κάθε του εκδήλωση. Κατέθεσαν τα λαμπρότερα στεφάνια, οδήγησαν τα επιμέρους συλλαλητήρια. Ο ενθουσιασμός τους χρειάστηκε κάπως να μετριαστεί και αυτό είχε τις επιπτώσεις του, για παράδειγμα, στην μορφή του επιλεγέντος κενοταφίου. Επρόκειτο αρχικά για μια απομίμηση σπηλαίου με μια ελληνική σημαία ξαπλωμένη μέσα στην κόγχη του, με τον δίσκο των κολλύβων σε κάποια απόσταση περιτριγυρισμένο από τις τέσσερις λαμπάδες του. Τελικά προτιμήθηκε ένα ικρίο "με μέλαν ύφασμα περιβεβλημένον [...] επί του μέλανος δε υφάσματος [...] πολυτιμώτατος και καλλιτεχνικώτατος δίσκος κολλύβων".17 Το σπήλαιο και ο καθαρά εθνικός του συμβολισμός αγρίευαν κάπως τα πράγματα. Έπρεπε τα πάντα να δείχνουν ευγένεια, λεπτότητα αντάξια των 

———————

16. Ακρόπολις, 6 Ιαν. 1906. Ομιλία φοιτητή Ζουλούμη στην φοιτητική συγκέντρωση της 5ης Ιανουαρίου για την προετοιμασία του μνημόσυνου.

17. Ακρόπολις, 14 Ιαν. 1906: "Το κενοτάφιον αυτό θα είνε ένα είδος άντρου, γεμάτου και καταστολισμένου με άνθη, δάφνας και ταινίας κυανολεύκους...". Η ίδια, στις 15 Ιαν.: "...Ένα σπήλαιον, ένα άντρον, κατασκευασμένον από άνθη και φυτά ψεύτικα και δάφνας και μύρτους και κλάδους φοινίκων...". Τελικά, το κενοτάφιο είχε τη μορφή που παραθέτουμε όπως την συναντούμε στην Ακρόπολη της 16ης Ιανουαρίου. Ενδεικτικά, η περιγραφή συνεχίζει ως εξής: ".. Εις τον δίσκον υπήρχεν εσχηματισμένος σταυρός, ένθεν

Σελ. 284
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/285.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ονειροπόλων νέων που σκοτώνονταν στα μακεδονικά βουνά. Τίποτα δεν έπρεπε να θυμίζει ληστές και αντάρτες. Τα θρησκευτικά σύμβολα κράτησαν λοιπόν τη θέση τους και το μνημόσυνο αυτό έγινε ένα από τα πολλά που προσάρμοσαν το τελετουργικό τους στις ανάγκες της διπλωματίας.

Αυτό φυσικά δεν εμπόδισε το Πανεπιστήμιο να εμφανιστεί "εν σώματι", με τη γνωστή μας εικόνα των εκλεκτών αποφασισμένων: "...παρέλασις τόσων χιλιάδων νέων [...] το αγέρωχο βάδισμα των μεταβαινόντων [...] ύφος πολλά σημαίνον και περισσότερα υποσχόμενον [...] το οποίον θα διαδεχθή άλλο μνημόσυνον αύριον, όχι εις τας Αθήνας αλλά εις τα μακεδονικά όρη. Μνημόσυνον έργων και πυρίτιδος και όχι λόγων και εκκλησιαστικών ευχών...".18

Στην πρώτη λοιπόν δεκαετία του εικοστού μας αιώνα, το Πανεπιστήμιο βρέθηκε στην πρώτη γραμμή των τελετουργιών της λατρείας των ηρωικών νεκρών, υιοθέτησε, υπηρέτησε ή δημιούργησε πολλά από τα στοιχεία της. Πρόσφερε ένα από τα πρώτα κεντρικά της μνημεία, άνοιξε τον δρόμο προς την μη προσωπική, την αφηρημένη λατρεία του υπέρ της πατρίδας θανάτου, αντιμετώπισε την ανάγκη προσαρμογής των τελετών του αυτών στις επιταγές της πολιτικής. Θα περίμενε κανείς να πρωτοστατήσει στην σχετική έξαρση που ακολούθησε τους νικηφόρους πολέμους του 1912-1913. Νέοι, όμως, ισχυροί παράγοντες είχαν στο μεταξύ παρέμβει στην κοινωνική αυτή πρακτική. Θ' αποδεικνυόταν δε σύντομα ότι την κρατούσαν πλέον κάτω από τον αποκλειστικό έλεγχό τους.

Τα υπέρ των πεσόντων μνημόσυνα του Πανεπιστημίου ή των φοιτητικών ενώσεων δεν είχαν τίποτε το ιδιαίτερο στα 1913. Δεν κινητοποιούσαν πλήθη κόσμου, πολύ δε απείχαν από το κέντρο των ενδιαφερόντων των κατοίκων της πρωτεύουσας. Η στήλη των πεσόντων του 1897, που στεφάνωναν πάλι σε τούτη την περίπτωση οι φοιτητές, έμοιαζε ταπεινή μπροστά στις περί λαμπρών μνημείων ιδέες που άρχισαν να κατακυριεύουν τους πάντες. Ο δημοσιογράφος και νομάρχης Αττικής Δάσιος οραματιζόταν υπερμεγέθη Ναό και μνημείο ταυτόχρονα της Υπερμάχου Στρατηγού, των υπέρ πατρίδος πεσόντων και του πρώτου ανάμεσα στους ήρωες, του Βασιλέως. Οραματιζόταν Μαυσωλείο, ορατό από κάθε γωνιά του λεκανοπεδίου, με αποτυπωμένα στους τοίχους του τα ονόματα των Ηρώων του Έθνους μαζί με τις αφηγήσεις των θαυμαστών τους πράξεων, αρχής οπωσδήποτε γενομένης από τον επικεφαλής των ηρωικών προτύπων: τον Βασιλέα.19 Ο Βενιζέλος, πιο προσγειωμένος, αρκέστηκε στο να παραγγείλει αναμνηστικές πλάκες, μαρμάρινες, αρκετά 

———————

δε και ένθεν του σταυρού είχον χαραχθεί τα αρχικά στοιχεία των ηρωικώς πεσόντων φοιτητών". Τα θρησκευτικά και προσωπικά σύμβολα στην πρώτη θέση.

18. Ακρόπολις, 16 Ιαν. 1906.

19. Ακρόπολις, 17 Ιουν. 1913. Οι προτάσεις που διατυπώθηκαν εδώ παρέμειναν στο κέντρο των συζητήσεων και της αρθρογραφίας για πολλούς μήνες.

Σελ. 285
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/286.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

φθηνές ώστε να τις αποκτήσει και το τελευταίο χωριό. Ο ορείχαλκος εξάλλου, που θα απεικόνιζε σ' αυτές τα εθνικά σύμβολα, θα προερχόταν από τα εχθρικά λάφυρα.20

Πώς να προλάβει το Πανεπιστήμιο να τα παρακολουθήσει όλα αυτά; Το Κράτος δεν ήταν πλέον ερασιτεχνικό, δεν δίσταζε μπροστά στην διαχείριση κάθε κοινωνικού τελετουργικού, επεδίωκε μάλιστα την χρήση του και την αξιοποίησή του. Δεν υπήρχε πια χώρος για Εταιρείες εθελοντών, για σώματα εκλεκτών, έστω και αγνών μορφωμένων ιδεολόγων νέων φοιτητών. Η με αριθμούς επιστράτευση, αποτελεσματική επιτέλους, τοποθετούσε τον καθένα εκεί που τα σχέδια ήθελαν και όχι όπου η ηρωική διάθεση απαιτούσε. Η κοινωνία, προετοίμαζε τώρα σε κάθε επίπεδο τους πολεμιστές της. Ήταν η εποχή της ανακάλυψης των προσκόπων και των εορταστικών αθλητικών αναμετρήσεων.

Το Πανεπιστήμιο πρόσφερε έμμεσα τον οβολόν του σε όλα αυτά καλλιεργώντας μερικές από τις αναδυόμενες ιδεολογίες. Η ιδέα του κεντρικού, του υπέρτατου εθνικού ήρωα, σημείου σύγκλισης όλων των επιμέρους ατομικών ηρωισμών, του Στρατηλάτη Βασιλέα, σφυρηλατήθηκε και μέσα στις πανεπιστημιακές αίθουσες. Η θυσία του Κωνσταντίνου Παλαιολόγου, "όστις χύνει το αίμα του διά ν' ανοίξη νέα σταδιοδρομία εις το γένος",21 συμπλέκεται με τις δραστηριότητες του Κωνσταντίνου-κουμπάρου, του ανίκητου στρατηλάτη, γιου του αϊτού, του προορισμένου να βγάλει τον καλόγερο από τον τοίχο της Αγιάς Σοφιάς για να συνεχίσει την λειτουργία και την ιστορία. Συσχετισμός που είχε τις επιπτώσεις του στην εξέλιξη του λατρευτικού των εθνικών ηρώων. Οι τελευταίοι, συνοψίζονται και εκφράζονται -συμβολικά και συλλογικά- από ένα πρόσωπο, βασιλικό, άσχετα από τις προφανείς πολιτικές διαστάσεις μιας τέτοιας προσαρμογής. Με την έκλειψη και την τριβή του προσώπου-συμβόλου αυτού, άνοιξε ο δρόμος για την αφηρημένη, απρόσωπη λατρεία των υπέρ πατρίδος θυσιασθέντων. Ακόμα, μέσα στις ίδιες αίθουσες, καλλιεργήθηκε η ιδέα της ενίσχυσης του υπέρ πατρίδος θανάτου με τον υπέρ πολιτισμού και πανανθρώπινων δικαίων, εξίσου ηρωικό θάνατο.22

Αντίθετα, άλλες ιδέες, σημαντικότατες για την εξέλιξη της λατρείας των ηρωικών νεκρών, δεν φαίνεται να πέρασαν από τους πανεπιστημιακούς χώρους.

———————

20. Εφημ. Εστία, 20 Απρ. 1914. Τόπος εντοιχισμού των πλακών αυτών ορίστηκαν αρχικά οι εκκλησίες.

21. Ακρόπολις, 29 Μαΐου 1913. Άρθρο του καθηγητή του Πανεπιστημίου Αδ. Αδαμαντίου: Ο μαρμαρωμένος βασιλιάς που, διά του αγγέλου του, διώχνει σιγά-σιγά τους Τούρκους ως την κόκκινη μηλιά: "Ο Βασιληάς, αυτός ο μαρμαρωμένος είναι η μεγάλη ελληνική ψυχή" -άγγελος και εθνική ψυχή εκφράζονται στο πρόσωπο του Κωνσταντίνου. Το αίμα του Παλαιολόγου νομιμοποιεί το αίμα των πρόσφατα πεσόντων διά της παρουσίας του εκπροσώπου του, Κωνσταντίνου. Θάνατος για τον Βασιλιά λοιπόν.

22. Η ιδέα του "υπέρ πολιτισμού" θανάτου σοβούσε στους πανεπιστημιακούς χώρους.

Σελ. 286
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/287.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Για παράδειγμα, εκείνη η διάχυτη στα τέλη του Μεγάλου Πολέμου αντίληψη για τη συμμετοχή των ψυχών των ηρώων της πατρίδας στα πάθη, τους πόθους, τις αγωνίες, τις προσδοκίες, αλλά και τους αγώνες των ζωντανών. Την παρουσία των ψυχών, "που φτερουγίζουν ολόγυρα", στις μεγάλες στιγμές, στις τελετές ή στις μάχες. Παραδόξως, αυτή η ιδέα που έρχεται σε αντίθεση με όσα η ορθόδοξη εκκλησία πρεσβεύει περί νεκρών, καλλιεργήθηκε στις εκκλησίες, ιδιαίτερα των υπόδουλων ακόμα περιοχών, από το Πατριαρχείο της Κωνσταντινούπολης, που έκρινε για πολιτικούς λόγους σκόπιμο να ενισχύσει το ποίμνιο των ζώντων πιστών με εκείνο των κεκοιμημένων μαρτύρων.23 Το Πανεπιστήμιο θα ανατρίχιαζε μπροστά σε τέτοιες πρωτοβουλίες.

Και όμως δεν ήταν αδιάφορο στις επιταγές της πολιτικής και της διπλωματίας. Στα 1918-1919 σκόρπισε τους καθηγητές του στα τέσσερα σημεία του ορίζοντα, σε ανακριτικές επιτροπές και σε διπλωματικές αποστολές, μετά από εντολή της κυβέρνησης, για να καταγγείλει στον "πολιτισμένο κόσμο" την βαρβαρότητα των Βουλγάρων, των Τούρκων, των Αλβανών, στις διεκδικούμενες από την Ελλάδα περιοχές.24 Ήταν η πρώτη φορά που το Πανεπιστήμιο ανέπτυξε τόσες διεθνείς σχέσεις, μερικές από τις οποίες συντηρούνται ακόμα και σήμερα, υπέρ του πολιτισμού και των αρχών του Ουΐλσων.

Τον Σεπτέμβριο του 1919, τα Προπύλαια του Πανεπιστημίου διαμορφώθηκαν όπως σήμερα τα βλέπουμε, με τη μεταφορά και την ανακαίνιση του μνημείου των πεσόντων του 1897 στη σημερινή του θέση και την πρόσθεση, στην απέναντι πλευρά του κυκλικού εκείνου χώρου, ένας νέου μνημείου για του πεσόντες φοιτητές του 1917-1918. Ο Πρύτανης Γαζέπης έπλεξε το

———————

Για παράδειγμα, στα 1900 κιόλας, στο Πανεπιστήμιο έγιναν μνημόσυνα υπέρ των Άγγλων που σκοτώθηκαν στο Τράνσβααλ. Ο λόγος του Ν. Καζάζη ήταν σαφής; "...προς το υπέρ πατρίδος και της του πολιτισμού επικρατήσεως εν τη Σκοτεινή Ηπείρω αγωνιζόμενον αγγλικόν έθνος... Διότι η επιτυχία των αγγλικών όπλων... είνε επιτυχία των όπλων του πολιτισμού κατά των φανερών ή κρυφών αυτού πολεμίων...". Αυτά σε μία εποχή όπου, στην υπόλοιπη Ευρώπη, η αντίσταση των Μπόερς προκαλούσε ρίγη συγκίνησης και ενθουσιασμού (πρβλ. επιθεώρηση Ελληνισμός, έτος Γ', Ιανουάριος 1900). Στα 1918, η ιδέα αυτή είναι σαφώς πιο διάχυτη στον πανεπιστημιακό χώρο. Στις 18 Δεκ. 1918 ο Ελληνικός παμφοιτητικός Σύλλογος κάλεσε τον Ουΐλσων "να ομιλήση από του λόφου της Πνυκός, συνεχίζων την διδασκαλίαν του Περικλέους" (εφημ. Έθνος, 18 Δεκ. 1918). Τρεις μέρες νωρίτερα το Πανεπιστήμιο είχε συνεορτάσει με τους Αμερικανούς την "Ημέρα των Ευχαριστιών" και είχε τιμήσει τους υπέρ της παγκόσμιας δικαιοσύνης πεσόντες τους.

23. Θα ήταν ενδιαφέρουσα η σύγκριση ανάμεσα στα υποστηριζόμενα στο βιβλίο του Αγίου Νεκταρίου, Περί Αθανασίας της ψυχής και περί ιερών μνημοσύνων, Αθήνα 1901 (1973 επανέκδοση) και στην προσφώνηση που ο Τοποτηρητής του Πατριαρχικού θρόνου Νικόλαος Καισαρείας έκανε προς τιμή του Αρχιστράτηγου Παρασκευόπουλου, στα 1920, στην Κωνσταντινούπολη (Α. Παρασκευόπουλος, Αναμνήσεις 1896-1920, τ. Β', σ. 54). Η προσαρμογή της Θεολογίας στις εθνικές ανάγκες είναι ένα πολύ ενδιαφέρον κεφάλαιο που θα άξιζε να μελετηθεί.

24. Έθνος, 9 Οκτ. 1918 κ.ά.

Σελ. 287
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/288.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

εγκώμιο ενός Πανεπιστημίου που ξέρει να μάχεται και να θυσιάζεται για την πατρίδα: "Οι πρώτοι καθηγηταί αυτού υπήρξαν αγωνισταί του ιερού αγώνος [...] τω 1897 [...] και εφεξής τω 1912 και 1913 εν τοις Βαλκανικοίς πολέμοις οι ακαδημαϊκοί πολίται προσέφεραν εαυτούς θυσίαν εις την πατρίδα [...] Αιωνία η μνήμη των προμάχων αυτών...".25 Δεν παρέλειψε δε να διακηρύξει ότι και στο μέλλον οι φοιτητές θα ανδρώνονται με τα ίδια ιδανικά και προσδοκίες: "Συ δε Ακαδημεική (sic) νεότης, περιαυγαζομένη υπό των ανεσπέρων ακτίνων της δόξης των εκπεμπομένων από της στήλης ταύτης, πρόσελθε και στεφανώνουσα το κενοτάφιον τούτο των συναδέλφων σου, λάβε τα προσήκοντα της αρετής και της φιλοπατρίας παραδείγματα...".26

Και όμως ήταν όλα τόσο διαφορετικά από το 1901. Η τελετή αυτών των αποκαλυπτηρίων, αν και την τιμούσε με την παρουσία του ο Βασιλιάς και αρκετός ξένος προς το Πανεπιστήμιο κόσμος, δεν είχε την κοινωνική εμβέλεια της αντίστοιχης του 1901. Ο λατρευτικός αυτός των ηρώων χώρος ήταν, θα λέγαμε, οικογενειακός, αφορούσε τον πανεπιστημιακό χώρο και μόνο, ήταν ένα από τα πολλά σημεία αναφοράς της λατρείας αυτής που ορθώνονταν πλέον λίγο-πολύ παντού. Έμοιαζε η τελετή αυτή περισσότερο με την αντίστοιχη των αποκαλυπτηρίων της αναθηματικής πλάκας των πεσόντων στο Σύλλογο των Εμποροϋπαλλήλων -λόγου χάριν- παρά με τη λαμπρή παλλαϊκή τελετή του 1901.27 Το Πανεπιστήμιο δεν βρισκόταν πλέον στην πρωτοπορία της εθνικής θρησκείας.

Είχε όμως συνεισφέρει στο άνοιγμα των δρόμων προς τις νέες εξελίξεις της θρησκείας αυτής. Κάτι η μεγαλοστομία και η αοριστία των πατριωτικών αρχών που καλλιέργησε, κάτι η επίμονη ανάμιξη των συγκεκριμένων σύγχρονων νεκρών με τους αντίστοιχους ―ανώνυμους― του 1821, του Βυζαντίου, της αρχαιότητας, κάτι η συμμετοχή του στην διαδικασία της μερικής υποκατάστασης του "πεθαίνω για την πατρίδα" από το "πεθαίνω για τον βασιλιά" ή από το "πεθαίνω για τα ιδανικά της πανανθρώπινης δικαιοσύνης" (των μεγάλων Συμμάχων φυσικά), όλα αυτά, μαζί με τόσα άλλα στον γύρω κόσμο, συνεισέφεραν στο μεγάλο ποιοτικό άλμα της λατρείας των ηρωικών νεκρών. Στο πέρασμα, δηλαδή, από την λατρεία του επώνυμου ήρωα σε εκείνη του ανώνυμου ηρωικού θανάτου. Στο πέρασμα, με άλλα λόγια, από τα προσωπικά κενοτάφια και τις αναθηματικές στήλες, στα μνημεία των "Αγνώστων Στρατιωτών".28

———————

25. Στο φυλλάδιο: Γεώργιος Γαζέπης, Το Πανεπιστήμιον εν τοις εθνικοίς ζητήμασι, Αθήνα 1919, σ. 35.

26. Ό.π., σ. 36.

27. Σύγκρινε με μνημόσυνο της "Πανελληνίου Ενώσεως των Φιλελευθέρων Επαγγελματιών" υπέρ πεσόντων μελών της (Έθνος, 27 Σεπτ. 1918) ή με αντίστοιχο του "Συνδέσμου Εμποροϋπαλλήλων Πειραιώς" (Εμπρός, 14 Μαΐου 1918) κλπ.

28. Εκτενέστερη μελέτη μου πάνω στις περιπέτειες της λατρείας των ηρωικώς πεσόντων στην περίοδο αυτή, δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Μνήμων, τ. 12, Αθήνα 1989.

Σελ. 288
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/289.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Ο ΑΓΩΝΑΣ ΤΩΝ ΦΟΙΤΗΤΩΝ ΤΗΣ ΘΕΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟ 1962

ΚΑΙ ΤΟ ΦΟΙΤΗΤΙΚΟ ΚΙΝΗΜΑ

ΓΕΩΡΓΙΟΣ Δ. ΜΕΤΑΛΛΗΝΟΣ

Η σύντομη και αναγκαστικά αποσπασματική εδώ αναφορά στον αγώνα των φοιτητών της Θεολογίας το 1962, ως μικρή συμβολή στη διακρίβωση του όλου φάσματος της ελλαδικής πανεπιστημιακής ιδεολογίας, στηρίζεται στην έκδοση της ιστορίας του αγώνα, η οποία πρόκειται σύντομα να εκδοθεί.1 Εκεί ερευνάται διεξοδικότερα η κοινωνικοπολιτική συγκυρία και το ιδεολογικό του πλαίσιο.

Α) ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ

Η εξέγερση των φοιτητών της Θεολογίας την Άνοιξη του 1962 συνάπτεται ως ένα σημείο αναπόσπαστα με την πορεία του ευρύτερου Φοιτητικού Κινήματος στην προδικτατορική του περίοδο (1961-63 ).2 Η φάση αυτή της φοιτητικής πολιτικής διαμαρτυρίας πέρασε μεν κάπως σε δεύτερη μοίρα λόγω των μεταγενέστερων αντιδικτατορικών εξεγέρσεων της Νομικής και του 

———————

1. Βλ. Γ. Δ. Μεταλληνός, Θεολογικός Αγώνας. 1962 - Ιστορία, Αθήνα 1989.

2. Για το Φοιτητικό Κίνημα της περιόδου 1962/63 παραπέμπουμε ενδεικτικά στις ακόλουθες αναφορές: περ. ΑΝΤΙ, αρ. 209/1982, σ. 22 άρθρο με τον τίτλο: «Ο άλλος μύθος για τον Σωτήρη Πέτρουλα και οι αγώνες της γενιάς του "1-1-4"». Νικ. Αντωνόπουλος, "Η αυτοτέλεια του Φοιτητικού Κινήματος", ΑΝΤΙ, τ. Γ'/1974, σ. 33 εξ. Εφημερίδες Αθηνών και Θεσσαλονίκης, Μαρτίου και Απριλίου 1962. Περ. Ταχυδρόμος, τχ. 31.3.1962 και 14.4.1962. Ανδρέας Λεντάκης, "Παρακρατικές Οργανώσεις: το μπούμεραγκ της ΕΡΕ (ΕΚΟΦ, Ελπιδοφόροι, Άλκιμοι και 21η Απριλίου)", ΑΝΤΙ, αρ. 17/1975, σ. 16 εξ. Ο ίδιος, Οι νεοφασιστικές οργανώσεις στη Νεολαία, Αθήνα 1963. (Για τον αντίλογο βλ. Θεόφιλος/Λάκης Ιωαννίδης, Το κίνημα της Ελληνικής Νεολαίας, Θεσσαλονίκη 1973.) Πέτρος Μακρής, έρευνα πολυήμερη στην Ελευθεροτυπία με τίτλο: "Η Γενιά του 1-1-4"· από το φ. της 28ης Φεβρουαρίου μέχρι το φύλλο της 13 Απριλίου 1982 (συνολικά 33 συνέχειες). Στέλιος Ράμφος, «Η Γενιά του "15%" και του "1-1-4"», ΑΝΤΙ, αρ.

19

Σελ. 289
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/290.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Πολυτεχνείου (1973), υπήρξε όμως κατά κοινή διαπίστωση "τομή" στην ανέλιξη του Φοιτητικού Κινήματος (πρόκειται για τη Γενιά του "1-1-4" και του "15%")3 και "ορόσημο στην ιστορία των κινημάτων της πρωτεύουσας".4 Η καθολική κινητοποίηση της Γενιάς εκείνης εντασσόταν στη μόνιμη στροφή της ελληνικής σπουδάζουσας Νεολαίας στην πολιτική πράξη και κοινωνική κριτική, που άρχισε για το Πανεπιστήμιο της Αθήνας ήδη στην 'Οθωνική περίοδο.5

Πρέπει όμως να λεχθεί, ότι τους αγώνες εκείνους της Νεολαίας μας δεν έχει δικαίωμα να τους σφετερισθεϊ αποκλειστικά καμιά κομματική παράταξη. Γιατί πάνω από κάθε κομματική σύμπτωση κυριαρχούσε μια ευρύτερη ενότητα, έρειδομένη στα θεμελιακά παμφοιτητικα αιτήματα για ανανέωση της παιδείας, ποιότητα ζωής και δημοκρατικές ελευθερίες. Γι' αυτό, ακόμη και οι ιδεολογικά προσανατολισμένοι στη Δεξιά, αλλ' ανένταχτοι κομματικά φοιτητές, συμμερίζονταν τα συνθήματα και τους στόχους της φοιτητικής διαμαρτυρίας, έστω και αν ακόμη για διαφόρους λόγους δεν ενεργοποιούσαν τη συμμετοχή τους. Έτσι κατανοείται και η συνεργασία των ένδοπανεπιστημιακών φοιτητικών Συλλόγων, μολονότι ελλόχευε ήδη από τότε ο κίνδυνος του κομματικού σεχταρισμοϋ, που απειλούσε να μεταβάλει το Φοιτητικό Κίνημα σε άβουλο κομματικό εργαλείο και τη σπουδάζουσα Νεολαία σε ελεγχόμενη και κατευθυνόμενη μάζα, υπηρετική των ειδικών συμφερόντων κάθε κόμματος. Τότε όμως ακόμη η φοιτητική ενότητα πραγματοποιόταν με βάση τον πλουραλισμό και τον σεβασμό κάθε ιδιαιτερότητας, απότοκα της καθολικότερης άπόσο σήμερα σχέσης με την παράδοση.

Αυτή η ενότητα του φοιτητικού κόσμου της περιόδου εκείνης δεν επιτρέπει την καθολική σχεδόν σιωπή των μεταγενεστέρων δημοσιευμάτων για την παρουσία και των θεολόγων στις κινητοποιήσεις της δημοκρατικής νεολαίας, έστω και αν σε μερικές περιπτώσεις δικαιολογείται η αδυναμία συμβιβασμού με την πραγματικότητα, ότι το "εναρκτήριο λάκτισμα" του ανυποχώρητου φοιτητικού αγώνα στην Αθήνα, αλλά και στη Θεσσαλονίκη, το έδωσαν τα

———————

209/1982, σ. 28 εξ. Κατερίνα Σαιν-Μαρτέν, Λαμπράκηδες-Ιστορία μιας Γενιάς, Αθήνα 1984. Βασίλειος Τσούπρας, "ΟΙ Φοιτητικοί Θεολογικοί Αγώνες", ανάτ. από την εφημ. Επάλξεις, Αθήνα 1987. Εκτός από το τελευταίο που γράφθηκε από μνήμης και έχει αρκετές ανακρίβειες, μόνο στην έρευνα του Π. Μάκρη υπάρχουν μερικές φράσεις για τη θεολογική εξέγερση του 1962. Τα υπόλοιπα την αγνοούν τελείως.

3. Βλ. Κ. Σαιν-Μαρτέν, ό.π., σ. 30. Πρβλ. ΑΝΤΙ, αρ. 209/1982, σ. 22.

4. Μ. Μυλωνάκης στην Ελευθεροτυπία της 11.3.1982 (βλ. παραπ.).

5. Σχετική βιβλιογραφία βλ. Αντ. Λιάκος, "Η εμφάνιση των Νεανικών Οργανώσεων. Το παράδειγμα της Θεσσαλονίκης", Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου: Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας, Αθήνα 1984, τ. Β', Αθήνα 1986, σ. 596, σημ. 7.

Σελ. 290
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία»
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 271
    19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

    ΦΟΙΤΗΤΡΙΕΣ ΣΤΟ ΠΑΝΕΠ1ΣΤΗΜΙΟ ΤΗΣ ΑΘΗΝΑΣ (1890-1920)

    ΠΡΩΤΕΣ ΠΡΟΣΠΑΘΕΙΕΣ, ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΣΥΝΘΕΣΗ, ΔΙΕΚΔΙΚΗΣΕΙΣ

    ΣΙΔΗΡΟΥΛΑ ΖΙΩΓΟΥ-ΚΑΡΑΣΤΕΡΓΙΟΥ

    Σύμφωνα με τα δεδομένα ειδικής έρευνας1 διαπιστώνεται αξιοσημείωτη αύξηση στη γυναικεία ζήτηση για την Ανώτατη Εκπαίδευση στην περίοδο 1890-1920. Η ποσοτική άνοδος των φοιτητριών είναι συγκριτικά σημαντική αφού το 1890 εγγράφεται στο Πανεπιστήμιο της Αθήνας μία φοιτήτρια και το 1920 εβδομήντα πέντε (75). Παρ' όλη την αύξηση στην κοινωνική ζήτηση για πανεπιστημιακή εκπαίδευση όμως, είναι προφανές ότι η αντιπροσώπευση των γυναικών στην τριτοβάθμια εκπαίδευση είναι πολύ περιορισμένη σε σύγκριση με τη συμμετοχή των ανδρών. Οι Ελληνίδες ως σύνολο έχουν την εποχή αυτή ελάχιστες ευκαιρίες για πανεπιστημιακή μόρφωση. Οι δυνατότητες περιορίζονται αισθητά όσο απομακρυνόμαστε από τα αστικά κέντρα, γιατί παρατηρούνται μεγάλες γεωγραφικές διαφοροποιήσεις. Μεγαλύτερα ποσοστά μαθητριών από τα αστικά κέντρα, κυρίως από την περιοχή της πρωτεύουσας, συνεχίζουν την εκπαίδευσή τους από το Παρθεναγωγείο στο Πανεπιστήμιο. Αντίθετα, οι μαθήτριες της Θράκης, της Ηπείρου και της Μακεδονίας βρίσκονται σε μειονεκτική θέση. Συγκριτικά η πλεονεκτική θέση της πρωτεύουσας φαίνεται και από τα ποσοστά των μαθητριών που παίρνουν απολυτήριο Γυμνασίου.

    Η γυναικεία ζήτηση για εκπαίδευση διαφοροποιείται αισθητά και κατά επιστημονική ειδικότητα. Αναλύοντας τις εγγραφές των φοιτητριών σε διάφορους κύκλους σπουδών διαπιστώνουμε συγκριτικά μεγάλη αύξηση στην Ιατρική και τη Φιλοσοφική. Γενικά η συμμετοχή των γυναικών σε όλες τις Σχόλές αυξήθηκε, αλλά συγκριτικά η αύξηση ήταν πιο αισθητή στις δύο 

    ———————

    1. Το κείμενο αυτό αποτελεί σύνοψη των κυριότερων συμπερασμάτων ειδικής μελέτης που πρόκειται να δημοσιευτεί σύντομα.