Συγγραφέας:Διεθνές Συμπόσιο
 
Τίτλος:Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία»
 
Υπότιτλος:Ιστορική διάσταση και προοπτικές
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:19
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1989
 
Σελίδες:657
 
Αριθμός τόμων:2 τόμοι
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Τριτοβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ευρώπη
 
Χρονική κάλυψη:13ος-20ός αι.
 
Περίληψη:Στους δύο τόμους του βιβλίου αυτού περιέχονται τα Πρακτικά του 2ου Διεθνούς Συμποσίου που διοργάνωσε το ΙΑΕΝ σε συνεργασία με την Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού, με θέμα Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία.Ιστορική διάσταση και προοπτικές. Το Συμπόσιο έγινε στην Αθήνα από τις 21 έως τις 26 Σεπτεμβρίου 1987 και συνέπεσε με τον εορτασμό των 150 χρόνων του Πανεπιστημίου Αθηνών.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 22.49 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 223-242 από: 662
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/223.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΟΙ ΔΩΡΕΕΣ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΤΟΥ ΕΞΩΤΕΡΙΚΟΥ ΣΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΤΟΝ 19ο ΑΙΩΝΑ

Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΜΙΑΣ ΠΡΑΚΤΙΚΗΣ

ΒΑΣΩ ΘΕΟΔΩΡΟΥ

Μια από τις πρώτες ενέργειες που ακολούθησαν την έκδοση βασιλικού διατάγματος σχετικά με την ανοικοδόμηση του Πανεπιστημίου, ήταν η σύσταση της "επί των συνδρομών προς ανέγερσιν Ελληνικού Πανεπιστημίου επιτροπής". Η σύνθεση των μελών της δεν είναι χωρίς σημασία για το πνεύμα της εποχής: συμμετέχουν σ' αυτή τρεις καθηγητές Πανεπιστημίου, ένας γυμνασιάρχης, δύο αντιπρόεδροι του Συμβουλίου της Επικρατείας, ένας ανακτοσύμβουλος, ένας τραπεζίτης και ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης. Η επιτροπή, η οποία συστήνεται επίσημα με βασιλικό διάταγμα στις 23 Φεβρουαρίου 1839, στοχεύει στο να υποκινήσει κυρίως την άμιλλα των ομογενών προκειμένου να συγκεντρωθούν τα απαραίτητα κεφάλαια για την ανοικοδόμηση, αφού, όπως σημειώνεται, "η κυβέρνησις δεν δύναται να την πραγματοποιήση χωρίς παράκαιρον και αδύνατον αύξησιν της δημοσίας δαπάνης".1

Η επιτροπή είχε βάσιμες ελπίδες για την ευόδωση των στόχων της. Η ανταπόκριση των Ελλήνων της διασποράς στην έκκληση που είχε απευθύνει την 1η Δεκεμβρίου 1838 ο πρύτανης Γ. Ράλλης προς Έλληνες και Φιλλεληνες για συλλογή βιβλίων και οργάνων φυσικής,2 επέτρεπε κάθε αισιοδοξία για τη μελλοντική συμπαράσταση των συνδρομητών, ώστε ακόμη και αυτή η πεποίθηση του πρύτανη ότι το έργο της ανοικοδόμησης θα μπορούσε να στηριχθεί αποκλειστικά στο ζήλο των ευπόρων ομογενών, να μην μοιάζει ουτοπική.

Η προσφυγή στη γενναιοδωρία των ομογενών αποτελεί ένα συνήθη 

———————

1. Βλ. Ι. Πανταζίδης, Χρονικόν της πρώτης πεντηκονταετίας του Ελληνικού Πανεπιστημίου, Αθήνα 1889, σ. 16.

2. "Επίκλησις του Πρυτάνεως Γ. Α. Ράλλη", εφ Αθηνά, 14 Ιαν. 1839.

Σελ. 223
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/224.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

τρόπο εξασφάλισης των αναγκαίων πόρων για την οικοδόμηση ενός σημαντικού αριθμού κτιρίων στη νεοσύστατη πρωτεύουσα, όταν τα περιορισμένα μέσα του δημόσιου ταμείου μόλις που επαρκούν για την κάλυψη των στοιχειωδών αναγκών. Ο πολλαπλασιασμός των εκπαιδευτικών δωρεών ήδη πριν από την ίδρυση του ελληνικού κράτους είχε συμβάλει στη δημιουργία ενός κλίματος ευρύτερης ευαισθητοποίησης απέναντι στην υπόθεση της παιδείας: χρηματοδότηση εκπαιδευτηρίων, αποστολή βιβλίων και οργάνων φυσικής, χορήγηση υποτροφιών, εκδοτική δραστηριότητα καταγράφονται στις χειρονομίες που πυκνώνουν από τα τέλη του 18ου αιώνα, δηλώνοντας την υποδοχή που βρίσκουν τα γράμματα στις εμπορικές περιουσίες που δημιουργούνται στις ελληνικές παροικίες της Ευρώπης. Με τη διάδοση της παιδείας επιδιώκεται, εκτός των άλλων, και η εξάλειψη των ελαττωμάτων που οφείλονται στη μακρόχρονη δουλεία.

Μέσα σ' αυτό το κλίμα δεν θα ήταν δυνατό να συμβεί διαφορετικά με την έκκληση για χρηματοδότηση του Πανεπιστημίου: προορισμένο να εκπληρώσει ένα διπλό στόχο, εκπαιδευτικό αλλά και συνάμα εθνικό -να μορφώσει στελέχη που θα συμβάλουν στην εύρυθμη λειτουργία του νέου κράτους και να πραγματοποιήσει την πολιτισμική διείσδυση στο χώρο της Ανατολής- θα δεχθεί έναν αξιόλογο αριθμό συνδρομών από τον ευρύτερο εξωελλαδικό χώρο που θα καταστήσουν δυνατή όχι μόνο την αποπεράτωση της οικοδόμησής του με γοργούς ρυθμούς αλλά και την εξασφάλιση μόνιμων προσόδων για τη συνέχιση της λειτουργίας του. Ήδη από το 1833, ο Δ. Γαλανός, οικοδιδάσκαλος σε ελληνικό σπίτι στην Καλκούτα, είχε διαθέσει με τη διαθήκη του τη μισή περιουσία του "υπέρ της πρώτης εν Αθήναις Ακαδημίας", καθώς και την πλούσια βιβλιοθήκη του από σανσκριτικά βιβλία, χειρόγραφα και μεταφράσεις για τον ίδιο σκοπό, ενώ οι Έλληνες έμποροι στο Γαλάτσι είχαν συγκεντρώσει με έρανο το ποσό που θα απαιτηθεί για την ξυλεία της οικοδομής. Εάν κρίνουμε από τους καταλόγους των συνδρομητών εξωτερικού που δημοσιεύουν οι εφημερίδες τους αμέσως επόμενους μήνες μετά τη σύσταση της επιτροπής, καθώς και από το δίκτυο των επιμέρους επιτροπών που συστήνονται στις παροικίες για τη συλλογή των εισφορών, συμπεραίνουμε για την ευρεία ανταπόκριση των Ελλήνων της διασποράς στην έκκληση της επιτροπής, ανταπόκριση που επέτρεψε την έναρξη των εργασιών οικοδόμησης σε σύντομο χρονικό διάστημα.

Πράγματι 13 μόλις ημέρες μετά την πρώτη ανακοίνωση της επιτροπής είχαν συγκεντρωθεί 14.780 δρχ.3 από την Ελλάδα και το εξωτερικό. Καθώς οι εισφορές συνεχίζουν να καταφθάνουν με τον ίδιο ρυθμό, αποφασίζεται η έναρξη της οικοδόμησης στις 2 Ιουλίου 1839, αν και ο προϋπολογισμός των 176.000 δρχ. που είχε ορίσει ο αρχιτέκτονας Χριστιανός Χάνσεν δεν καλυπτόταν από

———————

3. Βλ. Αρ. Σκαρπαλέζος (επιμ.), Από την Ιστορίαν του Πανεπιστημίου Αθηνών. (Ιστορικά κείμενα και ιστορικά στοιχεία), Αθήνα 1964, σ. 32.

Σελ. 224
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/225.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

τα υπάρχοντα διαθέσιμα. Οι αισιόδοξοι υπολογισμοί δεν διαψεύστηκαν από τα πράγματα: ένα χρόνο αργότερα το ποσό που είχε συγκεντρωθεί από εράνους έφθασε τις 215.194,58 δρχ. Για την αποπεράτωση όμως της πρόσθιας πτέρυγας του κτιρίου, που δεν θα πραγματοποιηθεί πριν από το τέλος του 1843, θα απαιτηθούν νέες κινητοποιήσεις για την εξεύρεση πόρων· τη φορά αυτή οι ομογενείς θα δειχθούν λιγότερο γενναιόδωροι, αφού θα απαιτηθεί η συνδρομή ενός ξένου, του πρώην ηγεμόνα της Σερβίας Μίλοσς Οβρένοβιτς, και η σύναψη δανείου με την Εθνική Τράπεζα για να δοθεί λύση στην αμηχανία.

Την πρώτη αυτή μαζική συμμετοχή που εντάσσεται στο κλίμα ενθουσιασμού της πρώτης περιόδου θα διαδεχθούν άλλες χειρονομίες που εκφράζουν με μονιμότερο τρόπο τη μέριμνα των δωρητών για την ανώτατη εκπαίδευση. Πρόκειται για τις οικονομικές ενισχύσεις που παραχωρούνται με πράξη δωρεάς ή με διαθήκη και αποβλέπουν στην ενίσχυση της περιουσίας του ιδρύματος καθώς και στην εξασφάλιση εκείνων των συνθηκών που θα αναδείξουν το Πανεπιστήμιο σε ρυθμιστή της πνευματικής ζωής του τόπου, όπως η σύσταση βραβείων και διαγωνισμών, η χρηματοδότηση υποτροφιών, η έκδοση συγγραμμάτων, η ενίσχυση βιβλιοθηκών και ο εξοπλισμός των επιστημονικών εργαστηρίων. Στις σελίδες που ακολουθούν, προτείνουμε να παρακολουθήσουμε την ανάλυση των δημογραφικών, κοινωνικών και επαγγελματικών χαρακτηριστικών, όπως αποτυπώνονται σε ένα corpus 107 πράξεων (92 διαθηκών και 15 δωρητηρίων εγγράφων) στη διάρκεια του 19ου αιώνα, ανάλυση που θα μας επιτρέψει να ανιχνεύσουμε τη φυσιογνωμία των διαθετών, το μέτρο της γενναιοδωρίας τους καθώς και την εξέλιξη της πρακτικής μέσα στο χρόνο.

Τα γεωγραφικά πλαίσια αυτής της έρευνας, που αντλεί τις πηγές της από αρχεία και δημοσιευμένες συλλογές,4 εκτείνονται στον ευρύτερο εξωελλαδικό χώρο περιλαμβάνοντας τόσο τις υπόδουλες περιοχές όσο και τα κέντρα της διασποράς, ενώ τα χρονικά πλαίσια οριοθετούνται ανάμεσα στο 1833, οπότε παραχωρείται το πρώτο κληροδότημα υπέρ του ιδρύματος, και το τέλος του αιώνα.

Ξεκινώντας από αυτή την τελευταία παράμετρο, του χρόνου, εξετάζουμε πώς κατανέμεται ο συνολικός όγκος των ενισχύσεων στο διάστημα των έξι δεκαετιών. Μια φανταστική καμπύλη στην οποία θα αποτυπώνονταν οι διακυμάνσεις, θα παρουσίαζε την εξής εικόνα: την ανοδική πορεία της πρώτης 

———————

4. Ο κυριότερος όγκος αυτών των παραχωρήσεων από το εξωτερικό -αποτελούν το 72% στο σύνολο των κληροδοτημάτων της ίδιας περιόδου- προέρχεται από τη συλλογή: Διαθήκαι και δωρεαί υπέρ του Εθνικού Πανεπιατημίου, τόμοι 2, Αθήνα 1899, 1908. Συμπληρωματικές πληροφορίες έχουν αντληθεί από το Μητρώον κληροδοτημάτων των εις την άμεσον διαχείρισιν και των εις την εποπτείαν του Υπουργείου Παιδείας και Θρησκευμάτων υπαγομένων κληροδοτημάτων, Αθήνα 1929 και από το αταξινόμητο αρχείο του Υπουργείου Οικονομικών, Διεύθυνση Εθνικών Κληροδοτημάτων.

15

Σελ. 225
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/226.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

περιόδου που λήγει γύρω στο 1860, διαδέχεται μια αισθητή πτώση που οφείλεται κυρίως στην απροθυμία που χαρακτηρίζει την επόμενη πενταετία. (1860-1865). Από το 1871 η αύξηση του αριθμού των κληροδοτημάτων επαναφέρει την καμπύλη στα ίδια επίπεδα αλλά η φθίνουσα τάση που ακολουθεί, ιδιαίτερα μετά το 1885, θα είναι οριστική. Πράγματι στην τελευταία δεκαετία του αιώνα δεν αντιστοιχεί παρά το 4,6% του συνολικού όγκου.

Σχετικά με την γεωγραφική κατανομή των διαθετών θα πρέπει καταρχήν να επισημάνουμε την εξαιρετικά αδύναμη συμμετοχή των υπόδουλων επαρχιών· τα κληροδοτήματα που προέρχονται από εκεί δεν αντιπροσωπεύουν παρά το 5,6% του συνόλου και πραγματοποιούνται όλα μετά το 1865.Από τις παροικίες, εκείνες της Ρωσίας και της Ρουμανίας παρουσιάζουν την υψηλότερη συμμετοχή, που είναι της τάξης του 35%. Ακολουθούν, αλλά σε αρκετή απόσταση, τα αστικά κέντρα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας (μεταξύ των οποίων η Κωνσταντινούπολη κατέχει την πρώτη θέση) και της Αιγύπτου, η Μασσαλία, το Λονδίνο και η Τεργέστη (με αξιοσημείωτη παρουσία σε όλη την διάρκεια του αιώνα), ενώ, τέλος, με ολιγάριθμη παρουσία που δεν ξεπερνά τα 4 άτομα στην κάθε περίπτωση, ακολουθούν οι κοινότητες της Ιταλίας, της Αυστροουγγαρίας, των βαλκανικών πόλεων και των απομακρυσμένων χωρών. Η σύζευξη του τόπου διαμονής με τον χρόνο παραχώρησης του κληροδοτήματος φέρνει στο φως κάποιες ενδιαφέρουσες διαφοροποιήσεις: η πλειοψηφία των χρηματοδοτήσεων που προέρχονται από τη Ρωσία και τη Ρουμανία πραγματοποιείται μέχρι το 1870, ενώ η αντίστροφη κίνηση καταγράφεται στην Αίγυπτο, το Λονδίνο, τη Μασσαλία και την Κωνσταντινούπολη.

Η μελέτη των τόπων καταγωγής αποκαλύπτει την ευρεία αντιπροσώπευση των Ηπειρωτών: αποτελούν το 36,23% στο σύνολο των διαθετών με γνωστή τη γεωγραφική προέλευση, και βρίσκονται εγκατεστημένοι κατά σειρά σπουδαιότητας στη Ρωσία, τη Ρουμανία, την Αίγυπτο, την Κωνσταντινούπολη και την Τεργέστη. Μια γεωγραφική ομάδα που παρουσιάζει υψηλή συμμετοχή εντοπίζεται στα νησιά του Ανατολικού Αιγαίου και ιδιαίτερα στη Χίο. Οι Χιώτες μεταναστεύουν κυρίως στο Λονδίνο, τη Μασσαλία, τη Σμύρνη, την Τεργέστη και τις παραδουνάβιες πόλεις. Ακολουθούν με μικρότερη συμμετοχή οι καταγόμενοι από τη Θεσσαλία, τη Μακεδονία, τη Θράκη και την Μικρά Ασία. Αξίζει να σημειωθεί ότι μόνο 3 ατόμων ο τόπος καταγωγής περιλαμβάνεται στα εδαφικά όρια του ελληνικού βασιλείου. Οι περισσότεροι δηλώνουν ως τόπο προέλευσης τις βόρειες επαρχίες, ενώ δεν απουσιάζουν οι περιπτώσεις, ελάχιστες βέβαια, των ελληνικών κέντρων της διασποράς.

Το επαγγελματικό, προφίλ των διαθετών του δείγματος διαγράφεται με αρκετή σαφήνεια. Με το εμπόριο ασχολούνται στη συντριπτική τους πλειοψηφία -66,33%- οι δωρητές που βρίσκονται εγκατεστημένοι στις κοινότητες που προαναφέραμε, με ιδιαίτερη συχνότητα σε εκείνες που συγκεντρώνουν

Σελ. 226
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/227.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

τα υψηλότερα ποσοστά συμμετοχής. Μια δεύτερη επαγγελματική ομάδα που ανιχνεύεται είναι των κτηματιών, για πολλούς από τους οποίους δεν διευκρινίζεται εάν παράλληλα ασχολούνται με το εμπόριο. Οι τελευταίοι παρουσιάζουν μεγαλύτερη πυκνότητα στις επαρχίες της Ρουμανίας, της Ρωσίας, της Αιγύπτου και της Αυστροουγγαρίας. Η συμμετοχή των επαγγελματικών ομάδων που ακολουθούν δεν ξεπερνά το 4% στο σύνολο· είναι οι ανώτεροι κληρικοί, οι τραπεζίτες, οι γιατροί, οι εισοδηματίες και άλλες ειδικότητες που καλύπτονται από μεμονωμένες περιπτώσεις.

Τα συμπεράσματα που προκύπτουν, τέλος, από την οικογενειακή κατάσταση των δωρητών διαγράφονται επίσης με σαφήνεια. Η έλλειψη διαδοχής αφορά το 82% των περιπτώσεων: 58% είναι άγαμοι και 24% έγγαμοι άτεκνοι. Η γεωγραφική κατανομή των παραπάνω ομαδοποιήσεων αφήνει να διαγραφούν δύο τάσεις: α) τη συγκέντρωση των αγάμων κυρίως και λιγότερο των εγγάμων χωρίς παιδιά στις παροικίες της Βορειοανατολικής και Κεντρικής Ευρώπης, και β) την αντίστροφη κίνηση, το γεωγραφικό προσδιορισμό δηλαδή των εγγάμων με παιδιά στις κοινότητες του Λονδίνου και της Μασσαλίας και σε μικρότερο βαθμό στα αστικά κέντρα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και της Αυστροουγγαρίας. Θα ήταν κοινοτυπία να υπενθυμίσουμε στο σημείο αυτό μία από τις βασικές συνιστώσες του ευεργετισμού του 19ου αιώνα, η οποία ορίζεται από τη σχέση ανάμεσα στην ασυνέχεια της διαδοχής και την καθολική παραχώρηση της περιουσίας για τη δημιουργία ενός ιδρύματος, σχέση που στην περίπτωση του Πανεπιστημίου εικονογραφείται από τα παραδείγματα του Ι. Δομπόλη και του Δ. Πλατυγένη· και τα δύο ανήκουν στο πρώτο μισό του αιώνα.

Η σχηματική εικόνα που αποδεσμεύεται από τις παραπάνω ομαδοποιήσεις βρίσκεται πολύ κοντά στο στερεότυπο του εθνικού ευεργέτη όπως έχει καθιερωθεί στη σχετική φιλολογία: Ηπειρώτης, άγαμος, έμπορος που αφιερώνει τις οικονομίες του για την ικανοποίηση εκπαιδευτικών αναγκών είναι το τετράπτυχο στο οποίο αποτυπώνονται, με σχηματικό οπωσδήποτε τρόπο, τα αποτελέσματα μιας αποδημίας χωρίς προϋποθέσεις ένταξης στον τόπο εγκατάστασης και οι στάσεις ενός κόσμου με αγροτική προέλευση που διατηρεί αρκετά από τα στοιχεία της παραδοσιακής νοοτροπίας ως προς τη χρήση του πλούτου και την κοινωνική κατακύρωση. Η διερεύνηση των σκοπών που ικανοποιούνται με τη διάθεση των περιουσιών των Ηπειρωτών ενισχύει αυτή την εικόνα τουλάχιστον τις πρώτες δεκαετίες λειτουργίας του Πανεπιστημίου, οπότε καταγράφεται το μεγαλύτερο ποσοστό των πράξεων. Πράγματι, η ευποιία των Ηπειρωτών εκδηλώνεται μέσα από πολυάριθμα παραδείγματα εμπόρων και κτηματιών, οι οποίοι κληροδοτούν σημαντικό τμήμα, κάποτε και το σύνολο της περιουσίας τους για την ενίσχυση του Πανεπιστημίου. Κορυφαίο

Σελ. 227
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/228.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

παράδειγμα, προς αυτή την κατεύθυνση, όπως αναφέραμε ήδη, είναι εκείνο του Ι. Δομπόλη. 

Καταγόμενος από το Τσεπέλοβο της Ηπείρου, εγκατεστημένος στην Πετρούπολη, με τη διαθήκη του, το 1849, προορίζει το σύνολο των οικονομιών του (235.000 ρούβλια αργυρά) για τη σύσταση ενός Πανεπιστημίου, το οποίο θα ονομάζεται Καποδιστριακό και θα δημιουργηθεί 50 χρόνια μετά το θάνατό του, όταν η τοποθέτηση των κεφαλαίων θα έχει αποδώσει, σύμφωνα με τους υπολογισμούς του, ικανοποιητική αύξηση. Ο Δομπόλης ορίζει να δαπανηθεί το 1/4 του κεφαλαίου για την οικοδόμηση του κτιρίου, το οποίο φαντάζεται "μετά παρεκκλησίου ορθοδόξου, βιβλιοθήκης και τινων επιστημονικών συλλογών", ενώ τα υπόλοιπα 3/4 "θα χρησιμεύσουν ανεξαιρέτως εις συντήρησιν των καθηγητών, των σπουδαστών και εν γένει ολοκλήρου του Καποδιστριακού Πανεπιστημίου". Οι προσπάθειες του Έλληνα προξένου στην Πετρούπολη, ο οποίος πληροφορείται το περιεχόμενο της διαθήκης, να μεταπείσει το Δομπόλη να τροποποιήσει τον όρο των 50 ετών, παραμένουν άκαρπες. Πιστός στην υπόσχεση που είχε δώσει το 1809 στον Καποδίστρια, όπως διευκρινίζει ο ίδιος στη διαθήκη του, σκοπός της ζωής του ήταν να μεταχειριστεί κάθε μέσο για τη διάδοση της "δημοσίας παιδεύσεως" στην Ελλάδα: "προς τούτο δε προσεπάθησα να αυξήσω τα κεφάλαιά μου ουχί διά κερδοσκοπίας, αλλά διά των κόπων μου και μάλιστα διά μεγάλης οικονομίας".5

Η αύξηση της περιουσίας του ιδρύματος, ώστε να μην επηρεάζεται η επιχορήγησή του από πολιτικούς κλυδωνισμούς, καθώς και η σύσταση υποτροφιών, ιδιαίτερα για σπουδές φιλοσοφίας, θεολογίας και ιατρικής, αποτελούν τους συνηθέστερους στόχους των οικονομικών παραχωρήσεων των Ηπειρωτών. Οι υποψήφιοι υπότροφοι ανταποκρίνονται στις προδιαγραφές που ορίζουν οι διαθέτες όταν είναι ενδεείς, ευφυείς και κατάγονται από τον ίδιο με τον ευεργέτη τόπο, γεγονός που ερμηνεύει εν μέρει τα υψηλά ποσοστά φοίτησης των Ηπειρωτών. Η χρηματοδότηση της εκπαίδευσης στην Ήπειρο μοιάζει να αποτελεί παράδοση, της οποίας έχουν συχνά συνείδηση και οι ίδιοι οι διαθέτες, εάν κρίνουμε από αποσπάσματα διαθηκών όπως το ακόλουθο: "Νομίζω ότι έπραξα το καλόν ως συγγενής και ως τέκνον της Ανατολικής Ορθοδόξου Εκκλησίας και ως τέκνον της πολλούς αγαθούς άνδρας γεννησάσης πατρίδος μου Ιωάννινα και τέλος πάντων ως Έλλην".6

Το μορφωτικό επίπεδο των διαθετών δεν είναι από τα στοιχεία που προσφέρονται σε μια ανάλυση διαθηκών. Είναι χαρακτηριστικό πάντως ότι

———————

5. Διαθήκη Ι. Τρ. Δομπόλη: Κ. Ζαβιτσιάνος, Αρχεία Εθνικών Ευεργετών, τεύχος Δ', Αθήνα 1930, σ. 68.

6. Διαθήκη Χρ. Ευθυμίου: Διαθήκαι και δωρεαί υπέρ του Εθνικού Πανεπιστημίου, ό.π., τ. Α', σ. 40. 

Σελ. 228
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/229.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

εκτός από τις υποτροφίες και την ενίσχυση του Πανεπιστημίου καμία άλλη πνευματική ανάγκη δεν θεραπεύεται από τις χορηγίες αυτών των Ηπειρωτών εμπόρων. Αν μάλιστα κρίνουμε από τα ιδρύματα και τους σκοπούς που ενισχύονται, γενικότερα από τα κληροδοτήματά τους, συμπεραίνουμε ότι οι εκκλησίες, οι πτωχοί, οι προίκες, τα σχολεία και τα κοινοτικά έργα εμφανίζονται με σταθερή συχνότητα στην πλειοψηφία των πράξεων.7

Από διαφορετικά περιβάλλοντα θα προέλθουν οι χειρονομίες που θα φιλοδοξήσουν να αναδείξουν το Πανεπιστήμιο σε ρυθμιστή των πνευματικών πραγμάτων του έθνους. Η σύσταση ποιητικών, φιλολογικών και ιστορικών διαγωνισμών, η βράβευση μονογραφιών, οι μεταφράσεις ξένων έργων, η έκδοση συλλογών, ο εξοπλισμός των επιστημονικών εργαστηρίων εγγράφονται στον κύκλο αυτών των χρηματοδοτήσεων που παραχωρούνται συνήθως με πράξη δωρεάς. Ο αγωνοθέτης εκτός από το χρηματικό έπαθλο, συχνά εντυπωσιακό, καθορίζει τις αμοιβές των κριτών, τη σύνθεση της επιτροπής, το αντικείμενο και τους στόχους του διαγωνισμού. Η πολιτισμική εμβέλεια ενός παρόμοιου εγχειρήματος δηλώνεται από τους στόχους του ποιητικού διαγωνισμού που συστήνει το 1850 ο Αμβρόσιος Ράλλης, έμπορος στην Τεργέστη, ο οποίος με το χιλιόδραχμο βραβείο που αναλαμβάνει να καταβάλλει κάθε χρόνο, επιδιώκει να στρέψει τους ποιητές προς μια αρχαϊκή ποίηση που βρίσκει ότι υστερεί σε σχέση με τον πεζό λόγο. "Δεν λέγω ότι αγωνοθετών εφαντάσθην να πλάσω ποιητάς", εξηγεί ο φιλόμουσος έμπορος, "διότι τους ποιητάς ο Θεός δωρείται εις τα έθνη, αλλά προς εκείνο απεσκόπησα, να κινήσω την φιλοτιμίαν των ενδιάθετον ποιητικόν εχόντων εις το να μελετήσωσι την γλώσσαν ημών την πάτριον καλώς, και δυνηθώσιν ούτω τας εαυτών ψυχών εμπνεύσεις εν γλώσση κανονική και αρμονία να ψάλλωσι, και γένωνται του έθνους διδάσκαλοι...".8

Οι ποιητικοί και φιλολογικοί διαγωνισμοί θα παίξουν ένα σημαντικό ρόλο στην πνευματική παραγωγή και την κοινωνική ζωή του τόπου, τουλάχιστον τις πρώτες δεκαετίες λειτουργίας τους, αν κρίνουμε από τα ονόματα των νικητών και τις περιγραφές της απονομής των βραβείων. Από την έβδομη δεκαετία του αιώνα όμως θα ατονήσουν και ορισμένοι θα σβήσουν έχοντας ίσως διαγράψει τον κύκλο τους.

Από τις πληροφορίες που διαθέτουμε δεν είναι εύκολο να προσδιορίσουμε αν οι χορηγοί καταλήγουν στην απόφασή τους παρακινούμενοι από

———————

7. Όπως συνοψίζει κάποιος σχολιάζοντας τη χρήση των οικονομιών του: "άλλα αφήνω χάριν ελέους, άλλα δι' ευχαρίστησιν και αιωνίαν ενθύμησιν και άλλα εις ψυχικήν μου σωτηρίαν"· βλ. διαθήκη Θ. Βαρζέλη, ό.π., σ. 55.

8. Βλ. την επιστολή του Αμβρ. Ράλλη που δημοσιεύεται στο Ι. Πανταζίδης, ό.π., σ. 130.

Σελ. 229
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/230.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

πανεπιστημιακούς ή άλλους κύκλους, και το κυριότερο, αν είναι σε θέση να γνωρίζουν τις ανάγκες της ελλαδικής πνευματικής ζωής. Προς αυτή την κατεύθυνση δύο ενδείξεις υπονοούν την ύπαρξη αναντιστοιχιών ανάμεσα στις προσδοκίες των ομογενών και τις δυνατότητες εκπλήρωσής τους. Συχνά οι διαγωνισμοί που προκηρύσσονται ακυρώνονται είτε γιατί οι υποψήφιοι δεν εμφανίζονται, είτε γιατί το επίπεδο των υποψηφίων κρίνεται ανεπαρκές. Κάποτε η Σύγκλητος αδυνατεί να ανταποκριθεί στα αιτήματα των ομογενών, αν και αυτά δεν μοιάζουν εξωπραγματικά. Παράδειγμα ο Δ. Μπερναρδάκης από την Πετρούπολη προθυμοποιείται, το 1856, να χρηματοδοτήσει την έκδοση κλασσικών αρχαίων συγγραφέων μετά σχολίων. Τον επόμενο χρόνο διπλασιάζει την προσφορά του ανταποκρινόμενος στην έκκληση της Συγκλήτου. Τέσσερα χρόνια αργότερα το έργο δεν έχει ακόμη ξεκινήσει αν και έχουν συγκεντρωθεί 60.000 δρχ. Το 1861, ο κοσμήτορας της Φιλοσοφικής Σχολής ανακοινώνει στο χορηγό ότι η Σχολή "αδυνατεί να εκδώση τους Έλληνας συγγραφείς διότι ο μεν κ. Ασώπιος ηρνήθη εξ αρχής την σύμπραξίν του, ο δε κ. Ιωάννου ησχολείτο εις την επεξεργασίαν των υπ' αυτού διδασκομένων μαθημάτων· ο δε Παπασλιώτης ενόσει χρόνιον νόσημα, ο δε κ. Μανούσης απέθανε πριν επιχειρήση το έργον, οι δε Κουμανούδης και Κοντογόνης κοπιώντες ικανώς εις την εν τω Πανεπιστημίω διδασκαλίαν, έτι δε και διδάσκοντες εκτός Πανεπιστημίου, δεν ηδυνήθησαν να προβώσιν εις το έργον ο επεχείρησαν. Αντ' αυτού η Φιλοσοφική Σχολή προτείνει ίνα το ποσόν τούτο διανεμηθή εις τους κατά καιρούς εκδίδοντας τα εγχειρίδια αυτών καθηγητάς της Φιλοσοφικής Σχολής".9 Ο Δ. Μπερναρδάκης αρνείται τον συμβιβασμό διευκρινίζοντας ότι με την προσφορά του απέβλεπε σε μια ευρύτερη πνευματική ανάγκη.

Αν η Σύγκλητος δηλώνει αδυναμία να ικανοποιήσει τις επιθυμίες των ομογενών και η αντίστροφη κίνηση παρατηρείται: οι ομογενείς δεν ανταποκρίνονται πάντοτε με προθυμία στις εκκλήσεις για ενίσχυση του ιδρύματος. Υποθέτουμε ότι οι λόγοι αυτής της απροθυμίας θα πρέπει να συναρτώνται τόσο με τις πολιτικές ανακατατάξεις όσο και με τις γενικότερες μεταλλαγές που επέρχονται στις συλλογικές συνειδήσεις. Στην πρώτη περίπτωση, στην αστάθεια δηλαδή του πολιτικού κλίματος αποδίδεται η μείωση του αριθμού των δωρεών στην επταετία 1860-1867· μέσα στο ίδιο πλαίσιο θα πρέπει να ερμηνευτεί και η απροθυμία των ομογενών το 1863 να συνεισφέρουν στην αποπεράτωση και επισκευή του Πανεπιστημίου το οποίο παρουσίαζε "όψιν θλιβεράν μεσαιωνικού τινος εγκαταλελειμμένου κτιρίου".10 Η έκκληση που απηύθυνε η Πρυτανεία μέσω των πρεσβειών δεν φαίνεται να ευαισθητοποίησε μεγάλο αριθμό συνδρομητών: μόλις 28.000 δρχ. συγκεντρώθηκαν, ποσό ανεπαρκές

———————

9. Ό.π., σ. 87.

10. Ό.π., σ. 171.

Σελ. 230
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/231.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

και οπωσδήποτε πολύ κατώτερο εκείνου που είχε συλλεγεί 22 χρόνια νωρίτερα, διότι, σύμφωνα με τον καθηγητή Κ. Φρεαρίτη "τα πολιτικά γεγονότα των χρόνων εκείνων είχον επηρεάσει τα πνεύματα των περισσοτέρων περί της σταθερότητος των εν Ελλάδι πραγμάτων... Βαθύπλουτοι άνδρες οι μεν προφασιζόμενοι την κακήν κατάστασιν του εμπορίου, οι δε την εν Ελλάδι τάχα έλλειψιν ασφαλείας και τάξεως, οι δε τας αταξίας δήθεν της νεολαίας, οι δε άλλα παραπλήσια και διάφορα, ηρνούντο τον οβολόν των δυσανασχετούντες πικρώς διά το παρόν και απελπιζόμενοι αλόγως διά το μέλλον...".11

Η σημαντική μείωση του αριθμού των κληροδοτημάτων που καταγράφεται από την όγδοη δεκαετία του αιώνα θα πρέπει να απηχεί μια γενικότερη μεταστροφή των πνευμάτων σχετικά με την ιεράρχηση των εθνικών προτεραιοτήτων. Όχι μόνο τα ποσά που προορίζονται για το ίδρυμα μειώνονται, αλλά και οι επεξηγήσεις που συνοδεύουν τα δωρητήρια έγγραφα σχετικά με τον εθνικό προορισμό του Πανεπιστημίου αραιώνουν. Άλλες ποιοτικές ενδείξεις ενισχύουν την εικόνα αυτής της μεταστροφής. Όσο πλησιάζουμε προς το τέλος του 19ου αιώνα τόσο μειώνεται ο αριθμός των υποτροφιών που προορίζονται για φιλοσοφικές, θεολογικές και νομικές σπουδές. Το προβάδισμα στη χρηματοδότηση έχουν τώρα οι πρακτικές επιστήμες, εκείνες που θα συντελέσουν στην πρόοδο της βιομηχανίας. Η έμφαση που δίνεται στην τελευταία στα κείμενα των διαθηκών αντανακλά το αίτημα για προσαρμογή της εκπαίδευσης στα αιτήματα των καιρών.

Η εκτίμηση της οικονομικής συμβολής των ομογενών στην ίδρυση και λειτουργία του Πανεπιστημίου δεν θα ήταν δυνατόν να στηριχθεί στα οικονομικά στοιχεία που αναγράφονται στις διαθήκες. Πρόκειται για τις γνωστές δυσκολίες που αντιμετωπίζει κανείς όταν επιχειρεί την αποτίμηση της πραγματικής αξίας των κληροδοτημάτων.12 Στην περίπτωση του Πανεπιστημίου όμως έχουμε την τύχη να διαθέτουμε μια ασφαλή πηγή για την μελέτη των οικονομικών. Οι απολογισμοί που δημοσιεύει η επιτροπή για την ανέγερση του κτιρίου, καθώς και οι διαχειριστικές εκθέσεις που δημοσιεύονται με την ευκαιρία των πρυτανικών λόγων δεν αφήνουν περιθώρια για αμφιβολίες. Η γλώσσα των αριθμών επιβεβαιώνει την εντύπωση που απορρέει από την ανάλυση των διαθηκών: εκτός από ένα δάνειο της Εθνικής Τράπεζας, δύο 

———————

11. Ό.π., σ. 84.

12. Πρόκειται για δυσκολίες που απορρέουν από την αδυναμία αναγωγής των παραχωρούμενων αξιών σε μια ενιαία νομισματική μονάδα, την άγνοια της απόδοσης των κεφαλαίων και, το κυριότερο, τα προσκόμματα που παρουσιάζονται στην εκτέλεση των όρων της διαθήκης είτε από τους συγγενείς, είτε από τις νομικές αλλαγές που επέρχονται στο ιδιοκτητικό καθεστώς των χωρών όπου βρίσκονται οι περιουσίες. Έτσι, πολλά κληροδοτήματα φτάνουν στον τελικό προορισμό τους πολύ κατώτερα της αρχικής τους αξίας.

Σελ. 231
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/232.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

χορηγίες της πολιτείας από 50.000 και 12.000 δρχ., και την κάλυψη των μισθών των καθηγητών, τα ποσά που απαιτήθηκαν για την οικοδόμηση και τη λειτουργία του ιδρύματος τον 19ο αιώνα εξασφαλίστηκαν από τα κληροδοτήματα και τις συνδρομές ιδιωτών, μεταξύ των οποίων το μερίδιο της διασποράς εκφράζει το μεγαλύτερο ποσοστό.

Γύρω στα μέσα του αιώνα, οι πρόσοδοι των κληροδοτημάτων που υπάγονται στην περιουσία του Πανεπιστημίου προορίζονται, εκτός από την κάλυψη των τρεχουσών δαπανών, και για έξοδα συμβολικού χαρακτήρα: τελετές, μνημόσυνα, εκτυπώσεις πρυτανικών λόγων, φιλοτέχνηση των πορτραίτων των καθηγητών κ.λπ. Στα τελευταία έξοδα θα πρέπει να συμπεριληφθεί και η εκτύπωση αναμνηστικών μεταλλίων για τους ευεργέτες και τους συνδρομητές. Στην πρώτη κατηγορία των ευεργετών ανήκουν εκείνοι που καταβάλλουν τουλάχιστον 200 δρχ., ενώ στην δεύτερη κατατάσσονται όσοι προσφέρουν από 25 έως 200 δρχ.· διευκρινίζεται όμως ότι οι συνδρομητές θα πρέπει να καταβάλλουν με δικά τους έξοδα το αντίτιμο (25 δρχ.) για την απόκτηση της αναμνηστικής διάκρισης.

ΙΣΤΟΓΡΑΜΜΑ

Χρονολογική κατανομή των δωρεών κατά δεκαετία

Σελ. 232
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/233.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΠΙΝΑΚΑΣ Ι

Γεωγραφική κατανομή των δωρητών

Ρωσία 15

Ρουμανία 22 

Αυστρο-Ουγγαρία 13

Ιταλία 2

Αγγλία 4

Γαλλία 6

Γερμανία Ί

Βουλγαρία 2

Σερβία 1

Αίγυπτος 16

Οθωμανική Αυτοκρατορία 18

Κωνσταντινούπολη 11

Σμύρνη 3

Άλλες πόλεις 4

Ινδία 1

Υπόδουλες περιοχές 6

Ήπειρος 2

Θράκη 1

Νησιά Ανατολ. Αιγαίου 3

Σύνολο 107

ΠΙΝΑΚΑΣ II

Τόπος καταγωγής των δωρητών σε συνδυασμό με τον τόπο διαμονής

Τόπος διαμονής          ΡΩΣΙΑ ΡΟΥΜΑΝΙΑ ΑΙΓΥΠΤΟΣ ΑΥΣΤΡΟ-ΟΥΓΓΑΡΙΑ ΟΘΩΜ. ΑΥΤΟΚΡ. ΑΓΓΛΙΑ ΓΑΛΛΙΑ ΑΛΛΕΣ ΧΩΡΕΣ
Τόπος καταγωγής                  
Ήπειρος    (25) 8 6 8 1 2      
Θεσσαλία ( 5)   1   2       2
Μακεδονία   ( 4)     2   1     1
Θράκη   ( 3)   1     1 1    
Στ. Ελλάδα  ( 1)         1      
Πελοπόννησος    ( 3) 1 1           1
Κρήτη   ( 1)   1            
Ιόνια Νησιά  ( 1)       1        
Νησιά Αιγαίου    (21)   3 2 1 6 3 6  
Μ. Ασία    ( 4)     1   2     1
Άλλες περιοχές   ( 1) 1              
Σελ. 233
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/234.gif&w=600&h=915 19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΠΙΝΑΚΑΣ ΙΙΙ

Επαγγελματική κατανομή των δωρητών σε συνάρτηση με τον τόπο διαμονής

Τόπος Διαμονής   ΡΩΣΙΑ ΡΟΥΜΑΝΙΑ ΑΙΓΥΠΤΟΣ ΑΥΣΤΡΟ-ΟΥΓΓΑΡΙΑ ΑΓΓΛΙΑ ΓΑΛΛΙΑ ΟΘΩΜ. ΑΥΤΟΚΡ. ΙΤΑΛΙΑ ΑΛΛΕΣ ΧΩΡΕΣ
Επάγγελμα                    
Έμποροι (67) 12 13 11 6 4 5 11 1 4
Κτηματίες και εμποροκτηματίες (20) 2 6 3 4          
Τραπεζίτες ( 4)       1 1   2    
Εισοδηματίες ( 3)   1   1         1
Ανώτεροι κληρικοί ( 5)   2         3    
Ιατροί ( 4)     1       3    
Δικηγόροι ( 1)             1    
Εκπαιδευτικοί ( 1)             1    
Πλοίαρχοι ( 1)                 1

ΠΙΝΑΚΑΣ  IV

Οικογενειακή κατάσταση των δωρητών

Τόπος διαμονής   ΡΩΣΙΑ ΡΟΥΜΑΝΙΑ ΑΙΓΥΠΤΟΣ ΑΥΣΤΡΟ-ΟΥΓΓΑΡΙΑ ΟΘΩΜ. ΑΥΤΟΚΡ. ΑΓΓΛΙΑ ΓΑΛΛΙΑ ΒΑΛΚΑΝΙΚΕΣ ΧΩΡΕΣ ΑΛΛΕΣ ΧΩΡΕΣ
Οικογενειακή κατάσταση                    
Άγαμοι 47  6 14 9 3 9     3 3
Έγγαμοι άτεκνοι 19 2 5 3 4 4 1      
Χήροι 1     1            
Έγγαμοι με παιδιά 15   1 1 2 4 3 4    
Σελ. 234
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/235.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΑΝΘΡΩΠΟΙ ΤΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

ΑΛΙΚΗ ΒΑΞΕΒΑΝΟΓΛΟΥ

Το θέμα της ανακοίνωσης, "Άνθρωποι των επιχειρήσεων και Πανεπιστήμιο", μοιάζει να υπόσχεται πως θα ασχοληθούμε εδώ με δύο διαφορετικά πεδία του κοινωνικού είναι. Πεδία διαφορετικά, βλέπε αντίθετα. Από την μια, την οικονομία ή, μάλλον, κάποιους κλάδους της οικονομίας. Αυτούς που είναι οργανωμένοι με μορφή επιχείρησης, μεγάλης επιχείρησης, δηλαδή ανώνυμης εταιρείας (τράπεζα, βιομηχανία και ένα μέρος του εμπορίου). Και από την άλλη, το πεδίο της ιδεολογίας, ή μάλλον αυτό που μια συγκεκριμένη κοινωνία και εποχή αναγνώρισε ως την αλήθεια, την αλήθεια Της δηλαδή, σε σημείο να την διαδίδει μέσω της επίσημης φωνής του Πανεπιστημίου.

Επιχειρήσεις και Πανεπιστήμιο λοιπόν. Τι το κοινό μεταξύ τους; Κατ' αρχήν κάποιοι άνθρωποι. Και άνθρωποι οι οποίοι μοιάζουν σαν αδέλφια, αφού στο σύνολό τους για τους επιχειρηματίες, και σε μεγάλο ποσοστό για τους πανεπιστημιακούς, ανήκουν σ' αυτό που ονομάζεται άρχουσα τάξη, δηλαδή στην ομάδα ατόμων η οποία έμμεσα ή άμεσα κατέχει την εξουσία λήψης αποφάσεων, την εξουσία οργάνωσης, την εξουσία εκτέλεσης, την εξουσία νομοθέτησης, κ.ά. στους τομείς του οικονομικού, κοινωνικού, πολιτικού, ιδεολογικού.1

Και πρέπει κανείς να παρατηρήσει, πως εάν στις δύο εξεταζόμενες ομάδες (τους επιχειρηματίες και τους πανεπιστημιακούς) προσθέταμε μια γερή

———————

1. Οι αξιολογήσεις που αφορούν τους επιχειρηματίες προέρχονται από μία έρευνα η οποία διεξάγεται στα πλαίσια του προγράμματος ερευνών της Επιτροπής Ιστορίας της Εθνικής Τράπεζας της Ελλάδος με θέμα "Οι Έλληνες κεφαλαιούχοι στα τέλη του XIX - αρχές XX αιώνα" (υπό δημοσίευση). Για το συγκεκριμένο θέμα της ανακοίνωσης έγινε, συμπληρωματικά, έρευνα βιογραφικού τύπου για τους πανεπιστημιακούς καθηγητές. Κύριες πηγές: το πεντάτομο Βιογραφικό Λεξικό του Βοβολίνη, Το Πανελλήνιο Λεύκωμα 1821-1921 του Χατζηιωάννου και το ελληνικό Who's who του 1962.

Σελ. 235
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/236.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

δόση πολιτικών και Κρατικών λειτουργών, μερικούς ανώτερους στρατιωτικούς και εκκλησιαστικούς παράγοντες, λίγους κτηματίες και ίσως κάνα-δυο δημοσιογράφους, θα είχαμε ένα πλήρες οικογενειακό πορτραίτο.

Και όχι μόνο αυτοί οι άνθρωποι μοιάζουν σαν αδέλφια, αλλά συχνά είναι αδέλφια: αδέλφια, ξαδέλφια, γαμπροί κλπ. Οι δεσμοί μεταξύ των δύο ομάδων που εξετάζουμε είναι πολλοί. Ακόμα και εάν κάποιες ομάδες τραπεζιτών, εφοπλιστών, βιομηχάνων ή πανεπιστημιακών έχουν την τάση να παντρεύονται μεταξύ τους με τη μεσολάβηση κάποιας αδελφής ή κόρης, υπάρχει αρχικά, για την πλειοψηφία, μια κοινή ρίζα: αυτή των ανθρώπων που διέθεταν ένα κεφάλαιο προς επένδυση είτε στην οικονομία, είτε σε ανώτατες σπουδές. Αυτές οι δύο κατευθύνσεις, χαρακτηριστικές της άρχουσας τάξης, δεν είναι ερμητικά κλειστές σε μια εξελισσόμενη κοινωνία και διόλου αλληλοαναιρούμενες, ιδίως για τους ανθρώπους των επιχειρήσεων, αλληλοσυμπληρώνονται.

Είναι οι πανεπιστημιακές σπουδές, για την εποχή, χαρακτηριστικό προνόμιο της άρχουσας τάξης; Φαίνεται ότι δεν είναι οι σπουδές στο ελληνικό Πανεπιστήμιο, αλλά στα πανεπιστήμια της Ευρώπης που παίζουν κάποιο ρόλο ως κριτήριο επιλογής, η κοινωνική προέλευση και οι κοινωνικές σχέσεις λειτουργώντας, ελαστικά πάντα, πριν και μετά τις σπουδές, ως κύριος επιλεκτικός μηχανισμός. Ευρωπαϊκά πανεπιστήμια λοιπόν, και εκεί, για μια ακόμα φορά, οι δύο ομάδες ανταμώνουν. Ακολουθούν κοινές σπουδές σε Γερμανία και Γαλλία (και ανάμεσα σ' αυτούς τους φοιτητές αναγνωρίζουμε την κοσμοπολίτικη άνεση αρκετών απογόνων ομογενών).

Βέβαια, ήδη αρχίζουν να διαφοροποιούνται μεταξύ τους και εάν στις Νομικές Σχολές συναντάει κανείς τόσο μελλοντικούς πανεπιστημιακούς όσο και μελλοντικούς επιχειρηματίες (τραπεζίτες ιδίως), στα πανεπιστήμια με επιστημονική κατεύθυνση βλέπουμε ιδίως μέλλοντες βιομηχάνους και ανώτερα στελέχη. Όπως, λόγου χάρη, αυτή η ομάδα μιας δεκαριάς νεαρών η οποία, γύρω στα 1900, παίρνει πτυχία χημείας και μηχανολογίας στο Μόναχο και την Ζυρίχη και τους οποίους νεαρούς βρίσκουμε ξανά και ξανά και ξανά να ιδρύουν όλες σχεδόν τις σημαντικές βιομηχανικές μονάδες τσιμέντου, φαρμακευτικής βιομηχανίας, ηλεκτρισμού κ.ά.

Αλλά είναι η συνέχεια, η επιστροφή στην πατρίδα (την Αθήνα για την ακρίβεια) που διαφοροποιεί τις δύο ομάδες: οι μεν ξεκινούν την κατάκτηση πανεπιστημιακής έδρας ακολουθώντας τις γνωστές οδούς, οι δε θα δοκιμάσουν να συνδυάσουν δημιουργικά, κάπως, αυτά που έμαθαν και την ελληνική πραγματικότητα είτε σαν κάτοχοι κεφαλαίων είτε σαν κάτοχοι εμπορεύσιμων γνώσεων.

Όλα αυτά είναι βέβαια πολύ σχηματικά, και ιδίως μας απομακρύνουν από την κοινωνική ζωή η οποία παρουσιάζει πολύ μεγαλύτερο ενδιαφέρον.

Σελ. 236
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/237.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Εάν, μεταπηδώντας μερικές δεκαετίες, εξετάσουμε το πεπρωμένο των απογόνων αυτών των ανθρώπων και τις οικογενειακές σχέσεις-συμμαχίες που διαμορφώθηκαν ανάμεσά τους, αναγνωρίζουμε σε ίσο βαθμό τόσο την τάση διατήρησης ή αύξησης της ισχύος τους σε ένα και μόνο τομέα (ας θυμηθούμε τις γνωστές "δυναστείες" βιομηχάνων, εφοπλιστών ή και πανεπιστημιακών), και αυτή η τάση δίνει έμμεσα εξουσία και σε άλλους τομείς. Αλλά βλέπουμε και την τάση διαφοροποίησης, την τάση να δοκιμάζονται συνδυασμοί εξουσιών σε ποικιλία τομέων.

Ας πάρουμε για παράδειγμα την οικογένεια των Παπαστράτων: είναι τυχεροί, γιατί είναι εξ αρχής τέσσερις, συν μια αδελφή ίσον πέντε. Και ενώ οι δύο πρώτοι ρίχνονται στο εμπόριο καπνού, πλουτίζουν και ιδρύουν την σημαντικότατη μονάδα βιομηχανίας καπνού, ο τρίτος αδελφός δικηγορεί, ανακατεύεται με την πολιτική, εκλέγεται βουλευτής και γερουσιαστής και εκπροσωπεί στις δημόσιες συναστροφές την οικογένεια. Ο τέταρτος δε, μετά από σπουδές μαθηματικών στην Αθήνα και οικονομίας σε Γερμανία και Γαλλία, διδάσκει στην Ανωτάτη Εμπορική Σχολή. Η αδελφή τέλος παντρεύεται κάποιον συνεταίρο της εταιρείας. Ο γιος της θα είναι βουλευτής με το κόμμα του Μαρκεζίνη, ενώ τα ξαδέλφια του θα διευθύνουν την εταιρεία.

Αλλά ας αφήσουμε για λίγο το "κουτσομπολιό", ας περάσουμε χωρίς ενδοιασμούς στην πολιτική και ας περιπλέξουμε λίγο το θέμα παρεμβάλλοντας τον παράγοντα "Κράτος".

Το ελληνικό Κράτος. Το οποίο παρ' όλη την γρήγορη διαδοχή κυβερνήσεων που θέλουν να διαφοροποιούνται μεταξύ τους, διατηρεί την ενότητά του και εγκαθιστά τους διοικητικούς, δικαστικούς, εκπαιδευτικούς μηχανισμούς του. Οι πανεπιστημιακοί είναι εξ ορισμού μέρος του κρατικού μηχανισμού ως υπάλληλοι, αλλά και επί πλέον επειδή όλες οι κυβερνήσεις τούς χρησιμοποίησαν. Όντως, μοιάζει απαραίτητο σε κάθε κυβέρνηση να κάνει μεγάλη χρήση καθηγητάδων: τους βάζουν στην πρωθυπουργία, στα διάφορα υπουργεία, σε επιτροπές και συμβούλια. Τους αναθέτουν να οργανώσουν, να αναλύσουν, να θεωρητικοποιήσουν, να καταλάβουν, να εξηγήσουν, να εφεύρουν ιδεολογικά κατασκευάσματα. Άνθρωποι για όλες τις δουλειές; Ή σύμβολα;

Πρέπει να σημειώσουμε πως πέρα από την κατοχή συγκεκριμένων γνώσεων ο συμβολισμός που συνδυάζεται με τον καθηγητή κάτοχο Αλήθειας, Της αλήθειας, είναι τόσο δυνατός που ακόμα και οι πιο αυθαιρετούσες δικτατορίες δεν γλιτώνουν από τους καθηγητές.

Είτε χάρη στον συμβολισμό, είτε χάρη στις ανάγκες που προκύπτουν, είτε χάρη στις κοινωνικές τους σχέσεις το είδος "πανεπιστημιακός" γλιστράει παντού, σε όλα τα πόστα, σε όλα τα πολιτικά κόμματα, κάτω από όλες τις σημαίες, τις ενδυμασίες, σε όλες τις τελετουργίες. Ελαφρών ηθών οι πανεπιστημιακοί; Μάλλον ποικιλόμορφων ηθών.

Σελ. 237
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/238.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Το σημαντικότερο όμως είναι να παρατηρήσει κανείς, κοιτάζοντας για παράδειγμα τις βιογραφίες, πώς αυτές ο κοινωνικές ολισθήσεις γίνονται με τον φυσικότερο τρόπο: για να φτιαχτεί ένας νόμος που να αφορά τα ύδατα δεν πρέπει να αναλυθούν κάπως τα συστατικά των υδάτων, ή για να προταθεί ένας νόμος που να αφορά την καταλληλότητα των τροφίμων, τις νόρμες για την κατασκευή οινοπνεύματος κλπ. δεν χρειάζονται γνώσεις χημείας; Και έτσι έχουμε τον καθηγητή Χημείας Αναστάσιο Δαμβέργη, στον οποίο ανατέθηκαν από το Υπουργείο Εσωτερικών αυτές οι αναλύσεις, να κάνει διάφορες νομοθετικές προτάσεις. Τώρα, ποιος, αρρωστημένα καχύποπτος, θα μπορούσε να κατηγορήσει λόγου χάρη τον Κύριο Δαμβέργη, τον οποίο η ίδια του η αρμοδιότητα έφερε σε επαφή με τον βιομηχανικό κόσμο, ότι έσπρωξε τον γιο του προς την φαρμακευτική βιομηχανία, την μια του κόρη σε γάμο με τον καθηγητή Χημείας Εμμανουήλ Εμμανουήλ (ο οποίος τυχαίνει και μαθητής του Δαμβέργη) και την άλλη κόρη στην αγκαλιά του καπνοβιομήχανου Ευάγγελου Παπαστράτου (όχι του καθηγητή, ούτε του δικηγόρου αλλά του εμποροβιομήχανου). Και επειδή η ποίηση και το τυχαίο σπανίζουν σ' αυτά τα ύψη, οφείλουμε να διευκρινήσουμε πως και για τα καπνά ο Δαμβέργης είχε κάνει αναλύσεις και προτάσεις νόμων.

Συναντάμε έτσι σημαντικό αριθμό πανεπιστημιακών να δίνουν το παρόν σε όλες τις εκδηλώσεις της κοινωνικοπολιτικής ζωής, και για αυτούς ο τρόπος ζωής τους δεν διαφοροποιείται και πολύ από αυτόν του συνόλου της άρχουσας τάξης, με την οποία ακόμη και αν δεν ανήκουν τείνουν να ταυτίζονται. Έτσι, με τον ένα ή τον άλλον τρόπο συναντάμε μερικούς πανεπιστημιακούς στα διοικητικά συμβούλια των ανώνυμων εταιριών (τραπεζικών και άλλων), συναντάμε πανεπιστημιακούς στις ίδιες κοινωνικές εκδηλώσεις που συμμετέχουν και οι άνθρωποι των επιχειρήσεων: είναι μέλη στις ίδιες λέσχες (όπως στην πολύ σνομπ "Αθηναϊκή Λέσχη", ή στο Rotary Club), στις ίδιες επιστημονικές, φιλανθρωπικές, τοπικιστικές, επαγγελματικές οργανώσεις.

Και βέβαια ένας επιπλέον χώρος συνάντησης, τα γραφεία και οι διάδρομοι του Κράτους όπου οι πανεπιστημιακοί έχουν την ευκαιρία να έρθουν σε επαφή με τους ανθρώπους των επιχειρήσεων. Θυελλώδεις συγκρούσεις ή συγκινητικές οικογενειακές συναντήσεις.

Στην πραγματικότητα, όλα αυτά μοιάζουν να συνοψίζονται σε προβλήματα οπτικής. Και μιλώντας για οπτική, ας αλλάξουμε περιβάλλον, ας αφήσουμε τους λαβύρινθους του Κράτους και ας κοιτάξουμε επί τέλους, αφού αυτό είναι το θέμα που διάλεξα, από την μεριά των επιχειρήσεων, των ανώνυμων εταιριών.

Βρισκόμαστε, τώρα, στους πολύ επιβλητικούς τόπους της πολύ επιβλητικής Εθνικής Τράπεζας, συχνά χαρακτηρισμένης ως κράτους εν κράτει. Ας πούμε πρώτα δύο λόγια για τους γενικούς διοικητές αυτού του οργανισμού,

Σελ. 238
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/239.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

στα πρόσωπα των οποίων διαβάζονται οι αμφιλεγόμενες σχέσεις Κράτους και Εθνικής Τράπεζας. Υπήρξαν από τους περιούσιους και δυστυχείς, που χρειάστηκε να συνδυάσουν ρόλους φαινομενικά αντίθετους, αφού περνώντας επανειλημμένα από τον ιδιωτικό στον δημόσιο τομέα και αντίστροφα, ήταν την μια διοικητές και την άλλη υπουργοί, άλλοτε περνώντας από το Κράτος προνόμια για την Τράπεζα, άλλοτε δανείζοντας στην κυβέρνηση λεφτά ή κύρος και σοβαρότητα στις διεθνείς συναναστροφές, όπου συχνά εκπροσωπούν το ελληνικό κράτος (και ειδικότερα στα ζητήματα που αφορούν τα δάνεια και χρέη της χώρας). Πολλοί από τους διοικητές είναι καθηγητές στην Νομική, όλοι τους είναι νομομαθείς και όλοι καταλήγουν ειδικοί σε νομικά και οικονομικά ζητήματα και βέβαια τακτικότατα συμμετέχουν σε συμβουλευτικές και νομοθετικές επιτροπές.

Αλλά ας αφήσουμε αυτά τα τέρατα που συγκέντρωσαν τόσο ποικιλόμορφες εξουσίες και αρμοδιότητες στις υποθετικές τους αντιθέσεις και ας κοιτάξουμε από κοντά τις τεράστιες ποσότητες χαρτιών, τις οποίες η διεύθυνση της Εθνικής έχει την ευγένεια να παραχωρεί στους ερευνητές. Μέσα σ' αυτόν τον όγκο χαρτούρας, μπορούμε κατ' αρχήν να βρούμε τις περιγραφές των Γενικών Συνελεύσεων των Μετόχων. Κοσμικές συναντήσεις κατά κανόνα, τις οποίες ενορχηστρώνει η διοίκηση της Εθνικής. Και όπου οι εκπρόσωποι αυτού του οργανισμού πλαισιώνουν, μεταξύ άλλων, τους καθηγητές εκπροσώπους των Πανεπιστημίων που έχουν μετοχές στην Τράπεζα ή τους καθηγητές που εκπροσωπούν ιδιωτικά συμφέροντα. Αν μη τι άλλο, μια επί πλέον συμβολική ευκαιρία συνεύρεσης.

Αλλά ας μην ασχοληθούμε άλλο με ευγενικές κοσμικότητες και ας ξαναγυρίσουμε στα χαρτιά μας, που βρίσκονται στο Ιστορικό Αρχείο της Εθνικής Τράπεζας και ας ξαφνιαστούμε τώρα με την, γενικότερα, τεράστια κατανάλωση νομομαθών την οποία κάνει η Τράπεζα, και αυτό από την αρχή της ιστορίας της. Ιστορία, η οποία συμπίπτει χρονολογικά με αυτή της μορφοποίησης του ελληνικού Κράτους, και μεταξύ άλλων της σύνταξης (πράγμα που δεν σημαίνει εφαρμογή) γραφτής νομοθεσίας, κατά το δυτικό πρότυπο... Σύνταξη ποικιλίας νόμων που αφορούν το αστικό δίκαιο, το ιδιωτικό δίκαιο, το εμπορικό δίκαιο, το ναυτικό δίκαιο και άλλα. Αυτή η σύνταξη (η οποία όπως και η εφαρμογή της βέβαια υπήρξε αργή ή και δεν έγινε ποτέ) σε τι συνίσταται ακριβώς; Εν συντομία συνίσταται στο να αποφασίζεται τι είναι πλέον επιτρεπτό και τι παράνομο (νομοθεσία) αλλά κυρίως, να αποφασίζεται επί τόπου και σε καθημερινή βάση, ποιος ανάμεσα σε δύο συγκρουόμενα συμφέροντα έχει το δίκιο με το μέρος του (ή μάλλον τον δικηγόρο ή τον δικαστή). Όταν το επίμαχο αντικείμενο είναι (έμμεσα ή άμεσα) κάποια λεφτά, χωράφια, σπίτια, οικόπεδα αρχίζουμε να υποψιαζόμαστε πως η επέκταση του γεωγραφικού και κοινωνικού πεδίου δράσης της Εθνικής συμπίπτει, όχι

Σελ. 239
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/240.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

μόνο με την επέκταση του εκχρηματισμού των συναλλαγών αλλά και με την επέκταση της ισχύος της γραφτής νομοθεσίας (έστω και σαν αναφορά) και γιατί ο νόμος θα μπορούσε κάλλιστα να εκπροσωπείται άλλοτε από την Εθνική και άλλοτε από το Κράτος.

Νομοθέτες οι διοικητές, δικηγόροι πολλά από τα στελέχη είναι εκπρόσωποι του νόμου οι υπάλληλοι της Εθνικής Τράπεζας; (Ας σημειώσουμε εδώ ότι πολλοί υπάλληλοι, και ανώτερα στελέχη ακόμη, δεν έχουν πανεπιστημιακά διπλώματα, προσλήφθηκαν νεώτατοι στο ίδρυμα και διαπαιδαγωγήθηκαν επιτόπου.) Στελέχη και υπάλληλοι διαμορφωμένα στην «σχολή» της Τράπεζας, διαποτισμένα μέχρι το κόκαλο με την ιδεολογία της Τράπεζας και που τείνουν να ταυτίζονται μέχρι εξαφάνισης με την Τράπεζα. (Οι μόνοι, που ίσως καταφέρνουν να ξεφύγουν από την ισοπέδωση, και αυτό κυρίως μετά το 1914, είναι ακριβώς οι διοικητές που περνούν από τον ιδιωτικό στο δημόσιο τομέα.)

Παράλληλος, λοιπόν, εποικισμός της χώρας από Κράτος και Εθνική. Και όπως η Εθνική θέλει να γνωρίζει τα πάντα, να ελέγχει τα πάντα, οι κατά τόπους διαπληκτισμοί σημειώνονται στα αρχεία της (και έγιναν πρόσφατα και γίνονται αντικείμενο συγκεκριμένων ιστορικών τοπικών μελετών· βέβαια, τα περισσότερα στοιχεία πληροφόρησης προέρχονται από την Εθνική).

Δεν είναι λοιπόν διόλου περίεργο, που τα ανώτερα στελέχη της Τράπεζας στα οποία κατέληγε όλη αυτή η πληροφόρηση, εξελίχθηκαν σε σεβαστούς ειδικούς της οικονομίας. Δηλαδή δεν είναι μόνο συντελεστές της εξέλιξης της οικονομικής πραγματικότητας, των καταστάσεων που επιβάλλουν (ας σκεφτούμε τα άτομα τα οποία έρχονται σε συναλλαγή λιγότερο ή περισσότερο καταστροφική με την Τράπεζα), αλλά αυτά τα ανώτερα στελέχη που γράφουν πάρα πολύ (άρθρα, μελέτες, βιβλία ) προτείνουν την δικιά τους θεώρηση του κόσμου, της οικονομικής πραγματικότητας, στους συνανθρώπους τους αλλά και σε εμάς, τη σκοπιά του τραπεζίτη. Διανοούμενοι λοιπόν οι περισσότεροι ανώτεροι υπάλληλοι της Εθνικής Τράπεζας, και πολύ παραγωγικοί μάλιστα. Και διόλου δεν περιορίζονται στο δίκαιο ή την οικονομία. Ενδιαφέρονται, λόγου χάρη, ιδιαιτέρως για την μελλοντική τους «image de marque» (κοινωνική εικόνα) και αναλαμβάνουν να γράψουν την ιστορία: την δικιά τους με βιογραφίες (δηλαδή γράφουν ο ένας για τον άλλον), την ιστορία της Εθνικής (ας θυμηθούμε εδώ την αρκετά εντυπωσιακή ποσότητα «Ιστοριών της Εθνικής Τραπέζης» γραμμένες εκείνη την εποχή είτε από τραπεζικούς είτε χρηματοδοτημένες από αυτούς και οι οποίες ιστορίες περιορίζονται στην εξύμνηση της εθνικοφροσύνης της Εθνικής Τράπεζας και στην περιγραφή των διαφορών της με το Κράτος). Και βέβαια, οι τραπεζίτες γράφουν και την ιστορία της ελληνικής οικονομίας γενικότερα.

Και ας μνημονεύσουμε εδώ, ως ανέκδοτο, τον καθηγητή της Δημόσιας 

Σελ. 240
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/241.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Οικονομίας και Στατιστικής Ανδρέα Ανδρεάδη, ιδρυτή και μέλος της Ακαδημίας Αθηνών, ο οποίος μεταξύ άλλων αρμοδιοτήτων υπήρξε από το 1925 έως το 1933 μέλος του διοικητικού συμβουλίου της ETE, και του οποίου Ανδρεάδη μια σημαντική, αν και άγνωστη ίσως δραστηριότητα, υπήρξε η συγγραφή επικήδειων, βιογραφικών πορτραίτων και κολακευτικών περιγραφών των κυριότερων συντελεστών της ανάπτυξης της Εθνικής, τους οποίους και γνώριζε προσωπικά. Μέσω αυτής της ελάσσονος διανοητικής παραγωγής, μας σερβίρεται και μια χοντροκομμένη ιδεολογική θεώρηση της ελληνικής οικονομικής ιστορίας.

Βλέπουμε, εντέλει, ότι η Τράπεζα θέλει να αφήνει ίχνη αλλά να τα ελέγχει. Ακόμα και στα φαινομενικά πιο αντικειμενικά ντοκουμέντα, τα λογιστικά μιας τράπεζας, πάντα την άποψη του τραπεζίτη συναντάμε. Στους ισολογισμούς π.χ. οι διάφορες κατηγορίες (παθητικό, ενεργητικό, αποθεματικό) διαιρούν και μοιράζουν τις ποσότητες των χρημάτων, έτσι ώστε να μην σημαίνουν τίποτα, αν κάποιος προσπαθήσει να προσεγγίσει αυτές τις ποσότητες χρημάτων από άλλη σκοπιά. Αυτό ισχύει βέβαια και για τους ισολογισμούς των άλλων ανωνύμων εταιρειών (βιομηχανικών και εμπορικών). Μπορούμε να πούμε πως πρόκειται εδώ για πρωτοβάθμια ιδεολογική παραγωγή, μεγάλης εμβέλειας, η οποία προτείνει και επιβάλλει μια συγκεκριμένη θεώρηση του κόσμου. Θεώρηση, την οποία συμπληρώνει ποικιλία άλλων νοητικών κατηγοριών: προσφορά, ζήτηση, κλπ. Ιδού λοιπόν στην βάση η ιδεολογική οργάνωση της πραγματικότητας που προτείνουν τραπεζίτες, έμποροι, βιομήχανοι. Πάρα πέρα βέβαια, διαφοροποιούνται μεταξύ τους όπως διαφοροποιούνται και τα ιδιαίτερα συμφέροντά τους. Και οι μεν, και οι δε, έχουν στην διάθεσή τους ένα ολόκληρο οπλοστάσιο θεωριών οικονομικών (κατά κανόνα όμως διαμορφωμένων με βάση τις εμπειρίες άλλων χωρών σε άλλες εποχές). Διαθέτουν επίσης αρκετά γρήγορα ένα ολόκληρο επιτελείο καθηγητών και δημοσιογράφων. Αν και, όπως και οι τραπεζίτες, οι βιομήχανοι, πολυπράγμονες σε όλους τους τομείς της κοινωνικής ζωής, εμφανίζουν την τάση να γράφουν πολύ, πάρα πολύ. Όχι ιστορία βέβαια. Δεν προλαβαίνουν. (Παρ' ότι μερικοί νιώθουν την ανάγκη να δικαιολογήσουν την ύπαρξή τους, να την εντάξουν μέσα σε κάποια συνέχεια και να αναγάγουν μια συγκεκριμένη ιστορικά στιγμή σε αιωνιότητα και φύση. Βρίσκουμε έτσι άρθρα του τύπου "Η ιστορία των πίλων από την αρχαιότητα μέχρι τις μέρες μας" του γνωστού εργοστασιάρχη καλυμμάτων Ηλία Πουλόπουλου.)

Γράφουν λοιπόν πολύ οι βιομήχανοι, συζητούν πολύ, οργανώνουν συνέδρια, φωνάζουν. Και τα άρθρα τους, οι μελέτες, τα βιβλία τους έχουν πολεμικό χαρακτήρα. Και αυτό γιατί η ελληνική πραγματικότητα τους φαίνεται απαράδεκτη, ασυμβίβαστη με τον ρασιοναλισμό και την ιδεολογία της προόδου και της επιστήμης που επαγγέλλονται.

16

Σελ. 241
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/242.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Δυσανασχετούν, βλέπε είναι έξω φρενών, τόσο με τις τραπεζικές όσο και με τις κυβερνητικές πρακτικές. Και μεταξύ άλλων εναντιώνονται στις οικονομικές θεωρίες που υποστηρίζουν κάποιοι πανεπιστημιακοί, μη διστάζοντας να τα βάλουν μαζί τους. Όπως, λόγου χάρη, ο μεγαλοβιομήχανος Χατζηκυριάκος ο οποίος στο βιβλίο του "Βιομηχανική πολιτική" κριτικάρει όλους όσους σαν τον καθηγητή Σούτσο, "αγγλικής παιδείας" λέει ο Χατζηκυριάκος, είναι ενάντια στον προστατευτισμό. Ή όπως ο βιομήχανος Ηλίας Πουλόπουλος που λογομαχεί, υποστηρίζοντας τα καπέλα του, με τον σεβάσμιο καθηγητή Ανδρεάδη.

Θέλουν οι βιομήχανοι να έχουν με το μέρος τους τον ρασιοναλισμό και την "επιστημονική" οργάνωση της οικονομίας και καταγγέλλουν την έλλειψη οικονομικής πολιτικής, προγραμματισμού, την έλλειψη υποδομής, την έλλειψη τεχνικών και επαγγελματικών σχολών, την έλλειψη ειδικευμένων σπουδών. Οι συζητήσεις δεν έχουν τελειωμό και τα κυβερνητικά αυτιά παραμένουν κλειστά: έτσι, ορισμένοι (όπως ο μεγαλοβιομήχανος Χαρίλαος) αναλαμβάνουν οι ίδιοι την διαπαιδαγώγηση των εργατών και υπαλλήλων τους. Μερικοί πρωτοστατούν στην ίδρυση επαγγελματικών σχολών. Πάντα, όμως, απαιτούν την ανάληψη από το Κράτος αυτών των λειτουργιών.

Αλλά ας ανοίξουμε εδώ μια παρένθεση, για να αναφέρουμε την πολύ ενδιαφέρουσα περίπτωση της "Βιομηχανικής και Εμπορικής Ακαδημίας" του Όθωνα Ρουσσόπουλου. Ο Ρουσσόπουλος με σπουδές Χημείας και πανεπιστημιακή πείρα στην Γερμανία, γυρίζοντας στην Ελλάδα ιδρύει το 1894 την "Βιομηχανική και Εμπορική Ακαδημία". Εμπορική Σχολή με πολλά βιομηχανικά τμήματα, στα οποία αργότερα θα προστεθούν και πιο ειδικευμένα τμήματα όπως μεταλλουργικό, γεωπονικό και άλλα. Αυτή η ιδιωτική Σχολή, πολύ καλά εξοπλισμένη με εργαστήρια διάφορα, θα εξελιχθεί σε σημαντική εκπαιδευτική μονάδα αφού θα διδάσκουν εκεί πανεπιστημιακοί αλλά και διάφοροι μεγαλοβιομήχανοι ως ειδικοί στον τομέα τους (ας αναφέρουμε ενδεικτικά τα ονόματα του Χαρίλαου, του Οικονομίδη των "Χρωματουργείων Πειραιώς", του Κανελλόπουλου). Το 1895 ο Ρουσσόπουλος εκδίδει και ένα δελτίο, "Το δελτίο της Ακαδημίας", με το οποίο συνεργάζονται πολλά μεγάλα ονόματα της βιομηχανίας αλλά και του Πανεπιστημίου: αρθρογραφία επιστημονική αλλά και οικονομική. Μπροστά σ' αυτές τις πρωτοβουλίες που μοιάζουν με προσπάθειες αυτοοργάνωσης της αστικής κοινωνίας, η πρώτη αντίδραση του Κράτους θα είναι να τις αγνοήσει (καμιά χρηματοδότηση στον Ρουσσόπουλο). Δεύτερη αντίδραση: να τις καταπολεμήσει, να τις μποϋκοτάρει (έτσι το 1905 αναγνωρίζονται τα πτυχία της δημόσιας "Σχολής βιομηχανικών τεχνών", η οποία το 1917 θα μετονομαστεί σε "Μετσόβιο Πολυτεχνείο"). Τρίτη λοιπόν αντίδραση του Κράτους: να τις μιμηθεί ή να τις ενσωματώσει (συχνά παραμορφώνοντάς τες). Και κάπως έτσι, ιδρύονται

Σελ. 242
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία»
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 223
    19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

    ΟΙ ΔΩΡΕΕΣ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΤΟΥ ΕΞΩΤΕΡΙΚΟΥ ΣΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΤΟΝ 19ο ΑΙΩΝΑ

    Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΜΙΑΣ ΠΡΑΚΤΙΚΗΣ

    ΒΑΣΩ ΘΕΟΔΩΡΟΥ

    Μια από τις πρώτες ενέργειες που ακολούθησαν την έκδοση βασιλικού διατάγματος σχετικά με την ανοικοδόμηση του Πανεπιστημίου, ήταν η σύσταση της "επί των συνδρομών προς ανέγερσιν Ελληνικού Πανεπιστημίου επιτροπής". Η σύνθεση των μελών της δεν είναι χωρίς σημασία για το πνεύμα της εποχής: συμμετέχουν σ' αυτή τρεις καθηγητές Πανεπιστημίου, ένας γυμνασιάρχης, δύο αντιπρόεδροι του Συμβουλίου της Επικρατείας, ένας ανακτοσύμβουλος, ένας τραπεζίτης και ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης. Η επιτροπή, η οποία συστήνεται επίσημα με βασιλικό διάταγμα στις 23 Φεβρουαρίου 1839, στοχεύει στο να υποκινήσει κυρίως την άμιλλα των ομογενών προκειμένου να συγκεντρωθούν τα απαραίτητα κεφάλαια για την ανοικοδόμηση, αφού, όπως σημειώνεται, "η κυβέρνησις δεν δύναται να την πραγματοποιήση χωρίς παράκαιρον και αδύνατον αύξησιν της δημοσίας δαπάνης".1

    Η επιτροπή είχε βάσιμες ελπίδες για την ευόδωση των στόχων της. Η ανταπόκριση των Ελλήνων της διασποράς στην έκκληση που είχε απευθύνει την 1η Δεκεμβρίου 1838 ο πρύτανης Γ. Ράλλης προς Έλληνες και Φιλλεληνες για συλλογή βιβλίων και οργάνων φυσικής,2 επέτρεπε κάθε αισιοδοξία για τη μελλοντική συμπαράσταση των συνδρομητών, ώστε ακόμη και αυτή η πεποίθηση του πρύτανη ότι το έργο της ανοικοδόμησης θα μπορούσε να στηριχθεί αποκλειστικά στο ζήλο των ευπόρων ομογενών, να μην μοιάζει ουτοπική.

    Η προσφυγή στη γενναιοδωρία των ομογενών αποτελεί ένα συνήθη 

    ———————

    1. Βλ. Ι. Πανταζίδης, Χρονικόν της πρώτης πεντηκονταετίας του Ελληνικού Πανεπιστημίου, Αθήνα 1889, σ. 16.

    2. "Επίκλησις του Πρυτάνεως Γ. Α. Ράλλη", εφ Αθηνά, 14 Ιαν. 1839.