Συγγραφέας:Διεθνές Συμπόσιο
 
Τίτλος:Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία»
 
Υπότιτλος:Ιστορική διάσταση και προοπτικές
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:19
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1989
 
Σελίδες:657
 
Αριθμός τόμων:2 τόμοι
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Τριτοβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ευρώπη
 
Χρονική κάλυψη:13ος-20ός αι.
 
Περίληψη:Στους δύο τόμους του βιβλίου αυτού περιέχονται τα Πρακτικά του 2ου Διεθνούς Συμποσίου που διοργάνωσε το ΙΑΕΝ σε συνεργασία με την Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού, με θέμα Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία.Ιστορική διάσταση και προοπτικές. Το Συμπόσιο έγινε στην Αθήνα από τις 21 έως τις 26 Σεπτεμβρίου 1987 και συνέπεσε με τον εορτασμό των 150 χρόνων του Πανεπιστημίου Αθηνών.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 22.49 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 215-234 από: 662
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/215.gif&w=600&h=915 19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΟΙ ΕΝΔΟΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΕΣ ΙΣΟΡΡΟΠΙΕΣ

ΚΑΙ Η ΑΝΑΤΡΟΠΗ ΤΟΥΣ (1910-1926)

ΡΕΝΑ ΣΤΑΥΡΙΔΗ - ΠΑΤΡΙΚΙΟΥ

Η διερεύνηση του τρόπου με τον οποίο εξασφαλίζονταν οι ισορροπίες ανάμεσα σε διαφορετικά συστήματα ιδεών, που εξέφραζαν διαφορετικές κοινωνικές και πολιτικές δυνάμεις μέσα στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, πιστεύω πως συναντά μια κυρίως δυσκολία, η οποία συνίσταται στο ότι οι ισορροπίες αυτές ήσαν σε αμοιβαία εξάρτηση με τις αναγκαίες ταυτόχρονα ισορροπίες ανάμεσα στο Πανεπιστήμιο ως συνολικό φορέα ιδεολογίας και εξουσίας και την Πολιτεία.

Οι ρυθμίσεις νομοθετικού και διοικητικού περιεχομένου που οδήγησαν στη δημιουργία ενός πλαισίου, μέσα στο οποίο αναπτύχθηκαν αυτά τα δύο είδη ισορροπιών, έτσι όπως αναγνωρίζονταν ως τις πρόσφατες δεκαετίες, έγιναν το 1910 και το 1911: Πρόκειται για το νόμο ΓΨΛΑ' της 3/3/1910 «περί εκκαθαρίσεως του Εθνικού Πανεπιστημίου» και τις συναφείς προς αυτόν πράξεις και τους νόμους, κυρίως, ΓΩΓΚ' και ΓΩΓΕ' του 1911 («περί οργανισμού του Εθνικού Πανεπιστημίου» και «περί Καποδιστριακού Πανεπιστημίου»).

Πρέπει αμέσως να διακρίνουμε τα δύο αυτά σύνολα νομοθετημάτων, του 1910 και του 1911. Έγιναν από διαφορετικές κυβερνήσεις, σε διαφορετικό κλίμα, με διαφορετικούς στόχους.

Το Μάρτιο του 1910, η κυβέρνηση Στέφανου Δραγούμη, δεύτερη κυβέρνηση μετά την επανάσταση του Γουδί, με εισήγηση του υπουργού Παιδείας Ανδρέα Παναγιωτόπουλου, παλαιού μέλους της ομάδας των Ιαπώνων, και μέσα στο γενικότερο εκκαθαριστικό πνεύμα που επικρατεί, ψηφίζει τον παραπάνω νόμο «περί εκκαθαρίσεως του Πανεπιστημίου», σύμφωνα με τον οποίο επρόκειτο να συσταθεί δεκαπενταμελής Επιτροπή καθηγητών από το ίδιο το Πανεπιστήμιο, η οποία θα υπεδείκνυε τους απολυτέους συναδέλφους.

Σελ. 215
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/216.gif&w=600&h=915 19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Το Πανεπιστήμιο, ωστόσο, δεν δέχεται να εκφέρει γνώμη —είναι μια χαρακτηριστική περίπτωση αντίδρασης του Πανεπιστημίου ως συνόλου απέναντι στην Πολιτεία— και η κυβέρνηση αναλαμβάνει η ίδια την πλήρη ευθύνη των απομακρύνσεων. Με την πράξη, λοιπόν, 151 της 12ης Ιουλίου 1910, χωρίς αιτιολόγηση και «...αποσχόντος του δεκαπενταμελούς Συμβουλίου να εκφέρη γνώμην περί εκάστου των καθηγητών [...] προέβη απ' ευθείας (το υπουργικό Συμβούλιο) εις την λεπτομερή εξέτασιν των προσαχθέντων αυτώ στοιχείων και πληροφοριών περί ενός εκάστου των καθηγητών του Πανεπιστημίου και επί τη βάσει τούτων αποφασίζει ομοψήφως όπως διατηρηθώσι εν ταις [...] θέσεσιν αυτών οι εξής καθηγηταί:». Ακολουθούν 37 ονόματα. Οι καθηγητές είναι τότε 57. Απολύονται επομένως οι είκοσι. Παραμένουν λίγο περισσότεροι από τους μισούς αν υπολογίσουμε ότι δεν απολύεται κανείς από τους έξι καθηγητές της Θεολογικής Σχολής. Οι εκκαθαρίσεις, δηλαδή, αφορούν μόνον τις τέσσερις Σχολές.

Η αναζήτηση των κριτηρίων, σύμφωνα με τα οποία απομακρύνθηκαν οι καθηγητές, δεν με έχει οδηγήσει, για την ώρα, σε ασφαλές συμπέρασμα. Κριτήρια τυπικά δεν διαπίστωσα. Η ηλικία π.χ. η ο χρόνος διορισμού δεν φαίνεται να λαμβάνεται καθόλου υπόψη. Ο παλαιότερα διορισμένος είναι ο καθηγητής της Φιλοσοφικής Γεώργιος Μιστριώτης (1875) και ο πιο πρόσφατα διορισμένος είναι ο καθηγητής της Ιατρικής Κωνσταντίνος Λούρος (1908). Ο Μιστριώτης παραμένει, ο Λούρος απολύεται. Ανάμεσα στις δύο ακραίες περιπτώσεις, η συντριπτική πλειοψηφία είναι διορισμένη προς το τέλος της τελευταίας δεκαετίας του 19ου αιώνα. Και αυτοί που φεύγουν και αυτοί που μένουν. Κριτήρια πολιτικά συγκεκριμένα, δύσκολα επισημαίνονται. Υπάρχουν μερικές περιπτώσεις καθηγητών που η μεταγενέστερη πολιτική τους δράση είναι σαφώς αντιβενιζελική, πράγμα, όμως, που στα 1910 δεν σημαίνει ακόμη πολλά πράγματα. Κριτήρια προσωπικά ασφαλώς υπήρξαν. Πιέσεις, δηλαδή, που προήλθαν από πρόσωπα ή από κλίκες. Γι' αυτό άλλωστε και η εξαγγελία των μέτρων είχε δημιουργήσει κάποιο μικροπανικό στις τάξεις των καθηγητών. Τούτο τουλάχιστον φανερώνει περικοπή ενός γράμματος που στέλνει η Μαρία Πολίτη, σύζυγος του Νικολάου Πολίτη, στο γιο της Γεώργιο, στο Βερολίνο, για να τον καθησυχάσει: «Για τους καθηγητάς είπαν πως θα τους παύσουν όλους [...] Αλλά για το μπαμπά σου μη φοβάσαι δεν είναι από αυτούς που παύονται».1

Την αίσθηση ότι οι ατομικές παρεμβάσεις έπαιξαν ένα σοβαρό ρόλο στις εκκαθαρίσεις μάς τη δίνει και ένα άλλο απόσπασμα επιστολής του Κώστα

———————

1. Η επιστολή έχει ημερομηνία 10 Φεβρουαρίου 1910, ανήκει στο Αρχείο Λίνου Πολίτη και είναι ανέκδοτη. Μου δόθηκε η δυνατότητα να διαβάσω τις επιστολές της Μαρίας Πολίτη χάρη στη φιλία του Αλέξη Πολίτη και τον ευχαριστώ θερμά και από εδώ.

Σελ. 216
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/217.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Χατζόπουλου προς τον ελληνιστή Karl Dieterich: "...Και με το πρόσχημα του καθαρισμού από τους ανικάνους, καθένας που είχε ατομικό εχθρό, τον κατάγγειλε για τέτοιον. Οι νεώτεροι αξιωματικοί ήθελαν να βγάλουν τους παλιούς, οι νεώτεροι δικαστές τους αρχαιότερους, οι υφηγητές τους καθηγητές και πάει λέγοντας. Έτσι έπεσε θύμα κι ο Καββαδίας της έχτρας του Σβορώνου".3

Πιστεύω, ωστόσο, και γι' αυτό έχει σημασία η παραπάνω περικοπή, ότι εκείνο που κυριαρχεί στις κινήσεις αυτές είναι το εκκαθαριστικό πνεύμα που διέπει μια κυβέρνηση, η οποία διαχειρίζεται μια κατάσταση σοβαρής αλλαγής, αν όχι επαναστατική, χωρίς να έχει διευκρινίσει τους στόχους αυτής της αλλαγής. Βρίσκεται, δηλαδή, στο στάδιο που θέλει να επισπεύσει την τοποθέτηση "δικών" της, χωρίς ωστόσο να έχει ξεκαθαρίσει το σκοπό για τον οποίο θα γίνει η τοποθέτηση. Πώς θα είναι, δηλαδή, το νέο Γενικό Λογιστήριο, το νέο Ελεγκτικό Συνέδριο, το νέο Δικαστικό Σώμα, το νέο Πανεπιστήμιο, για τα οποία χρειάζονται και νέοι άνθρωποι. Γι' αυτό και η βιαστική κάλυψη κάποιων κενών εδρών με απευθείας διορισμό, μέσα στο καλοκαίρι του 1910, δεν νομίζω ότι υπηρετεί άμεσα την κυβέρνηση παρά μόνο ίσως στην περίπτωση του διορισμού του Ν. Ν. Σαριπόλου, ο οποίος με το πρόσθετο κύρος του τακτικού καθηγητή θα επεξεργαστεί την αναθεώρηση του Συντάγματος από τη Β' Αναθεωρητική Βουλή του 1911.

Όταν η Βουλή αυτή ψηφίζει τον οργανισμό του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου τον Ιούλιο του 1911 τα δεδομένα είναι τα εξής:

α) Η κυβέρνηση Ελευθερίου Βενιζέλου ηγείται μιας Βουλής, της οποίας έχει τον απόλυτο έλεγχο. Υπάρχει όμως πρόβλημα συσχετισμού δυνάμεων μέσα στο ίδιο το κόμμα των Φιλελευθέρων και των συνεργαζομένων.3

β) Η κυβέρνηση Βενιζέλου έχει διαμορφωμένο σύστημα ιδεών σχετικά με τους θεσμούς στους οποίους προτίθεται να φέρει αλλαγές και τούτο φαίνεται καθαρά από το περιεχόμενο των νομοσχεδίων που προωθεί.

Η συνάφεια των δεδομένων αυτών με την κατάσταση που διαπλάθεται στο Πανεπιστήμιο είναι η εξής:

α) Εσωτερικός συσχετισμός δυνάμεων μέσα στο βενιζελικό χώρο σήμαινε ότι ένας μεγάλος αριθμός παλαιών πολιτικών στελεχών που είχε επανδρώσει το κόμμα των Φιλελευθέρων φάνηκε επανειλημμένα απρόθυμος να

———————

2. Βλ. "Τα γράμματα του Κ. Χατζόπουλου", Ο Νουμάς, τ. ΙΘ΄, 1922, σ. 119. Πρόκειται για τον Παναγιώτη Καββαδία, καθηγητή της Αρχαιολογίας, και τον Ιωάννη Σβορώνο, το γνωστό νομισματολόγο.

3. Για το συσχετισμό δυνάμεων μέσα στο κόμμα των Φιλελευθέρων κατά τη Β' Αναθεωρητική Βουλή του 1911, βλ. Ρένα Σταυρίδη - Πατρικίου, Ο Σκληρός στην Αίγυπτο. Σοσιαλισμός, δημοτικισμός και μεταρρύθμιση, Αθήνα, Θεμέλιο, 1988, σ. 67-69.

Σελ. 217
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/218.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

προχωρήσει σε τολμηρές ενέργειες προς την κατεύθυνση θεσμικών ή άλλων αλλαγών. Οι διάφοροι συμβιβασμοί, τους οποίους έκανε η κυβέρνηση Βενιζέλου στο όνομα της εθνικής ενότητας, υπαγορεύονταν περισσότερο από την ανάγκη της εσωτερικής συνοχής παρά την αποφυγή ρήξης με αντίπαλες δυνάμεις. Από την άλλη μεριά, υπήρχαν σε μικρότερο αριθμό δυνάμεις -κυρίως νεοεκλεγμένοι- που προωθούσαν σοβαρά μεταρρυθμιστικά μέτρα. Σ' αυτούς θα πρέπει να προσθέσουμε και τους Κοινωνιολόγους, οι οποίοι είχαν μεν εκλεγεί με τους βενιζελικούς συνδυασμούς αλλά διατηρούσαν την αυτονομία τους. Η ισορροπία λοιπόν ανάμεσα στην τελευταία αυτή ριζοσπαστική πτέρυγα και τη μάζα των παλαιών βουλευτών ήταν αρκετά λεπτή. Τούτο, άλλωστε, επιτρέπει και στο Πανεπιστήμιο, ως σύνολο πάλι, να αντιδράσει στις εκκαθαρίσεις, να ασκήσει πίεση μέσω 190 βουλευτών, βενιζελικής και μη προέλευσης, οι οποίοι καταθέτουν σχετική τροπολογία, και να επιτύχει την ψήφιση νόμου, το καλοκαίρι του 1911 (αμέσως μετά την ψήφιση του Οργανισμού του Πανεπιστημίου), σύμφωνα με τον οποίο επανέρχονται οι απολυθέντες μετά από γνωμοδότηση επιτροπής. Το 1912 υπάρχει νέος νόμος με τον οποίο επαναδιορίζονται κατευθείαν από την κυβέρνηση.4

Ωστόσο, η ολιγάριθμη ριζοσπαστική πτέρυγα και οι Κοινωνιολόγοι εκπροσωπούν ανερχόμενες δυνάμεις με νεοτερικές ιδέες, με επιστημονικά προσόντα, με πολύχρονες και εξειδικευμένες σπουδές. Δυνάμεις, δηλαδή, που απαιτούν νόμιμα την είσοδό τους στο Πανεπιστήμιο. Οι ομάδες αυτές προέρχονται από στρώματα διανοουμένων κι επιστημόνων -σε μερικές περιπτώσεις ήδη οργανωμένων- κοντινές ή ταυτισμένες με την Κοινωνιολογική Εταιρεία, τον Εκπαιδευτικό Όμιλο, τη Φοιτητική Συντροφιά. Τα μέλη της τελευταίας, άλλωστε, ήσαν οι μόνοι φοιτητές που εκδηλώθηκαν υπέρ των εκκαθαρίσεων. Οι υπόλοιποι συμπαρατάχθηκαν με τους καθηγητές. Πρόκειται, δηλαδή, για δυνάμεις που βρίσκονται σε στενή σχέση με το δημοτικιστικό κίνημα και τη φιλελεύθερη τάση που έχει υπερισχύσει στους κόλπους του κι επομένως σε πλήρη αντιπαράθεση με τη Φιλοσοφική Σχολή. Σ' αυτούς θα πρέπει να προσθέσουμε τους υφηγητές του Πανεπιστημίου που είχαν οργανωθεί κι είχαν υποβάλει ήδη το 1907 ένα υπόμνημα, με το οποίο ζητούσαν κυρίως να αυξηθούν οι πανεπιστημιακές έδρες, προκειμένου να αποκτήσουν κι αυτοί κάποιες ελπίδες.5 Σ' αυτό το σημείο πρέπει να θυμηθούμε ότι ως το 1911

———————

4. Με το νόμο 3826/1911 επαναφέρονται οι απολυθέντες και με το νόμο 4004/1912 οι απολυθέντες μπορούν να διοριστούν με απόφαση του Υπουργικού Συμβουλίου, χωρίς την απόφαση της Επιτροπής που είχε προβλέψει ο νόμος 3826/1911.

5. Για τις κινήσεις των υφηγητών βλ. Κώστας Παπαπάνος, Χρονικό. Ιστορία της Ανωτάτης μας Εκπαίδευσης, Αθήνα, έκδοση Αμερικανικού Κολλεγίου Θηλέων, 1970, σ. 113-115.

Σελ. 218
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/219.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

δεν υπήρχε όριο ηλικίας. Από τα ονόματα του Διοικητικού Συμβουλίου της Ένωσης αυτής των υφηγητών προκύπτει ότι σχεδόν όλοι ανήκουν στους κύκλους που ανέφερα παραπάνω, και πλησίασαν πολύ γρήγορα -ήδη από το 1910- το βενιζελισμό και την κυβέρνηση Βενιζέλου.

Τη δυσπιστία του για τους σοσιαλίζοντες αυτούς υφηγητές εκφράζει στα 1908 σ' ένα γράμμα του ο Κώστας Χατζόπουλος. Η κρίση του μας ενδιαφέρει γιατί αποδεικνύει τον προοδευτικό χαρακτήρα των ιδεών της ομάδας αυτής καθώς και τη στενή τους σχέση με τους Κοινωνιολόγους και το δημοτικισμό: "[...] Ο Δελμούζος συγκεντρώνει τους φιλοπρόοδους υφηγητές και επιστήμονες. Μα όταν πάνε για έδρα στο πανεπιστήμιο καταλαβαίνεις ως πού θάναι το τρέξιμό τους".6

Γεγονός, άλλωστε, είναι ότι όλα τα μέλη αυτού του Δ.Σ. της Ένωσης των υφηγητών έγιναν τακτικοί καθηγητές το 1912 και το 1913. Ένας μόνο δεν έγινε, ο Πάνος Αραβαντινός, φίλος του Αλέξανδρου Παπαναστασίου, ο οποίος εξελέγη βουλευτής και επέλεξε την πολιτική σταδιοδρομία.7 Η διατήρηση, λοιπόν, της εσωτερικής ισορροπίας του βενιζελικού χώρου επιτυγχάνεται με τον επαναδιορισμό των παλαιών καθηγητών και τη δημιουργία δυνατοτήτων για τους νεότερους.

Το τελευταίο αυτό -η δημιουργία δυνατοτήτων- μας οδηγεί στο δεύτερο σημείο που ανέφερα παραπάνω και που χαρακτηρίζει το σύστημα ιδεών που έχει διαμορφώσει η κυβέρνηση Βενιζέλου σε σχέση με τις θεσμικές ρυθμίσεις που επιχειρεί. Αυτό το σύστημα ιδεών έχει δύο κατευθύνσεις: κάποιες αρχές φιλελευθερισμού από τη μια μεριά και μια σαφή τάση εκσυγχρονισμού από την άλλη.

Οι αρχές του φιλελευθερισμού αποτυπώνονται στο νόμο κυρίως με τη θεσμοθέτηση της αυτονομίας του Πανεπιστημίου. Το Πανεπιστήμιο διορίζει πλέον όλο του το προσωπικό χωρίς παρέμβαση της Πολιτείας και το κυριότερο οι τακτικοί καθηγητές εκλέγουν τους τακτικούς. Ο εκσυγχρονισμός είναι φανερός σε πολλά σημεία: μπαίνει όριο ηλικίας, τα 70 χρόνια, αυξάνεται γενικά ο αριθμός των εδρών αλλ' ειδικότερα διπλασιάζεται σχεδόν

———————

6. Βλ. Νέα Εστία, τ. 62, 1957, σ. 1271.

7. Πρόκειται για τους εξής: Τηλέμαχος Κομνηνός, χημικός, έγινε καθηγητής του Πολυτεχνείου. Κωνσταντίνος Βασιλείου, νομικός, έγινε καθηγητής του Δικονομικού Δικαίου. Γεώργιος Αθανασιάδης, φυσικός, έγινε καθηγητής της Φυσικής. Θρασύβουλος Πετμεζάς, νομικός, έγινε καθηγητής του Εμπορικού Δικαίου. Θεοφάνης Κακριδής, φιλόλογος, έγινε καθηγητής της Λατινικής. Κωνσταντίνος Μελισσινός, γιατρός, έγινε καθηγητής της Παθολογικής Ανατομίας. Ο Πάνος Αραβαντινός, νομικός, ακολούθησε πολιτική σταδιοδρομία. Ο Γεώργιος Καρυοφύλλης, γιατρός, άνοιξε την κλινική "Ευαγγελίστρια". Ο Γ. Δυοβουνιώτης, νομικός, έμεινε υφηγητής του Εμπορικού Δικαίου, αλλά έγινε καθηγητής της Θεολογικής Σχολής ο αδελφός του Κωνσταντίνος.

Σελ. 219
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/220.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

στη Φυσικομαθηματική Σχολή: από 9 γίνονται 16. Τούτο θα πρέπει να το δει κανείς σε συνδυασμό με την έμφαση που δίνεται στην τεχνική εκπαίδευση και στο λεγόμενο «πρακτικό γυμνάσιο» έτσι όπως προβάλλονται στα εκπαιδευτικά νομοσχέδια του 1913, τα οποία αφορούν τη Μέση Παιδεία. Στις εισηγητικές εκθέσεις και των δύο φαίνεται καθαρά η άποψη πως οι σπουδές των «εφαρμοσμένων επιστημών», όπως τις λένε, είναι αναγκαίες όχι μόνο για την κατάρτιση καθηγητών του γυμνασίου αλλά για τη γενικότερη ανάπτυξη της βιομηχανίας, του εμπορίου κλπ.

Επανέρχομαι, ωστόσο, στο θέμα της αυτονομίας. Με την αυτονομία που του παρέχουν οι νόμοι του 1911, το Πανεπιστήμιο έχει πια τη δυνατότητα της αναπαραγωγής του διδακτικού προσωπικού του, άρα και της ιδεολογίας του. Η διαδικασία αυτή μπορεί να αρχίσει, ως προϊόν του φιλελευθερισμού που διακρίνει τις θεσμικές ρυθμίσεις της κυβέρνησης αλλά είναι πολύ φυσικό, ταυτόχρονα, η κυβέρνηση να θέλει να εξασφαλίσει κάποια εχέγγυα δικής της δυνατότητας παρέμβασης προτού αρχίσει αυτή η αναπαραγωγή. Στις κενές, επομένως, έδρες που απομένουν μετά τον επαναδιορισμό των απολυθέντων, διορίζει δικούς της. Τότε διορίζονται και οι υφηγητές. Η ισορροπία του χώρου των φιλελευθέρων —έτσι όπως την περιέγραψα ήδη— τείνει να μεταφερθεί στο Πανεπιστήμιο. Αυτό όμως δεν γίνεται με τον ίδιο τρόπο παντού. Εδώ πρέπει να σημειωθεί ότι η αναδιοργάνωση του Πανεπιστημίου, έτσι όπως την όρισαν οι νόμοι του 1911, άρχισε να κάνει φανερή τη διαφορετική συμπεριφορά της κάθε Σχολής. Η κύρια απόπειρα εισόδου της ισορροπίας γίνεται, βέβαια, στη Νομική. Αυτή είναι η Σχολή που κατεξοχήν ενδιαφέρει την κυβέρνηση. Οι νομικοί εξασφαλίζουν τη θεσμική θεμελίωση της εξουσίας, οι νομικοί ερμηνεύουν τους νόμους και τα συντάγματα και αυτοί τα κατασκευάζουν. Παράδειγμα χαρακτηριστικό: η τριμελής Επιτροπή που ετοιμάζει νέο οργανισμό του Πανεπιστημίου, το 1918, —κυβέρνηση Βενιζέλου― έχει δύο μέλη νομικούς, τον Ν. Ν. Σαρίπολο και το Δημήτριο Παπούλια, διορισμένους το 1910 και 1911 αντίστοιχα. Για τη Νομική Σχολή ενδιαφέρεται και η προοδευτική πτέρυγα των Φιλελευθέρων: είναι ο καταλληλότερος υποδοχέας για αρκετούς από αυτό το χώρο οι οποίοι σπούδασαν όχι μόνο νομικές αλλά και κοινωνικές επιστήμες, οικονομικά, κοινωνιολογία κλπ. Είναι, βέβαια, και η Σχολή που βοηθάει, υποτίθεται, μια πολιτική σταδιοδρομία. Έτσι, λοιπόν, η μεταφορά της ισορροπίας των Φιλελευθέρων γίνεται με επιτυχία στη Νομική το 1911 και ολοκληρώνεται με κάποιες απομακρύνσεις και κάποιους διορισμούς κατά την περίοδο 1917-1920.

Για τη Φυσικομαθηματική και την Ιατρική Σχολή δεν υπάρχει τόσο ολοκληρωμένη εικόνα. Εκείνο που μπορώ να πω είναι ότι η σημαντική αύξηση των εδρών στην πρώτη έδινε οπωσδήποτε μια ελευθερία κινήσεων στην Κυβέρνηση. Κι εκείνο επίσης που μπορεί να θεωρηθεί βέβαιο είναι πως η

Σελ. 220
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/221.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Ιατρική δεν είχε θέσει a priori φραγμούς στο χώρο του φιλελευθερισμού και δημοτικισμού, αυτού του χώρου, δηλαδή, που εκπροσωπεί, ας πούμε, η αριστερή πτέρυγα του Βενιζέλου. Απεναντίας έχουμε χαρακτηριστικά παραδείγματα μελών του διδακτικού προσωπικού που υποστηρίζουν αυτό το χώρο, ο καθηγητής της Παιδιατρικής Χρήστος Μαλανδρίνος πηγαίνει μάρτυρας υπεράσπισης του Δ. Σαράτση στη Δίκη του Ναυπλίου (1914), ή που εκδηλώνονται ανοιχτά υπέρ αυτού: είναι η περίπτωση του Γεράσιμου Φωκά που είχε σταλεί απευθείας από τον Εκπαιδευτικό Όμιλο στο Βενιζέλο για να μεσολαβήσει -το Φεβρουάριο του 1911- προκειμένου να αποφευχθεί η ψήφιση του γλωσσικού άρθρου στο Σύνταγμα. Ο Γεράσιμος Φωκάς, άλλωστε, ως κοσμήτωρ της Ιατρικής Σχολής εκφωνεί επικήδειο, πάλι το Φεβρουάριο του 1911, κατά τον οποίο "εγένετο χρήσις τοσούτον παρεφθαρμένης γλώσσης, ώστε οι ακούσαντες κατελήφθησαν υπό αηδίας".8

Η Σχολή που δημιουργεί πράγματι πρόβλημα στην είσοδο του συστήματος ισορροπιών του βενιζελικού χώρου είναι η Φιλοσοφική. Η Φιλοσοφική Σχολή, κατά τρόπο φανερό και μόνιμο σε κάθε μεταρρυθμιστική απόπειρα της Κυβέρνησης, αντιδρά, φοβούμενη σαφώς ότι πίσω από τις καινοτομίες κρύβεται δημοτικιστικός δάκτυλος. Στη μεγάλη "Επιτροπεία διά την έννομον άμυναν της Εθνικής ημών γλώσσης" του Μιστριώτη, που συγκροτείται για να προωθήσει τη συνταγματική ρύθμιση του γλωσσικού θέματος, υπάρχουν έξι καθηγητές Πανεπιστημίου, τέσσερις της Φιλοσοφικής και δύο της Θεολογικής Σχολής. Όταν η κυβέρνηση καταθέτει τα εκπαιδευτικά νομοσχέδια του 1913, γνωστά ως νομοσχέδια Τσιριμώκου, με τα οποία αποπειράται να ενισχύσει την τεχνική μέση εκπαίδευση, η Φιλοσοφική Σχολή υποβάλλει υπόμνημα για να αποσυρθούν τα νομοσχέδια, διά των οποίων, όπως λέει "καταφέρεται πλήγμα δεινόν κατά της διδασκαλίας της ελληνικής γλώσσης και της ανθρωπιστικής καθόλου εκπαιδεύσεως".9

Όσο για την εγκατάσταση διδακτικού προσωπικού στη Φιλοσοφική Σχολή, η κυβέρνηση πετυχαίνει μόνον ένα διορισμό -όχι βέβαια εκλογή- μετά από πολύμηνη μάχη ενός τακτικού καθηγητή, του Σίμου Μενάρδου. Αλλ' ακόμα και μετά το διορισμό του τελευταίου γίνονται προσπάθειες και προβάλλονται λόγοι, κυρίως συνταγματικοί -η δημοτική γλώσσα στην οποία έχει γράψει ένα νεανικό βιβλίο- για να ακυρωθεί ο διορισμός. Παραθέτω ένα από τα πολυάριθμα σχόλια που έχει καθημερινά ο ημερήσιος αθηναϊκός Τύπος: "Αν είνε αληθής η είδησις ότι η Κυβέρνησις πρόκειται ν' απολύση τον μόλις διορισθέντα καθηγητήν της Αρχαίας Φιλολογίας κ. Μενάρδον, ας είνε ευλογημένη η στιγμή καθ' ην ανεκινήθη το ζήτημα τούτο. Δεν μας ενδιαφέρει εάν ο κ.

———————

8. Βλ. Ο Νουμάς, τ. Θ΄, 1911, σ. 149.

9. Βλ. Η μεταρρύθμιση που δεν έγινε, επιμ. Αλ. Δημαρά, Αθήνα, Ερμής, 1974, σ. 99.

Σελ. 221
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/222.gif&w=600&h=915 19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Μενάρδος είνε καθηγητής ή λέκτωρ του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης. Ο τίτλος δεν αποτελεί πάντοτε ασφαλή απόδειξιν και της επιστημονικής αξίας. Εκείνο το οποίον προέχει είνε το αποκαλυφθέν και βεβαιωθέν, ότι ο κ. Μενάρδος είνε μαλλιαρός, συγγράψας εις χυδαϊκήν γλώσσαν. Αποτελεί επομένως ύβριν κατά του Πανεπιστημίου, ράπισμα κατά του μόλις ψηφισθέντος Συντάγματος [...] ο διορισμός μαλλιαρού καθηγητού».10

Καμιά άλλη απόπειρα της Κυβέρνησης δεν καρποφορεί στη Φιλοσοφική Σχολή. Έτσι η Νομική Σχολή θα τραβήξει το δρόμο της και με μια νέα ενίσχυση από το βενιζελικό πεδίο, κατά την περίοδο 1917-1920, θα εξακολουθεί να αντικατοπτρίζει και να αναπαράγει επί πολλά χρόνια τις ισορροπίες του χώρου των Φιλελευθέρων.

Η ανατροπή της ισορροπίας αυτής, αν γίνει, θα γίνει με εσωτερική διάβρωση από εκείνους που προσαρμόστηκαν ιδεολογικά προκειμένου να πλησιάσουν το Πανεπιστήμιο και στην πορεία, ασφαλώς και γι' άλλους λόγους, άρχισαν να κάνουν διαφορετικές πολιτικές και ιδεολογικές επιλογές.

Η Φιλοσοφική αντιστέκεται με επιτυχία στην κυβερνητική παρέμβαση ακόμη και κατά την επαναστατική περίοδο 1917-1920. Ένα μεγάλο τμήμα του βενιζελικού χώρου, που εκθέτει ωστόσο το σύνολο των βενιζελικών, συνδέεται με το λεγόμενο εκπαιδευτικό δημοτικισμό και φυσικά με την Εκπαιδευτική Μεταρρύθμιση του 1917. Οι ισορροπίες των Φιλελευθέρων ακόμη και ως ισορροπίες θα εξακολουθούν να μένουν έξω από τη Φιλοσοφική Σχολή. Όμως με την πάροδο του χρόνου, το στρώμα αυτό που την πολιορκεί —στρώμα ταυτισμένο για μερικά χρόνια με την εξουσία— συνειδητοποιεί την αντίφαση. Μια λύση μένει: η ίδρυση νέου Πανεπιστημίου. Το Πανεπιστήμιο αυτό θα ιδρυθεί πράγματι στη Θεσσαλονίκη και η πρώτη Σχολή που θα λειτουργήσει κατά το ακαδημαϊκό έτος 1926-1927 θα είναι η Φιλοσοφική. Οι πρώτοι καθηγητές που εκλέγονται προέρχονται κατευθείαν από το δημοτικιστικό κίνημα. Είναι ο Μανόλης Τριανταφυλλίδης, ο Γιάννης Αποστολάκης και ο Χαράλαμπος Θεοδωρίδης. Το Πανεπιστήμιο αυτό θα δεχτεί όλες τις φιλελεύθερες δυνάμεις που είχαν συσπειρωθεί κυρίως γύρω από την ιδέα της Εκπαιδευτικής Μεταρρύθμισης του 1917 και είχαν επί χρόνια αποκλειστεί από τη Φιλοσοφική Σχολή της Αθήνας. Οι δυνάμεις αυτές, αντιμέτωπες και με το συντηρητικό τμήμα του κοινωνικού στρώματος από το οποίο προέρχονται και με τους εκπροσώπους ενός εργατικού κινήματος που αναπτύσσεται, θα καλλιεργήσουν από εδώ και πέρα τον πολιτικό και πνευματικό φιλελευθερισμό τους, οχυρωμένες μέσα στο ίδρυμα αυτό που θα λειτουργήσει για ένα μεγάλο διάστημα στους αντίποδες του Πανεπιστημίου της Αθήνας.

———————

10. Βλ. εφ. Χρόνος, φ. της 29 Φεβρ. 1911.

Σελ. 222
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/223.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΟΙ ΔΩΡΕΕΣ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΤΟΥ ΕΞΩΤΕΡΙΚΟΥ ΣΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΤΟΝ 19ο ΑΙΩΝΑ

Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΜΙΑΣ ΠΡΑΚΤΙΚΗΣ

ΒΑΣΩ ΘΕΟΔΩΡΟΥ

Μια από τις πρώτες ενέργειες που ακολούθησαν την έκδοση βασιλικού διατάγματος σχετικά με την ανοικοδόμηση του Πανεπιστημίου, ήταν η σύσταση της "επί των συνδρομών προς ανέγερσιν Ελληνικού Πανεπιστημίου επιτροπής". Η σύνθεση των μελών της δεν είναι χωρίς σημασία για το πνεύμα της εποχής: συμμετέχουν σ' αυτή τρεις καθηγητές Πανεπιστημίου, ένας γυμνασιάρχης, δύο αντιπρόεδροι του Συμβουλίου της Επικρατείας, ένας ανακτοσύμβουλος, ένας τραπεζίτης και ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης. Η επιτροπή, η οποία συστήνεται επίσημα με βασιλικό διάταγμα στις 23 Φεβρουαρίου 1839, στοχεύει στο να υποκινήσει κυρίως την άμιλλα των ομογενών προκειμένου να συγκεντρωθούν τα απαραίτητα κεφάλαια για την ανοικοδόμηση, αφού, όπως σημειώνεται, "η κυβέρνησις δεν δύναται να την πραγματοποιήση χωρίς παράκαιρον και αδύνατον αύξησιν της δημοσίας δαπάνης".1

Η επιτροπή είχε βάσιμες ελπίδες για την ευόδωση των στόχων της. Η ανταπόκριση των Ελλήνων της διασποράς στην έκκληση που είχε απευθύνει την 1η Δεκεμβρίου 1838 ο πρύτανης Γ. Ράλλης προς Έλληνες και Φιλλεληνες για συλλογή βιβλίων και οργάνων φυσικής,2 επέτρεπε κάθε αισιοδοξία για τη μελλοντική συμπαράσταση των συνδρομητών, ώστε ακόμη και αυτή η πεποίθηση του πρύτανη ότι το έργο της ανοικοδόμησης θα μπορούσε να στηριχθεί αποκλειστικά στο ζήλο των ευπόρων ομογενών, να μην μοιάζει ουτοπική.

Η προσφυγή στη γενναιοδωρία των ομογενών αποτελεί ένα συνήθη 

———————

1. Βλ. Ι. Πανταζίδης, Χρονικόν της πρώτης πεντηκονταετίας του Ελληνικού Πανεπιστημίου, Αθήνα 1889, σ. 16.

2. "Επίκλησις του Πρυτάνεως Γ. Α. Ράλλη", εφ Αθηνά, 14 Ιαν. 1839.

Σελ. 223
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/224.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

τρόπο εξασφάλισης των αναγκαίων πόρων για την οικοδόμηση ενός σημαντικού αριθμού κτιρίων στη νεοσύστατη πρωτεύουσα, όταν τα περιορισμένα μέσα του δημόσιου ταμείου μόλις που επαρκούν για την κάλυψη των στοιχειωδών αναγκών. Ο πολλαπλασιασμός των εκπαιδευτικών δωρεών ήδη πριν από την ίδρυση του ελληνικού κράτους είχε συμβάλει στη δημιουργία ενός κλίματος ευρύτερης ευαισθητοποίησης απέναντι στην υπόθεση της παιδείας: χρηματοδότηση εκπαιδευτηρίων, αποστολή βιβλίων και οργάνων φυσικής, χορήγηση υποτροφιών, εκδοτική δραστηριότητα καταγράφονται στις χειρονομίες που πυκνώνουν από τα τέλη του 18ου αιώνα, δηλώνοντας την υποδοχή που βρίσκουν τα γράμματα στις εμπορικές περιουσίες που δημιουργούνται στις ελληνικές παροικίες της Ευρώπης. Με τη διάδοση της παιδείας επιδιώκεται, εκτός των άλλων, και η εξάλειψη των ελαττωμάτων που οφείλονται στη μακρόχρονη δουλεία.

Μέσα σ' αυτό το κλίμα δεν θα ήταν δυνατό να συμβεί διαφορετικά με την έκκληση για χρηματοδότηση του Πανεπιστημίου: προορισμένο να εκπληρώσει ένα διπλό στόχο, εκπαιδευτικό αλλά και συνάμα εθνικό -να μορφώσει στελέχη που θα συμβάλουν στην εύρυθμη λειτουργία του νέου κράτους και να πραγματοποιήσει την πολιτισμική διείσδυση στο χώρο της Ανατολής- θα δεχθεί έναν αξιόλογο αριθμό συνδρομών από τον ευρύτερο εξωελλαδικό χώρο που θα καταστήσουν δυνατή όχι μόνο την αποπεράτωση της οικοδόμησής του με γοργούς ρυθμούς αλλά και την εξασφάλιση μόνιμων προσόδων για τη συνέχιση της λειτουργίας του. Ήδη από το 1833, ο Δ. Γαλανός, οικοδιδάσκαλος σε ελληνικό σπίτι στην Καλκούτα, είχε διαθέσει με τη διαθήκη του τη μισή περιουσία του "υπέρ της πρώτης εν Αθήναις Ακαδημίας", καθώς και την πλούσια βιβλιοθήκη του από σανσκριτικά βιβλία, χειρόγραφα και μεταφράσεις για τον ίδιο σκοπό, ενώ οι Έλληνες έμποροι στο Γαλάτσι είχαν συγκεντρώσει με έρανο το ποσό που θα απαιτηθεί για την ξυλεία της οικοδομής. Εάν κρίνουμε από τους καταλόγους των συνδρομητών εξωτερικού που δημοσιεύουν οι εφημερίδες τους αμέσως επόμενους μήνες μετά τη σύσταση της επιτροπής, καθώς και από το δίκτυο των επιμέρους επιτροπών που συστήνονται στις παροικίες για τη συλλογή των εισφορών, συμπεραίνουμε για την ευρεία ανταπόκριση των Ελλήνων της διασποράς στην έκκληση της επιτροπής, ανταπόκριση που επέτρεψε την έναρξη των εργασιών οικοδόμησης σε σύντομο χρονικό διάστημα.

Πράγματι 13 μόλις ημέρες μετά την πρώτη ανακοίνωση της επιτροπής είχαν συγκεντρωθεί 14.780 δρχ.3 από την Ελλάδα και το εξωτερικό. Καθώς οι εισφορές συνεχίζουν να καταφθάνουν με τον ίδιο ρυθμό, αποφασίζεται η έναρξη της οικοδόμησης στις 2 Ιουλίου 1839, αν και ο προϋπολογισμός των 176.000 δρχ. που είχε ορίσει ο αρχιτέκτονας Χριστιανός Χάνσεν δεν καλυπτόταν από

———————

3. Βλ. Αρ. Σκαρπαλέζος (επιμ.), Από την Ιστορίαν του Πανεπιστημίου Αθηνών. (Ιστορικά κείμενα και ιστορικά στοιχεία), Αθήνα 1964, σ. 32.

Σελ. 224
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/225.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

τα υπάρχοντα διαθέσιμα. Οι αισιόδοξοι υπολογισμοί δεν διαψεύστηκαν από τα πράγματα: ένα χρόνο αργότερα το ποσό που είχε συγκεντρωθεί από εράνους έφθασε τις 215.194,58 δρχ. Για την αποπεράτωση όμως της πρόσθιας πτέρυγας του κτιρίου, που δεν θα πραγματοποιηθεί πριν από το τέλος του 1843, θα απαιτηθούν νέες κινητοποιήσεις για την εξεύρεση πόρων· τη φορά αυτή οι ομογενείς θα δειχθούν λιγότερο γενναιόδωροι, αφού θα απαιτηθεί η συνδρομή ενός ξένου, του πρώην ηγεμόνα της Σερβίας Μίλοσς Οβρένοβιτς, και η σύναψη δανείου με την Εθνική Τράπεζα για να δοθεί λύση στην αμηχανία.

Την πρώτη αυτή μαζική συμμετοχή που εντάσσεται στο κλίμα ενθουσιασμού της πρώτης περιόδου θα διαδεχθούν άλλες χειρονομίες που εκφράζουν με μονιμότερο τρόπο τη μέριμνα των δωρητών για την ανώτατη εκπαίδευση. Πρόκειται για τις οικονομικές ενισχύσεις που παραχωρούνται με πράξη δωρεάς ή με διαθήκη και αποβλέπουν στην ενίσχυση της περιουσίας του ιδρύματος καθώς και στην εξασφάλιση εκείνων των συνθηκών που θα αναδείξουν το Πανεπιστήμιο σε ρυθμιστή της πνευματικής ζωής του τόπου, όπως η σύσταση βραβείων και διαγωνισμών, η χρηματοδότηση υποτροφιών, η έκδοση συγγραμμάτων, η ενίσχυση βιβλιοθηκών και ο εξοπλισμός των επιστημονικών εργαστηρίων. Στις σελίδες που ακολουθούν, προτείνουμε να παρακολουθήσουμε την ανάλυση των δημογραφικών, κοινωνικών και επαγγελματικών χαρακτηριστικών, όπως αποτυπώνονται σε ένα corpus 107 πράξεων (92 διαθηκών και 15 δωρητηρίων εγγράφων) στη διάρκεια του 19ου αιώνα, ανάλυση που θα μας επιτρέψει να ανιχνεύσουμε τη φυσιογνωμία των διαθετών, το μέτρο της γενναιοδωρίας τους καθώς και την εξέλιξη της πρακτικής μέσα στο χρόνο.

Τα γεωγραφικά πλαίσια αυτής της έρευνας, που αντλεί τις πηγές της από αρχεία και δημοσιευμένες συλλογές,4 εκτείνονται στον ευρύτερο εξωελλαδικό χώρο περιλαμβάνοντας τόσο τις υπόδουλες περιοχές όσο και τα κέντρα της διασποράς, ενώ τα χρονικά πλαίσια οριοθετούνται ανάμεσα στο 1833, οπότε παραχωρείται το πρώτο κληροδότημα υπέρ του ιδρύματος, και το τέλος του αιώνα.

Ξεκινώντας από αυτή την τελευταία παράμετρο, του χρόνου, εξετάζουμε πώς κατανέμεται ο συνολικός όγκος των ενισχύσεων στο διάστημα των έξι δεκαετιών. Μια φανταστική καμπύλη στην οποία θα αποτυπώνονταν οι διακυμάνσεις, θα παρουσίαζε την εξής εικόνα: την ανοδική πορεία της πρώτης 

———————

4. Ο κυριότερος όγκος αυτών των παραχωρήσεων από το εξωτερικό -αποτελούν το 72% στο σύνολο των κληροδοτημάτων της ίδιας περιόδου- προέρχεται από τη συλλογή: Διαθήκαι και δωρεαί υπέρ του Εθνικού Πανεπιατημίου, τόμοι 2, Αθήνα 1899, 1908. Συμπληρωματικές πληροφορίες έχουν αντληθεί από το Μητρώον κληροδοτημάτων των εις την άμεσον διαχείρισιν και των εις την εποπτείαν του Υπουργείου Παιδείας και Θρησκευμάτων υπαγομένων κληροδοτημάτων, Αθήνα 1929 και από το αταξινόμητο αρχείο του Υπουργείου Οικονομικών, Διεύθυνση Εθνικών Κληροδοτημάτων.

15

Σελ. 225
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/226.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

περιόδου που λήγει γύρω στο 1860, διαδέχεται μια αισθητή πτώση που οφείλεται κυρίως στην απροθυμία που χαρακτηρίζει την επόμενη πενταετία. (1860-1865). Από το 1871 η αύξηση του αριθμού των κληροδοτημάτων επαναφέρει την καμπύλη στα ίδια επίπεδα αλλά η φθίνουσα τάση που ακολουθεί, ιδιαίτερα μετά το 1885, θα είναι οριστική. Πράγματι στην τελευταία δεκαετία του αιώνα δεν αντιστοιχεί παρά το 4,6% του συνολικού όγκου.

Σχετικά με την γεωγραφική κατανομή των διαθετών θα πρέπει καταρχήν να επισημάνουμε την εξαιρετικά αδύναμη συμμετοχή των υπόδουλων επαρχιών· τα κληροδοτήματα που προέρχονται από εκεί δεν αντιπροσωπεύουν παρά το 5,6% του συνόλου και πραγματοποιούνται όλα μετά το 1865.Από τις παροικίες, εκείνες της Ρωσίας και της Ρουμανίας παρουσιάζουν την υψηλότερη συμμετοχή, που είναι της τάξης του 35%. Ακολουθούν, αλλά σε αρκετή απόσταση, τα αστικά κέντρα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας (μεταξύ των οποίων η Κωνσταντινούπολη κατέχει την πρώτη θέση) και της Αιγύπτου, η Μασσαλία, το Λονδίνο και η Τεργέστη (με αξιοσημείωτη παρουσία σε όλη την διάρκεια του αιώνα), ενώ, τέλος, με ολιγάριθμη παρουσία που δεν ξεπερνά τα 4 άτομα στην κάθε περίπτωση, ακολουθούν οι κοινότητες της Ιταλίας, της Αυστροουγγαρίας, των βαλκανικών πόλεων και των απομακρυσμένων χωρών. Η σύζευξη του τόπου διαμονής με τον χρόνο παραχώρησης του κληροδοτήματος φέρνει στο φως κάποιες ενδιαφέρουσες διαφοροποιήσεις: η πλειοψηφία των χρηματοδοτήσεων που προέρχονται από τη Ρωσία και τη Ρουμανία πραγματοποιείται μέχρι το 1870, ενώ η αντίστροφη κίνηση καταγράφεται στην Αίγυπτο, το Λονδίνο, τη Μασσαλία και την Κωνσταντινούπολη.

Η μελέτη των τόπων καταγωγής αποκαλύπτει την ευρεία αντιπροσώπευση των Ηπειρωτών: αποτελούν το 36,23% στο σύνολο των διαθετών με γνωστή τη γεωγραφική προέλευση, και βρίσκονται εγκατεστημένοι κατά σειρά σπουδαιότητας στη Ρωσία, τη Ρουμανία, την Αίγυπτο, την Κωνσταντινούπολη και την Τεργέστη. Μια γεωγραφική ομάδα που παρουσιάζει υψηλή συμμετοχή εντοπίζεται στα νησιά του Ανατολικού Αιγαίου και ιδιαίτερα στη Χίο. Οι Χιώτες μεταναστεύουν κυρίως στο Λονδίνο, τη Μασσαλία, τη Σμύρνη, την Τεργέστη και τις παραδουνάβιες πόλεις. Ακολουθούν με μικρότερη συμμετοχή οι καταγόμενοι από τη Θεσσαλία, τη Μακεδονία, τη Θράκη και την Μικρά Ασία. Αξίζει να σημειωθεί ότι μόνο 3 ατόμων ο τόπος καταγωγής περιλαμβάνεται στα εδαφικά όρια του ελληνικού βασιλείου. Οι περισσότεροι δηλώνουν ως τόπο προέλευσης τις βόρειες επαρχίες, ενώ δεν απουσιάζουν οι περιπτώσεις, ελάχιστες βέβαια, των ελληνικών κέντρων της διασποράς.

Το επαγγελματικό, προφίλ των διαθετών του δείγματος διαγράφεται με αρκετή σαφήνεια. Με το εμπόριο ασχολούνται στη συντριπτική τους πλειοψηφία -66,33%- οι δωρητές που βρίσκονται εγκατεστημένοι στις κοινότητες που προαναφέραμε, με ιδιαίτερη συχνότητα σε εκείνες που συγκεντρώνουν

Σελ. 226
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/227.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

τα υψηλότερα ποσοστά συμμετοχής. Μια δεύτερη επαγγελματική ομάδα που ανιχνεύεται είναι των κτηματιών, για πολλούς από τους οποίους δεν διευκρινίζεται εάν παράλληλα ασχολούνται με το εμπόριο. Οι τελευταίοι παρουσιάζουν μεγαλύτερη πυκνότητα στις επαρχίες της Ρουμανίας, της Ρωσίας, της Αιγύπτου και της Αυστροουγγαρίας. Η συμμετοχή των επαγγελματικών ομάδων που ακολουθούν δεν ξεπερνά το 4% στο σύνολο· είναι οι ανώτεροι κληρικοί, οι τραπεζίτες, οι γιατροί, οι εισοδηματίες και άλλες ειδικότητες που καλύπτονται από μεμονωμένες περιπτώσεις.

Τα συμπεράσματα που προκύπτουν, τέλος, από την οικογενειακή κατάσταση των δωρητών διαγράφονται επίσης με σαφήνεια. Η έλλειψη διαδοχής αφορά το 82% των περιπτώσεων: 58% είναι άγαμοι και 24% έγγαμοι άτεκνοι. Η γεωγραφική κατανομή των παραπάνω ομαδοποιήσεων αφήνει να διαγραφούν δύο τάσεις: α) τη συγκέντρωση των αγάμων κυρίως και λιγότερο των εγγάμων χωρίς παιδιά στις παροικίες της Βορειοανατολικής και Κεντρικής Ευρώπης, και β) την αντίστροφη κίνηση, το γεωγραφικό προσδιορισμό δηλαδή των εγγάμων με παιδιά στις κοινότητες του Λονδίνου και της Μασσαλίας και σε μικρότερο βαθμό στα αστικά κέντρα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και της Αυστροουγγαρίας. Θα ήταν κοινοτυπία να υπενθυμίσουμε στο σημείο αυτό μία από τις βασικές συνιστώσες του ευεργετισμού του 19ου αιώνα, η οποία ορίζεται από τη σχέση ανάμεσα στην ασυνέχεια της διαδοχής και την καθολική παραχώρηση της περιουσίας για τη δημιουργία ενός ιδρύματος, σχέση που στην περίπτωση του Πανεπιστημίου εικονογραφείται από τα παραδείγματα του Ι. Δομπόλη και του Δ. Πλατυγένη· και τα δύο ανήκουν στο πρώτο μισό του αιώνα.

Η σχηματική εικόνα που αποδεσμεύεται από τις παραπάνω ομαδοποιήσεις βρίσκεται πολύ κοντά στο στερεότυπο του εθνικού ευεργέτη όπως έχει καθιερωθεί στη σχετική φιλολογία: Ηπειρώτης, άγαμος, έμπορος που αφιερώνει τις οικονομίες του για την ικανοποίηση εκπαιδευτικών αναγκών είναι το τετράπτυχο στο οποίο αποτυπώνονται, με σχηματικό οπωσδήποτε τρόπο, τα αποτελέσματα μιας αποδημίας χωρίς προϋποθέσεις ένταξης στον τόπο εγκατάστασης και οι στάσεις ενός κόσμου με αγροτική προέλευση που διατηρεί αρκετά από τα στοιχεία της παραδοσιακής νοοτροπίας ως προς τη χρήση του πλούτου και την κοινωνική κατακύρωση. Η διερεύνηση των σκοπών που ικανοποιούνται με τη διάθεση των περιουσιών των Ηπειρωτών ενισχύει αυτή την εικόνα τουλάχιστον τις πρώτες δεκαετίες λειτουργίας του Πανεπιστημίου, οπότε καταγράφεται το μεγαλύτερο ποσοστό των πράξεων. Πράγματι, η ευποιία των Ηπειρωτών εκδηλώνεται μέσα από πολυάριθμα παραδείγματα εμπόρων και κτηματιών, οι οποίοι κληροδοτούν σημαντικό τμήμα, κάποτε και το σύνολο της περιουσίας τους για την ενίσχυση του Πανεπιστημίου. Κορυφαίο

Σελ. 227
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/228.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

παράδειγμα, προς αυτή την κατεύθυνση, όπως αναφέραμε ήδη, είναι εκείνο του Ι. Δομπόλη. 

Καταγόμενος από το Τσεπέλοβο της Ηπείρου, εγκατεστημένος στην Πετρούπολη, με τη διαθήκη του, το 1849, προορίζει το σύνολο των οικονομιών του (235.000 ρούβλια αργυρά) για τη σύσταση ενός Πανεπιστημίου, το οποίο θα ονομάζεται Καποδιστριακό και θα δημιουργηθεί 50 χρόνια μετά το θάνατό του, όταν η τοποθέτηση των κεφαλαίων θα έχει αποδώσει, σύμφωνα με τους υπολογισμούς του, ικανοποιητική αύξηση. Ο Δομπόλης ορίζει να δαπανηθεί το 1/4 του κεφαλαίου για την οικοδόμηση του κτιρίου, το οποίο φαντάζεται "μετά παρεκκλησίου ορθοδόξου, βιβλιοθήκης και τινων επιστημονικών συλλογών", ενώ τα υπόλοιπα 3/4 "θα χρησιμεύσουν ανεξαιρέτως εις συντήρησιν των καθηγητών, των σπουδαστών και εν γένει ολοκλήρου του Καποδιστριακού Πανεπιστημίου". Οι προσπάθειες του Έλληνα προξένου στην Πετρούπολη, ο οποίος πληροφορείται το περιεχόμενο της διαθήκης, να μεταπείσει το Δομπόλη να τροποποιήσει τον όρο των 50 ετών, παραμένουν άκαρπες. Πιστός στην υπόσχεση που είχε δώσει το 1809 στον Καποδίστρια, όπως διευκρινίζει ο ίδιος στη διαθήκη του, σκοπός της ζωής του ήταν να μεταχειριστεί κάθε μέσο για τη διάδοση της "δημοσίας παιδεύσεως" στην Ελλάδα: "προς τούτο δε προσεπάθησα να αυξήσω τα κεφάλαιά μου ουχί διά κερδοσκοπίας, αλλά διά των κόπων μου και μάλιστα διά μεγάλης οικονομίας".5

Η αύξηση της περιουσίας του ιδρύματος, ώστε να μην επηρεάζεται η επιχορήγησή του από πολιτικούς κλυδωνισμούς, καθώς και η σύσταση υποτροφιών, ιδιαίτερα για σπουδές φιλοσοφίας, θεολογίας και ιατρικής, αποτελούν τους συνηθέστερους στόχους των οικονομικών παραχωρήσεων των Ηπειρωτών. Οι υποψήφιοι υπότροφοι ανταποκρίνονται στις προδιαγραφές που ορίζουν οι διαθέτες όταν είναι ενδεείς, ευφυείς και κατάγονται από τον ίδιο με τον ευεργέτη τόπο, γεγονός που ερμηνεύει εν μέρει τα υψηλά ποσοστά φοίτησης των Ηπειρωτών. Η χρηματοδότηση της εκπαίδευσης στην Ήπειρο μοιάζει να αποτελεί παράδοση, της οποίας έχουν συχνά συνείδηση και οι ίδιοι οι διαθέτες, εάν κρίνουμε από αποσπάσματα διαθηκών όπως το ακόλουθο: "Νομίζω ότι έπραξα το καλόν ως συγγενής και ως τέκνον της Ανατολικής Ορθοδόξου Εκκλησίας και ως τέκνον της πολλούς αγαθούς άνδρας γεννησάσης πατρίδος μου Ιωάννινα και τέλος πάντων ως Έλλην".6

Το μορφωτικό επίπεδο των διαθετών δεν είναι από τα στοιχεία που προσφέρονται σε μια ανάλυση διαθηκών. Είναι χαρακτηριστικό πάντως ότι

———————

5. Διαθήκη Ι. Τρ. Δομπόλη: Κ. Ζαβιτσιάνος, Αρχεία Εθνικών Ευεργετών, τεύχος Δ', Αθήνα 1930, σ. 68.

6. Διαθήκη Χρ. Ευθυμίου: Διαθήκαι και δωρεαί υπέρ του Εθνικού Πανεπιστημίου, ό.π., τ. Α', σ. 40. 

Σελ. 228
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/229.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

εκτός από τις υποτροφίες και την ενίσχυση του Πανεπιστημίου καμία άλλη πνευματική ανάγκη δεν θεραπεύεται από τις χορηγίες αυτών των Ηπειρωτών εμπόρων. Αν μάλιστα κρίνουμε από τα ιδρύματα και τους σκοπούς που ενισχύονται, γενικότερα από τα κληροδοτήματά τους, συμπεραίνουμε ότι οι εκκλησίες, οι πτωχοί, οι προίκες, τα σχολεία και τα κοινοτικά έργα εμφανίζονται με σταθερή συχνότητα στην πλειοψηφία των πράξεων.7

Από διαφορετικά περιβάλλοντα θα προέλθουν οι χειρονομίες που θα φιλοδοξήσουν να αναδείξουν το Πανεπιστήμιο σε ρυθμιστή των πνευματικών πραγμάτων του έθνους. Η σύσταση ποιητικών, φιλολογικών και ιστορικών διαγωνισμών, η βράβευση μονογραφιών, οι μεταφράσεις ξένων έργων, η έκδοση συλλογών, ο εξοπλισμός των επιστημονικών εργαστηρίων εγγράφονται στον κύκλο αυτών των χρηματοδοτήσεων που παραχωρούνται συνήθως με πράξη δωρεάς. Ο αγωνοθέτης εκτός από το χρηματικό έπαθλο, συχνά εντυπωσιακό, καθορίζει τις αμοιβές των κριτών, τη σύνθεση της επιτροπής, το αντικείμενο και τους στόχους του διαγωνισμού. Η πολιτισμική εμβέλεια ενός παρόμοιου εγχειρήματος δηλώνεται από τους στόχους του ποιητικού διαγωνισμού που συστήνει το 1850 ο Αμβρόσιος Ράλλης, έμπορος στην Τεργέστη, ο οποίος με το χιλιόδραχμο βραβείο που αναλαμβάνει να καταβάλλει κάθε χρόνο, επιδιώκει να στρέψει τους ποιητές προς μια αρχαϊκή ποίηση που βρίσκει ότι υστερεί σε σχέση με τον πεζό λόγο. "Δεν λέγω ότι αγωνοθετών εφαντάσθην να πλάσω ποιητάς", εξηγεί ο φιλόμουσος έμπορος, "διότι τους ποιητάς ο Θεός δωρείται εις τα έθνη, αλλά προς εκείνο απεσκόπησα, να κινήσω την φιλοτιμίαν των ενδιάθετον ποιητικόν εχόντων εις το να μελετήσωσι την γλώσσαν ημών την πάτριον καλώς, και δυνηθώσιν ούτω τας εαυτών ψυχών εμπνεύσεις εν γλώσση κανονική και αρμονία να ψάλλωσι, και γένωνται του έθνους διδάσκαλοι...".8

Οι ποιητικοί και φιλολογικοί διαγωνισμοί θα παίξουν ένα σημαντικό ρόλο στην πνευματική παραγωγή και την κοινωνική ζωή του τόπου, τουλάχιστον τις πρώτες δεκαετίες λειτουργίας τους, αν κρίνουμε από τα ονόματα των νικητών και τις περιγραφές της απονομής των βραβείων. Από την έβδομη δεκαετία του αιώνα όμως θα ατονήσουν και ορισμένοι θα σβήσουν έχοντας ίσως διαγράψει τον κύκλο τους.

Από τις πληροφορίες που διαθέτουμε δεν είναι εύκολο να προσδιορίσουμε αν οι χορηγοί καταλήγουν στην απόφασή τους παρακινούμενοι από

———————

7. Όπως συνοψίζει κάποιος σχολιάζοντας τη χρήση των οικονομιών του: "άλλα αφήνω χάριν ελέους, άλλα δι' ευχαρίστησιν και αιωνίαν ενθύμησιν και άλλα εις ψυχικήν μου σωτηρίαν"· βλ. διαθήκη Θ. Βαρζέλη, ό.π., σ. 55.

8. Βλ. την επιστολή του Αμβρ. Ράλλη που δημοσιεύεται στο Ι. Πανταζίδης, ό.π., σ. 130.

Σελ. 229
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/230.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

πανεπιστημιακούς ή άλλους κύκλους, και το κυριότερο, αν είναι σε θέση να γνωρίζουν τις ανάγκες της ελλαδικής πνευματικής ζωής. Προς αυτή την κατεύθυνση δύο ενδείξεις υπονοούν την ύπαρξη αναντιστοιχιών ανάμεσα στις προσδοκίες των ομογενών και τις δυνατότητες εκπλήρωσής τους. Συχνά οι διαγωνισμοί που προκηρύσσονται ακυρώνονται είτε γιατί οι υποψήφιοι δεν εμφανίζονται, είτε γιατί το επίπεδο των υποψηφίων κρίνεται ανεπαρκές. Κάποτε η Σύγκλητος αδυνατεί να ανταποκριθεί στα αιτήματα των ομογενών, αν και αυτά δεν μοιάζουν εξωπραγματικά. Παράδειγμα ο Δ. Μπερναρδάκης από την Πετρούπολη προθυμοποιείται, το 1856, να χρηματοδοτήσει την έκδοση κλασσικών αρχαίων συγγραφέων μετά σχολίων. Τον επόμενο χρόνο διπλασιάζει την προσφορά του ανταποκρινόμενος στην έκκληση της Συγκλήτου. Τέσσερα χρόνια αργότερα το έργο δεν έχει ακόμη ξεκινήσει αν και έχουν συγκεντρωθεί 60.000 δρχ. Το 1861, ο κοσμήτορας της Φιλοσοφικής Σχολής ανακοινώνει στο χορηγό ότι η Σχολή "αδυνατεί να εκδώση τους Έλληνας συγγραφείς διότι ο μεν κ. Ασώπιος ηρνήθη εξ αρχής την σύμπραξίν του, ο δε κ. Ιωάννου ησχολείτο εις την επεξεργασίαν των υπ' αυτού διδασκομένων μαθημάτων· ο δε Παπασλιώτης ενόσει χρόνιον νόσημα, ο δε κ. Μανούσης απέθανε πριν επιχειρήση το έργον, οι δε Κουμανούδης και Κοντογόνης κοπιώντες ικανώς εις την εν τω Πανεπιστημίω διδασκαλίαν, έτι δε και διδάσκοντες εκτός Πανεπιστημίου, δεν ηδυνήθησαν να προβώσιν εις το έργον ο επεχείρησαν. Αντ' αυτού η Φιλοσοφική Σχολή προτείνει ίνα το ποσόν τούτο διανεμηθή εις τους κατά καιρούς εκδίδοντας τα εγχειρίδια αυτών καθηγητάς της Φιλοσοφικής Σχολής".9 Ο Δ. Μπερναρδάκης αρνείται τον συμβιβασμό διευκρινίζοντας ότι με την προσφορά του απέβλεπε σε μια ευρύτερη πνευματική ανάγκη.

Αν η Σύγκλητος δηλώνει αδυναμία να ικανοποιήσει τις επιθυμίες των ομογενών και η αντίστροφη κίνηση παρατηρείται: οι ομογενείς δεν ανταποκρίνονται πάντοτε με προθυμία στις εκκλήσεις για ενίσχυση του ιδρύματος. Υποθέτουμε ότι οι λόγοι αυτής της απροθυμίας θα πρέπει να συναρτώνται τόσο με τις πολιτικές ανακατατάξεις όσο και με τις γενικότερες μεταλλαγές που επέρχονται στις συλλογικές συνειδήσεις. Στην πρώτη περίπτωση, στην αστάθεια δηλαδή του πολιτικού κλίματος αποδίδεται η μείωση του αριθμού των δωρεών στην επταετία 1860-1867· μέσα στο ίδιο πλαίσιο θα πρέπει να ερμηνευτεί και η απροθυμία των ομογενών το 1863 να συνεισφέρουν στην αποπεράτωση και επισκευή του Πανεπιστημίου το οποίο παρουσίαζε "όψιν θλιβεράν μεσαιωνικού τινος εγκαταλελειμμένου κτιρίου".10 Η έκκληση που απηύθυνε η Πρυτανεία μέσω των πρεσβειών δεν φαίνεται να ευαισθητοποίησε μεγάλο αριθμό συνδρομητών: μόλις 28.000 δρχ. συγκεντρώθηκαν, ποσό ανεπαρκές

———————

9. Ό.π., σ. 87.

10. Ό.π., σ. 171.

Σελ. 230
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/231.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

και οπωσδήποτε πολύ κατώτερο εκείνου που είχε συλλεγεί 22 χρόνια νωρίτερα, διότι, σύμφωνα με τον καθηγητή Κ. Φρεαρίτη "τα πολιτικά γεγονότα των χρόνων εκείνων είχον επηρεάσει τα πνεύματα των περισσοτέρων περί της σταθερότητος των εν Ελλάδι πραγμάτων... Βαθύπλουτοι άνδρες οι μεν προφασιζόμενοι την κακήν κατάστασιν του εμπορίου, οι δε την εν Ελλάδι τάχα έλλειψιν ασφαλείας και τάξεως, οι δε τας αταξίας δήθεν της νεολαίας, οι δε άλλα παραπλήσια και διάφορα, ηρνούντο τον οβολόν των δυσανασχετούντες πικρώς διά το παρόν και απελπιζόμενοι αλόγως διά το μέλλον...".11

Η σημαντική μείωση του αριθμού των κληροδοτημάτων που καταγράφεται από την όγδοη δεκαετία του αιώνα θα πρέπει να απηχεί μια γενικότερη μεταστροφή των πνευμάτων σχετικά με την ιεράρχηση των εθνικών προτεραιοτήτων. Όχι μόνο τα ποσά που προορίζονται για το ίδρυμα μειώνονται, αλλά και οι επεξηγήσεις που συνοδεύουν τα δωρητήρια έγγραφα σχετικά με τον εθνικό προορισμό του Πανεπιστημίου αραιώνουν. Άλλες ποιοτικές ενδείξεις ενισχύουν την εικόνα αυτής της μεταστροφής. Όσο πλησιάζουμε προς το τέλος του 19ου αιώνα τόσο μειώνεται ο αριθμός των υποτροφιών που προορίζονται για φιλοσοφικές, θεολογικές και νομικές σπουδές. Το προβάδισμα στη χρηματοδότηση έχουν τώρα οι πρακτικές επιστήμες, εκείνες που θα συντελέσουν στην πρόοδο της βιομηχανίας. Η έμφαση που δίνεται στην τελευταία στα κείμενα των διαθηκών αντανακλά το αίτημα για προσαρμογή της εκπαίδευσης στα αιτήματα των καιρών.

Η εκτίμηση της οικονομικής συμβολής των ομογενών στην ίδρυση και λειτουργία του Πανεπιστημίου δεν θα ήταν δυνατόν να στηριχθεί στα οικονομικά στοιχεία που αναγράφονται στις διαθήκες. Πρόκειται για τις γνωστές δυσκολίες που αντιμετωπίζει κανείς όταν επιχειρεί την αποτίμηση της πραγματικής αξίας των κληροδοτημάτων.12 Στην περίπτωση του Πανεπιστημίου όμως έχουμε την τύχη να διαθέτουμε μια ασφαλή πηγή για την μελέτη των οικονομικών. Οι απολογισμοί που δημοσιεύει η επιτροπή για την ανέγερση του κτιρίου, καθώς και οι διαχειριστικές εκθέσεις που δημοσιεύονται με την ευκαιρία των πρυτανικών λόγων δεν αφήνουν περιθώρια για αμφιβολίες. Η γλώσσα των αριθμών επιβεβαιώνει την εντύπωση που απορρέει από την ανάλυση των διαθηκών: εκτός από ένα δάνειο της Εθνικής Τράπεζας, δύο 

———————

11. Ό.π., σ. 84.

12. Πρόκειται για δυσκολίες που απορρέουν από την αδυναμία αναγωγής των παραχωρούμενων αξιών σε μια ενιαία νομισματική μονάδα, την άγνοια της απόδοσης των κεφαλαίων και, το κυριότερο, τα προσκόμματα που παρουσιάζονται στην εκτέλεση των όρων της διαθήκης είτε από τους συγγενείς, είτε από τις νομικές αλλαγές που επέρχονται στο ιδιοκτητικό καθεστώς των χωρών όπου βρίσκονται οι περιουσίες. Έτσι, πολλά κληροδοτήματα φτάνουν στον τελικό προορισμό τους πολύ κατώτερα της αρχικής τους αξίας.

Σελ. 231
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/232.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

χορηγίες της πολιτείας από 50.000 και 12.000 δρχ., και την κάλυψη των μισθών των καθηγητών, τα ποσά που απαιτήθηκαν για την οικοδόμηση και τη λειτουργία του ιδρύματος τον 19ο αιώνα εξασφαλίστηκαν από τα κληροδοτήματα και τις συνδρομές ιδιωτών, μεταξύ των οποίων το μερίδιο της διασποράς εκφράζει το μεγαλύτερο ποσοστό.

Γύρω στα μέσα του αιώνα, οι πρόσοδοι των κληροδοτημάτων που υπάγονται στην περιουσία του Πανεπιστημίου προορίζονται, εκτός από την κάλυψη των τρεχουσών δαπανών, και για έξοδα συμβολικού χαρακτήρα: τελετές, μνημόσυνα, εκτυπώσεις πρυτανικών λόγων, φιλοτέχνηση των πορτραίτων των καθηγητών κ.λπ. Στα τελευταία έξοδα θα πρέπει να συμπεριληφθεί και η εκτύπωση αναμνηστικών μεταλλίων για τους ευεργέτες και τους συνδρομητές. Στην πρώτη κατηγορία των ευεργετών ανήκουν εκείνοι που καταβάλλουν τουλάχιστον 200 δρχ., ενώ στην δεύτερη κατατάσσονται όσοι προσφέρουν από 25 έως 200 δρχ.· διευκρινίζεται όμως ότι οι συνδρομητές θα πρέπει να καταβάλλουν με δικά τους έξοδα το αντίτιμο (25 δρχ.) για την απόκτηση της αναμνηστικής διάκρισης.

ΙΣΤΟΓΡΑΜΜΑ

Χρονολογική κατανομή των δωρεών κατά δεκαετία

Σελ. 232
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/233.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΠΙΝΑΚΑΣ Ι

Γεωγραφική κατανομή των δωρητών

Ρωσία 15

Ρουμανία 22 

Αυστρο-Ουγγαρία 13

Ιταλία 2

Αγγλία 4

Γαλλία 6

Γερμανία Ί

Βουλγαρία 2

Σερβία 1

Αίγυπτος 16

Οθωμανική Αυτοκρατορία 18

Κωνσταντινούπολη 11

Σμύρνη 3

Άλλες πόλεις 4

Ινδία 1

Υπόδουλες περιοχές 6

Ήπειρος 2

Θράκη 1

Νησιά Ανατολ. Αιγαίου 3

Σύνολο 107

ΠΙΝΑΚΑΣ II

Τόπος καταγωγής των δωρητών σε συνδυασμό με τον τόπο διαμονής

Τόπος διαμονής          ΡΩΣΙΑ ΡΟΥΜΑΝΙΑ ΑΙΓΥΠΤΟΣ ΑΥΣΤΡΟ-ΟΥΓΓΑΡΙΑ ΟΘΩΜ. ΑΥΤΟΚΡ. ΑΓΓΛΙΑ ΓΑΛΛΙΑ ΑΛΛΕΣ ΧΩΡΕΣ
Τόπος καταγωγής                  
Ήπειρος    (25) 8 6 8 1 2      
Θεσσαλία ( 5)   1   2       2
Μακεδονία   ( 4)     2   1     1
Θράκη   ( 3)   1     1 1    
Στ. Ελλάδα  ( 1)         1      
Πελοπόννησος    ( 3) 1 1           1
Κρήτη   ( 1)   1            
Ιόνια Νησιά  ( 1)       1        
Νησιά Αιγαίου    (21)   3 2 1 6 3 6  
Μ. Ασία    ( 4)     1   2     1
Άλλες περιοχές   ( 1) 1              
Σελ. 233
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/234.gif&w=600&h=915 19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΠΙΝΑΚΑΣ ΙΙΙ

Επαγγελματική κατανομή των δωρητών σε συνάρτηση με τον τόπο διαμονής

Τόπος Διαμονής   ΡΩΣΙΑ ΡΟΥΜΑΝΙΑ ΑΙΓΥΠΤΟΣ ΑΥΣΤΡΟ-ΟΥΓΓΑΡΙΑ ΑΓΓΛΙΑ ΓΑΛΛΙΑ ΟΘΩΜ. ΑΥΤΟΚΡ. ΙΤΑΛΙΑ ΑΛΛΕΣ ΧΩΡΕΣ
Επάγγελμα                    
Έμποροι (67) 12 13 11 6 4 5 11 1 4
Κτηματίες και εμποροκτηματίες (20) 2 6 3 4          
Τραπεζίτες ( 4)       1 1   2    
Εισοδηματίες ( 3)   1   1         1
Ανώτεροι κληρικοί ( 5)   2         3    
Ιατροί ( 4)     1       3    
Δικηγόροι ( 1)             1    
Εκπαιδευτικοί ( 1)             1    
Πλοίαρχοι ( 1)                 1

ΠΙΝΑΚΑΣ  IV

Οικογενειακή κατάσταση των δωρητών

Τόπος διαμονής   ΡΩΣΙΑ ΡΟΥΜΑΝΙΑ ΑΙΓΥΠΤΟΣ ΑΥΣΤΡΟ-ΟΥΓΓΑΡΙΑ ΟΘΩΜ. ΑΥΤΟΚΡ. ΑΓΓΛΙΑ ΓΑΛΛΙΑ ΒΑΛΚΑΝΙΚΕΣ ΧΩΡΕΣ ΑΛΛΕΣ ΧΩΡΕΣ
Οικογενειακή κατάσταση                    
Άγαμοι 47  6 14 9 3 9     3 3
Έγγαμοι άτεκνοι 19 2 5 3 4 4 1      
Χήροι 1     1            
Έγγαμοι με παιδιά 15   1 1 2 4 3 4    
Σελ. 234
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία»
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 215
    19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

    ΟΙ ΕΝΔΟΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΕΣ ΙΣΟΡΡΟΠΙΕΣ

    ΚΑΙ Η ΑΝΑΤΡΟΠΗ ΤΟΥΣ (1910-1926)

    ΡΕΝΑ ΣΤΑΥΡΙΔΗ - ΠΑΤΡΙΚΙΟΥ

    Η διερεύνηση του τρόπου με τον οποίο εξασφαλίζονταν οι ισορροπίες ανάμεσα σε διαφορετικά συστήματα ιδεών, που εξέφραζαν διαφορετικές κοινωνικές και πολιτικές δυνάμεις μέσα στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, πιστεύω πως συναντά μια κυρίως δυσκολία, η οποία συνίσταται στο ότι οι ισορροπίες αυτές ήσαν σε αμοιβαία εξάρτηση με τις αναγκαίες ταυτόχρονα ισορροπίες ανάμεσα στο Πανεπιστήμιο ως συνολικό φορέα ιδεολογίας και εξουσίας και την Πολιτεία.

    Οι ρυθμίσεις νομοθετικού και διοικητικού περιεχομένου που οδήγησαν στη δημιουργία ενός πλαισίου, μέσα στο οποίο αναπτύχθηκαν αυτά τα δύο είδη ισορροπιών, έτσι όπως αναγνωρίζονταν ως τις πρόσφατες δεκαετίες, έγιναν το 1910 και το 1911: Πρόκειται για το νόμο ΓΨΛΑ' της 3/3/1910 «περί εκκαθαρίσεως του Εθνικού Πανεπιστημίου» και τις συναφείς προς αυτόν πράξεις και τους νόμους, κυρίως, ΓΩΓΚ' και ΓΩΓΕ' του 1911 («περί οργανισμού του Εθνικού Πανεπιστημίου» και «περί Καποδιστριακού Πανεπιστημίου»).

    Πρέπει αμέσως να διακρίνουμε τα δύο αυτά σύνολα νομοθετημάτων, του 1910 και του 1911. Έγιναν από διαφορετικές κυβερνήσεις, σε διαφορετικό κλίμα, με διαφορετικούς στόχους.

    Το Μάρτιο του 1910, η κυβέρνηση Στέφανου Δραγούμη, δεύτερη κυβέρνηση μετά την επανάσταση του Γουδί, με εισήγηση του υπουργού Παιδείας Ανδρέα Παναγιωτόπουλου, παλαιού μέλους της ομάδας των Ιαπώνων, και μέσα στο γενικότερο εκκαθαριστικό πνεύμα που επικρατεί, ψηφίζει τον παραπάνω νόμο «περί εκκαθαρίσεως του Πανεπιστημίου», σύμφωνα με τον οποίο επρόκειτο να συσταθεί δεκαπενταμελής Επιτροπή καθηγητών από το ίδιο το Πανεπιστήμιο, η οποία θα υπεδείκνυε τους απολυτέους συναδέλφους.