Συγγραφέας:Διεθνές Συμπόσιο
 
Τίτλος:Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία»
 
Υπότιτλος:Ιστορική διάσταση και προοπτικές
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:19
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1989
 
Σελίδες:657
 
Αριθμός τόμων:2 τόμοι
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Τριτοβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ευρώπη
 
Χρονική κάλυψη:13ος-20ός αι.
 
Περίληψη:Στους δύο τόμους του βιβλίου αυτού περιέχονται τα Πρακτικά του 2ου Διεθνούς Συμποσίου που διοργάνωσε το ΙΑΕΝ σε συνεργασία με την Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού, με θέμα Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία.Ιστορική διάσταση και προοπτικές. Το Συμπόσιο έγινε στην Αθήνα από τις 21 έως τις 26 Σεπτεμβρίου 1987 και συνέπεσε με τον εορτασμό των 150 χρόνων του Πανεπιστημίου Αθηνών.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 22.49 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 185-204 από: 662
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/185.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΙΔΕΟΛΟΓΙΑ ΚΑΘΗΓΗΤΩΝ ΚΑΙ ΦΟΙΤΗΤΩΝ ΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΤΟΥ ΟΘΩΝΙΚΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ (1837-1862)

ΓΕΡ. Η. ΠΕΝΤΟΓΑΛΟΣ

Με τη δήλωση πως θα μελετηθεί η ιδεολογία των καθηγητών αλλά και των φοιτητών της Ιατρικής Σχολής του Οθωνικού Πανεπιστημίου, νοείται στην απλούστερη διατύπωση του όρου ότι θα μελετηθούν όσο είναι δυνατό οι γνώμες, ιδέες, αντιλήψεις και αρχές που πρέσβευαν και στις οποίες θήτευσαν τα άτομα αυτών των δύο ομάδων, που συγκροτούσαν την Ιατρική Σχολή για το διάστημα από το 1837 μέχρι τον Οχτώβρη του 1862. Τα χρονικά όρια καθορίστηκαν με αρχή το 1837, έτος έναρξης της λειτουργίας του Πανεπιστημίου, και με τέλος τη χρονολογία έξωσης του Όθωνα, όταν το Πανεπιστήμιο θα μετονομαστεί σε "Εθνικό". Αυτό το τελευταίο όριο, όπως θα φανεί, ήταν καθοριστικό για την Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου, πραγματικό "σημείο τομής" για το θέμα που εξετάζεται εδώ.

Ο ρόλος των γιατρών ως φορέων αλλά και παραγωγών ιδεών και ευρύτερα ιδεολογίας με απασχόλησε άλλοτε για άλλο χώρο και, συγκεκριμένα, για τα νησιά του Ιονίου.1 Οι διαφορές είναι σημαντικές, αφού εκεί μελετήθηκε το θέμα στη διάρκεια δυόμισι αιώνων και οι γιατροί άσκησαν το ρόλο τους όχι ως πανεπιστημιακοί δάσκαλοι σε φοιτητική κοινότητα, αλλά ως άτομα στο ευρύ κοινό των κατοίκων των νησιών. Όμως το στοιχείο που διακρατώ από αυτή τη μνήμη είναι η διαπίστωση του ρόλου τους εκεί ως διανοουμένων σε πρώτη θέση ο οποίος, όσο κι αν έχει συρρικνωθεί τον 19ο αιώνα προς όφελος άλλων λογίων, είναι σημαντικός πάντα και ακόμη σημαντικότερος εδώ, όταν για τους καθηγητές συνοδεύεται από την πανεπιστημιακή τήβεννο και για

———————

1. Γ. Πεντόγαλος, "Η κίνηση των ιδεών στο χώρο του Ιονίου και ο ρόλος των γιατρών από το 17ο μέχρι το 19ο αιώνα", Πρακτικά 2ου Συμποσίου του Κέντρου Μελετών Ιονίου, Ζάκυνθος 24-27/10/1985 (τυπώνονται).

Σελ. 185
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/186.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

τους φοιτητές από την καθολική αποδοχή του αυριανού ηγετικού τους ρόλου.

Αρχίζω από τους καθηγητές. Ό,τι επιφυλάχθηκε σ' αυτούς τους γιατρούς που επάνδρωσαν την Ιατρική Σχολή, όπως και στους συναδέλφους τους καθηγητές των άλλων Σχολών, ήταν να μεταφέρουν γνώση και να οικοδομήσουν ιδεολογία στον απελευθερωμένο ελληνικό χώρο, αυτόν που ειπώθηκε αργότερα "ελλαδικός". Η Δουλεία δεν άφηνε περιθώρια παλαιότερα για μείζονες προσπάθειες και οι ιδεολογίες, με την όποια μορφή τους, διαμορφώνονταν στο χώρο των παροικιών του εξωτερικού, ενώ όσες αναπτύχθηκαν στον υπόδουλο ήταν κυρίως αντίδραση σε ό,τι ερχόταν απ' έξω. Το Πανεπιστήμιο ιδρύθηκε στο νεόκοπο κράτος με πολλές προοπτικές, αλλά μία από αυτές ήταν ενσυνείδητα ή ασυνείδητα η παραγωγή ιδεολογίας που προαναφέρθηκε. Ο ρόλος των καθηγητών του ως "μειζόνων διδασκάλων" ορίζεται νομοθετικά2 και οι ίδιοι καλούνται να τον επιβεβαιώσουν.

Από τους εννιά πρώτους καθηγητές, που διορίστηκαν στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου τον Απρίλη του 1837, πέντε έχουν τη διδακτική προϊστορία τους. Επάνδρωσαν μαζί με τον Ξαβιέριο Λάνδερερ το "Ιατροχειρουργικόν Σχολείον", που ίδρυσε η Αντιβασιλεία ύστερα από πρόταση, όπως φαίνεται, της Γραμματείας Εσωτερικών, και δίδαξαν, άλλος περισσότερο και άλλος λιγότερο, στα δύο χρόνια που λειτούργησε (Δεκέμβρης 1835-Απρίλης 1837).3 Ο τρόπος επιλογής γι' αυτές τις θέσεις το 1835 δε μας είναι ακριβώς γνωστός, όμως υπάρχουν δύο χαρακτηριστικές μαρτυρίες. Η μία είναι στις 22-11-1839 από την εφημερίδα Ελλάς, όπου η νεκρολογία του καθηγητή Δημητρίου Μαυροκορδάτου.4 Εκεί αναφέρεται ότι "προσκληθείς υπό της τότε Αντιβασιλείας εις την καθέδραν της Ελληνικής Κυβερνήσεως είχε την σπανίαν ευτυχίαν του να διδάξη πρώτος πάντων ιατρικά μαθήματα κατά τας αναγεννηθείσας Αθήνας προ της συστάσεως εισέτι του Ελληνικού Πανεπιστημίου". Η δεύτερη αφορά στην πρόταση για διορισμό του Αναστασίου Γεωργιάδη Λευκία από τη Γραμματεία των Εσωτερικών το 1836 στη θέση του καθηγητή "της Δημοσίας Υγιεινής και της Γενικής Εγκυκλοπαιδείας των Ιατρικών Επιστήμων" και η απόρριψή της από τον Armansperg (που υπογράφει μόνος τη σχετική απορριπτική απόφαση).5 Οι δύο περιπτώσεις κάνουν μάλλον φανερή την πηγή εξουσίας που ρύθμιζε αυτά τα ζητήματα.

Όταν ο Armansperg θα θελήσει να προλάβει τον Όθωνα στην ίδρυση

———————

2. Εφημερίς της Κυβερνήαεως (ΕΚ), φ. 16, 24-4-1837, σ. 64, 65.

3. ΕΚ, φ. 23, 19-5-1835, σ. 164-165 και Γ.Α.Κ., Οθωνικό Αρχείο, Γραμματεία Εσωτερικών, φακ. 204, υποφακ. 128, έγγρ. αρ. 849, 31-1-1836.

4. Ελλάς, φ. 21, 22-11-1839.

5. Γ.Α.Κ., Οθωνικό Αρχείο, Γραμματεία Εσωτερικών, φακ. 204, υποφακ. 128, έγγρ. αρ. 8746, 22/3-8-1836.

Σελ. 186
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/187.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

του Πανεπιστημίου, θα επιλέξει, τότε που δημοσιεύει τα πρώτα διατάγματα συγκρότησης του Πανεπιστημίου το χειμώνα του 1836-1837,6 από τους πέντε που είχαν διδάξει στο Ιατροχειρουργικό Σχολείο τους τέσσερις για καθηγητές στην Ιατρική Σχολή. Αυτοί οι ίδιοι και πάλι (Ιωάννης Βούρος, Νικόλαος Κωστής, Δημήτριος Μαυροκορδάτος, Ιωάννης Ολύμπιος) ορίζονται τελικά καθηγητές μετά τους διορισμούς που έγιναν τον Απρίλη του 1837.7 Έχουν σπουδάσει και οι τέσσερις στη Γερμανία ή στη Βαυαρία, αλλά και από τους άλλους, που θα συμπληρώσουν την ομάδα των διδασκόντων, δύο ακόμη (ο Αναστάσιος Γεωργιάδης Λευκίας και ο Ερρίκος Τράιμπερ) έχουν επίσης σπουδάσει και αποφοιτήσει στον ίδιο χώρο.8 Τρεις που έχουν σπουδάσει αλλού (Πέτρος Ηπίτης-Βιέννη, Ιωάννης Νικολαΐδης Λεβαδεύς-Παρίσι, Αλέξιος Πάλλης-Πίζα) αποτελούν μειοψηφία, έτσι που δεν θα μπορέσουν να επηρεάσουν τη μορφή και την κατεύθυνση της Ιατρικής Σχολής, αφού μάλιστα από τον πρώτο κιόλας χρόνο περιορίζονται σε δύο ύστερα από την πρώιμη παύση του Π. Ηπίτη.

Ο τρόπος της εκλογής τους στις διαδοχικές φάσεις που προαναφέρθηκαν ήταν πάντα ο ίδιος. Προσωπική επιλογή του Armansperg στις δύο πρώτες, του Όθωνα στην τελευταία. Οι σπουδές τους σε γερμανικά και βαυαρικά πανεπιστήμια, η γνώση της γερμανικής γλώσσας, η εστία απ' όπου έπαιρναν δύναμη, το Παλάτι, τους επιτρέπει σύντομα να αποκτήσουν ψυχολογία "ομάδας". Αυτής της τελευταίας οι συνέπειες πιθανολογούνται γενικά, γίνονται όμως φανερές στην περίπτωση της εκλογής ως καθηγητή της Ανατομίας-Φυσιολογίας του Δαμιανού Γεωργίου το 1840, ύστερα από το θάνατο του Δ. Μαυροκορδάτου. Το παρασκήνιο μπορούμε να το μαντέψουμε από το πικρόχολο σχόλιο του Αιώνος, στις 24-1-1840, όπου γράφει σε κύριο άρθρο με τίτλο "Αι κατά της επιστήμης προγραφαί": Οι Βαυαροί αρχίατροι στην Ελλάδα και συγκεκριμένα ο "μισέλλην Βαυαρός" Βίμπερ "εσύστησαν εις την Κυβέρνησιν ως αξίους Καθηγητάς πρώτον τους σπουδάσαντας εις Γερμανίαν, δεύτερον τους ελθόντας εις την Ελλάδα μαζί τους ή έπειτα, τρίτον τους υποκλινείς εις τας θελήσεις των". Αλλά και ο Φίλος του Λαού στο φύλλο της 19-2-1840 επίσης

———————

6. ΕΚ, φ. 3, 24-1-1837, σ. 12.

7. ΕΚ, φ. 16, 24-4-1837, σ. 63.

8. Για τον πρώτο ρόλο που έχει η γερμανική παιδεία στον ευρωπαϊκό χώρο αυτά τα χρόνια και το κύρος που απολαμβάνουν οι πτυχιούχοι των γερμανικών πανεπιστημίων, και ιδίως της ιατρικής, αλλά και την αντίδραση εναντίον τους στην Ελλάδα, βλ. την εμπεριστατωμένη μελέτη του Ζ. Τσιρπανλή, "Οι Έλληνες φοιτητές στα ευρωπαϊκά πανεπιστήμια και η παρουσία τους στην πανεπιστημιακή ζωή της νεώτερης Ελλάδας (1800-1850)", Παρνασσός, τ. 21,1979 και κυρίως στις σελίδες 328, 332, 334-337. Ότι μια μεθοδευμένη προβολή αυτής της γερμανικής παιδείας, που έφθανε σε "μυθοποίηση", κυριάρχησε αυτά τα χρόνια, αλλά και για πολλά ακόμη, επηρεάζοντας τη ζωή της αναγεννημένης Ελλάδας, είναι γνωστό σε όλους.

Σελ. 187
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/188.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

γράφει: "Πόσοι ιατροί δεν υπάρχουν ικανώτεροι πολύ των ακρίτως παραδεδεγμένων καθηγητών και είναι αποκεκλεισμένοι διότι έφθασαν οι αμαθείς και αγύρται να καταλάβουν με ραδιουργίας και χαμερπείας τας υψηλάς αυτάς θέσεις". Αρκετά χρόνια μετά την έναρξη λειτουργίας του Πανεπιστημίου, από αφορμή προσπάθεια παράνομης απονομής διπλώματος σε άτομο που δήλωνε πως σπούδασε ιατρική, και θέλοντας να δείξει την έλλειψη κύρους των δασκάλων, η Ελπίς ανατρέχει ειρωνικά σε αγόρευση του Κριεζώτη στην Εθνοσυνέλευση όπου είχε αποκαλέσει υποτιμητικά τους καθηγητές "κοπέλια" από το βήμα και αρνιόταν να συγκατατεθεί στην πρόταση να εκλέγουν βουλευτή.9

Η επιφύλαξη πάντως της Αντιβασιλείας, αλλά και του Όθωνα, για όσους δεν τους επηρέαζαν άμεσα, είχε τις δικαιολογίες της. Η σύγκρουση πολύ ενωρίς με τον Ηπίτη, που υποστήριζε την καθιέρωση Συντάγματος στην Ελλάδα και ενεργούσε δραστήρια γι' αυτό,10 τους έκανε σκεπτικιστές για όσους, έχοντας σπουδάσει ιατρική σε κέντρα φιλελεύθερα, όπως η Πίζα ή το Παρίσι, μπορούσαν χάρη στη θέση τους να μεταφέρουν φιλελεύθερες ιδέες στους μαθητές τους. Η εξαίρεση για τον Πάλλη και το Λεβαδέα δεν αναιρεί τη γενική διάθεση.

Ο τρόπος επιλογής και διορισμού θα διαμορφώσει κυρίως τη στάση. Η αφοσίωση στον ηγεμόνα δεν είναι μόνο η γενικά παραδεκτή αρχή αυτών των χρόνων, αλλά εδώ είναι κάτι περισσότερο. "Υποκλινείς εις τας θελήσεις των" λέει ο Αιών και δεν πρέπει να είναι μακριά από την πραγματικότητα. Η απόλυση του Ηπίτη από το Πανεπιστήμιο έδειχνε πως ο θεμελιωτής του και οι συν αυτώ δε θα δέχονταν αντιρρήσεις στις επιθυμίες και επιδιώξεις τους. Η πειθαρχία και η αφοσίωση επιβραβεύονται και οι Ι. Βούρος και Ν. Κωστής θα ορισθούν αυλικοί γιατροί κοντά στους βαυαρούς Βίμπερ και Ρέζερ.

———————

9. Όσο κι αν η έκφραση "ακρίτως παραδεδεγμένων" φαίνεται βαριά, η έλλειψη αντίδρασης από τους θιγομένους αφήνει ερωτηματικά. Έτσι δεν πρέπει να παραβλεφθεί η αμφισβήτηση των σπουδών του Ιωάννη Ολυμπίου δέκα χρόνια μετά τον αρχικό διορισμό του. "Ούτος κακώς το όνομα του ιατρού οικειοποιήθη, διότι δύο έτη μόνον διατρίψας εις Γερμανίαν δεν ηδύνατο να ακροασθή άπαντα της Ιατρικής τα μαθήματα... Η μεγίστη ατέλεια εις τας σπουδάς του απεστέρησεν αυτόν και του αναποφεύκτου εις πάντα επιστήμονα ιατρόν διπλώματος προς απόδειξιν επίσημον και αναντίρρητον της επιστημονικής ικανότητος του ιατρού. Δια ταύτα ο κ. Ολύμπιος δεν δύναται να καταταχθή μεταξύ των επιστημονικών της πρωτευούσης ιατρών, οίτινες και τακτικώς τας σπουδάς αυτών ετελείωσαν και άπαντες δίπλωμα έχουσιν, αλλά πρέπει να εξομοιωθή με τους πρακτικούς ιατρούς της Ελλάδος, οίτινες συγκαταβάσει της Κυβερνήσεως μετέρχονται την χειρουργίαν". Βλ. εφ. Ο Φίλος του Λαού, φ. 429, 16-11-1846. Για την αγόρευση του Κριεζώτη βλ. Ελπίς, φ. 363, 11-1846.

10. Γ. Πεντόγαλος, "Ο γιατρός Πέτρος Ηπίτης και ο ρόλος του στους αγώνες για την κατάργηση της Βαυαρικής Μοναρχίας στην Ελλάδα", Αρχεία Ελληνικής Ιατρικής, τ. 3, 1986, σ. 311-313 και σε ανάτυπο.

Σελ. 188
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/189.gif&w=600&h=915 19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Αλλά και η ωφελιμιστική χρησιμοποίηση της δύναμης και τα οικονομικά αποκτήματα δεν είναι ασήμαντα, τόσο που να προκαλούν κάποτε και το κοινό αίσθημα. Ο Π. Σοφιανόπουλος κατηγορεί χωρίς επιφυλάξεις τον Ε. Τράιμπερ για σκανδαλώδεις μισθοδοσίες με βαρύτατους χαρακτηρισμούς.11 Όσο για το Ν. Κωστή θα παρθούν ειδικά κυβερνητικά μέτρα εναντίον του το 1843, αμέσως μετά τη μεταπολίτευση του Σεπτέμβρη, για περιορισμό της συσσώρευσης πλούτου που πραγματοποιούσε, αν πιστέψουμε τις εφημερίδες της εποχής.12 Και ο Ι. Βούρος θα κατηγορηθεί αργότερα από τον Α. Γούδα για ωφελιμιστική χρησιμοποίηση των θέσεων που κατείχε χάρη στην εύνοια του Παλατιού.13

Αν θελήσουμε να καθορίσουμε την ιδεολογία αυτών των πρώτων καθηγητών εκεί στην αφετηρία της νεοελληνικής πανεπιστημιακής ζωής, θα δυσκολευτούμε φυσικά. Η σχέση τους με τον περίγυρο δεν είναι εύκολο να επισημανθεί από τις λιγοστές αναφορές που μας δίνουν οι εφημερίδες. Μπορούμε να σημειώσουμε πάντως την πρώιμη αντίθεση του Π. Ηπίτη στην απολυταρχία της Αντιβασιλείας, δικαιολογημένη για ένα άτομο με ενεργό ρόλο και δράση στην Επανάσταση. Είναι άλλωστε και ο μόνος που έδρασε στα χρόνια του Αγώνα και ο μόνος που θα συγκρουστεί ενεργά με το καθεστώς. Οι άλλοι είναι νεότεροι και έμειναν μακριά από τον πόλεμο σπουδάζοντας ή σε τέλεια απουσία όπως ο πρεσβύτερος όλων ο Α. Γ. Λευκίας.14 Από αυτούς τους νεότερους της αρχικής ομάδας ο Ι. Νικολαΐδης Λεβαδεύς θα συνδυάσει εύστοχα τη διακριτική κριτική στα έντυπα που διευθύνει με την εύνοια που θα τον οδηγήσει ενωρίς στη θέση του κυβερνητικού συμβούλου.15 Η «ομάδα» βέβαια δεν του συγχωρεί την «αλλότρια επιστημονική προέλευση» και φαίνεται πως προσπάθησε να απαλλαγεί απ' αυτόν με πολιτική παρέμβαση το 1844.16 Από αυτούς που θα ακολουθήσουν μετά τους πρώτους, σημειώνεται η δραστηριότητα του Κωνσταντίνου Μαυρογιάννη και του Γεωργίου Πρινάρη, που στρατεύονται ενωρίς στις εθνικο-επεκτατικές και φιλορθόδοξες κινήσεις, που είναι χαρακτηριστικές αυτών των χρόνων. Ο πρώτος, αγνός ιδεολόγος, θα πάρει ενωρίς μέρος στις δραστηριότητες της «Φιλορθοδόξου Εταιρείας» και θα φυλακιστεί —πριν γίνει καθηγητής, το 1840— γι' αυτήν του τη δράση,17 ενώ ο 

———————

11. Η Πρόοδος, φ. 20, 15-6-1837 και φ. 23, 15-9-1837.

12. Πρωινός Κήρυξ, φ. 4, 6-1843 και φ. 28, 27-7-1843.

13. Α. Γούδας, Επιφυλλίς, Ιατρική Μέλισσα, τ. 3, 1855, σ. 447.

14. Μ. Αποστολίδης, «Αναστάσιος Γεωργιάδης Λευκίας», Θρακικά, 1931, έκτακτο τεύχος, Παράρτημα, σ. 121.

15. [Ι. Ν. Λεβαδεύς], «Ιατρική. Κατάστασις αυτής εις την Ελλάδα», Ηώς Α΄ 5, 30-5-1836, σ. 34-37· και του ίδιου, Βιβλιοκρισία, Ευρωπαϊκός Ερανιστής, τ. 2, 1840, σ. 202.

16. Ελπίς, φ. 176, 5-10-1844.

17. J. Petropulos, Πολιτική και συγκρότηση Κράτους στο Ελληνικό Βασίλειο (1833-1843), τ. Α', Αθήνα, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, 1985, σ. 375.

Σελ. 189
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/190.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

δεύτερος θα δικτυωθεί εγκαίρως στους ηγετικούς κύκλους που θα τον προωθήσουν στην καθηγεσία, ενώ σύγχρονα συμμετέχει στην όχι και τόσο γνωστή "Αδελφότητα των Ευαγγελιζομένων" με παραπλήσιες προς τη "Φιλορθόδοξη Εταιρεία" επιδιώξεις.18 Στην άλλη όχθη, έστω και αν αυτό δεν είναι πρώιμα φανερό, βρίσκονται στα επόμενα χρόνια άλλοι, όπως ο Κωνσταντίνος Βουσάκης, που μας είναι γνωστές οι φιλελεύθερες και αντιδυναστικές πεποιθήσεις του -που θα τον οδηγήσουν ακόμη και στην φυλακή19- ή ο Θεόδωρος Αφεντούλης που θα υμνήσει την Εθνοφυλακή και τους φοιτητές που στρατεύθηκαν σ' αυτήν κατά την επανάσταση του 1862.20

Στην προσπάθεια για άνοδο ή στην έφεση για διατήρηση των κεκτημένων δεν χρησιμοποιούνται πάντα ορθόδοξοι τρόποι. Ο Μαυρογιάννης θα πολεμηθεί από τους γερμανοσπουδασμένους συναδέλφους του που θέλουν να έχουν τον έλεγχο της Σχολής με όργανο τους φοιτητές,21 ενώ ο Πρινάρης θα στηριχθεί στον πεθερό του Γ. Γλαράκη, υπουργό της κυβέρνησης Κωλέττη, και τον κουμπάρο του Ι. Βούρο για να εκτοπίσει τον Λευκία με δικαιολογία τη μεγάλη ηλικία του.22 Όσο για τον Ι. Νικολαΐδη Λεβαδέα, αυτός θα χρησιμοποιήσει την ιδιότητά του ως υπουργικός σύμβουλος στην Παιδεία για να διορίσει τον εαυτό του τακτικό καθηγητή το 1846,23 θα απομακρυνθεί όμως σε δύο χρόνια όταν θα χάσει την πολιτική κάλυψή του ύστερα από το θάνατο του Κωλέττη. Οι κατ' εξοχήν αυλικοί γιατροί Ν. Κωστής και Ι. Βούρος θα γίνουν συχνά στόχοι επιθέσεων, θα διατηρήσουν όμως τις θέσεις τους, ο πρώτος μέχρι το θάνατο του το 1861 24 και ο δεύτερος μέχρι το 1848, όταν παραιτήθηκε για λόγους υγείας, επηρεάζοντας όμως το Πανεπιστήμιο από τη θέση του Διευθυντή Υγείας στο Υπουργείο Εσωτερικών και τις θέσεις του αυλικού γιατρού και του Ιατροσυνέδρου μέχρι την έξωση του Όθωνα.25

———————

18. Β. Σφυρόερας, «Η "Αδελφότης των Ευαγγελιζομένων", μυστική επαναστατική Οργάνωσις του 1849», Επιστημονική Επετηρίς της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών, τ. ΚΓ', 1972-1973, σ. 218, 230-231.

19. Α. Λιάκος, «Οι φιλελεύθεροι στην επανάσταση του 1862. Ο πολιτικός σύλλογος "Ρήγας Φερραίος"», Μνήμων, τ. 8, 1980-82, σ. 41.

20. Εφημερίς των Φιλομαθών, φ. 469, 31-10-1862.

21. Ι. Πανταζίδης, Χρονικόν της πρώτης πεντηκονταετίας τον Ελληνικού Πανεπιστημίου, Αθήνα 1889, σ. 87.

22. Ελπίς, φ. 428, 20-11-1847.

23. Πρωινός Κήρυξ, φ. 184, 11-3-1846.

24. Πρακτικά των Συνεδριάσεων της Βουλής κατά την Τρίτην Σύνοδον της Τετάρτης βουλευτικής Περιόδου, τ. Β', Αθήνα 1856, σ. 522.

25. Α. Γούδας, Επιφυλλίς, Ιατρική Μέλισσα, τ. 3, 1855, σ. 490-495 και Ελπίς, φ. 239, 8-6-1854, όπου για την όλη στάση των καθηγητών γράφει χαρακτηριστικά: "Εις το Πανεπιστήμιον"... "εις αυτόν τον ναόν της ανατολικής εκπαιδεύσεως" ... "βλέπομεν τους καθηγητάς εξανδραποδίζοντας εαυτούς, γενομένους δούλους φατριών, θέλοντας να τους 

Σελ. 190
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/191.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Όταν σχηματίζεται, το Πανεπιστήμιο και για τα χρόνια που θα ακολουθήσουν, κυρίαρχη ιδεολογία σε όλο το φάσμα των διανοουμένων, αλλά και των πολιτικών είναι εκείνη της ανάκτησης του αρχαίου μεγαλείου της Ελλάδας, κληρονόμου και διαδόχου του αρχαίου κόσμου.26 Οι καθηγητές της Ιατρικής την ενστερνίζονται και συμμετέχουν δραστήρια στις ιδρυόμενες επίσημα εταιρείες με σκοπό, κυρίως, την προβολή της, όπως π.χ. η Φιλεκπαιδευτική, επηρεάζοντας αναμφισβήτητα την κίνηση των ιδεών.27 Η έννοια της ελευθερίας, όπως έχει διατυπωθεί από τον Κοραή, έχει υποχωρήσει τώρα και ο παλιός φίλος του, και σε πολλά σημεία ανάστημά του, Ι. Βούρος,28 μπορεί να συμβιβάζεται με την απολυταρχία της Αντιβασιλείας και του Όθωνα. Αργότερα το "κλίμα της φρικίασης που διατρέχει τον Ελληνισμό"29 με προσδοκίες για πρόσκτηση της Θεσσαλίας, της Ηπείρου και της Μακεδονίας, είναι εκείνο που θα αναστατώσει πολλούς και θα οδηγήσει τον Κωνστατίνο Μαυρογιάννη στη φυλακή.30 Η βαθμιαία απομάκρυνση από την εκτίμηση σε ό,τι δυτικό, που ραγδαία συντελείται αυτά τα χρόνια και εκφράζεται με το σύνθημα "η Ανατολή διά της Ανατολής", θα φέρει τελικά στη διακήρυξη της Μεγάλης Ιδέας το

———————

σέβηται το κοινόν, αφού αυτοί δεν σέβονται εαυτούς, ζητούντας... από όλους... αρετάς και γενναιότητα των οποίων δεν δίδουσι οι ίδιοι το καλόν παράδειγμα... Δεν εννοούμεν ότι δεν υπάρχουν και έντιμοι εξαιρέσεις. Αλλά αυταί κατά δυστυχίαν είναι ολίγαι". Η εφημερίδα παραθέτει παρακάτω τις πληροφορίες ότι οι καθηγητές στο θέμα της εκλογής βουλευτή του Πανεπιστημίου είναι διχασμένοι και η μία ομάδα θέλοντας να "κολακεύσει" την Κυβέρνηση προτείνει για τη θέση αυτή τον Ι. Νικολαΐδη Λεβαδέα, ενώ οι φιλικοί προς την αυλή τον Φίλιππο Ιωάννου. "Αναφέρομεν ταύτα", καταλήγει η εφημερίδα, "μόνον διά να δείξωμεν εις ποίαν ηθικήν κατάστασιν ευρίσκονται οι Καθηγηταί μας, οι φωνάζοντες κατά της ελλείψεως δημοσίας ηθικής, οι προσβάλλοντες διά την υλικότητά των τους περιστοιχισμένους από τόσας ανάγκας απαιδεύτους βουλευτάς, τους πάσχοντας από ένδειαν οικογενειάρχας στρατιωτικούς και πολιτικούς υπαλλήλους και παραπονούμενοι ότι δεν ευρίσκει τις πολιτικήν ανδρείαν και χαρακτήρας ανεξαρτήτους εις την Ελλάδα. Και εν τούτοις εκ των Καθηγητών μας άλλοι είναι ευκατάστατοι, άλλοι είναι ιατροί έχοντες πόρον ζωής την επιστήμην των, άλλοι Μαθουσάλαι της ελληνικής παιδείας και επομένως εξησφαλισμένοι κατά πάσης αδικίας από μέρους της Εξουσίας..." ... "Και τοιαύτην έχοντες ανεξάρτητον εν τη κοινωνία μας ύπαρξιν δεν έχουν την γενναιότητα να σεβασθώσι τον νόμον, να δείξωσι πολιτικήν ανδρείαν, να κάμωσι και αυτήν την Έξουσίαν να τους σεβασθή και να μη τολμήση να τους εξομοιώση με τους κρεμαμένους από την εύνοιάν της μικρούς του Κράτους υπαλλήλους".

26. Κ. Δημαράς, Ελληνικός Ρωμαντισμός, Αθήνα, Ερμής, 1985, σ. 339.

27. Αθηνά, φ. 741, 14-8-1840 και φ. 750, 14-9-1840, όπου σημειώνεται η συμμετοχή των Ν. Κωστή και Ι. Ολύμπιου στη Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία.

28. Α. Κούζης, "Βούρος Ιωάννης", Μ.Ε.Ε., τ. Ζ', σ. 715, όπου τονίζεται ότι "έτυχεν υποστηρίξεως εν ταις σπουδαίς αυτού εκ μέρους του Κοραή". Στην κατά Α. Γούδα συνταγμένη από τον ίδιο το Ι. Βούρο βιογραφία του, που έχει δημοσιεύσει στη "Νεοελληνική Φιλολογία", Μέρος Β', ο Α. Παπαδόπουλος Βρεττός, δεν αναφέρεται καθόλου αυτή η σχέση.

29. Κ. Δημαράς, ό.π., σ. 340.

30. Ο Φίλος του Λαού, φ. 32, 12-2-1840.

Σελ. 191
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/192.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

1844, που της έδωσε περίγραμμα ο Κωλέττης με τη γνωστή αγόρευσή του στην Εθνοσυνέλευση και που είναι κατά τον Κ. Δημαρά "ο πόθος για την πραγματοποίηση, στο πολιτικό επίπεδο, του ενιαίου της ελληνικής φυλής, η ιστορική δικαίωση του ενιαίου αυτού και τέλος η μεταλαμπάδευση".31 Οι καθηγητές της Ιατρικής Σχολής θα στοιχηθούν σ' αυτό το κήρυγμα και διάφοροι λόγοι τους, ιδίως του Α. Πάλλη32 και Ν. Κωστή,33 είναι χαρακτηριστικοί. Αλλά και σε άλλα τους κείμενα διαφαίνεται εδώ και εκεί η τοποθέτησή τους στην κυρίαρχη αυτή ιδεολογική τάση.34

Ένας άλλος τομέας, που πρέπει να προσεχτεί στην εκτίμηση της ιδεολογίας, είναι η στάση τους στο θέμα της γλώσσας. Στα αρχικά κείμενα, που έχουμε στη διάθεσή μας, ο λόγος είναι "ο απλός που καθαρίζεται", έτσι όμως όπως τον ήθελε ο Κοραής. Ως πειστήρια παίρνουμε τα διδακτικά βιβλία που έχουν λόγο φροντισμένο. Στην "Ανατομία του Ανθρωπίνου Σώματος" του Δημητρίου Μαυροκορδάτου ο λόγος είναι όπως τον έχουμε γνωρίσει στα κοραϊκά κείμενα. "Αι πρόοδοι", γράφει στα προλεγόμενά του, "τας οποίας έκαμον την σήμερον η τε ιατρική και η χειρουργία χρεωστούνται μόνον εις τας προόδους τας οποίας έκαμεν η ανατομία και η φυσιολογία".35 Ανάλογος είναι ο λόγος και στην "Ελληνικήν Φαρμακοποιίαν" των Ι. Βούρου, Ξ. Λάνδερερ και Ι. Σαρτορίου, την τυπωμένη το 1837, όπου ο Ι. Βούρος γράφει: "Εις την βίβλον ταύτην παρεδέχθημεν εκ των παλαιών και νέων φαρμάκων όσα ηξεύρομεν εκ πείρας ότι μεταχειρίζονται εις την Ελλάδα οι ιατροί, μ' όλον τούτο εισήξαμεν και τινα άλλα άξια λόγου".36 Ακόμη και αυτός ο Αναστάσιος Γεωργιάδης Λευκίας, ο αρχαϊστής ομιλητής του εναρκτηρίου της 3ης Μαΐου 1837, όπου η γλώσσα ήταν σύμφωνη με τις πεποιθήσεις του -αυτός ο φανατικός αντίπαλος του Κοραή- χρησιμοποιεί στις παραδόσεις του το 1839 άλλη γλώσσα. Διδάσκει ότι "της Ιατρικής πρώτος διδάσκαλος εστάθη η φύσις, π.χ. ένας

———————

31. Κ. Δημαράς, ό.π., σ. 361.

32. Α. Πάλλης, Ότι οι Έλληνες ιατροί πολυειδώς ωφέλησαν την πατρίδα αυτών. Ομιλία εκφωνηθείσα εν τω Οθωνείω Πανεπιστημίω κατά το τέλος της θερινής εξαμηνίας του ενεστώτος έτους [1854], Αθήνα 1854, σ. 18-22· του ίδιου, Περί της επιρροής του κλίματος επί του χαρακτήρας του φύλου. Λόγος εκφωνηθείς εν τω Πανεπιστημίω Όθωνος εντολή της Ακαδημαϊκής Συγκλήτου [20-5-1859], Αθήνα 1859, σ. 15-24.

33. Ν. Κωστής, Λόγος εκφωνηθείς... κατά την 20 Μαΐου 1847 επέτειον εορτήν του εν Αθήναις Πανεπιστημίου, Αθήνα 1847, σ. 8· του ίδιου, Λόγος εκφωνηθείς κατά την 20 Σεπτεμβρίου 1853, καθ' ην ανέλαβε την Πρυτανείαν, Αθήνα 1853, σ. 39-40.

34. Ι. Ολύμπιος, "Προσφώνησις... εις την 2αν καθολικήν συνεδρίασιν της εν Ερλάγγη συνόδου των Φυσιογράφων και Ιατρών 10-9-1840", Ευρωπαϊκός Ερανιστής, τ. 3, 1841, σ. 26 κ.εξ.

35. Δ. Μαυροκορδάτος, Ανατομία του Ανθρωπίνου Σώματος, Αθήνα 1836, σ. ε'.

36. Ι. Βούρος, Ξ. Λάνδερερ, Ι. Σαρτόριος, Ελληνική Φαρμακοποιία, Αθήνα 1837 (ανατύπωση 1846), σ. γ'-δ'.

Σελ. 192
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/193.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

έφαγε πολύ και αισθάνθη βάρος εις τον στόμαχόν του και του ήρχετο αηδία και του έδειξε η φύσις να βάλη τους δακτύλους του εις το στόμα και ούτως εξέρασεν".37 Δεκεπέντε χρόνια αργότερα έρχεται και εδώ μια γλώσσα "που καθαρεύει όλο και περισσότερο", δηλαδή "μια τάση προς ολοένα πιο έντονη τροπή προς τον αρχαϊσμό".38 Στο "Εγχειρίδιον Φαρμακολογίας συνταχθέν υπό Ν. Κωστή", που τυπώθηκε και κυκλοφόρησε το 1855, διαβάζουμε αλλιώτικα: "Τούτων ούτως εχόντων, τίνα έξει πολικόν αστέρα και πυξίδα εν τω πελάγει των αμφιβολιών ο συγγράφων περί Φαρμακολογίας και πώς συμβιβάσει τας πολλάς αντιφάσεις; πώς δ' εκλέξει τον αδάμαντα της αληθείας...".39 Αυτοί οι "ποικίλοι λόγοι" που "οδήγησαν μεγάλη μερίδα της ελληνικής λογιοσύνης προς λύσεις πιο αρχαϊστικές", και αναφέρω ενδεικτικά εδώ ως πρώτη τη θεωρία του Φαλμεράυερ, στοιχίζουν και τους καθηγητές της Ιατρικής στη "θέληση της νέας πολιτείας να υπογραμμίσει τις αρχαίες ρίζες", στη "θέληση του νέου ελληνισμού να τονίσει την αρχαία του καταγωγή".40 Όταν αυτή την αντίληψη θα την διαδεχθεί η Μεγάλη Ιδέα, που "συμπληρώνει" τη θεωρία για Ελλάδα κληρονόμο της αρχαίας, οι πιστοί της και ανάμεσα σ' αυτούς και οι καθηγητές της Ιατρικής, που στοιχίζονται σ' αυτήν, δεν έχουν λόγο να απομακρυνθούν από το "αρχαΐζον" γλωσσικό όργανο που το χειρίζονται όλοι σχεδόν άριστα και το θεωρούν κατάλληλο για την επίτευξη των εθνικών αλλά και των επιστημονικών στόχων.

Δεν ξέρουμε πόσο η "ομάδα" των καθηγητών της Ιατρικής για όλα αυτά τα χρόνια και οι άλλοι που ακολούθησαν ταυτίστηκαν στις προοπτικές και τις επιδιώξεις με τους άλλους καθηγητές του Πανεπιστημίου. Στη σχέση τους όμως με τους φοιτητές στάθηκαν έστω και "λανθανόντως" ανταγωνιστικοί. Από ενωρίς το θέμα των διδακτικών βοηθημάτων ήταν στο επίκεντρο αυτής της σύγκρουσης, που είχε και άλλες αφορμές αλλά και προεκτάσεις, όπως την αταξία στη διδασκαλία και την έλλειψη οργανισμού του Πανεπιστημίου.41 Γι' αυτόν τον τελευταίο, όπως φαίνεται, πέρα από τις αποστροφές για την ανάγκη του στους πρυτανικούς λόγους δεν έγινε από μέρους των καθηγητών της Ιατρικής σοβαρή πίεση προς την κατεύθυνση του Κράτους.

Αναφέρθηκε στην αρχή ότι η μεταπολίτευση που έφερε η απομάκρυνση του Όθωνα αποτέλεσε "σημείο τομής" για την Ιατρική Σχολή. Ο όρος έχει

———————

37. Α.Γ. Λευκίας, "Της καθόλου νοσολογίας στοιχεία. Κεφάλαιον Πρώτον. Περί Ιατρικής" (χειρόγραφο τετράδιο 2), φ. 14v. Του χειρογράφου ετοιμάζω έκδοση.

38. Κ. Δημαράς, ό.π., σ. 370-371.

39. Ν. Κωστής, Εγχειρίδιον Φαρμακολογίας, Αθήνα 1855, σ. η'.

40. Κ. Δημαράς, ό.π., σ. 370-371.

41. Πρακτικά των συνεδριάσεων της Βουλής κατά την Πρώτην Σύνοδον της Δευτέρας Βουλευτικής Περιόδου, τ. Α', Αθήνα 1847, σ 788-794.

13

Σελ. 193
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/194.gif&w=600&h=915 19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

τη θέση του. Από την παλαιά ομάδα που συγκροτούσαν οι Μαυροκορδάτος, Βούρος, Κωστής, Ολύμπιος, Λευκίας, Γεωργίου μόνο ο τελευταίος διδάσκει ακόμη το 1862 στο Πανεπιστήμιο. Από τους πρώτους που διορίστηκαν το 1837 παραμένει μόνο ο Α. Πάλλης. Ανάμεσα σ' αυτούς που τους έχουν διαδεχθεί είναι ο Στέφανος Σταυρινάκης, που πήρε μέρος στις διαμαρτυρίες για τον Λάνδερερ,42 ο Θεόδωρος Αφεντούλης, που έγραψε «Ωδήν Αλκαιϊκήν» για την Εθνοφυλακή αφιερωμένη «εις την νεότητα του Πανεπιστημίου»,43 και ο Κωνσταντίνος Βουσάκης, δραστήριο μέλος του φιλελεύθερου πολιτικού συλλόγου «Ρήγας Φερραίος», που μέλη του επίσης είναι οι υφηγητές Γεώργιος Ζαβιτσάνος και Γεώργιος Καραμίτσας,44 καθηγητές και οι δύο τα επόμενα χρόνια. Αμέσως μετά θα διοριστεί ο Σπυρίδων Μπαλάνος, που ως φοιτητής είχε σημειωθεί ανάμεσα στους υποστηριχτές του Θ. Μανούση.45 Οι Γεώργιος Μακκάς, Ανδρέας Αναγνωστάκης και ο Παναγιώτης Κυριάκος (που θα διοριστεί αυτός ο τελευταίος μόλις γίνει η μεταπολίτευση του 1862), είναι όλοι φορείς νέου πνεύματος στην Ιατρική Σχολή, όπως θα δείξει η δράση τους τα επόμενα χρόνια. Η Ιατρική Σχολή του Οθωνικού Πανεπιστημίου παραχωρούσε τη θέση της στην Ιατρική Σχολή του Εθνικού Πανεπιστημίου.

Και τώρα ο λόγος για τους φοιτητές της Ιατρικής αυτών των χρόνων, και πρώτα γι' αυτούς που άρχισαν να σπουδάζουν με την έναρξη της λειτουργίας της Ιατρικής Σχολής. Οι προδιαγραφές για την εγγραφή, που απαιτούσαν γυμνασιακές γνώσεις, έφεραν περιορισμένο αριθμό στις αίθουσες διδασκαλίας. Η κοινωνική σύνθεση του φοιτητικού πληθυσμού δε μας είναι γνωστή και κάθε γενίκευση περιορισμένων πληροφοριών θα ήταν πιθανόν έξω από την πραγματικότητα.46 Όμως μπορούμε να πιθανολογήσουμε ότι η ανοιχτή παιδεία που καθιέρωσε το νεοσύστατο κράτος προς όλα τα κοινωνικά «στρώματα» έφερε σημαντικό αριθμό ατόμων με μέτριο αλλά και χαμηλό εισόδημα στη σπουδή της ιατρικής. Η έλξη της ήταν σημαντική αφού τα παραδείγματα έδειχναν επαγγελματίες με «ευπρεπές» επάγγελμα που πλούτιζαν από την άσκησή του. Το δίπλωμα γίνεται επιδίωξη που θα εξασφαλίσει άνετη ζωή, αλλά και θα ανεβάσει «κοινωνικά» τους «πιστούς» του. Κάθε τι που παρεμποδίζει αυτήν την εξέλιξη αντιμετωπίζεται με εχθρότητα. Έτσι πολύ πρώιμα προβλήματα εκπαίδευσης, προβλήματα που σήμαιναν κύρος σπουδών άρα και

———————

42. Ελπίς, φ. 173, 24-9-1844.

43. Εφημερίς των Φιλομαθών, φ. 469, 31-10-1862

44. Α. Λιάκος, ό.π., σ. 41-42.

45. Ελπίς, φ. 444, 14-2-1848.

46. Κ. Τσουκαλάς, Εξάρτηση και αναπαραγωγή. Ο κοινωνικός ρόλος των εκπαιδευτικών μηχανισμών στην Ελλάδα (1830-1922), έκδ. β', Αθήνα, Θεμέλιο, 1979, σ. 437-438· και Πρακτικά των Συνεδριάσεων της βουλής, ό.π., σ. 789.

Σελ. 194
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/195.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

κύρος διπλώματος, θα φέρουν σε σύγκρουση καθηγητές και φοιτητές. Ο τύπος της εποχής μάς περιέσωσε αυτήν την πρώτη σύγκρουση. Είχε ως αφορμή τον τρόπο διδασκαλίας των μαθημάτων Ανατομίας-Φυσιολογίας από τον Δ. Μαυροκορδάτο. Γράφει η Ελλάς -λίγους μήνες αργότερα στη νεκρολογία του τελευταίου- ότι η "διαφορά" μεταξύ των φοιτητών και του καθηγητή προήλθε "ουχί εκ δυστροπίας ενός των μερών, αλλ' εκατέρωθεν εξ αιτίας επίσης εντίμου, δηλαδή ένθεν μεν εκ του ζήλου του να μεταδώση συγχρόνως την ενδεχομένως μείζονα ποσότητα γνώσεων ένθεν δε εκ της επιθυμίας του να μην προβαίνη η διδασκαλία ταχύτερον της καταλήψεως αυτών".47 Κάπως αλλιώτικα βέβαια μας έχει περισώσει τα γεγονότα ο Ι. Πανταζίδης. Αναφέρει ότι με την υποκίνηση των Α. Γούδα και Ν. Κομπότη οι φοιτητές υπέγραψαν αναφορά προς την Πρυτανεία και διαμαρτύρονταν για τον τρόπο διδασκαλίας, ενώ συγχρόνως απαιτούσαν να τους υπαγορεύει ο καθηγητής το μάθημα ή να τους δίνει τις σημειώσεις του να τις αντιγράφουν. Ακολούθησε τις ίδιες ημέρες αποχή από τα μαθήματα περιορισμένης, όπως φαίνεται, διάρκειας. Η τιμωρία ήταν η δημόσια επίπληξη για όσους πήραν μέρος στη διαμαρτυρία,48 που μάλλον ήταν το σύνολο των φοιτητών της Σχολής, και "η οκταήμερος κράτησις εις το Πανεπιστήμιον των φοιτητών Α. Γούδα και Ν. Κομπότη".49 Αν λάβουμε υπόψη ότι η κράτηση για 24 ώρες στο Πανεπιστήμιο ήταν η μεγαλύτερη ποινή που πρόβλεπε για τους φοιτητές ο "προσωρινός κανονισμός του πανεπιστημίου (αρθρ. 31)" και που πέρα από το όριο αυτό έπρεπε να αποφασίζει η Σύγκλητος, γίνεται φανερή η σημασία που αποδόθηκε στο γεγονός. Εκείνο που φαίνεται πολύ πιθανό είναι ότι η ενέργεια αυτή δεν προήλθε από διαβολή συναδέλφων του Μαυροκορδάτου και ανάλογη παρακίνηση των φοιτητών.

Αν πήραν μέρος φοιτητές της Ιατρικής στις αποδοκιμασίες των Συνοδικών και στις φωτιές που ανάφτηκαν έξω από το σπίτι του υπουργού Γλαράκη τις τελευταίες μέρες του 1839, συνοδευόμενες με φωνές "Ζήτω το Σύνταγμα", δεν είναι γνωστό από τις περιορισμένες πληροφορίες που έχουν περισωθεί.50 Φοιτητές της Ιατρικής όμως θα έχει ως δράστες και η δεύτερη περίπτωση αναταραχής που σημειώνεται μέσα στο Πανεπιστήμιο, και αυτή με αίτια, φανερά τουλάχιστον, σχετικά με τον τρόπο εκπαίδευσης. Και εδώ, σύμφωνα με τη μαρτυρία του Ι. Πανταζίδη, τους πρώτους μήνες του 1844, και λίγο καιρό μετά τη μεταβολή της 3ης Σεπτεμβρίου, "τινές των φοιτητών της ιατρικής εσκευώρουν -άδηλον υπό τίνων κινούμενοι- κατά του νεωστί διωρισμένου καθηγητού της κλινικής Κ. Μαυρογιάννη: υπέγραψαν αναφοράν κατ'

———————

47. Ελλάς, φ. 21, 22-11-1839.

48. Ι. Πανταζίδης, ό.π., σ. 37.

49. Η Φήμη, φ. 231, 3-6-1839.

50. J. Petropulos, ό.π., σ. 366, 475.

Σελ. 195
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/196.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

αυτού εις το Υπουργείον και ήρχισαν να φέρωνται προπετώς εν ταις παραδόσεσιν αυτού". Η άποψη που υποστηρίζουν για τη στάση αυτή των φοιτητών στη Σύγκλητο οι Ν. Κωστής και Δ. Γεωργίου (της "γερμανικής ομάδας" και οι δύο) είναι ότι οι φοιτητές έχουν δίκιο γιατί, ενώ είναι συνηθισμένοι σε μαθήματα "κατά γερμανικόν σύστημα", δεν μπορούσαν να παρακολουθήσουν το Μαυρογιάννη που δίδασκε "κατά γαλλικόν σύστημα".51 Είναι φανερό ότι εδώ οι φοιτητές χρησιμοποιήθηκαν στις διενέξεις των καθηγητών της Σχολής, στην οποία ο Μαυρογιάννης, χάρη στην παλιότερη δράση του στη "Φιλορθόδοξη Εταιρεία", ήταν σε αντίθεση με την ομάδα των αυλικών και γενικότερα των γερμανοσπουδασμένων, τους οποίους άλλωστε και ενυπόγραφα στο παρελθόν είχε έμμεσα κατηγορήσει για ανεπάρκεια.52

Από το σημείο αυτό και πέρα η πολιτικοποίηση αρχίζει να διαφαίνεται στις εκδηλώσεις του συνόλου των φοιτητών ως αποτέλεσμα της πολιτικής μεταβολής, αλλά και της δραστηριότητας που αναπτύσσουν οι διάφορες εταιρείες με εθνικές και πολιτικές επιδιώξεις.53 Οι φοιτητές της Ιατρικής και στις νέες συνθήκες πρωτοστατούν στα γεγονότα. Τους σημειώσαμε παραπάνω ως δράστες για τις δύο πρώτες "στάσεις" που αναφέρονται στο Πανεπιστήμιο. Είναι παρόντες όμως και σ' αυτές που θα ακολουθήσουν. Συμμετέχουν στις εκδηλώσεις διαμαρτυρίας για την επάνοδο στη Φιλοσοφική Σχολή του καθηγητή της Χημείας Ξ. Λάνδερερ απ' όπου είχε απομακρυνθεί μετά τη συνταγματική μεταβολή. Πρόκειται με βεβαιότητα για μια πολιτική εκδήλωση με την επίκληση και αιτημάτων εκπαιδευτικών.54 Επίσης συμμετέχουν μαζί με φοιτητές της Φιλοσοφικής στην έγγραφη αναφορά διαμαρτυρίας απ' ευθείας στον Όθωνα το Δεκέμβρη του 1844, όπου, αφού αναφέρονται στην έλλειψη της έδρας λατινικής γλώσσας και τον τρόπο διδασκαλίας στο Πανεπιστήμιο, επισημαίνουν ότι "απομανθάνουσιν εις το Πανεπιστήμιον όσα έχουσι μεμαθημένα εις τα Γυμνάσια".35 Είναι αξιοσημείωτη αυτή η διαμαρτυρία για τη φύση της, που είναι πλέον κριτική του Πανεπιστημίου, αλλά και της εκπαιδευτικής πολιτικής. Υπάρχει και εδώ, όπως και στις τρεις που προηγήθηκαν, απαίτηση για βελτίωση της διδασκαλίας. Μια απαίτηση απόλυτα θεμιτή, αφού είναι γνωστό ότι το Πανεπιστήμιο, και ιδίως η Ιατρική Σχολή, δέκα περίπου χρόνια

———————

51. Ι. Πανταζίδης, ό.π., σ. 87 και Ζ. Τσιρπανλής, ό.π., σ. 341-342.

52. Κ. Μαυρογιάννης, "Ενεστώσα κατάστασις της Ιατρικής εις την Ελλάδα", Ευρωπαϊκός Ερανιστής, τ. 3, 1841, σ. 197-200.

53. Ν. Σφυρόερας, ό.π., σ. 209-211.

54. Ελπίς, φ. 173, 24-9-1844, όπου στο έντονο κείμενο διαμαρτυρίας υπογράφουν φοιτητές της Ιατρικής, μεταξύ των οποίων ο μετέπειτα καθηγητής Σ. Σταυρινάκης· βλ. και Ι. Πανταζίδης, ό.π., σ. 87-88.

55. Ι. Πανταζίδης, ό.π., σ. 88-89.

Σελ. 196
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/197.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

μετά την ίδρυσή του υστερούσε σε πάρα πολλά σημεία.58 Όμως από το 1847 και ύστερα "οι χρονογράφοι της εποχής έρχονται να διαγνώσουν έντονη τη στροφή της φοιτητικής νεολαίας προς την εσωτερική πολιτική πράξη, εκείνην που οδηγεί στην ενεργό συμμετοχή των φοιτητών όταν επέρχεται η πτώση της Οθωνικής δυναστείας".57 Η Μεγάλη Ιδέα, όπως διατυπώθηκε από τον Κωλέττη και όπως ειδικότερα εκτέθηκε σχετικά με το Πανεπιστήμιο από τον ίδιο στην Τρίτη Σύνοδο της Πρώτης Βουλευτικής Περιόδου το 1847,58 έχει απήχηση στους φοιτητές και ειδικά στους φοιτητές της Ιατρικής. Από το άλλο μέρος οι ιδέες, που θα οδηγούσαν τη Γαλλία στα γεγονότα του 1848, διαχέονταν και προς την Ελλάδα. Έτσι στα γεγονότα που θα ακολουθήσουν, τα γνωστά "Μανούσεια",59 οι φοιτητές της Ιατρικής -τουλάχιστον ένας αριθμός τους- θα υπερασπιστούν τον καθηγητή της Φιλοσοφικής Θ. Μανούση μαζί με άλλους συναδέλφους τους από τις επιθέσεις για αθεΐα που εξαπολύονται εναντίον του από τους πολιτικούς κύκλους που κινούνται γύρω από την εφημερίδα Αιών. Μερικοί μας είναι γνωστοί με τα ονόματά τους,60 όπως οι μετέπειτα στρατιωτικοί γιατροί Ευστάθιος Γκίκας και Περικλής Σούτζος, αλλά και ο Σπυρίδων Μπαλάνος που θα διοριστεί καθηγητής τον Οκτώβριο του 1862. Με βεβαιότητα είναι αυτοί οι τρεις, ίσως όμως είναι και άλλοι που δεν μπορούν να εντοπιστούν εύκολα λόγω του κοινότοπου του επιθέτου τους και της ασάφειας στις υπογραφές στο κείμενο της υποστήριξης του Θ. Μανούση. Αυτή η σύγκρουση, που είχε καθαρά πολιτικά κίνητρα στο επίπεδο των παρατάξεων, που ερίζανε για τον έλεγχο της Βουλής αλλά και της χειραγώγησης του Όθωνα, θα ανοίξει οριστικά το δρόμο για την έντονη ανάμιξη των φοιτητών, και φυσικά των φοιτητών της Ιατρικής, στις μετέπειτα αναστατώσεις.

Συγκεκριμένα αναφέρουμε την αντίδραση τη γνωστή ως "Αιγινήτεια" το 1855, με στόχο κυρίως το Υπουργείο που θέλησε να προωθήσει τον εκλεκτό του και εκλεκτό του αυλικού γιατρού Ι. Βούρου Διονύσιο Αιγινήτη.61 Οι φοιτητές αντέδρασαν βίαια παρεμποδίζοντας τον Αιγινήτη να διδάξει μέχρι που έγινε δεκτό το αίτημα να διδάσκει το μάθημα και ο Γ. Μακκάς. Θα είναι ασφαλώς παρόντες, χωρίς όμως συγκεκριμένη μαρτυρία, στις ταραχές των 18ης-25ης Μαρτίου 1857 με επίκεντρο τον προστατευόμενο του Όθωνα Αλέξανδρο Ρίζο

———————

56. Πρακτικά των Συνεδριάσεων της Βουλής κατά την Τρίτην Σύνοδον της Πρώτης Βουλευτικής Περιόδου, τ. Β', Αθήνα, 1857, Συνεδρία 7-3-1847, σ. 1167, 1175- και Ζ. Τσιρπανλής, ό.π., σ. 344-345.

57. Κ. Δημαράς, ό.π., σ. 352.

58. Πρακτικά των Συνεδριάσεων της Βουλής, ό.π., σ. 1107-1170.

59. Ι. Πανταζίδης, ό.π., σ. 89-91.

60. Ελπίς, φ. 442, 3-2-1848, σ. 1785 και φ. 444, 14-2-1848, σ. 1794.

61. Επιστολή από Κωνσταντινούπολη 18-4-1855, υπογράφει: Ι. Β., Ιατρική Μέλισσα, τ. 4, 1856, σ. 555-561.

Σελ. 197
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/198.gif&w=600&h=915 19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Ραγκαβή, ταραχές που είχαν «καθαρώς πολιτικόν χαρακτήρα» κατά τον Ι. Πανταζίδη.62

Μπορεί αυτά τα χρόνια η αρχική λάμψη της Μεγάλης Ιδέας να υποχωρεί σιγά σιγά, μπορεί οι πρώτοι της υπέρμαχοι να την ειρωνεύονται αργότερα, όμως οι φοιτητές έχουν στρατευθεί στα κηρύγματά της.63 Την αντι-Οθωνική δράση θα την δουν ως ένα βήμα για τη λύτρωση από την αναποφασιστικότητα στα εθνικά θέματα που είναι διάχυτη γύρω τους.64 Η συμμετοχή σε συλλόγους, όπως ο «Ρήγας Φερραίος», γιατρών πρώην φοιτητών του Πανεπιστημίου των χρόνων της ωρίμανσης είναι χαρακτηριστική.65 Όμως υπάρχουν πλέον πολλά δείγματα πολύ σημαντικά για την πολιτικοποίηση των φοιτητών.68 Οι διαμαρτυρίες τους γίνονται αλλεπάλληλες και δεν είναι μακριά η εποχή που θα καούν δημόσια από τους ίδιους, το 1858, τα φύλλα του Αιώνα, γιατί δεν ενεκρολόγησε όπως έπρεπε κατά τη γνώμη τους η εφημερίδα τον Θ. Μανούση. Θα αναστατώσουν την Αθήνα στα «Σκιαδικά» το 1859,67 και θα συγκλονίζεται για μέρες το Πανεπιστήμιο με τα επεισόδια, το 1860,68 για τον υφηγητή Κ. Κωστή, που στρέφονταν ουσιαστικά εναντίον του πατέρα του Ν. Κωστή, με κατάληξη την αντι-Οθωνική εξέγερση του 1862 και τη δημιουργία της Πανεπιστημιακής Φάλαγγας. Τη θέση της ωφελιμιστικής ιδεολογίας των πρώτων χρόνων έχει πάρει η έφεση για ανάμιξη στα κοινά, η αντι-Οθωνική στάση ως αντίδραση στη συμβιβαστική πολιτική που διαδέχθηκε τα οράματα, και κυρίως τη Μεγάλη Ιδέα, που με το «αβέβαιο περίγραμμα του όρου αυτού... επέτρεπε στον κάθε έναν, ο οποίος την εστοχαζόταν, να τον πλουτίζει με υποκειμενικά στοιχεία και με συναισθηματικές συνδηλώσεις».69

Για τους φοιτητές το αρχικό κήρυγμά της έμεινε ζωντανό όλα αυτά τα χρόνια όσο και αν άρχισε να χάνει τη λάμψη του στους μεγαλύτερους. Με τις μεταξύ τους επικοινωνίες αλλά και δέκτες εξωτερικών επιδράσεων (με σημείωση στα γεγονότα του '48 στη Γαλλία και στους αγώνες των Ιταλών για εθνική αποκατάσταση), θα διαπαιδαγωγηθούν πολιτικά φιλελεύθερα και θα φρονηματιστούν εθνικά, και μάλιστα οι φοιτητές της Ιατρικής, που αποτέλεσαν και αντικείμενο αυτής της μελέτης. Έτσι συναντούμε τους φοιτητές που

———————

62. Ι. Πανταζίδης, ό.π., σ. 92-94.

63. Α. Γούδας, «Περί της Μεγάλης Ιδέας», Μέλισσα των Αθηνών, τ. Α', 1864, σ. 96

64. Γ. Βιτάλης, «Πολιτικός βίος του βασιλείου της Ελλάδος κατά το 1861 και 1862», Εθνικόν Ημερολόγιον, τ. Γ', 1863, σ. 83-86

65. Α. Λιάκος, ό.π., σ. 41-43.

66. Κ. Δημαράς, ό.π., σ. 390.

67. J. Petropulos, ό.π., σ. 366 και Κ. Δημαράς, ό.π., σ. 393-394.

68. Ι. Πανταζίδης, ό.π., σ. 96-100 και Δ. Δημητριάδης, «Φοιτητικαί ταραχαί, Μ.Ε.Ε., τ. ΚΔ', σ. 101-102.

69. Κ. Δημαράς, ό.π., σ. 361.

Σελ. 198
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/199.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

θα πάρουν το πτυχίο τους μετά τα "Μανούσεια" να αγωνίζονται γι' αυτά τους τα ιδεολογήματα. Ο Μιχαήλ Παπαδόπουλος και ο Ιωάννης Μανδρίνος, απόφοιτοι του 1856, θα πρωτοστατήσουν σε εθνικούς αγώνες στη Μακεδονία· ο πρώτος ως γιατρός, οργανωτής σχολείων στη Θεσσαλονίκη, δάσκαλος και εθναπόστολος,70 ο άλλος φοιτητής ακόμη ως γιατρός στο σώμα του Τσάμη Καρατάσου στην επανάσταση του 1854, για να τελειώσει τις σπουδές του δύο χρόνια αργότερα.71 Οι απόφοιτοι του 1857, Ιωάννης Σιόμος και Κωνσταντίνος Σχινάς, θα πρωτοστατήσουν σε φροντίδες ιατρικές, αλλά και σε εθνική δράση· ο πρώτος στην Καστοριά72 και ο δεύτερος στη Θεσσαλονίκη.73 Και από τους φοιτητές, που έζησαν την αναταραχή της αντι-Οθωνικής εξέγερσης και τη στράτευση στη φοιτητική φάλαγγα του 1862, ο γιατρός Αθανάσιος Αστερίου θα σταθεί πρωταγωνιστής της επανάστασης του 1878 στην περιοχή του Ολύμπου,74 ενώ οι συνάδελφοί του Επαμεινώνδας Σακελλαρόπουλος75 και Ισίδωρος Ισιδωρίδης76 θα δράσουν με κίνδυνο της ζωής τους ως κήρυκες του Ελληνισμού στη Μακεδονία. Μπορεί τα όνειρα της εικοσαετίας του 1840-1860 να τα διαδέχθηκε "η δεκαετία η από της Μεταπολιτεύσεως και εντεύθεν... μία των ατυχεστέρων περιόδων του εθνικού μας βίου",77 όμως η ιδεολογία του ενιαίου της φυλής και της μεταλαμπάδευσης της ελληνικής σοφίας, αφομοιωμένη από τους φοιτητές, και κυρίως από τους φοιτητές της Ιατρικής, θα δώσει τους καρπούς της τα επόμενα χρόνια.

———————

70. Α. Μεταλλινός, Οι παλαιοί επιστήμονες της Θεσσαλονίκης, Θεσ/νίκη 1941, σ. 6 και Κ. Βακαλόπουλος, Νεότερη Ιστορία της Μακεδονίας (1830-1912), Θεσ/νίκη, Μπαρμπουνάκης, 1986, σ. 121.

71. Στ. Παπαδόπουλος, Οι επαναστάσεις τον 1854 και 1878 στη Μακεδονία, Θεσσαλονίκη 1970, σ. 34.

72. Κ. Βακαλόπουλος, Ο βόρειος Ελληνισμός κατά την πρώιμη φάση του Μακεδονικού Αγώνα (1878-1894). Απομνημονεύματα Αναστασίου Πηχεώνα, Θεσσαλονίκη, ΙΜΧΑ, 1983, σ. 376, 383.

73. Ιστορικό Αρχείο Μακεδονίας, Κώδικες Πρακτικών Συνεδριάσεων Δημογεροντίας Θεσσαλονίκης, Βιβλ. 9 (1882-1885), σ. 130.

74. Στ. Παπαδόπουλος, ό.π., σ. 74.

75. Γ. Τουσίμης, "Κοινωνική και εθνική συμβολή των γιατρών της Μακεδονίας κατά την προετοιμασία και τη διεξαγωγή του Μακεδονικού Αγώνα", Μακεδόνικος Αγώνας-Συμπόσιο, Θεσ/νίκη, ΙΜΧΑ-Μουσείο Μακεδονικού Αγώνα, 1987, σ. 402.

76. Κ. Βακαλόπουλος, ό.π., σ. 385-389.

77. Κ. Δημαράς, ό.π., σ. 399.

Σελ. 199
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/200.gif&w=600&h=915 19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 200
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/201.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ ΤΩΝ ΙΔΕΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ Κ. ΣΤΑΥΡΟΠΟΥΛΟΣ

Για να γίνει δυνατή η σύντομη παρουσίαση ενός μεγάλου θέματος, όπως είναι η ιατρική εκπαίδευση στην Ελλάδα, θα περιοριστούμε μόνο σε ορισμένες επισημάνσεις για τους παράγοντες και τους μηχανισμούς που οδήγησαν στη δημιουργία της, καθώς και σ' αυτούς που συνέβαλαν στη διαμόρφωση και την εξέλιξή της, αλλά και εξέφρασαν, τόσο τις τάσεις των ιατρικών ιδεών, όσο και τις ιδεολογικές συνθήκες του τόπου όπου αναπτύχθηκε.

Η δημιουργία ιατρικής εκπαίδευσης σε ένα χώρο ξεκινά από τις ανάγκες να καλυφθούν οι απαιτήσεις στη στελέχωση της ιατρικής και υγειονομικής του οργάνωσης και να αντιμετωπισθούν τα γενικά και ειδικά νοσολογικά προβλήματά του. Προϋποθέτει την ύπαρξη ορισμένων συνθηκών ιατρικού υποβάθρου, το οποίο συνιστούν η αναπτυγμένη σε ανεκτό, τουλάχιστον, επίπεδο ιατρική παιδεία και νοσοκομειακή υποδομή. Η ύπαρξη κρατικής νοσηλευτικής πολιτικής και υγειονομικής οργάνωσης, καθώς και ανάλογη αντίληψη από μέρους της κοινωνίας, συνιστούν επίσης απαραίτητους παράγοντες, ιδιαίτερα μάλιστα για την κάλυψη των απαιτούμενων οικονομικών πόρων. Βασικό προϋποθετικό παράγοντα αποτελεί επίσης και η κατάλληλη μαθητική προπαιδεία των σπουδαστών.

Η ύπαρξη ιδεολογικών κινήτρων σε όλους τους παράγοντες που διαμορφώνουν την ιατρική παιδεία, αποτελεί σημαντικό στοιχείο για την ανέλιξή της. Θα πρέπει να επισημανθεί επίσης ότι η ιατρική εκπαίδευση παρουσιάζει ιδιαιτερότητες και ειδοποιές διαφορές από την πανεπιστημιακή ανάπτυξη των άλλων κλάδων των επιστημών.

Και ας έλθουμε σε ένα σημαντικό και καθοριστικό ερώτημα. Πώς μπορεί να ερμηνευθεί το γεγονός, που αγγίζει τα όρια ενός φαινομένου, της δημιουργίας ιατρικής πανεπιστημιακής εκπαίδευσης σε ένα νεοσύστατο κράτος όπως ήταν το ελληνικό του 1837, και μάλιστα μέσα σε συνθήκες σημαντικών 

Σελ. 201
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/202.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

αδυναμιών σε όλους τους τομείς της διαμόρφωσής του; Το φαινόμενο, όπως μπορεί να χαρακτηρισθεί, υπογραμμίζεται και από το γεγονός ότι πανεπιστημιακές οργανώσεις μόλις είχαν προηγηθεί σε μεγάλες πόλεις της Ευρώπης, με υψηλό επίπεδο προϋποθέσεων και συνθηκών που αναφέραμε για την ιατρική εκπαίδευση. Και εννοώ την ίδρυση πανεπιστημίων στο Βερολίνο το 1810, στη Βόννη το 1818, στην Πετρούπολη το 1819, στο Μόναχο το 1826 και στο Λονδίνο το 1828.

Η απάντηση στο ερώτημα δεν προσφέρει μόνο το περίγραμμα μιας ερμηνείας του φαινομένου αυτού αλλά και τους μηχανισμούς μέσα από τους οποίους λειτούργησε. Η ερμηνεία θα ξεκινήσει από μια καθοριστική επισήμανση και αυτή είναι ότι νεοελληνική ιατρική παιδεία υπήρχε πριν από τη δημιουργία νεοελληνικού κράτους. Ιατρική εκπαίδευση μέσα στον ελληνικό χώρο δεν υπήρξε, απόπειρες όμως για τη δημιουργία της είχαν γίνει.

Χωρίς να υπεισέλθουμε σε λεπτομέρειες για τα αίτια και τους μηχανισμούς της ανάπτυξης ιατρικής παιδείας των Ελλήνων, τόσο στις τουρκοκρατούμενες περιοχές, όπου υπήρξε σχεδόν η μοναδική ανώτατη παιδεία τους, όσο και στις βενετοκρατούμενες, όπου ήταν η επικρατέστερη, θα σταθούμε σύντομα σε μερικές διαπιστώσεις και επισημάνσεις.

Η νεοελληνική ιατρική παιδεία ξεκίνησε και αναπτύχθηκε από τις ανάγκες του χώρου και οδήγησε στη διαμόρφωση νοσηλευτικής αντίληψης της νεοελληνικής κοινωνίας και στη νοσοκομειακή οργάνωση στις μεγάλες ελληνικές κοινότητες.1 Μια άλλη επισήμανση είναι ότι οι έλληνες γιατροί έπαιξαν σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση και τις δραστηριότητες του ελληνικού διαφωτισμού και μέσα σ' αυτές πρόβαλαν και τα ιδεολογικά κίνητρα για την ανέλιξη της ιατρικής παιδείας του Ελληνισμού, όπως προκύπτει από διάφορα κείμενα και ιδιαίτερα αυτά του γιατρού Κοραή.2

Η διακίνηση των ιατρικών ιδεών και συστημάτων δεν απουσίασε από τις δραστηριότητες των ελλήνων γιατρών στην άσκηση της ιατρικής στον ελληνικό χώρο, όπως προκύπτει από υπάρχοντα στοιχεία.3

Οι τάσεις για τη δημιουργία ιατρικής εκπαίδευσης στον ελληνικό χώρο σηματοδοτούνται από την αποτυχημένη προσπάθεια του Δημήτριου Μουρούζη,

———————

1. Α.Κ. Σταυρόπουλος, Τα νοσοκομεία και η νοσηλευτική πολιτική της Ελληνικής εθνότητας στην Κωνσταντινούπολη (1453-1838). Διατριβή επί υφηγεσία στο Ιατρικό Τμήμα του Πανεπιστημίου Αθηνών, Αθήνα 1984. Βλ. επίσης του ίδιου, "Το νοσοκομείο των Ιωαννίνων (1793-1822). Στοιχεία για την ίδρυση και την εξέλιξή του από το αρχείο Σταύρου Ιωάννου", Ήπειρος: Κοινωνία-Οικονομία, 15ος-20ός αι., Γιάννινα 1987, σ. 27-72.

2. Α. Κ. Σταυρόπουλος, "Ο Αδαμάντιος Κοραής και η ιατρική παιδεία των Ελλήνων", Κοραής και Χίος, τ. Β', Αθήνα 1985, σ. 165-183.

3. Α. Κ. Σταυρόπουλος, Η διακίνηση των ιατρικών ιδεών και συστημάτων στον ελληνικό χώρο. Μελέτη υπό σύνταξη.

Σελ. 202
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/203.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

το 1805 στην Κωνσταντινούπολη, για την ίδρυση Ιατρικής Σχολής στη Μεγάλη του Γένους Σχολή και τα ελληνικά νοσοκομεία.4 Το σχετικό διάταγμα του σουλτάνου Σελίμ Γ' έγινε γνωστό στην Ευρώπη και προκάλεσε απόπειρα ομάδας γάλλων γιατρών, το 1806, να ιδρύσουν Ιατρική Σχολή στον ελληνικό χώρο, με τη βοήθεια του Κοραή, στον οποίο απευθύνθηκαν σχετικά. Η απόπειρα έμεινε στις προθέσεις.5 Οι δυσχέρειες που υπήρχαν για τέτοιες προσπάθειες επισημαίνονται και από το γεγονός ότι η Ιατρική Σχολή της Ιονίου Ακαδημίας δεν είχε, μετά την ίδρυσή της το 1824, ζωή μακρύτερη από τέσσερα χρόνια, για να επαναλειτουργήσει μόλις το 1844.6

Οι ιδεολογικές ζυμώσεις κατά την Επανάσταση οδήγησαν σε σκέψεις για την ίδρυση πανεπιστημίου, που έμειναν στις προθέσεις λόγω των συνθηκών.7 Χαρακτηριστικές για την ανάγκη δημιουργίας ιατρικής εκπαίδευσης ήταν οι προτάσεις του γάλλου γιατρού Bailly, γνωστού σαινσιμονιστή και απεσταλμένου του Κομιτάτου του Παρισιού. Στο υπόμνημά του για την υγειονομική οργάνωση του επαναστατικού κράτους επισήμαινε ότι "Οι Έλληνες χρεωστούν να καταγίνονται πάντοτε εις το να απαλλαγούν από την ανάγκην να ταξιδεύουν εις τα ξένα διά να παιδευθούν, δυνάμενοι να συστήσουν παιδευτήρια εις την πατρίδα των".8

Η συγκέντρωση στην επαναστατημένη Ελλάδα ενός σημαντικού αριθμού γιατρών, Ελλήνων και φιλελλήνων, καθώς και η υγειονομική οργάνωση -που άρχισε τότε να μορφοποιείται και οργανώθηκε συστηματικά μετά την ίδρυση του Ιατροσυνεδρίου, επί υπουργίας του γιατρού Ι. Κωλέτη, το 1834- ήταν τα πρώτα βήματα για την ανάπτυξη προϋποθέσεων ιατρικής εκπαίδευσης.

Η μετάθεση της πρωτεύουσας στην Αθήνα προώθησε την ιδεολογική πρόθεση "η Ελλάδα ευρωπαϊκό κράτος", και το ιδεολόγημα για μια "ανακύκλωση" του ιστορικού ρόλου της Αθήνας άρχισε να μορφοποιείται. Οι προσπάθειες των ελλήνων γιατρών της Αθήνας, καθώς και των βαυαρών γιατρών

———————

4. Α. Κ. Σταυρόπουλος, Τα νοσοκομεία... στην Κωνσταντινούπολη, ό.π., σ. 148-153.

5. Α. Κ. Σταυρόπουλος, "Άγνωστα ιατρικά ενδιαφέροντα του Αδαμάντιου Κοραή. Μια προσπάθεια για ίδρυση ιατρικής σχολής στον ελληνικό χώρο (1806)", εφ. Η Καθημερινή, 10 Ιουλ.. 1983· και του ίδιου, Σημειώματα για την Ιστορία της Ιατρικής, Αθήνα 1984, σ. 37-44.

6. Γ. Η. Πεντόγαλος, Η Ιατρική Σχολή της Ιονίου Ακαδημίας (1824-1828, 1844-1865), Διατριβή επί υφηγεσία στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, Θεσσαλονίκη 1980.

7. Ν. Δραγούμης, Ιστορικαί αναμνήσεις, πρόλογος Κ. Άμαντου, έκδ. γ', τ. Α', Αθήνα 1925, σ. 178-9.

8. Γ. Δημακόπουλος, "Ο Κώδιξ των νόμων της Ελληνικής Επαναστάσεως, 1822-1828", Επετηρίς Κέντρου Ερεύνης της Ιστορίας τον Ελληνικού Δικαίου, τ. 10-11, 1963-4, σ. 215-221. Για τον Ε. M. Bailly βλ. σχετικό δημοσίευμα από τους Σ. Μαρκέτο και Α. Σταυρόπουλο στην εφ. Η Καθημερινή, 25 Μάρτ. 1987.

Σελ. 203
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/204.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

συμβούλων του Όθωνα, προώθησαν τη δημιουργία προϋποθέσεων για την ίδρυση Ιατρικής Σχολής στα πλαίσια της πανεπιστημιακής εκπαίδευσης που σχεδιαζόταν.9 Δημιούργησαν αμέσως επιστημονική δραστηριότητα, μέσα στα πλαίσια δύο επιστημονικών εταιρειών που ίδρυσαν, της Φυσικής Ιστορίας, τον Απρίλιο του 1835, και της Ιατρικής Εταιρείας Αθηνών, τον Ιούνιο του ίδιου έτους. Από τον Αύγουστο του 1836 εξέδωσαν και το πρώτο επιστημονικά περιοδικό στην Ελλάδα, τον Ασκληπιό, όργανο της Ιατρικής, Εταιρείας.10 Έτσι οι επιστημονικές δραστηριότητες και πραγματώσεις των γιατρών της Αθήνας προηγήθηκαν της ιατρικής εκπαίδευσης, την οποία όμως είχαν αρχίσει στο επίπεδο της μετεκπαίδευσης των πρακτικών γιατρών, μαιών και φαρμακοποιών, με τη λειτουργία από τον Δεκέμβριο του 1835 του Ιατροχειρουργικού Σχολείου, σε εξαμηνιαίες σειρές θεωρητικών και πρακτικών μαθημάτων.11 Τη μετεκπαίδευση αυτή τη συνέχισε η Ιατρική Σχολή στα πρώτα βήματά της, με τη διετή σειρά μαθημάτων Χειρουργίας.

Από την πλευρά της νοσοκομειακής υποδομής της Αθήνας, τον Αύγουστο του 1836 άρχισε να λειτουργεί το κτισμένο με σύγχρονες προδιαγραφές Στρατιωτικό Νοσοκομείο και συγχρόνως θεμελιώθηκε το κτίριο του Δημοτικού Νοσοκομείου, το οποίο το 1842 αντικατέστησε αυτό που λειτουργούσε πρόσκαιρα σε ένα σπίτι από το 1835.12

Ας έλθουμε τώρα σε ορισμένες επισημάνσεις και διαπιστώσεις για τη δημιουργία ιατρικής εκπαίδευσης στην Αθήνα του 1837. Η πρώτη είναι ότι για τη δημιουργία της Ιατρικής Σχολής υπήρχαν επιστημονικές και νοσηλευτικές προϋποθέσεις, καθώς ως πρώτοι καθηγητές της ορίστηκαν γιατροί οι οποίοι είχαν αναδειχθεί μέσα από τις δραστηριότητες του Ιατροσυνεδρίου, της Ιατρικής Εταιρείας, τη διδασκαλία στο Ιατροχειρουργικό Σχολείο, και είχαν όχι ευκαταφρόνητο επιστημονικό έργο. Μια δεύτερη επισήμανση είναι ότι η Ιατρική Σχολή είναι δημιούργημα των ελλήνων γιατρών, καθώς από τους 8 πρώτους καθηγητές της οι 7 ήταν έλληνες και ένας γερμανός, ο Treiber, ο οποίος όμως ήταν από τους πρώτους αγωνιστές στην Ελληνική Επανάσταση.

Οι επόμενες επισημάνσεις ανάγονται σε ορισμένες ιδεολογικές τάσεις,

———————

9. Βλ. G.L. Maurer, Ο Ελληνικός Λαός, Χαϊδελβέργη 1835, μετάφρ. Ο. Ρουμπάκη, Αθήνα, Τολίδης, 1976, σ. 539.

10. Σπ. Μαρκέτος-Α. Σταυρόπουλος, "150 χρόνια από τη σύσταση της Ιατρικής Εταιρείας Αθηνών, Materia Medica Greca, τ. 13, Φεβρ. 1985, σ. 1-5.

11. Σχετικά με το "Ιατροχειρουργικό Σχολείο", βλ. τον απολογισμό του διευθυντού του Δ. Μαυροκορδάτου για την πρώτη εξαμηνία της λειτουργίας του: εφ. Ο Ελληνικός Ταχυδρόμος, αρ. 22, 4 Αυγ. 1836, σ. 107.

12. Α. Σταυρόπουλος, "Η νοσοκομειακή και νοσηλευτική πολιτική στην Αθήνα τα πρώτα ογδόντα χρόνια της ως πρωτεύουσας", Αθήνα Πρωτεύουσα Πόλη, έκδ. Υπ. Πολιτισμού, τ. ΙΙ, Αθήνα 1985, σ. 128-134.

Σελ. 204
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία»
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 185
    19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

    ΙΔΕΟΛΟΓΙΑ ΚΑΘΗΓΗΤΩΝ ΚΑΙ ΦΟΙΤΗΤΩΝ ΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΤΟΥ ΟΘΩΝΙΚΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ (1837-1862)

    ΓΕΡ. Η. ΠΕΝΤΟΓΑΛΟΣ

    Με τη δήλωση πως θα μελετηθεί η ιδεολογία των καθηγητών αλλά και των φοιτητών της Ιατρικής Σχολής του Οθωνικού Πανεπιστημίου, νοείται στην απλούστερη διατύπωση του όρου ότι θα μελετηθούν όσο είναι δυνατό οι γνώμες, ιδέες, αντιλήψεις και αρχές που πρέσβευαν και στις οποίες θήτευσαν τα άτομα αυτών των δύο ομάδων, που συγκροτούσαν την Ιατρική Σχολή για το διάστημα από το 1837 μέχρι τον Οχτώβρη του 1862. Τα χρονικά όρια καθορίστηκαν με αρχή το 1837, έτος έναρξης της λειτουργίας του Πανεπιστημίου, και με τέλος τη χρονολογία έξωσης του Όθωνα, όταν το Πανεπιστήμιο θα μετονομαστεί σε "Εθνικό". Αυτό το τελευταίο όριο, όπως θα φανεί, ήταν καθοριστικό για την Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου, πραγματικό "σημείο τομής" για το θέμα που εξετάζεται εδώ.

    Ο ρόλος των γιατρών ως φορέων αλλά και παραγωγών ιδεών και ευρύτερα ιδεολογίας με απασχόλησε άλλοτε για άλλο χώρο και, συγκεκριμένα, για τα νησιά του Ιονίου.1 Οι διαφορές είναι σημαντικές, αφού εκεί μελετήθηκε το θέμα στη διάρκεια δυόμισι αιώνων και οι γιατροί άσκησαν το ρόλο τους όχι ως πανεπιστημιακοί δάσκαλοι σε φοιτητική κοινότητα, αλλά ως άτομα στο ευρύ κοινό των κατοίκων των νησιών. Όμως το στοιχείο που διακρατώ από αυτή τη μνήμη είναι η διαπίστωση του ρόλου τους εκεί ως διανοουμένων σε πρώτη θέση ο οποίος, όσο κι αν έχει συρρικνωθεί τον 19ο αιώνα προς όφελος άλλων λογίων, είναι σημαντικός πάντα και ακόμη σημαντικότερος εδώ, όταν για τους καθηγητές συνοδεύεται από την πανεπιστημιακή τήβεννο και για

    ———————

    1. Γ. Πεντόγαλος, "Η κίνηση των ιδεών στο χώρο του Ιονίου και ο ρόλος των γιατρών από το 17ο μέχρι το 19ο αιώνα", Πρακτικά 2ου Συμποσίου του Κέντρου Μελετών Ιονίου, Ζάκυνθος 24-27/10/1985 (τυπώνονται).