Συγγραφέας:Διεθνές Συμπόσιο
 
Τίτλος:Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία»
 
Υπότιτλος:Ιστορική διάσταση και προοπτικές
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:19
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1989
 
Σελίδες:657
 
Αριθμός τόμων:2 τόμοι
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Τριτοβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ευρώπη
 
Χρονική κάλυψη:13ος-20ός αι.
 
Περίληψη:Στους δύο τόμους του βιβλίου αυτού περιέχονται τα Πρακτικά του 2ου Διεθνούς Συμποσίου που διοργάνωσε το ΙΑΕΝ σε συνεργασία με την Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού, με θέμα Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία.Ιστορική διάσταση και προοπτικές. Το Συμπόσιο έγινε στην Αθήνα από τις 21 έως τις 26 Σεπτεμβρίου 1987 και συνέπεσε με τον εορτασμό των 150 χρόνων του Πανεπιστημίου Αθηνών.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 22.49 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 137-156 από: 662
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/137.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΤΟ ΔΙΔΑΚΤΙΚΟ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟ TOΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ

ΤΟΝ ΙΘ΄ ΑΙΩΝΑ

ΚΩΣΤΑΣ ΛΑΠΠΑΣ

Ο τίτλος της ανακοίνωσής μου καλύπτει ένα θέμα αρκετά ευρύ, που εντάσσεται στα πλαίσια της ιστορίας του Πανεπιστημίου Αθηνών στον 19ο αιώνα και συγχρόνως τα υπερβαίνει, αφού οι λειτουργίες και οι δραστηριότητες του διδακτικού προσωπικού επεκτείνονται και πέρα από το Πανεπιστήμιο, στο χώρο της σύγχρονης πνευματικής και πολιτικής ζωής. Σκοπός μου δεν είναι να κάνω μια γενική εισήγηση που να καλύπτει το σύνολο των σχετικών ζητημάτων. Θα αναφερθώ κυρίως στο θεσμικό πλαίσιο του Πανεπιστημίου που καθόριζε τον τρόπο εκλογής του διδακτικού προσωπικού και άλλα συναφή θέματα, εξετάζοντας συγχρόνως την προέλευσή του και τον τρόπο με τον οποίο λειτούργησε στον 19ο αιώνα.

Κατ' αρχήν πρέπει να σημειώσουμε ότι ως τις αρχές του 20ού αιώνα (1911) το Πανεπιστήμιο λειτούργησε με βάση έναν "Προσωρινό Κανονισμό" (1837), που ακολουθούσε γενικά τα γερμανικά πρότυπα. Ο Κανονισμός αυτός περιέγραφε με συνοπτικό τρόπο και αρκετές ασάφειες τις διάφορες λειτουργίες του ιδρύματος. Οι επιμέρους νομοθετικές ρυθμίσεις που έγιναν αργότερα δεν κάλυψαν όλα τα κενά, αφήνοντας έτσι περιθώρια για αυτοσχεδιασμούς και αμφισβητήσεις. Σ' όλο τον 19ο αιώνα υπήρχε στον ορίζοντα η προοπτική ενός οριστικού Κανονισμού, ο οποίος συνεχώς σχεδιαζόταν αλλά δεν έφτασε ποτέ να γίνει νόμος.

Ο Κανονισμός του 1837 πρόβλεπε δύο κατηγορίες διδακτικού προσωπικού: τους καθηγητές -που διακρίνονταν σε τακτικούς, "επιτίμιους" και έκτακτους- και τους "διδάκτορες των ιδιαιτέρων παραδόσεων", που θα 

Σελ. 137
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/138.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ονομαστούν κατόπιν υφηγητές.1 Η διαβάθμιση αυτή ήταν ανάλογη με εκείνη που ίσχυε στα γερμανικά Πανεπιστήμια. Ως προς τα προσόντα και τις δικαιοδοσίες των καθηγητών ο Κανονισμός δεν πρόβλεπε σχεδόν τίποτε. Υπήρχε μόνο μια παράγραφος σχετικά με τους "επιτίμιους" καθηγητές, που όριζε ότι στη βαθμίδα αυτή "θέλομεν διορίσει άνδρας, διαπρέποντας κατά τον νουν και παιδείαν, και έχοντας την ικανότητα και την προθυμίαν να συντελέσωσι κατά μέρος διά της συνεργείας των, συγκοινωνούντες ελευθέρως με το πανεπιστήμιον".2

Πιο σαφής ήταν ο Κανονισμός στο θέμα του διορισμού των καθηγητών. Σύμφωνα με το άρθρο 6, "Οι καθηγηταί θέλουν διορίζεσθαι αμέσως παρ' Ημών κατά πρότασιν της επί των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίου Εκπαιδεύσεως Γραμματείας της Επικρατείας. Μετά δε πέντε έτη από της συστάσεως του πανεπιστημίου, θέλουν συντελέσει, το πανεπιστήμιον και αι σχολαί, διά της συμμετοχής των, (ήτις θέλει προσδιορισθή εν τοσούτφ ακριβέστερον), διά να αναπληρωθώσιν αι χηρεύουσαι καθέδραι".

Πραγματικά, λίγες μέρες πριν υπογραφεί ο Κανονισμός, διορίστηκαν, μετά από εισήγηση του Υπουργού Παιδείας, 34 καθηγητές: 13 απ' αυτούς ονομάστηκαν τακτικοί, 13 επιτίμιοι και 8 έκτακτοι.3 Τα κριτήρια με βάση τα οποία έγινε η επιλογή και η ένταξή τους στις τρεις παραπάνω βαθμίδες ήταν τα επιστημονικά και διδακτικά τους προσόντα αλλά και οι σχέσεις τους με την πολιτική εξουσία, σε συνδυασμό με τις δυνατότητες του δημόσιου ταμείου, αφού οι προβλεπόμενοι μισθοί διαφοροποιούνταν σημαντικά από τη μία βαθμίδα στην άλλη. Αξίζει να σημειώσουμε εδώ ότι η Πολιτεία, θέλοντας να περιορίσει στο χαμηλότερο δυνατό επίπεδο τις δαπάνες σε μισθούς, προτίμησε να καλύψει αρκετές θέσεις καθηγητών με δημόσιους υπαλλήλους, στους οποίους έδωσε τη θέση του "επιτίμιου" και ένα μικρό επιμίσθιο.4

Η επιλογή των πρώτων καθηγητών λοιπόν έγινε από το Υπουργείο Παιδείας. Μετά από πέντε χρόνια, σύμφωνα με τον Κανονισμό, θα συμμετείχαν σ' αυτήν και οι αρμόδιες σχολές του Πανεπιστημίου, με βάση κάποιες διαδικασίες που θα προσδιορίζονταν στο μεταξύ. Η εξαγγελία αυτή όμως έμεινε νεκρά γράμμα για αρκετές δεκαετίες,5 με αποτέλεσμα να αποκλειστεί το Πανεπιστήμιο -επίσημα τουλάχιστον- από την εκλογή του καθηγητικού προσωπικού του και να παραμείνει το δικαίωμα αυτό αποκλειστικά στο Υπουργείο

———————

1. Αρ. Βαμπάς, Οι νόμοι του Εθνικού Πανεπιστημίου, Αθήνα 1885, σ. 37.

2. Ό.π., σ. 40.

3. Ό.π., σ. 64-65· πβλ. Ιω. Πανταζίδης, Χρονικόν της πρώτης πεντηκονταετίας τον ελληνικού Πανεπιστημίου, Αθήνα 1889, πίν. Γ'.

4. Για τους μισθούς των καθηγητών βλ. Αρ. Βαμπάς, ό.π., σ. 65.

5. Βλ. σημ. 29.

Σελ. 138
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/139.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Παιδείας. Υπήρχαν βέβαια και περιπτώσεις που ο υπουργός συμβουλευόταν τις αρμόδιες σχολές, αυτό όμως το έκανε προαιρετικά και φυσικά δεν ήταν υποχρεωμένος να ασπαστεί τη γνώμη τους.

Ο αποκλεισμός του Πανεπιστημίου από τις διαδικασίες επιλογής των καθηγητών του αποτελούσε μια παρέκκλιση -πού δεν ήταν η μόνη- από τα γερμανικά πανεπιστημιακά πρότυπα που ακολουθούσε ο Κανονισμός του 1837. Κι αυτό γιατί στα γερμανικά Πανεπιστήμια, ο διορισμός των καθηγητών γινόταν από το κράτος, αλλά μετά από προτάσεις των αρμόδιων σχολών, οι οποίες κατά κανόνα γίνονταν δεκτές.6 Την παρέκκλιση αυτή πρέπει να τη δούμε και να την ερμηνεύσουμε στα πλαίσια της συγκεντρωτικής πολιτικής του Υπουργείου Παιδείας και του παρεμβατικού ρόλου του στη διαχείριση των εκπαιδευτικών πραγμάτων της χώρας. Ήταν δηλαδή μια πράξη πολιτική, που απέβλεπε στον έλεγχο του διδακτικού προσωπικού και μέσα απ' αυτό του ίδιου του Πανεπιστημίου, τουλάχιστο σε διοικητικό επίπεδο.

Το δικαίωμα του Υπουργείου Παιδείας να επιλέγει τους καθηγητές δεν περιόριζε μόνο την αυτονομία του Πανεπιστημίου, αλλά είχε και μια άλλη συνέπεια: το ότι δημιούργησε ευνοϊκές συνθήκες για την άσκηση πολιτικών και κομματικών επιρροών στις διαδικασίες επιλογής του προσωπικού. Το φαινόμενο αυτό θα το επισημάνει, με κάποια υπερβολή, ο καθηγητής και χρονικογράφος του Πανεπιστημίου Ιωάννης Πανταζίδης: "Οι καθηγητάί εδημιουργούντο υπό των εκάστοτε υπουργών [...] κατά τας ευνοίας των κυβερνώντων και τας προς τούτους θερμάς συστάσεις ή πολιτικάς πιέσεις άλλων ισχυρών".7 Η απόφανση αυτή μπορεί να μην αποδίδει ακριβώς την πραγματικότητα, αφού τα κριτήρια επιλογής δεν ήταν πάντα και μόνο πολιτικά, μεταφέρει πάντως μια κοινή αίσθηση που βασιζόταν σε συγκεκριμένες εμπειρίες.

Δεν ήταν όμως μόνο η επιλογή των καθηγητών που ανήκε στην αρμοδιότητα του Υπουργείου Παιδείας. Το ίδιο αποφάσιζε και για άλλα ζητήματα, όπως η προαγωγή τους σε ανώτερη βαθμίδα και η παραμονή τους στο Πανεπιστήμιο. Ο Κανονισμός του 1837 και η μεταγενέστερη νομοθεσία δεν κατοχύρωναν την μονιμότητα των καθηγητών.8 Είχε τη δυνατότητα λοιπόν το Υπουργείο Παιδείας -και το έκανε σε πολλές περιπτώσεις- να τους 

———————

6. V. Cousin, De l'instruction publique dans quelques pays de l'Allemagne et particulièrement en Prusse, τ. Ι, Παρίσι 1840, σ. 174-175· Raphaël Blanchard, Les universités allemandes, Παρίσι 1883, σ. 153.

7. Ιω. Πανταζίδης, ό.π., σ. 197.

8. Στον καταργημένο Κανονισμό του Δεκεμβρίου 1836 (Αρ. Βαμπάς, ό.π., σ. 11) υπήρχε διάταξη που όριζε ότι "Έκαστος καθηγητής του πανεπιστημίου μετελθών πέντε έτη μετ' επιμελείας και επιτυχώς το διδασκαλικόν επάγγελμα εις το πανεπιστήμιον, μόνον δυνάμει δικαστικής αποφάσεως γίνεται έκπτωτος της θέσεως αυτού ή αργός". Η διάταξη αυτή όμως δεν πέρασε στον Κανονισμό του 1837.

Σελ. 139
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/140.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

απολύει από τη θέση τους, προσωρινά ή οριστικά, με διάφορες δικαιολογίες: στενότητα του δημόσιου ταμείου, κατάργηση και συγχώνευση εδρών, ανάρμοστη συμπεριφορά προς τις αρχές κ.ά. Οι λόγοι αυτοί άλλοτε ήταν πραγματικοί και άλλοτε αποτελούσαν το πρόσχημα για την απομάκρυνση από το Πανεπιστήμιο καθηγητών που ανήκαν στον αντικυβερνητικό χώρο και που, εν πάση περιπτώσει, οι σχέσεις τους με την πολιτική εξουσία δεν ήταν καλές. Στη θέση τους διορίζονταν, συνήθως, πρόσωπα προσκείμενα στην κυβερνητική παράταξη. Ήταν ενδεχόμενο όμως στην επόμενη κυβερνητική μεταβολή οι απολυμένοι καθηγητές να επανέλθουν στη θέση τους.9

Όλα αυτά δείχνουν ότι υπήρχε μια στενή εξάρτηση των καθηγητών και του Πανεπιστημίου από το κράτος, που πήγαζε από το θεσμικό πλαίσιο αλλά και από τον τρόπο με τον οποίο λειτούργησε. Τα πράγματα όμως δεν ήταν τόσο απόλυτα. Κατ' αρχήν το Πανεπιστήμιο δεν ήταν ένας οργανισμός έξω από το κράτος. Αρκετοί καθηγητές του είχαν στενές σχέσεις με τις εκάστοτε κυβερνήσεις, άλλοτε ως υπουργοί και άλλοτε ως συνεργάτες και σύμβουλοι του Υπουργείου Παιδείας, πράγμα που τους επέτρεπε να συμμετέχουν σε πολλές από τις αποφάσεις που αφορούσαν την τύχη του προσωπικού του ιδρύματος. Σε άλλες περιπτώσεις οι πανεπιστημιακές αρχές, παρακάμπτοντας τα καθιερωμένα θεσμικά πλαίσια, έπαιρναν την πρωτοβουλία να υποβάλλουν στο Υπουργείο Παιδείας προτάσεις για την πλήρωση κενών θέσεων ή την προαγωγή καθηγητών, ορισμένες από τις οποίες γίνονταν δεκτές. Υπήρχε, τέλος, και ένα άλλο επίπεδο συμμετοχής του Πανεπιστημίου που μετρίαζε τον αποκλεισμό του από τις διαδικασίες επιλογής των καθηγητών, και αυτό

———————

9. Σημειώνω μερικές χαρακτηριστικές περιπτώσεις απολύσεων. Τον Ιούνιο του 1845 η Κυβέρνηση Κωλέττη απομάκρυνε από το Πανεπιστήμιο τον Π. Καλλιγά, τον Κ. Δομνάδο και τον Κ. Νέγρη, για λόγους πολιτικούς· στις θέσεις του Καλλιγά και του Δομνάδου διορίζονται αντίστοιχα ο Π. Παπαρρηγόπουλος και ο Ηρ. Μητσόπουλος (εφ. Αθηνά, αρ. 1226, 17 Ιούν. 1845 και εφ. Αιών, αρ. 632 και 634, 20 και 27 Ιούν. 1845). Τον Σεπτέμβριο του 1846 απολύεται ο Φρ. Πυλαρινός μετά από έντονες φοιτητικές ταραχές που γίνονται στα μαθήματα του το 1845 (Ιω. Πανταζίδης, ό.π., σ. 88-89)· επανέρχεται το 1850 και απολύεται πάλι για ένα χρόνο το 1865. Τον Ιούλιο του 1852 απολύεται ο Ν. Σαρίπολος λόγω των φιλελεύθερων και αντιβασιλικών φρονημάτων του· ξαναδιορίζεται αμέσως μετά την έξωση του Όθωνα και απολύεται πάλι οριστικά το 1875 (Αυτοβιογραφικά Απομνημονεύματα Νικολάου Ι. Σαριπόλου, Αθήνα 1889, σ. 42 κ.εξ., 62, 173). Τον Ιούλιο του 1855 απομακρύνεται από το Πανεπιστήμιο ο Κ. Φρεαρίτης για απρεπή συμπεριφορά απέναντι στον υπουργό Παιδείας Π. Αργυρόπουλο, αλλά αποκαθίσταται μερικούς μήνες αργότερα (ΓΑΚ, Γραμματεία Εκκλησιαστικών και Δημοσίας Εκπαιδεύσεως, 1833-1862, φακ. 70, έγγρ. υπουργού Παιδείας από 7 Ιουλ.. και 13 Οκτ. 1855)· απολύεται πάλι το 1881, επειδή εκήρυττε την ένοπλη διεκδίκηση της Θεσσαλίας και Ηπείρου, και επανέρχεται το 1882 (Δ. Δημητριάδης, Απάνθισμα βιογραφικών των από της συστάσεως του ελληνικού Πανεπιστημίου εκλιπόντων τον βίον καθηγητών αυτού, 1837-1916, Αθήνα 1916, σ. 146 σημ.)

Σελ. 140
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/141.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ήταν η εκλογή των υφηγητών, η οποία, όπως θα δούμε παρακάτω, ανήκε στην αρμοδιότητα των σχολών. Όλα αυτά βέβαια δεν αίρουν τις αρνητικές συνέπειες που είχε η εξάρτηση των καθηγητών από το κράτος, τόσο στο επίπεδο της ανανέωσης του διδακτικού προσωπικού, όσο και στην ψυχολογία των ίδιων των καθηγητών. Το γεγονός ή τουλάχιστον η αίσθηση ότι η διατήρηση της θέσης τους εξαρτιόταν, σε μεγάλο βαθμό, από τις πολιτικές συγκυρίες, καλλιέργησε σ' αυτούς ένα αίσθημα ανασφάλειας και συγχρόνως ένα πνεύμα νομιμοφροσύνης και ευπείθειας απέναντι στην εξουσία, που είχε σημαντική επίδραση στη διαμόρφωση της ιδεολογίας τους.

Αναφερθήκαμε ως τώρα στην ανώτερη βαθμίδα του διδακτικού προσωπικού, τους καθηγητές. Ας δούμε όμως πώς ήταν τα πράγματα στην κατώτερη βαθμίδα, που την αποτελούσαν οι υφηγητές, θεσμός με καθαρά γερμανική προέλευση, η υφηγεσία ήταν στα γερμανικά Πανεπιστήμια η βάση της πυραμίδας του διδακτικού προσωπικού και το "φυτώριο" μέσα από το οποίο αναδεικνύονταν οι καθηγητές. Σύγχρονοι μελετητές των γερμανικών Πανεπιστημίων εξαίρουν τη λειτουργικότητα του θεσμού και τον σημαντικό ρόλο του στην ανανέωση του διδακτικού προσωπικού και τη διεύρυνση των εκπαιδευτικών προγραμμάτων.10

Μια από τις βασικές προϋποθέσεις της υφηγεσίας στη Γερμανία ήταν η ακαδημαϊκή ελευθερία. Οι υφηγητές είχαν το δικαίωμα να επιλέγουν ελεύθερα το μάθημα που ήθελαν να παραδώσουν, έστω και αν αυτό διδασκόταν από καθηγητές αντίστοιχων εδρών. Το γεγονός αυτό περιόριζε την εξάρτησή τους από τους καθηγητές, τους έδινε τη δυνατότητα να αναδείξουν τα επιστημονικά τους προσόντα και, το κυριότερο, αποτελούσε τη βάση για έναν δημιουργικό ανταγωνισμό ανάμεσα στα μέλη του διδακτικού προσωπικού. Καθηγητές και υφηγητές εισέπρατταν δίδακτρα από τους φοιτητές, τα οποία ήταν ανάλογα με τον αριθμό των φοιτητών που προσείλκυαν. Για τους υφηγητές τα δίδακτρα ήταν η μοναδική αμοιβή, πράγμα που τους έκανε να ενδιαφέρονται για την αύξηση του ακροατηρίου τους.

Ας δούμε όμως πώς λειτούργησε η υφηγεσία στο ελληνικό Πανεπιστήμιο. Όπως σημειώσαμε ήδη, η εκλογή των υφηγητών δεν ανήκε στην αρμοδιότητα του Υπουργείου Παιδείας αλλά των πανεπιστημιακών σχολών. Ο τρόπος εκλογής τους ακολουθούσε πιστά τα γερμανικά πρότυπα. Σύμφωνα με υπουργικό έγγραφο που εκδόθηκε το 1841, ο υποψήφιος υφηγητής, που έπρεπε να

———————

10. Βλ. γενικά V. Cousin, ό.π., σ. 172-173· J. F. Minssen, Étude sur l'instruction secondaire et supérieure en Allemagne, Παρίσι 1866, σ. 66-67· George Pouchet, "L'enseignement supérieur des sciences en Allemagne", Revue des deux mondes, τ. 83, 1869, σ. 440, 441.

Σελ. 141
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/142.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

είναι διδάκτορας, ήταν υποχρεωμένος να υποβάλει στη σχολή που τον ενδιέφερε "διατριβήν επί τινος θέματος, αναφερομένου εις την επιστήμην του" και να "δώση έλεγχον της εις το διδάσκειν ικανότητός του και ευκολίας" με ένα μάθημα που θα παρέδιδε ενώπιον των καθηγητών της σχολής.11 Αν η δοκιμασία του ήταν επιτυχής, η σχολή ζητούσε τον διορισμό του από το Υπουργείο Παιδείας, το οποίο κατά κανόνα συγκατένευε.

Ως προς τις ακαδημαϊκές ελευθερίες των υφηγητών, και ειδικότερα ως προς το μάθημα που ήθελαν να διδάξουν, το έγγραφο του 1841 δεν έβαζε κανένα περιορισμό. Δυο χρόνια αργότερα, όμως, το Υπουργείο Παιδείας εξέδωσε άλλη απόφαση, με την οποία έδινε στην αρμόδια σχολή το δικαίωμα: "1) να συζητήση την ανάγκην και την ωφέλειαν του προτεινομένου μαθήματος" και "2) να πληροφορηθή την διανοητικήν, επιστημονικήν και ηθικήν αξίαν του θέλοντος να το παραδώση".12 Η περιοριστική αυτή διάταξη προκλήθηκε από το ίδιο το Πανεπιστήμιο, με σκοπό να θέσει τους υφηγητές και τα μαθήματά τους κάτω από τον έλεγχο των σχολών. Όπως αναφέρει, με άλλη ευκαιρία, ο πρύτανης Θεόδ. Ορφανίδης, η απόλυτη ελευθερία των υφηγητών εγκυμονούσε τον κίνδυνο να εισαχθούν στο Πανεπιστήμιο "μαθήματα επουσιώδη, ίνα μη είπω άγνωστα και πρωτοφανή".13 Ήταν ενδεχόμενο επίσης να παρουσιαστούν περισσότεροι από ένας υφηγητές για το ίδιο μάθημα, πράγμα το οποίο θα προκαλούσε "τας γνωστάς εκείνας αντιζηλίας και αντιδράσεις, τας αποληγούσας εις τας εν τοις ακροατηρίοις ταραχάς".

Είναι φανερός ο φόβος των πανεπιστημιακών αρχών μπροστά στο καινούριο και άγνωστο που αντιπροσώπευε ο θεσμός της υφηγεσίας και η προσπάθειά τους να διαφυλάξουν τις κατεστημένες σχέσεις και ισορροπίες του ιδρύματος. Χρησιμοποιώντας τους παραπάνω περιοριστικούς όρους, οι σχολές απέρριψαν υποψήφιους υφηγητές, με το επιχείρημα ότι τα μαθήματα που ήθελαν να διδάξουν δεν ήταν αναγκαία ή ότι η διαγωγή τους δεν ήταν άμεμπτη.14 Αντιδράσεις υπήρξαν επίσης και από καθηγητές των ομοειδών εδρών, που

———————

11. Αρ. Βαμπάς, ό.π., σ. 41.

12. Ό.π.

13. Θεόδ. Ορφανίδης, Λόγος εκφωνηθείς τη κδ΄ Νοεμβρίου 1868..., Αθήνα 1868, σ. 16.

14. Το 1844 η Φιλοσοφική σχολή απορρίπτει τον υποψήφιο υφηγητή Αχελωίδη, με τη δικαιολογία ότι το μάθημα που θέλει να διδάξει (βοτανολογία) παραδίδεται από άλλο υφηγητή (Πρακτικά Φιλοσοφικής Σχολής, 2 Μαΐου 1844). Η ίδια σχολή το 1857 θα δοκιμάσει και θα απορρίψει τον Μαρίνο Παπαδόπουλο Βρετό, επειδή "εφάνη ελλιπής ως προς τας φιλολογικάς γνώσεις εν γένει και αδύνατος εις την ημετέραν γλώσσαν" και επειδή το μάθημα που ήθελε να διδάξει (γαλλική γλώσσα και φιλολογία) δεν αποτελούσε αντικείμενο τακτικής έδρας (ό.π., 3 Δεκ. 1857). Σημειώνουμε ακόμη την περίπτωση ενός υφηγητή, η αίτηση του οποίου απορρίφθηκε λόγω κακής διαγωγής (ό.π., 5 και 7 Μαΐου 1862).

Σελ. 142
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/143.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

έβλεπαν στο πρόσωπο των υποψήφιων υφηγητών έναν οχληρό και ίσως και επικίνδυνο ανταγωνιστή.15

Η απόφαση του 1843 καταργήθηκε το 1868,16 προκαλώντας τις αντιδράσεις του Πανεπιστημίου· επανήλθε όμως, με κάπως μετριότερη διατύπωση, σε νέο διάταγμα που εκδόθηκε τον επόμενο χρόνο.17 Με το διάταγμα αυτό τέθηκαν και οι πρώτοι φραγμοί ως προς τον αριθμό των υφηγητών: η σχολή μπορούσε "ν' αρνηθή την δοκιμασίαν [...] αν δύο ήδη υφηγηταί διδάσκωσι το αυτό μάθημα".

Οι περιορισμοί αυτοί λειτούργησαν ανασταλτικά στην ανάπτυξη του θεσμού. Οι υφηγητές παρέμειναν εξαρτημένοι από τις διαθέσεις των σχολών και των καθηγητών τους και δεν μπόρεσαν να αποκτήσουν αυτόνομη επαγγελματική και επιστημονική οντότητα. Προς αυτή την κατεύθυνση λειτούργησε και ένας άλλος περιορισμός: το γεγονός, δηλαδή, ότι δεν είχαν δικαίωμα να δίνουν στους φοιτητές "αποδείξεις ακροάσεως", οι οποίες ήταν απαραίτητες προκειμένου να συμμετάσχουν στις εξετάσεις· το δικαίωμα αυτό το είχαν μόνο οι καθηγητές.18 Κατά συνέπεια η παρακολούθηση των μαθημάτων τους ήταν προαιρετική και το ακροατήριό τους ολιγάριθμο. Στα προβλήματα αυτά πρέπει να προσθέσουμε και την επαγγελματική τους ανασφάλεια. Οι υφηγητές στα γερμανικά Πανεπιστήμια εισέπρατταν, όπως είπαμε, δίδακτρα από τους φοιτητές. Ο θεσμός των διδάκτρων προβλεπόταν και στον Κανονισμό του ελληνικού Πανεπιστημίου, τελικά όμως δεν εφαρμόστηκε,19 με αποτέλεσμα οι υφηγητές να παραμείνουν άμισθοι. Η μοναδική ελπίδα τους επομένως ήταν να προαχθούν σε καθηγητές. Το πρόβλημα αυτό και οι άλλοι λειτουργικοί περιορισμοί δυσχέραναν την ενσωμάτωση των υφηγητών στο Πανεπιστήμιο και ανάγκασαν αρκετούς απ' αυτούς να το εγκαταλείψουν.

Επισημάναμε παραπάνω τη στενή σχέση ανάμεσα στην υφηγεσία και

———————

15. Ο Α. Ρ. Ραγκαβής, καθηγητής της ελληνικής αρχαιολογίας, δυσανασχετεί όταν ο Ευθύμιος Καστόρχης, που είχε εκλεγεί υφηγητής το 1848, εκφράζει την επιθυμία να διδάξει το μάθημά του. Παρά ταύτα η Φιλοσοφική σχολή εγκρίνει κατά πλειοψηφία την αίτηση του Καστόρχη. Ανάμεσα στους υποστηρικτές του είναι και ο Κ. Ασώπιος, ο οποίος αποφαίνεται ότι "καθ' όσον πλειότεροι παραδίδουσι το αυτό μάθημα, κατά τοσούτον γίνεται μείζων ωφέλεια εις τους φοιτητάς του Πανεπιστημίου" (Πρακτικά Φιλοσοφικής Σχολής, 9 Νοεμ. 1849). Ανάλογες δυσκολίες συνάντησαν και άλλοι υφηγητές (ό.π., 15 Δεκ. 1839). Πβλ. Γ. Α. Ράλλης, Λόγος εκφωνηθείς την 9 Νοεμβρίου 1841..., Αθήνα 1842, σ. 12

16. Αρ. Βαμπάς, ό.π., σ. 42-43.

17. Ό.π., σ. 43-44.

18. Κ. Παπαρρηγόπουλος, Λόγος εκφωνηθείς την κγ' Οκτωβρίου 1873..., Αθήνα 1874, σ. 15.

19. Κ. Λάππας, "Το ζήτημα των διδάκτρων στο Πανεπιστήμιο Αθηνών κατά το 19ο αιώνα", Προσεγγίσεις στις νοοτροπίες των βαλκανικών λαών, 15ος-20ός αι., Αθήνα, Ι. Ζαχαρόπουλος, 1988, σ. 131 κ.εξ.

Σελ. 143
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/144.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

την καθηγεσία, που υπήρχε στα γερμανικά Πανεπιστήμια. Οι υφηγητές που διακρίνονταν στο διδακτικό και επιστημονικό τους έργο προάγονταν σε έκτακτους καθηγητές, και αντίστροφα: οι έκτακτοι καθηγητές προέρχονταν κατά βάση -όχι όμως αποκλειστικά- από το σώμα των υφηγητών. Η πρακτική αυτή μεταφέρθηκε και στο ελληνικό Πανεπιστήμιο,20 αλλά δεν λειτούργησε πάντα με την ίδια συνέπεια. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα να διατυπώνονται συχνά παράπονα από τους πανεπιστημιακούς ότι το Υπουργείο Παιδείας, στο οποίο ανήκε η αρμοδιότητα επιλογής των καθηγητών, αγνοούσε τους υφηγητές. Οι τελευταίοι μάλιστα θα προβάλουν και συλλογικά στα τέλη του αιώνα το αίτημα να επιλέγονται μέσα από το σώμα των υφηγητών οι νέοι καθηγητές.21

Οι αιτιάσεις των πανεπιστημιακών ήταν μάλλον υπερβολικές. Από τους 144 καθηγητές που διορίστηκαν μετά το 1837 και ως τα τέλη του αιώνα -δεν περιλαμβάνονται, φυσικά, όσοι διορίστηκαν το 1837- οι 83 (ποσοστά 58%) είχαν χρηματίσει προηγουμένως υφηγητές.22 Τη μεγαλύτερη συχνότητα παρουσιάζει η Νομική (20 στους 29) και η Ιατρική (26 στους 42), και ακολουθούν η Θεολογική (9 στους 15) και η Φιλοσοφική (28 στους 58). Οι διαφορές που παρατηρούνται είναι ανάλογες με τον αριθμό των υφηγητών που διέθετε κάθε σχολή. Θα πρέπει να σημειώσουμε όμως ότι οι υφηγητές που διορίστηκαν σε καθηγητικές θέσεις αποτελούσαν το 36% περίπου του συνολικού αριθμού τους.23 Οι υπόλοιποι ή αποχώρησαν μετά από ένα μικρό διάστημα διδασκαλίας ή έμειναν καθηλωμένοι επί χρόνια στη θέση τους. Φυσικά, δεν ήταν δυνατό να προαχθούν όλοι, και γιατί οι καθηγητικές έδρες ήταν καθορισμένες και γιατί δεν είχαν όλοι τα απαραίτητα προσόντα.

Γενικά, λοιπόν, δεν μπορούμε να μιλήσουμε για παραγκωνισμό των υφηγητών, μολονότι δεν έλειψαν και τέτοιες περιπτώσεις: υπήρξαν πραγματικά υφηγητές με πολύχρονο και σημαντικό διδακτικό έργο που δεν κατόρθωσαν

———————

20. Αρ. Βαμπάς, ό.π., σ. 41.

21. Βλ. Λόγοι Γεωργίου Καραμήτσα... κατά το ακαδημαϊκόν έτος 1886-1887, Αθήνα 1888, σ. 84-88, όπου δημοσιεύεται υπόμνημα των υφηγητών του Πανεπιστημίου προς το Υπουργείο Παιδείας (17 Φεβρ. 1887), με το οποίο διεκδικούν το δικαίωμα να αναπληρώνουν τους καθηγητές στη διδασκαλία και τις εξετάσεις, όταν αυτοί κωλύονται, και να δίνουν αποδείξεις ακροάσεως στους φοιτητές. Ζητούν, επίσης, όταν κενώνεται μια καθηγητική έδρα, να υποβάλλει η αρμόδια σχολή στο Υπουργείο αιτιολογημένη έκθεση "περί της αξίας πάντων των υφηγητών" της έδρας, και με βάση την έκθεση αυτή το Υπουργείο να επιλέγει τον καταλληλότερο.

22. Χρησιμοποιώ ως πηγή τον Ιω. Πανταζίδη, ό.π., πίν. Γ', και τις λογοδοσίες των πρυτάνεων.

23. Στο διάστημα 1837-1900 πέρασαν από το Πανεπιστήμιο -σύμφωνα με μια πρώτη καταμέτρηση- γύρω στους 228 υφηγητές, οι οποίοι κατανέμονται ως εξής: Θεολογική 15, Νομική 68, Ιατρική 85, Φιλοσοφική 60. Ως πηγή χρησιμοποιώ κυρίως τις λογοδοσίες των πρυτάνεων.

Σελ. 144
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/145.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

να γίνουν καθηγητές ή που έγιναν με μεγάλη καθυστέρηση -κυρίως το δεύτερο. Οι περιπτώσεις αυτές όμως δεν αποτελούν τον κανόνα και οπωσδήποτε δεν αρκούν να δικαιολογήσουν τις αιτιάσεις των πανεπιστημιακών, από τις οποίες δεν λείπει και ένα συντεχνιακό πνεύμα. Αν υπάρχει ένα πρόβλημα, αυτό δεν έγκειται στην αγνόηση των υφηγητών από το Υπουργείο αλλά στο ότι η υφηγεσία, για τους λόγους που αναφέραμε ήδη, δεν αναπτύχθηκε ελεύθερα και ομαλά, έτσι ώστε να γίνει πραγματικά το "κέντρον" ενός δημιουργικού ανταγωνισμού και η "ρίζα της καθηγήσεως", όπως περίμεναν οι θιασώτες του θεσμού.24 Η διαπίστωση ότι η υφηγεσία δεν έδωσε τους αναμενόμενους καρπούς αποτελεί κοινό τόπο της πανεπιστημιακής φιλολογίας: "παρ' ημίν το φυτώριον τούτο εμαράνθη πριν ακμάση", θα τονίσει επιγραμματικά το 1873 ο Κων. Παπαρρηγόπουλος.25 Η αποτυχία του θεσμού κρίνεται, φυσικά, με μέτρο την επιτυχία του στα γερμανικά Πανεπιστήμια, όπου όμως οι προϋποθέσεις ήταν διαφορετικές από εκείνες που ίσχυαν στο ελληνικό Πανεπιστήμιο.

Η δυσλειτουργικότητα του θεσμικού πλαισίου οδήγησε από νωρίς το Πανεπιστήμιο και το Υπουργείο Παιδείας στη διατύπωση κάποιων μεταρρυθμιστικών προτάσεων, που εντάσσονται στα πλαίσια των συζητήσεων και των προσπαθειών για την αναθεώρηση του Κανονισμού του 1837. Σε μια σειρά σχεδίων Κανονισμού, που άρχισαν να συντάσσονται από τη δεκαετία του 1840 με τη συνεργασία του Υπουργείου Παιδείας και του Πανεπιστημίου, διασφαλιζόταν τόσο η συμμετοχή των πανεπιστημιακών σχολών στην εκλογή των καθηγητών, όσο και η μονιμότητά τους. Συγκεκριμένα, τα σχέδια πρόβλεπαν ότι η εκλογή των καθηγητών θα γινόταν μετά από γνωμοδότηση ή πρόταση των αρμοδίων σχολών -όπως όριζε δηλαδή ο Κανονισμός του 1837- και ότι το Υπουργείο Παιδείας δεν μπορούσε να τους απολύσει παρά μόνο για σοβαρά αδικήματα, κυρίως ποινικά. Σε ορισμένα σχέδια μάλιστα καθιερωνόταν και η διαδικασία του διαγωνισμού για την εκλογή των νέων καθηγητών.28 Όσο για τους υφηγητές, τα σχέδια επαναβεβαίωναν το δικαίωμά

———————

24. Βλ. χαρακτηριστικά Γ.Α. Ράλλης, ό.π., σ. 12.

25. Κ. Παπαρρηγόπουλος, ό.π., σ. 14.

26. Χ. Χριστόπουλος, Έκθεσις επί του περί Οργανισμού του Πανεπιστημίου Νομοσχεδίου, [Αθήνα 1867], σ. 2, 4· Ιω. Βαλασόπουλος, Έκθεσις περί του Οργανικού του Πανεπιστημίου Νομοσχεδίου, [Αθήνα 1874/75], σ. 7. Το ζήτημα του διαγωνισμού απασχόλησε πολλές φορές το Πανεπιστήμιο και άλλους παράγοντες της δημόσιας ζωής. Θεσμός με γαλλική προέλευση, ο διαγωνισμός υποστηριζόταν κυρίως από καθηγητές που είχαν σπουδάσει στη Γαλλία, με το επιχείρημα ότι ήταν το ασφαλέστερο μέσο ελέγχου των υποψηφίων καθηγητών και υφηγητών. Κατά του διαγωνισμού και υπέρ της άμεσης επιλογής του διδακτικού προσωπικού, που ίσχυσε στη Γερμανία και στο ελληνικό Πανεπιστήμιο, ήταν οι καθηγητές με γερμανική παιδεία, οι οποίοι αποτελούσαν και την πλειοψηφία. Βλ.

10

Σελ. 145
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/146.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

τους να εισπράττουν δίδακτρα και, σε μια περίπτωση, παρείχαν σ' αυτούς το δικαίωμα να δίνουν "αποδείξεις ακροάσεως" στους φοιτητές.27 Τα σχέδια αυτά όμως δεν ήταν καρπός μιας ώριμης εκπαιδευτικής πολιτικής, αλλά το αποτέλεσμα μεμονωμένων και χωρίς συνέχεια πρωτοβουλιών ορισμένων υπουργών Παιδείας, γι' αυτό και κανένα από τα σχέδια δεν κατέληξε σε νόμο: άλλα δεν υποβλήθηκαν καθόλου στη Βουλή και όσα υποβλήθηκαν δεν συζητήθηκαν καν.

Τα πράγματα άρχισαν να αλλάζουν στις τελευταίες δεκαετίες του 19ου αιώνα, και συγκεκριμένα στα χρόνια των κυβερνήσεων του Χαρίλαου Τρικούπη, οπότε, κάτω από την πίεση των συσσωρευμένων προβλημάτων του Πανεπιστημίου, εκδηλώνεται μια τάση εκσυγχρονισμού του θεσμικού πλαισίου, που αφορά και το διδακτικό προσωπικό. Συγκεκριμένα, το 1875 διορίζονται για πρώτη φορά δύο καθηγητές της Νομικής με γνωμοδότηση της οικείας σχολής,28 ενώ το 1882 κατοχυρώνεται νομοθετικά το δικαίωμα όλων των σχολών να προτείνουν στο Υπουργείο Παιδείας τους υποψηφίους για την πλήρωση των κενών καθηγητικών θέσεων.29 Οι ρυθμίσεις αυτές θα ενσωματωθούν αργότερα στον οριστικό Κανονισμό του Πανεπιστημίου του 1911.

Συνοψίζουμε με ορισμένες γενικές παρατηρήσεις. Ο ιδρυτικός Κανονισμός του Πανεπιστημίου και η μεταγενέστερη νομοθεσία στηρίχθηκαν σχεδόν αποκλειστικά στα γερμανικά πανεπιστημιακά πρότυπα. Η επιλογή αυτή οφείλεται σε συγκεκριμένες πολιτικές συγκυρίες, αλλά και στο ότι τα γερμανικά Πανεπιστήμια στον 19ο αιώνα ήταν τα πιο φημισμένα στην Ευρώπη και είχαν ήδη πολλούς θαυμαστές στην Ελλάδα. Τόσο όμως η μεταφορά όσο και η εφαρμογή των γερμανικών θεσμών έγινε, όπως είδαμε, μ' ένα τρόπο επιλεκτικό, που δεν ελάμβανε υπ' όψη το γεγονός ότι οι θεσμοί αυτοί αποτελούσαν μέρος ενός ευρύτερου συνόλου.

Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η υφηγεσία, που μεταφυτεύτηκε στο ελληνικό Πανεπιστήμιο μεμονωμένα και "άνευ των παρομαρτούντων και αδιασπάστως συνδεομένων", όπως παρατηρούσε εύστοχα το 1897 ο πρύτανης Αν. Χρηστομάνος.30 Μεταφέρθηκε δηλαδή ο θεσμός, όχι όμως και οι προϋποθέσεις που ήταν απαραίτητες για να λειτουργήσει, αφού, όπως είδαμε παραπάνω, το Πανεπιστήμιο περιόρισε την ελευθερία διδασκαλίας και την

———————

ενδεικτικά, [Θ. Μανούσης], Περί Πανεπιστημίων εν γένει και ιδιαιτέρως περί του Οθωνείου Πανεπιστημίου, Αθήνα 1845, σ. 20-21.

27. Ιω. Βαλασόπουλος, ό.π., σ. 8. Πβλ. Εφημερίς των Συζητήσεων της Βουλής, περίοδος ΣΤ', σύνοδος Α', Αθήνα 1875, σ. 407.

28. Ιω. Πανταζίδης, ό.π., σ. 197.

29. Αρ. Βαμπάς, ό.π., σ. 31-35.

30. Λόγοι και ευθύναι Αναστασίου Κ. Χρηστομάνου..., Αθήνα 1898, σ. 73.

Σελ. 146
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/147.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ανεξαρτησία των υφηγητών, οι οποίοι παρέμειναν επιπλέον και άμισθοι. Κάτι ανάλογο έγινε και με τους καθηγητές. Από τη μια μεριά ο Κανονισμός δεν κατοχύρωσε τη θέση τους στο Πανεπιστήμιο, ενώ από την άλλη το Υπουργείο Παιδείας αδρανοποίησε για αρκετές δεκαετίες τη διάταξη σχετικά με τη συμμετοχή των αρμόδιων σχολών στις διαδικασίες επιλογής τους, πράγμα που ενίσχυσε τον παρεμβατικό ρόλο του κράτους απέναντι στο Πανεπιστήμιο.

Για να εξηγήσουμε το φαινόμενο αυτό θα πρέπει να λάβουμε υπ' όψη μας τις πολιτικές και ιδεολογικές πραγματικότητες της ελληνικής κοινωνίας και του ελληνικού κράτους μέσα στις οποίες λειτούργησε το Πανεπιστήμιο και οι οποίες προσδιόρισαν αποφασιστικά τον τρόπο λειτουργίας των θεσμών. Το πρόβλημα αυτό όμως δεν εντοπίζεται μόνο στο Πανεπιστήμιο. Στην πραγματικότητα αποτελεί μικρογραφία ενός ευρύτερου προβλήματος που αφορά τον τρόπο με τον οποίο η ελληνική κοινωνία δεξιώθηκε τους ευρωπαϊκούς θεσμούς και την ευρωπαϊκή σκέψη στον 19ο αιώνα.

Σελ. 147
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/148.gif&w=600&h=915 19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 148
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/149.gif&w=600&h=915 19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Πανεπιστημιακές πραγματικότητες:

Σχολές - ισορροπίες - οικονομικά

Τρίτη 22 Σεπτεμβρίου 1987

Πρωινή συνεδρία

Πρόεδρος: ΚΩΣΤΑΣ ΛΑΠΠΑΣ

Σελ. 149
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/150.gif&w=600&h=915 19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 150
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/151.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

ΣΠΟΥΔΕΣ ΚΑΙ ΣΠΟΥΔΑΣΤΕΣ ΣΤΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ

(1860-1870)

ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΦΕΝΕΡΛΗ

Αν το Πολυτεχνείο μετά από εκατόν πενήντα χρόνια ζωής κατέχει σήμερα μια εξαιρετική θέση ανάμεσα στα τεχνολογικά ιδρύματα της Ελλάδας, και για τα πρώτα χρόνια της ίδρυσης και της λειτουργίας του ισχύει, νομίζω, αναλογικά η ίδια διάκριση. Το Σχολείον των Τεχνών, όπως ονομαζόταν τότε, υπήρξε εθνικό ίδρυμα στη σύλληψή του, αλλά και στην πλαισίωσή του, τόσο από καθηγητές όσο και από σπουδαστές, που απέκτησαν σε αυτό την επαγγελματική τους κατάρτιση. Ωστόσο, παρά το γεγονός ότι για ένα μεγάλο διάστημα λειτουργούσε στοιχειωδώς, εξαιτίας των πενιχρών μέσων διδασκαλίας και κυρίως του χαμηλού επιπέδου μόρφωσης των μαθητών, δυνάμει περιείχε τις δυνατότητες εξέλιξης και ανάπτυξης σε ανώτατο εκπαιδευτικό ίδρυμα εφόσον από τη φύση του ήταν το ίδρυμα που διοχέτευε, μέσα από το εκπαιδευτικό του έργο, την καινούρια τεχνολογία στην Ελλάδα.

Οι ανάγκες για τεχνική παιδεία, για βελτίωση ή τελειοποίηση και εκσυγχρονισμό παραδοσιακών τεχνικών, είχαν τεθεί επιτακτικότερα μετά την οριστική μεταφορά της πρωτεύουσας στην Αθήνα. Οι ολοένα αυξανόμενες οικοδομικές δραστηριότητες στην πρωτεύουσα και στις επαρχιακές πόλεις της Ελλάδας, σε συνδυασμό με τις γενικότερες οικονομικές προοπτικές της χώρας, ωθούσαν μεγάλο αριθμό νέων, με παραδοσιακές τεχνικές ή και εντελώς ανειδίκευτων, προς το Πολυτεχνικό Σχολείο.

Εκτός όμως από την ευνοϊκή υποδοχή του Πολυτεχνείου στο εσωτερικό του κράτους, ανάλογη ήταν η υποδοχή και στις μακρινές εστίες του αλύτρωτου ελληνισμού, που εκφράζεται με την αθρόα προσέλευση μαθητών από όλες σχεδόν τις κοινωνικές τάξεις, και στον ελληνισμό της διασποράς, ο οποίος

———————

Πρώτη δημοσίευση: Τα Ιστορικά, τχ. 7, Δεκ. 1987, σ. 103-118.

Σελ. 151
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/152.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

συνετέλεσε αποφασιστικά στη στερέωση του ιδρύματος με δωρεές χρημάτων και διδακτικού υλικού. Πράγματι κατά την εικοσαετία 1840-1860 οι Έλληνες του εξωτερικού και μέσω αυτών και πολλοί Ευρωπαίοι φιλέλληνες εξόπλισαν το Ίδρυμα με όργανα, μηχανήματα, εργαλεία, εποπτικό υλικό, έργα τέχνης.1 Αργότερα, κατά την εικοσαετία 1860-1880, με τις χρηματικές προσφορές των μεγάλων ευεργετών Ν. Στουρνάρη, Μ. Τοσίτσα, Γ. Αβέρωφ, το Πολυτεχνείο αποκτά δικό του μνημειώδες οίκημα και επιβάλλεται ακόμη και εξωτερικά στο πανελλήνιο.

Όσο και αν οι όροι για την εγκατάσταση ενός τεχνικού σχολείου στην Ελλάδα φαίνονται εκ πρώτης όψεως ευνοϊκοί, μια πιο προσεκτική εξέταση των συνθηκών της εποχής οδηγεί στο συμπέρασμα ότι, από τα πρώτα χρόνια της ζωής του, το Πολυτεχνείο αντιμετώπιζε δυσκολίες που ανέστελλαν για ένα σημαντικό διάστημα τον καθορισμό της εκπαιδευτικής του φυσιογνωμίας. Τα αρχικά του πρότυπα, "L'École des Arts et Métiers" του Μονάχου και "L'École Lamartinière" της Λυών, απαιτούσαν για τον ιδρυτή του, τον Φρειδερίκο Φον Τσέντνερ,3 αλλά και για τους επόμενους έλληνες διευθυντές μια προσαρμογή στις συνθήκες της ελληνικής ζωής. Ως παράδειγμα αξίζει ν' αναφερθεί εδώ η προσπάθεια που έγινε με την έναρξη κιόλας της λειτουργίας του να αξιοποιηθούν εκπαιδευτικά οι ημέρες αργίας. Έτσι το Σχολείο των Τεχνών, ως το 1843, λειτουργούσε μόνο τις Κυριακές και εορτές. Η ιδιοτυπία αυτή αντιστοιχούσε στον ελεύθερο χρόνο των πρώτων μαθητών, μαθητευομένων συνήθως τεχνιτών, κατά τις εργάσιμες ημέρες, σε διάφορα εργαστήρια της Αθήνας. Με την επίσημη έναρξη, από το 1843, του Καθημερινού Σχολείου, το Κυριακάτικο δεν καταργήθηκε, αλλά εξακολούθησε να λειτουργεί παράλληλα. Η ύπαρξη ενός τέτοιου σχολείου, εκτός από τις δυνατότητες που παρείχε στους διάφορους τεχνίτες κατά τις ημέρες της αργίας, έδινε επίσης την ευκαιρία σε φοιτητές του Πανεπιστημίου ή του Διδασκαλείου να συμπληρώσουν τις γνώσεις τους με μαθήματα που δεν εδιδάσκοντο στα αντίστοιχα ιδρύματα. Τέτοια μαθήματα ήταν λ.χ. η

———————

1. Ιωάν. Δ. Χατσόπουλος, "Ευεργέται και Δωρηταί", Τεχνικά Χρονικά, 1939, σ. 77 κ.εξ.

2. Αλέξ. Βουρνάζος, "Τα της ιδρύσεως του Πολυτεχνείου", Τεχνικά Χρονικά, 1939, σ. 48. Στη μελέτη του ο Αλέξ. Βουρνάζος παραθέτει μεταφρασμένο απόσπασμα από το βιβλίο του Φρ. Τσέντνερ, Das königreih Griechenland in Hinsicht auf in Industrie und Agrikultur, Ausburg 1844, στο οποίο ο συγγραφέας αφιέρωσε ένα τμήμα στο Σχολείο των Τεχνών. Μια δεύτερη έκδοση του έργου, τιτλοφορημένη Gesammelte Notizen über die Industrie und Landwirtschaft im Königreiche Griechenland von Ritter Friedrich von Zentner, κυκλοφόρησε στο Μανχάιμ το 1860· πβλ. Κώστας Η. Μπίρης, Ιστορία του Εθνικού Μετσοβίου Πολυτεχνείου, Αθήνα 1957, σ. 25. Τα ονόματα των Σχολείων του Μονάχου και της Λυών αναφέρονται στο χειρόγραφο Βιβλίο των Δωρεών του Ε.Μ.Π.

Σελ. 152
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/153.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Καλλιγραφία ή η Ιχνογραφία, απαραίτητα εφόδια για όσους επρόκειτο ν' ακολουθήσουν τη σταδιοδρομία του καθηγητή ή του δασκάλου. Ακόμη, κάποια άλλα μαθήματα δεν συνέβαλλαν μόνο σε μια ευρύτερη καλλιέργεια, αλλά εξασφάλιζαν τη δυνατότητα σ' αυτούς τους μελλοντικούς εκπαιδευτικούς ν' αποκτήσουν τις απαραίτητες γνώσεις τεχνικής για να διδάξουν μαθήματα επιδεξιότητας. Το Κυριακάτικο Σχολείο υπήρξε, σε μερικές περιπτώσεις, ο προθάλαμος για ένα μικρό αριθμό μαθητών, που διέθεταν ταλέντο και μια σχετική οικονομική ευχέρεια, να ακολουθήσουν πιο προχωρημένες σπουδές περνώντας στο συστηματικότερο τμήμα εκπαίδευσης, το Καθημερινό.

Ανάλογες διεργασίες προσαρμογής του Ιδρύματος στις ανάγκες της ελληνικής κοινωνίας, κατά την πορεία της οικονομικής ανάπτυξης και της ιδεολογικής διαμόρφωσής της, πρέπει να θεωρηθούν και οι μεταρρυθμίσεις που ακολούθησαν στη συνέχεια. Μια τέτοια αλλαγή σημειώθηκε στο 1863 3 με την αναδιοργάνωση του προγράμματος σπουδών του Ιδρύματος και την ίδρυση εργαστηρίων συναφών προς τα μεγάλα τεχνικά έργα και τη βιομηχανία. Την οριστική μορφή οργάνωσης και λειτουργίας, που γνωρίζουμε σήμερα, απέκτησε το Πολυτεχνείο μετά από δύο ακόμη σημαντικές μεταρρυθμίσεις, του 1887 4 και του 1917.5

Σκοπός της προκαταρκτικής αυτής μελέτης δεν είναι να αναλύσει τις διάφορες φάσεις ανάπτυξης του Πολυτεχνείου, αλλά να παρουσιάσει, σε γενικές γραμμές, τους σπουδαστές του κατά τη δεκαετία 1860-1870, δηλαδή μια μόνο πτυχή της ιστορίας του, παρόλο που τα υπό μελέτη στοιχεία δεν έχουν ακόμη υποστεί τελική επεξεργασία.

Ο χρονικός και θεματικός περιορισμός της έρευνας αυτής απαιτεί ίσως κάποιες διευκρινήσεις απαραίτητες σε ανάλογες περιπτώσεις όπου τα ιστορικά τεκμήρια είναι λιγοστά. Η έλλειψη προγραμμάτων σπουδών, αναγκαίο υλικό για την κατανόηση της εκπαιδευτικής εργασίας που γινόταν στο Πολυτεχνείο, τόσο κατά την πρώτη περίοδο λειτουργίας, εκείνη του ιδρυτή Φρειδερίκου Φον Τσέντνερ (1837-1843), και του διαδόχου του Λύσανδρου  

———————

3. Εφημερίς της Κυβερνήσεως, αρ. 33, 14 Σεπτ. 1863. Ο Κ. Μπίρης, ό.π., σ. 164, αναφέρει ως ημερομηνία του θεσπίσματος την 26 Αυγ. 1863 και παραλείπει να σημειώσει τη δημοσίευσή του στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως. Ο ίδιος δημοσιεύει, σ. 165, φωτογραφία της πρώτης σελίδας "του θεσπίσματος της 26ης Αυγούστου 1863", χωρίς να σημειώνει την προέλευση. Όπως με πληροφόρησε ο Τριαντάφυλλος Σκλαβενίτης, πρόκειται για έκδοση σε ανεξάρτητο φυλλάδιο, που κυκλοφόρησε το 1863, με ημερομηνία υπογραφής 26 Αυγούστου 1863 (αντίτυπο στη συλλογή Μάνου Χαριτάτου).

4. Εφημερίς της Κυβερνήσεως, αρ. 159, 20 Ιουν. 1887, σ. 629 και αρ. 185, 10 Ιουλ. 1887, σ. 737-742· πβλ. Κ. Μπίρης, ό.π., σ. 298 κ.εξ. και 304 κ.εξ. όπου και πάλι δεν αναφερόνται οι ημερομηνίες δημοσίευσης στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως. ·.

5. Εφημερίς της Κυβερνήσεως, αρ. 242, 30 Οκτ. 1917.

Σελ. 153
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/154.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Καυταντζόγλου (1843-1862), όσο και αργότερα, με υποχρέωσε να καταφύγω σε έμμεσες πηγές, όπως το μητρώο εγγραφών, που θα περιγράψω στη συνέχεια. Κατά το ίδιο επίσης διάστημα, τα μεγάλα πολιτικά γεγονότα της εποχής επιδρούν στη ζωή του Ιδρύματος: η απομάκρυνση του Όθωνα, το 1862, συμπαρέσυρε τον διευθυντή του Σχολείου Λύσανδρο Καυταντζόγλου, ο οποίος αντικαταστάθηκε από πενταμελή Διοικητική Επιτροπή6 υπό τη διεύθυνση του Γεράσιμου Μεταξά, που κι αυτόν διαδέχθηκε, το 1864, ο Δημήτριος Σκαλιστήρης. Στο μητρώο, λοιπόν, της δεκαετίας υπολανθάνουν δύο διαφορετικές αντιλήψεις για την οργάνωση και τη λειτουργία του Πολυτεχνικού Σχολείου, μια παλιά του Λύσανδρου Καυταντζόγλου, που έδινε μεγαλύτερη έμφαση στις καλές τέχνες, και μια άλλη, που φιλοδοξούσε να συνδέσει περισσότερο το Σχολείο με την τεχνική ανάπτυξη. Οι διαφορές αυτές έδωσαν την εντύπωση7 ότι το Πολυτεχνείο κατά την περίοδο Καυταντζόγλου δεν παρήγαγε αρχιτέκτονες, και γενικότερα τεχνικούς, ικανούς να ασχοληθούν με τα μεγάλα τεχνικά έργα, πράγμα πού, όπως θα δούμε, δεν αντανακλά απόλυτα την πραγματικότητα.

Τα στοιχεία που καταγράφονται για κάθε σπουδαστή στο μητρώο8 είναι τα ακόλουθα: σχολικό έτος· αύξων αριθμός· ημερομηνία έγγραφης· ονοματεπώνυμο· τόπος καταγωγής· διεύθυνση κατοικίας στην Αθήνα· επάγγελμα ή βαθμίδα εκπαίδευσης (Αλληλοδιδακτικό Σχολείο, Ελληνικό Σχολείο, Σχολαρχείο, Γυμνάσιο, Πανεπιστήμιο κτλ.) ή το επάγγελμα του πατέρα· μάθημα που παρακολουθεί ο σπουδαστής· αν πλήρωσε εγγραφή ή ενεγράφη δωρεάν.

Το μητρώο ξεκινάει από το 1859 και τελειώνει το 1871, η δεκαετία όμως που εξετάζω περιορίζεται για λόγους πρακτικούς9 στην περίοδο ανάμεσα στα ακαδημαϊκά έτη 1860-61 και 1869-70 και περιέχει 3105 εγγραφές κατανεμημένες ως εξής:

1860-1861 694 εγγεγραμμένοι 1865-1866 236 εγγεγραμμένοι

1861-1862 412 εγγεγραμμένοι 1866-1867 246 εγγεγραμμένοι

1862-1863 208 εγγεγραμμένοι 1867-1868 199 εγγεγραμμένοι

1863-1864 233 εγγεγραμμένοι 1868-1869 266 εγγεγραμμένοι

1864-1865 276 εγγεγραμμένοι 1869-1870 335 εγγεγραμμένοι

———————

6. Κ. Μπίρης, ό.π., α. 147-148 και 159.

7. Κ. Μπίρης, ό.π., α. 123 κ.εξ.

8. Πρόκειται για το υπ' αριθ. 10 ανέκδοτο μητρώο του Εθνικού Μετσοβίου Πολυτεχνείου.

9. Στην περίπτωση αυτή του ανέκδοτου μητρώου του Ε.Μ.Π. απέφυγα να χρησιμοποιήσω τα στοιχεία της πρώτης χρονιάς (1859-1860, 612 εγγραφές) γιατί παρουσιάζουν ανωμαλίες που δεν κατόρθωσα να κατανοήσω. Με την πρόοδο της έρευνας ελπίζω να αξιοποιήσω καλύτερα το σύνολο του υλικού και, φυσικά, τα στοιχεία του σχολικού έτους 1859-1860.

Σελ. 154
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/155.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

Στη στήλη των εγγεγραμμένων περιλαμβάνεται το σύνολο των μαθητών που φοιτούν στο αντίστοιχο σχολικό έτος χωρίς να φαίνεται ποιοι σπουδάζουν στο Κυριακάτικο και ποιοι στο Καθημερινό.

Παρακολουθώντας τους αριθμούς των μαθητών ανά έτος σπουδών και συγκρίνοντας τις διαδοχικές χρονιές παρατηρούμε ότι στην πρώτη χρονιά 1860-61 τα συγκρίσιμα ποσά παρουσιάζουν μεγάλη διαφορά σε σχέση με την αμέσως επόμενη του 1861-62, όπου εμφανίζονται 412 μαθητές. Ακόμη μεγαλύτερη μείωση του αριθμού των εγγεγραμμένων σημειώνεται το 1862-63, όπου αναφέρονται μόνο 208 μαθητές. Αντίθετα, από το 1863-64 κι έπειτα, κατά την περίοδο διεύθυνσης Γεράσιμου Μεταξά - Διοικητικής Επιτροπής, αρχίζει πάλι μια μικρή ανοδική πορεία, η οποία αυξάνει προοδευτικά, με εξαίρεση το 1866-67, για να καταλήξει στο τέλος της δεκαετίας σε 335 εγγεγραμμένους. Τι ακριβώς έχει συμβεί και ο αριθμός των εγγεγραμμένων του 1862-63 μειώθηκε κατά διακόσιες μονάδες; Μια κρίση της ελληνικής νεολαίας απέναντι στις σπουδές γενικότερα; Κάποια επιφυλακτικότητα των νέων απέναντι στο Σχολείο των Τεχνών και μια στροφή προς άλλου τύπου σπουδές; Μήπως το αντιοθωνικό κίνημα της νεολαίας απεικονίζεται σ' αυτή την πτώση ;

Η τελευταία εκδοχή φαίνεται πιο πειστική. Ο Κ. Μπίρης έχει παρατηρήσει ότι, από το 1860 κιόλας, στο Σχολείο των Τεχνών είχαν αρχίσει αντιοθωνικές κινητοποιήσεις μαθητών.10 Αλλά και πάλι μετά την έξωση του Όθωνα ο αριθμός των εγγεγραμμένων κάθε έτους δεν φθάνει στο ύψος των εγγραφών που δηλώνονται πριν από την καθεστωτική αλλαγή. Η εξήγηση όμως, σ' αυτή την περίπτωση, είναι πιο απλή, εφόσον η αναδιοργάνωση του προγράμματος σπουδών του 1863 προϋπέθετε: απολυτήριο Ελληνικού Σχολείου για τα δύο καθημερινά τμήματα και γνώση γραφής και ανάγνωσης για τους μαθητές του Κυριακάτικου. Στο ίδιο θέσπισμα καθοριζόταν επίσης ορισμένος χρόνος σπουδών: τρία χρόνια για το Καθημερινό Σχολείο, για τους νέους με προορισμό τη βιομηχανία, τις τεκτονικές και γεωμετρικές εργασίες· πέντε χρόνια για όσους φοιτούσαν στο τμήμα των Ωραίων Τεχνών· και ένας μόνο χρόνος για τους διαφόρους τεχνίτες του Κυριακάτικου.11 Οι όροι, λοιπόν, του θεσπίσματος όπως και η δεκαπενθήμερη διάρκεια εγγραφών κατά τον Σεπτέμβριο έβαζαν, φαίνεται, κάποιους φραγμούς στην παλιότερη αθρόα προσέλευση μαθητών.

Ένα άλλο πρόβλημα προκύπτει σχετικά με τις προθεσμίες εγγραφών και τη διάρκεια των σπουδών. Πιο αναλυτικά, οι εγγραφές στο μητρώο αρχίζουν από την 1η Σεπτεμβρίου και τελειώνουν συνήθως τον Απρίλιο ή

———————

10. Κ. Μπίρης, ό.π., σ. 143.

11. Εφημερίς της Κυβερνήσεως, αρ. 33, 14 Σεπτ. 1863.

Σελ. 155
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/32/gif/156.gif&w=600&h=91519. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

το Μάιο της επόμενης χρονιάς. Σύμφωνα όμως με τον κανονισμό του 1863, οι μαθητές του Κυριακάτικου, τουλάχιστον, Σχολείου ήταν υποχρεωμένοι να ακολουθούν ενδεκάμηνο κύκλο σπουδών, πράγμα ασυμβίβαστο με τα δεδομένα του μητρώου. Μήπως λοιπόν, η εγγραφή γινόταν κατά τη διάρκεια των μαθημάτων και ο μαθητής συμπλήρωνε τον κύκλο σπουδών την επόμενη χρονιά, ή μήπως περιοριζόταν, ανάλογα με το επίπεδο κατάρτισής του, σε δύο τρεις μήνες εκπαίδευση; Πάντως το μητρώο δεν τηρεί ούτε μετά το 1863 τα όρια που έθετε ο κανονισμός σχετικά με τις προθεσμίες εγγραφών, 1η με 15η Σεπτεμβρίου, και επομένως η διάρκεια σπουδών εξακολουθεί να παρουσιάζει διακυμάνσεις.

Τα μαθήματα που περιέχονται στις στήλες του μητρώου12 είναι τα ακόλουθα:

-Αγαλματογραφία ως το 1861-1862

-Ανατομία 1860-1870

-Αρχιτεκτονική 1862-1870

-Αρχαιολογία ως το 1862-1863

- Γεωμετρία ως το 1861-1862

- Γεωμετρία Περιγραφική 1860-1861 και 1863-1870

- Γεωργία ως το 1861-1862

- Γλυπτική 1860-1870

- Στοιχειώδης Γραφική ως το 1862-1863

- Στοιχειώδης Γραφική-Προοπτική 1863-1870

- Διπλογραφία 1860-1870

- Ζωγραφική13 1860-1870

- Καλλιγραφία 1860-1870

- Καλλιτεχνία, Καλλιτεχνολογία 1862-1870

- Κοσμηματογραφία 1860-1870

- Μαθηματικά 1860-1870

- Μηχανική 1863-1870

- Μουσική ως το 1862-1863

- Μυθολογία ως το 1862-1863

- Ξυλογραφία 1860-1870 

- Ξυλογραφία-Ξυλογλυπτική ως το 1863-1864

- Οδοποιία 1868-1869

- Πλαστική ως το 1862-1863

- Στενογραφία ως το 1862-1863

- Φυσικομαθηματικά  1862-1863

- Χαλκογραφία 1860-1870

- Χημεία 1860-1870 ;

- Χωρομετρία 1863-1870

———————

12. Οι διακεκομμένες λέξεις, που από έλλειψη χώρου δεν αναφέρονται ολογράφως στις στήλες των μαθημάτων, έχουν συμπληρωθεί σύμφωνα με άλλες αναφορές που συναντούμε σε έγγραφο ή έντυπο υλικό της ίδιας περιόδου.

13. Η ζωγραφική εμπεριέχει την ελαιογραφία. Ο όρος χρησιμοποιείται σε αντιδιαστολή προς την παραδοσιακή αγιογραφία. 

Σελ. 156
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία»
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 137
    19. Πρακτικά Συμποσίου, Πανεπιστήμιο

    ΤΟ ΔΙΔΑΚΤΙΚΟ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟ TOΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ

    ΤΟΝ ΙΘ΄ ΑΙΩΝΑ

    ΚΩΣΤΑΣ ΛΑΠΠΑΣ

    Ο τίτλος της ανακοίνωσής μου καλύπτει ένα θέμα αρκετά ευρύ, που εντάσσεται στα πλαίσια της ιστορίας του Πανεπιστημίου Αθηνών στον 19ο αιώνα και συγχρόνως τα υπερβαίνει, αφού οι λειτουργίες και οι δραστηριότητες του διδακτικού προσωπικού επεκτείνονται και πέρα από το Πανεπιστήμιο, στο χώρο της σύγχρονης πνευματικής και πολιτικής ζωής. Σκοπός μου δεν είναι να κάνω μια γενική εισήγηση που να καλύπτει το σύνολο των σχετικών ζητημάτων. Θα αναφερθώ κυρίως στο θεσμικό πλαίσιο του Πανεπιστημίου που καθόριζε τον τρόπο εκλογής του διδακτικού προσωπικού και άλλα συναφή θέματα, εξετάζοντας συγχρόνως την προέλευσή του και τον τρόπο με τον οποίο λειτούργησε στον 19ο αιώνα.

    Κατ' αρχήν πρέπει να σημειώσουμε ότι ως τις αρχές του 20ού αιώνα (1911) το Πανεπιστήμιο λειτούργησε με βάση έναν "Προσωρινό Κανονισμό" (1837), που ακολουθούσε γενικά τα γερμανικά πρότυπα. Ο Κανονισμός αυτός περιέγραφε με συνοπτικό τρόπο και αρκετές ασάφειες τις διάφορες λειτουργίες του ιδρύματος. Οι επιμέρους νομοθετικές ρυθμίσεις που έγιναν αργότερα δεν κάλυψαν όλα τα κενά, αφήνοντας έτσι περιθώρια για αυτοσχεδιασμούς και αμφισβητήσεις. Σ' όλο τον 19ο αιώνα υπήρχε στον ορίζοντα η προοπτική ενός οριστικού Κανονισμού, ο οποίος συνεχώς σχεδιαζόταν αλλά δεν έφτασε ποτέ να γίνει νόμος.

    Ο Κανονισμός του 1837 πρόβλεπε δύο κατηγορίες διδακτικού προσωπικού: τους καθηγητές -που διακρίνονταν σε τακτικούς, "επιτίμιους" και έκτακτους- και τους "διδάκτορες των ιδιαιτέρων παραδόσεων", που θα