Συγγραφέας:Διεθνές Συμπόσιο
 
Τίτλος:Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Οι χρόνοι της Ιστορίας για μια ιστορία της παιδικής ηλικίας και της νεότητας»
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:33
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1998
 
Σελίδες:399
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Διεθνή Συμπόσια
 
Μαθητεία και εργασία
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Περίληψη:Ο τόμος περιέχει τα πρακτικά του 3ου Διεθνούς Συμποσίου, που πραγματοποιήθηκε στην Αθήνα από τις 17 έως τις 19 Απριλίου του 1997, με θέμα «Οι χρόνοι της Ιστορίας. Για μια ιστορία της παιδικής ηλικίας και της νεότητας», διαρθρωμένο σε 4 ενότητες: Εκπαιδευτικοί μηχανισμοί, Εργασία και πολιτική, Στους χρόνους της Ανθρωπολογίας και των νοοτροπιών, Στον κόσμο της τέχνης, Ελεύθερος χρόνος και αθλητισμός.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 31.76 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 55-74 από: 418
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/55.gif&w=600&h=915 33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

ΕΛΛΗΝΕΣ ΦΟΙΤΗΤΕΣ ΣΤΑ ΓΕΡΜΑΝΙΚΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑ ΚΑΤΑ ΤΟΝ 19ο ΑΙΩΝΑ 

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΑ ΖΟΡΜΠΑΛΑ

Στην Ευρώπη του 19ου αιώνα, των πολιτικών και κοινωνικών διεκδικήσεων και επαναστατικών αλλαγών και ρήξεων, οι νέοι αποτελούν εμπροσθοφυλακή, Το ελληνικό κράτος ιδρύεται το 1830, μετά από μακρόχρονη οθωμανική κυριαρχία, και από την αρχή κιόλας της ίδρυσης του μπαίνουν οι βάσεις για την οργάνωση του εκπαιδευτικού του συστήματος. Τους νέους της ελεύθερης Ελλάδας, μαζί με τους νέους της διασποράς αλλά και των εδαφών της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, τους συναντάμε πλέον τόσο στο πρώτο ελληνικό Πανεπιστήμιο, που ιδρύθηκε στην Αθήνα το 1837, όσο και στα Πανεπιστήμια της Ευρώπης.

Ο ακριβής αριθμός των Ελλήνων νέων που σπουδάζουν σε ξένα πανεπιστήμια κατά τον 19ον αιώνα είναι ακόμη μία άγνωστη πτυχή της ιστορίας μας. Ορισμένες πηγές, αναφερόμενες στο σύνολο των ξένων Πανεπιστημίων, τους υπολογίζουν για το 1892 στις 13.500, για το 1914 σε μερικές χιλιάδες1. Από την στιγμή όμως που δεν είναι ξεκάθαρο ποια πανεπιστήμια και ποιες χώρες αφορούν οι παραπάνω αριθμοί, είναι καλό να θεωρηθούν μόνο υποκειμενικοί υπολογισμοί.

Η ασαφής αυτή εικόνα έχει αρχίσει να ξεκαθαρίζει λίγο τα τελευταία χρόνια. Αναφέρουμε ενδεικτικά τρεις αξιόλογες έρευνες: της Αλόης Σιδέρη για τους Έλληνες φοιτητές στο Πανεπιστήμιο της Πίζας2, του Konstantin Kotsowilis για τους Έλληνες φοιτητές στο Πανεπιστήμιο του Μονάχου3 και της Elena Siupiur για τους Έλληνες φοιτητές στο Πανεπιστήμιο της Βόννης από

1. Κωνσταντίνος Τσουκαλάς, Εξάρτηση και αναπαραγωγή. Ο κοινωνικός ρόλος των εκπαιδευτικών μηχανισμών στην Ελλάδα, Αθήνα 1977, σ. 433 κ.ε.

2. Αλόη Σιδέρη, 'Ελληνες φοιτητές στο Πανεπιστήμιο της Πίζας (1806-1861), τ. Α'-

Β', Αθήνα 1989,1994.

3. Konstantin Kotsowilis, Die griechischen Studenten in München unter König Ludwig I. von Bayern (von 1826 bis 1844). Wedergang und späteres Wirken beim Wiederaufbau Griechenlands, Μόναχο 1995.

Σελ. 55
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/56.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

το 1824 μέχρι το 1870* και στο Πανεπιστήμιο της Γοττίγγης από το 1801 μέχρι το 1879s. Υπάρχουν επίσης αρκετά άρθρα, που δίνουν αποσπασματικές πληροφορίες σχετικά με τους Έλληνες φοιτητές στη Γερμανία όπως του Zierbartn6 η του Μπακαλάκη7. Ας σημειωθεί ότι τα περισσότερα άρθρα και βιβλία που γράφονται για τα ελληνικά εκπαιδευτικά πράγματα της εποχής εκείνης αναφέρουν ονόματα Ελλήνων νέων που σπούδαζαν στα Πανεπιστήμια της Γερμανίας. Ένα πολύ αξιόλογο βιβλίο για την προεπαναστατική Ελλάδα, όπου δίνονται πολλές πληροφορίες εκτός των άλλων για Έλληνες σε γερμανικά σχολεία και ανώτερα εκπαιδευτικά ιδρύματα, είναι του Carl Iken8.

Αντιμέτωποι λοιπόν κι εμείς, στα πλαίσια της βασικής ερευνητικής μας δραστηριότητας στην Ιστορία των Μαθηματικών, με την ανεπάρκεια αυτή των στοιχείων ειδικότερα σε ό,τι αφορά τους Έλληνες φοιτητές των Μαθηματικών στα γερμανικά Πανεπιστήμια κατά τον 19ον αιώνα, ανατρέξαμε στους καταλόγους των τότε γερμανικών Πανεπιστημίων.

Καταγράψαμε λοιπόν όχι μόνο τους Έλληνες φοιτητές των Μαθηματικών αλλά όλους τους Έλληνες που φοίτησαν στα 19 Πανεπιστήμια του τότε γερμανικού βασιλείου κατά το χρονικό διάστημα 1820 μέχρι 1900. Η καταγραφή έγινε από τους καταλόγους του συνόλου των φοιτητών που εξέδιδε το κάθε Πανεπιστήμιο ανά εξάμηνο. Έτσι, από τους 16Ο καταλόγους που εξέδωσε το κάθε Πανεπιστήμιο στα 80 χρόνια -τα γερμανικά Πανεπιστήμια είχαν εξάμηνα- καταγράψαμε όλους τους Έλληνες από οποιοδήποτε μέρος του κόσμου και αν προέρχονταν.

Η έρευνα μας κατέληξε σε συγκεκριμένα ποσοτικά συμπεράσματα, που, μεταξύ άλλων, αφορούν το συνολικό αριθμό των Ελλήνων φοιτητών στο σύνολο των γερμανικών Πανεπιστημίων και ανά Πανεπιστήμιο, την επιλογή σχολής, τη διάρκεια σπουδών κάθε φοιτητή, και την τυχόν μετακίνηση του από Πανεπιστήμιο σε Πανεπιστήμιο η από σχολή σε σχολή, κατά το εξεταζόμενο χρονικό διάστημα.

Η παρουσίαση της έρευνάς μας στη συνέχεια θα χωριστεί σε τρία μέρη: Στο πρώτο θα γίνει μία σύντομη αναφορά στους λόγους που ώθησαν Έλληνες

4. Ε. Siupiur, "Die Intellectuelien aus Rumänien und den südosteuropäischen Ländern in den deutschen Universitäten im 19. Jahrhundert", I. Teil, Revue des Études Sud-Est Européennes 33 (1995) 83-1OO.

5. E. Siupiur, "Die Intellectuellen ...", II. Teil, ο.π., 251 -265.

6. E. Zierbarth, "Griechische Studenten auf deutschen Hochschulen (18171821)", Hellas-Jahrbuch 3 (Αμβούργο 1936) 40-43.

7. Γ. Μπακαλάκης, "Πόσοι Έλληνες σπούδαζαν στο Μόναχο στα 1874", Μακεδονικόν Ημερολόγιον 1938, σ. 87-89.

8. C. Iken, Leucothea. Eine Samlung von Briefen eines geborenen Griechen über Staatswesen, Literatur und Dichtkunst des neuren Griechenlands, 2 τ., Λιψία 1825.

Σελ. 56
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/57.gif&w=600&h=915 33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

νέους να σπουδάσουν σε γερμανικά Πανεπιστήμια. Στο δεύτερο μέρος θα δοθεί μία σκιαγράφηση του γερμανικού Πανεπιστημίου του 19ου αιώνα, αφού η έρευνα αφορούσε αποκλειστικά το γερμανικό χώρο. Στο τρίτο και τελευταίο μέρος θα παραθέσουμε ορισμένα συμπεράσματα, που αφορούν τους Έλληνες φοιτητές στα γερμανικά Πανεπιστήμια.

1. ΛΟΓΟΙ ΠΟΥ ΩΘΗΣΑΝ ΕΛΛΗΝΕΣ ΦΟΙΤΗΤΕΣ ΝΑ ΦΟΙΤΗΣΟΥΝ ΣΕ ΓΕΡΜΑΝΙΚΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑ

Καταρχήν λόγοι οικονομικοί, που έχουν να κάνουν με τις οικονομικές σχέσεις που είχε αναπτύξει η τότε ανερχόμενη ελληνική αστική τάξη με τις εμπορικές πόλεις της γερμανικής επικράτειας. Ένας μεγάλος αριθμός Ελλήνων εμπόρων που εγκαταστάθηκαν με τις οικογένειες τους στις πόλεις αυτές, δημιούργησαν πρόσθετους, πολύ ισχυρούς οικονομικούς, πολιτικούς και κοινωνικούς δεσμούς με τη Γερμανία. Ήδη από τις αρχές του 18ου αιώνα οι Έλληνες είχαν αναπτύξει έντονη οικονομική δραστηριότητα στη Λιψία, στο Μόναχο, στη Βιέννη, στο Βερολίνο και στη Δρέσδη, Ας σημειωθεί ότι η ελληνική κοινότητα της Λιψίας λειτουργούσε από τα 17449.

Στους πολιτικούς λόγους συγκαταλέγονται: Η εγκαθίδρυση της απόλυτης μοναρχίας στο νεοσύστατο ελληνικό κράτος με βασιλιά τον Όθωνα από την Βαυαρία, που παρέμεινε στην Ελλάδα για 30 περίπου χρόνια, και ο ερχομός ενός σημαντικού αριθμού Γερμανών συμβούλων, διανοουμένων και επιστημόνων, προορισμένων για την οργάνωση του νεοσύστατου ελληνικού κράτους σε όλα τα επίπεδα10 και τη στελέχωση νευραλγικών υπηρεσιών του. Η επίδραση, όπως είναι φυσικό, στα εκπαιδευτικά ζητήματα ήταν καταλυτική, και οι δεσμοί με το εκπαιδευτικό σύστημα της Γερμανίας άμεσοι.

Η μέση εκπαίδευση στο ελληνικό κράτος οργανώθηκε με φανερή την βαυαρική σφραγίδα11. Το πρώτο ελληνικό Πανεπιστήμιο ιδρύθηκε το 1837 υιοθετώντας νεοουμανιστικές αντιλήψεις για την δομή, λειτουργία και φιλοσοφία του πανεπιστημιακού θεσμού12, κάτω από την καθοδήγηση Γερμανών διανοουμένων

9. Ι. Καιροφύλας, Έλληνες στη Γερμανία 1700-1966, Αθήνα 1966.

10. T. Βουρνάς, Ιστορία της νεώτερης Ελλάδας 1821-1909, Αθήνα 1974.

11. S. Leonidas, Der bayerische Einfluss auf das griechische Schulwesen im 19. Jahrhundert. Ein Beitrag zur Schulgeschichte Griechenlands, Βιέννη 1976 (Διδακτορική διατριβή).

12. K. Zormbala, «Die Gründung der Athener Universität 1837 durch die Bayern— Nach welchem'deutschen'Model?», Gerd Schubring (εκδ.), «Einsamkeit und Freiheit» neu besichtigt. Universitätsreformen und Disziplinenbildung in Preussen als Model für Wissenschaftspolitik im Europa des 19. Jahrhunderts, Στουτγκάρδη 1991, σ. 268-273.

Σελ. 57
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/58.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

και επιστημόνων, όπως του Friedrich Thiersch (1784-1860), καθηγητή στο Πανεπιστήμιο του Μονάχου και βασικού εκπροσώπου του Νεοουμανισμού, και κυρίως του Christian August Brandis (1790-1867), καθηγητή στο Πανεπιστήμιο της Βόννης, Ήδη από το 1815 μέχρι το 1821 είχαν σταλεί στη Γερμανία από την Φιλόμουσο Εταιρεία Έλληνες υπότροφοι13, ενώ στα 1827 είχαν προσκληθεί 30 Έλληνες νέοι στο Μόναχο14, φαινόμενο που συνεχίστηκε και εντάθηκε με τον ερχομό των Βαυαρών στην Ελλάδα15,

Η ανεπάρκεια του ίδιου του ελληνικού εκπαιδευτικού συστήματος, που στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα επιβεβαιώνεται επίσημα από τους ιθύνοντες των ελληνικών εκπαιδευτικών πραγμάτων16, οδήγησε στην αποστολή Ελλήνων νέων στα γερμανικά Πανεπιστήμια για την απόκτηση φιλοσοφικών και κυρίως παιδαγωγικών γνώσεων17· εξάλλου η αίγλη που ασκούσε το γερμανικό Πανεπιστήμιο, ιδίως κατά το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα, προσέλκυε νέους όχι μόνο από τον ελληνικό χοίρο αλλά και απ' όλο τον κόσμο18,

2. ΤΟ ΓΕΡΜΑΝΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΤΟΥ 19ου ΑΙΩΝΑ

Το 19ον αιώνα τα γερμανικά Πανεπιστήμια γνώρισαν βαθιές αλλαγές τόσο στη δομή όσο και στις αντιλήψεις που τα διαπερνούσαν για την εκπαίδευση. Αυτές οι αλλαγές εκφράζονται από τη μία με την ίδρυση νέων Πανεπιστημίων, όπως του Βερολίνου το 1809, τη διάλυση υπαρχόντων η την ένωση άλλων, όπως του Λάντσχουτ με του Μονάχου, γεγονός που συναρτάται με τις πολιτικές αλλαγές που λαμβάνουν χώρα στις αρχές του 19ου αιώνα κατά την εποχή του Ναπολέοντα, Από την άλλη με τη διαμόρφωση και εξάπλωση μιας καινούργιας αντίληψης για την εκπαίδευση, που εκφράζεται σε μεγάλο βαθμό από δύο φιλοσοφικά ρεύματα της εποχής, τον Νεοουμανισμό, με κύριους εκπροσώπους τον F, A. Wolff (1679-1754), F. E, Schleiermacher (1768-1834) και Wilhelm von Humboldt (1767-1835), και τον Φιλοσοφικό Ιδεαλισμό, με εκφραστές τους

13. St. N. Derwissis, Die Geschichte des griechischen Bildungswesens in der neueren Zeit mit besonderen Berücksichtigung der Eintflussen der deutschen Pädagogik. Φρανκφούρτη 1976, σ. 176.

14. Ε. Zierbarth, "Griechen in Deutschland", Hellas-Jahrbuch 4 (Αμβούργο 1937) 71-81.

15. St. Ν. Derwissis, ο.π., σ. 239 και Ρ. Kipper, Geschichte des neugriechischen Schulwesens, Λιψια 1897, σ. 51.

16. Αλέξης Δημαράς (επιμ.), Η μεταρρύθμιση που δεν έγινε (Τεκμήρια ιστορίας), τ. A'1821-1894, Αθήνα 1973, σ.λη'.

17. Χρήστος Λέφας, Ιστορία της Εκπαιδεύσεως, Αθήνα 1942, σ. 217.

18. R. S. Turner, "Universitäten", στο: Κ. Ε. Jeisrnann - Ρ. Lundgreen (εκδ.), Handbuch der deutschen Bildungsgeschichte, III, 1800-1870, Von der Neuordnung Deutschlands bis zur Gründung des deutschen Reiches, Μόναχο 1987, σ. 221-249.

Σελ. 58
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/59.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

J, G. Fichte (1762-1814), F, w. Schemng (1775Α854) και Η. Steffens (1773-1845),

Στο γερμανικό χώρο λειτουργούν στα τέλη του 19ου αιώνα 19 Πανεπιστήμια (βλ. χάρτη): το Πανεπιστήμιο του Βερολίνου (1809) αποτελεί το κέντρο της νεοουμανιστικής φιλοσοφίας, είναι ένα από τα τρία μεγαλύτερα γερμανικά Πανεπιστήμια δίπλα σε αυτά του Μονάχου και της Λιψίας, Τα Πανεπιστήμια της Βόννης, του Μπρέσλαου, του Ερλάγκεν, του Φράιμπουργκ, της Γοττίγγης, που αποτελεί κέντρο της νομικής επιστήμης και των φυσικών επιστημών, όπως και της Χαϊδελβέργης, το αρχαιότερο Πανεπιστήμιο της Γερμανίας (έτος ιδρύσεως 1386). Το Πανεπιστήμιο της Χάλλε αποτέλεσε πρότυπο Πανεπιστήμιο στη μεταρρύθμιση που πρότεινε ο Humboldt και της Ιένας το κέντρο του Φιλοσοφικού Ιδεαλισμού. Η εικόνα συμπληρώνεται με τα μικρά σε αριθμό φοιτητών Πανεπιστήμια του Γκράιφσβαλντ, Κιέλου, Καινιξβέργης, Μάρμπουργκ, Ρόστοκ, Τυβίγης και Βίρτσμπουργκ.

3. ΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ ΦΟΙΤΗΤΕΣ ΣΤΑ ΓΕΡΜΑΝΙΚΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑ

Η έρευνά μας για τους Έλληνες φοιτητές τον 19ον αιώνα αγκάλιασε τα 19 αυτά Πανεπιστήμια, Μπορούμε λοιπόν ενδεικτικά να παραθέσουμε ορισμένα αριθμητικά στοιχεία απ' αυτά που συλλέξαμε και να παρουσιάσουμε ορισμένα συμπεράσματα που συνάγονται,

Ο αριθμός των Ελλήνων φοιτητών, από την ελεύθερη Ελλάδα και τη διασπορά, που φοιτούν στο σύνολο των 19 γερμανικών Πανεπιστημίων για το χρονικό διάστημα 1820 μέχρι 1900 ανέρχεται στους 1.330 περίπου.

Τα Πανεπιστήμια του Μονάχου, του Βερολίνου και της Λιψίας συγκεντρώνουν το μεγαλύτερο αριθμό Ελλήνων. Συγκεκριμένα το Μόναχο κατέχει την πρώτη θέση με 434 φοιτητές, ποσοστό 33%, ακολουθεί το Βερολίνο με 288, ποσοστό 22%, και την τρίτη θέση έχει η Λιψία με 178, ποσοστό 13%, Με μεγάλη διαφορά από τα τρία πρώτα ακολουθούν τα Πανεπιστήμια της Χαϊδελβέργης με 74 φοιτητές, ποσοστό 6%, και τέλος τα Πανεπιστήμια της Ιένας με 60, της Χάλλε με 55 και του Ερλάγκεν με 50 φοιτητές και ποσοστό 4% περίπου το καθένα,

Σχολές προτίμησης στο σύνολο των γερμανικών Πανεπιστημίων για όλο το εξεταζόμενο διάστημα είναι: Ιατρική (339 φοιτ.) με 24%, Νομική (318) 24%, Φιλοσοφία (308) 22%, Φιλολογία (217) 16% και Θεολογία (87) 6%. οι υπόλοιπες σχολές όπως Αρχαιολογία, Διοίκηση, Μαθηματικά, Φυσικές Επιστήμες, Ιστορία, Παιδαγωγικά, Αρχιτεκτονική, Γεωγραφία προτιμούνται από το 1% περίπου του συνόλου των Ελλήνων φοιτητών19.

19. Θα θέλαμε σε αυτό το σημείο να τονίσουμε ότι καταγράψαμε τους Έλληνες που φοίτησαν σε Πανεπιστήμια και όχι σε άλλα ανώτερα και ανώτατα ιδρύματα, όπως πολυτεχνικές

Σελ. 59
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/60.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

ΧΑΡΤΗΣ

ΚΑΙΝΙΞΒΕΡΓΗ ΚΙΕΛΟ ΟΛΛΑΝΔΙΑ ΓΚΡΑΪΦΣΒΑΛΝΤ ΡΟΣΤΟΚ ΧΑΛΛΕ ΠΟΛΩΝΙΑ ΜΑΡΜΠΟΥΓΚ ΒΟΝΝΗ ΓΚΙΣΣΕΝ ΒΙΡΤΣΜΠΟΥΡΓΚ ΠΡΑΓΑ ΧΑΪΔΕΛΒΕΡΓΗ ΤΥΒΙΓΗ EPΛAΝΓKEN ΜΟΝΑΧΟ ΓΑΛΛΙΑ ΦΡΑΪΜΠΟΥΡΓΚ ΒΙΕΝΝΗ ΑΥΣΤΡΙΑ ΓΚΡΑΤΖ

Πανεπιστήμια στο Γερμανικό Βασίλειο (1871-1918) και αριθμός Ελλήνων φοιτητών κατά τον 19ο αιώνα

Βεβαίως το περιεχόμενο κάθε μιας από τις σχολές που προαναφέραμε είναι διαφορετικό από το σημερινό. Η σχολή της Φιλοσοφίας βρίσκεται στο κέντρο των αντιπαραθέσεων όλο τον 19ον αιώνα. Οι διαμάχες αφορούν την ίδρυση του νέου Πανεπιστημίου, ενός Πανεπιστημίου που διαπερνάται από διαφορετική, από εκείνο του 18ου αιώνα, αντίληψη τόσο για την εκπαίδευση, όσο και για το ρόλο του στην κοινωνία και για τη σχέση του με την Εκκλησία. Έτσι μπορούμε να πούμε ότι η σχολή της Φιλοσοφίας μέχρι το 1900 αλλάζει αρκετές όψεις. Για παράδειγμα, από το 1830 μέχρι το 1867 περίπου υπάγονται στη σχολή της Φιλοσοφίας η Φιλοσοφία, Φιλολογία, Ιστορία, τα Μαθηματικά, οι Φυσικές Επιστήμες, η Αγρονομία, η Διοίκηση, η Εθνική Οικονομία, η Φαρμακευτική και η Οδοντιατρική. Τα Μαθηματικά αποχωρίστηκαν και αυτονομήθηκαν ως σχολή για πρώτη φορά στην Τυβίγη το 1863. Κάτω από αυτή την οπτική πρέπει

σχολές και ακαδημίες. Αυτός είναι ο λόγος π.χ. που συναντάμε μόνο δύο Έλληνες στην Αρχιτεκτονική, τους Τσέτσο και Κάλκο, στο Πανεπιστήμιο του Μονάχου. Οι υπόλοιποι μετέπειτα αρχιτέκτονες που σπούδασαν στη Γερμανία Θα ήσαν γραμμένοι σε Πολυτεχνείο.

Σελ. 60
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/61.gif&w=600&h=915 33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

να ιδωθεί και το ποσοστό 22% προτίμησης που έχει η σχολή της Φιλοσοφίας κατέχοντας έτσι την 3η θέση μεταξύ των Ελλήνων φοιτητών.

Οι, σχολές του Διοικητικού, Πολιτικής Επιστήμης, Οικονομίας, στις οποίες σπούδασαν περί τους 38 Έλληνες νέοι, είχαν υποστεί καθόλο τον 19ον αιώνα μεγάλες αλλαγές τόσο στη δομή τους όσο και στο περιεχόμενο τους. Καταρχήν να ειπωθεί ότι η σχέση μεταξύ τους δεν ήταν απόλυτα ξεκαθαρισμένη. Παράδειγμα αποτελεί το Πανεπιστήμιο του Βερολίνου όπου στους καταλόγους γίνονταν εγγραφές φοιτητών στο Διοικητικό μέχρι περίπου το 1886 και από εκεί και μετά γίνονταν εγγραφές στην Πολιτική Επιστήμη. Το Διοικητικό αποσκοπούσε στην εκπαίδευση μελλοντικών διοικητικών υπαλλήλων και βασικά για το σύνολο των γερμανικών Πανεπιστημίων αποτέλεσε βοηθητική επιστήμη για τους φοιτητές της Νομικής.

Οι φοιτητές της Ιατρικής, Νομικής και Φιλοσοφίας είναι συγκεντρωμένοι στα δύο μεγάλα Πανεπιστήμια, του Μονάχου και του Βερολίνου, κάτι που δικαιολογείται από το γεγονός ότι τα ποσοστά φοίτησης στον συνολικό αριθμό των σπουδαζόντων σε αυτά τα Πανεπιστήμια είναι πολύ υψηλά σε σύγκριση με όλα τα υπόλοιπα Πανεπιστήμια. Ενδεικτικά παρουσιάζουμε την κατανομή των Ελλήνων φοιτητών στις σχολές Ιατρική, Νομική και Φιλοσοφία ανά Πανεπιστήμιο:

Ιατρική

Νομική

Φιλοσοφία

Μόναχο 129

Μόναχο

100

Μόναχο

117

Βερολίνο

78

Βερολίνο

84

Βερολίνο

76

Λιψία

27

Χαϊδελβέργη

48

Τυβίγη

32

Γοττίγγη

19

Λιψία

36

Λειψία

28

Χάλλε

16

Γοττίγγη

25

Γοττίγγη

22

Φράιμπουργκ

15

Χάλλε

16

Ιένα

11

Χαϊδελβέργη

15

Τυβίγη

10

Χάλλε

10

Ερλάγκεν

11

Βόννη

8

Ερλάγκεν

6

Ιένα

9

Ιένα

7

Φράιμπουργκ

3

Βίρτσμπουργκ

3

Φράιμπουργκ

2

Χαϊδελβέργη

2

Κίελο

3

Ερλάγκεν

1

Μάρμπουργκ

1

Βόννη

2

Μάρμπουργκ

1

Ενώ η Λιψία στο σύνολο των σπουδαζόντων σε όλα τα γερμανικά Πανεπιστήμια κατέχει την τρίτη θέση, αντίθετα στις σχολές της Νομικής και Φιλοσοφίας —όπως φαίνεται στον παραπάνω πίνακα— βρίσκεται στην 4η Θέση. Ένας λόγος είναι π.χ. ότι η Χαϊδελβέργη ήταν το κέντρο των νομικών σπουδών στην Γερμανία και συγκέντρωνε φοιτητές απ' όλο τον κόσμο. Επίσης υπάρχουν

Σελ. 61
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/62.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

σχολές που είχαν αποκτήσει φήμη στις περισσότερες περιπτώσεις λόγω γνωστών επιφανών καθηγητών, όπως του παιδαγωγού Rein στο Πανεπιστήμιο της Ιένας η των μεγάλων μαθηματικών David Hilbert (1862-1943) στο Πανεπιστήμιο της Γοττίγγης, Felix Klein (1849-1925) στο Ερλάγκεν και Karl Weierstass (1815-1897) στο Πανεπιστήμιο του Βερολίνου. Έτσι συναντάμε και τους 6 Έλληνες φοιτητές που σπουδάζουν Παιδαγωγικά στο Πανεπιστήμιο της Ιένας και από τους 12 συνολικά φοιτητές Μαθηματικών 5 βρίσκουμε στο Βερολίνο, Γοττίγγη και Ερλάγκεν. Χαρακτηριστικό παράδειγμα σε αυτή την περίπτωση είναι ο μετέπειτα υφηγητής των Μαθηματικών στο Πανεπιστήμιο της Αθήνας και καθηγητής στο Αρσάκειο, Αθανάσιος Καραγιαννίδης, που ήταν εγγεγραμμένος στο Μαθηματικό του Ερλάγκεν για ένα εξάμηνο, στη Γοττίγγη για ένα χρόνο και στη συνέχεια στο Βερολίνο για δύο χρόνια.

Ένα άλλο βασικό στοιχείο είναι οι μετακινήσεις Ελλήνων φοιτητών από Πανεπιστήμιο σε Πανεπιστήμιο. Οι αναλύσεις μας έδειξαν ότι το 10% περίπου μετακινείται από η προς ένα από τα τρία μεγάλα γερμανικά Πανεπιστήμια,

Ένα μικρό ποσοστό της τάξεως του 6% του συνόλου των Ελλήνων φοιτητών μεταγράφεται σε άλλη σχολή. Από τους 80 περίπου φοιτητές που αλλάζουν σχολή οι 75 μετακινούνται, από η προς τη Φιλοσοφική. Ενδεικτικά αναφέρουμε ότι από αυτούς οι 26 φοιτούν και στη Φιλολογία, οι 23 και στη Νομική, και οι 14 και στη Θεολογία, Ελάχιστοι γράφτηκαν εκτός της Φιλοσοφικής και στην Ιατρική, Αρχαιολογία και στο Διοικητικό. Μοναδική χαρακτηριστική περίπτωση μεταγραφής από την Ιατρική στη Νομική υπήρξε ο μετέπειτα καθηγητής του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης Περικλής Μπιζουκίδης, που παρακολούθησε στην Ιένα ιατρικές σπουδές και στη συνέχεια μετεγράφη στα Πανεπιστήμια του Μονάχου και Βερολίνου στη Νομική σχολή.

Ένα τελευταίο στοιχείο που θα θέλαμε να αναφέρουμε είναι ότι ο χρόνος φοίτησης ήταν 3 εξάμηνα, κατά μέσο όρο, δηλαδή 1,5 έτος περίπου.

Τα στοιχεία που έχουν συλλεχθεί και επεξεργαστεί κατά την διενέργεια αυτής της έρευνας είναι φυσικά πολύ περισσότερα από αυτά που παραθέσαμε σε αυτήν την ομιλία. Στο μέλλον θα δοθεί η ευκαιρία να παρουσιαστεί αυτή η μελέτη με το σύνολο των στοιχείων και των συμπερασμάτων της.

Σελ. 62
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/63.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

Η ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΤΗΣ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΚΗΣ 

ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΣΤΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ

ΤΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ

ΒΑΓΓΕΛΗΣ ΚΑΡΑΜΑΝΩΛΑΚΗΣ

...να παρασκευάση διά τούτου τον τρόπου ιστοριοδίφας και καλούς διδασκάλους της πατρίου Ιστορίας.

ΣΠΥΡΙΔΩΝ ΛΑΜΠΡΟΣ

Στις 3 Οκτωβρίου 1880 τη συνέλευση των καθηγητών της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών απασχολεί το αίτημα του υφηγητή της Γενικής Ιστορίας Σπυρίδωνα Λάμπρου1 να προταθεί από τη Σχολή στο Υπουργείο Παιδείας ο διορισμός του ως τακτικού καθηγητή της2, Στη σχετική συζήτηση ο γηραιός καθηγητής του μαθήματος της Ιστορίας του Ελληνικού Έθνους Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος εκφράζει τις επιφυλάξεις του για την ετοιμότητα του νεαρού διδάσκοντα: "Καλός και ικανός [,.,] αλλά εσκόρπισε τον νουν του εις πολλά μαθήματα". Και πράγματι ο Λάμπρος, σε μια εποχή κρίσης του θεσμού της υφηγεσίας διδάσκει με εξαιρετική συνέπεια δύο και τρία μαθήματα εβδομαδιαίως: Αρχαία Ελληνική Ιστορία, Ιστορία των πηγών και για πρώτη φορά ιστορικές ασκήσεις. Διδάσκει ακόμη με τη σύμφωνη γνώμη της Σχολής, και ύστερα από απαίτηση των φοιτητών, όπως υποστηρίζει ο ίδιος3, ασκήσεις Επιγραφικής και "Γραφογνωσίας" (Παλαιογραφίας) εκτός της ύλης του Φιλολογικού Φροντιστηρίου4. Στις ασκήσεις χρησιμοποιεί υλικό προς τεκμηρίωση από το σύνολο της ελληνικής γραμματείας, σε αντίθεση με τον αρχαιοκεντρισμό του Φιλολογικού Φροντιστηρίου, Η σύγκριση είναι αναπόφευκτη με τον

1. Για τη συμβολή του Λάμπρου στη συγκρότηση της ιστορικής επιστήμης στην Ελλάδα βλ. την πρόσφατη διδακτορική διατριβή της Έφης Γαζή, Spyridon Lambros (18611919): "Scientific" History in national perspective in nineteenth-century Greece, Ευρωπαϊκό Ινστιτούτο της Φλωρεντίας, 1996.

2. Πρακτικά Συνεδριάσεων της Φιλοσοφικής Σχολής από 13 Σεπτεμβρίου 1876 - 30 Απριλίου 1881, Συνεδρίαση 3ης Οκτωβρίου 1879, σ. 262.

3. Ο.π, Συνεδρίαση 29ης Οκτωβρίου 1879, σ. 173.

4. Το Φιλολογικό Φροντιστήριο είναι το πρώτο και μόνο μέχρι το 1886 φροντιστήριο του Πανεπιστημίου. Η σύσταση του ανάγεται στο 1842 και στόχευε στην εξάσκηση των φοιτητών στην αρχαία ελληνική και λατινική γλώσσα. Τα επόμενα χρόνια στο πρόγραμμα του προστίθενται οι αρχαιολογικές και στο τέλος της δεκαετίας του 1870 οι παιδαγωγικές ασκήσεις. Παραμένει, όμως, προσανατολισμένο στην κλασική φιλολογία και τη διδασκαλία της στη μέση εκπαίδευση.

Σελ. 63
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/64.gif&w=600&h=915 33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

συγγραφέα της Ιστορίας του Ελληνικού Έθνους, ο οποίος τα σαράντα χρόνια παρουσίας του στη Σχολή διδάσκει σχεδόν αποκλειστικά το ομώνυμο τρίωρο μάθημα.

Η απάντηση της Σχολής στο αίτημα του υφηγητή της παραπέμπεται στις καλένδες. Εκείνος συνεχίζει την πολυπράγμονα και συνεπή διδακτική του δράση, σημαντικό μέρος της οποίας καταλαμβάνουν οι ασκήσεις. Το 1886 εκλέγεται καθηγητής της Αρχαίας Γενικής Ιστορίας στη Φιλοσοφική Σχολή, συνεχίζοντας με την ίδια ένταση τις πολυπληθείς δραστηριότητές του. Δύο χρόνια αργότερα, το 1888, η φροντιστηριακή διδασκαλία στην Ιστορία αποκτά θεσμική υπόσταση. Με βασιλικό διάταγμα5 προστίθενται οι ιστορικές ασκήσεις στο πρόγραμμα του Φιλολογικού Φροντιστηρίου. Σκοπός τους είναι η εκγύμναση των φοιτητών στη χρήση των πηγών και η προετοιμασία τους για τη διδασκαλία της Ιστορίας στη μέση εκπαίδευση. Ειδικότερα για τους πρωτοετείς και δευτεροετείς φοιτητές προβλέπεται η εκμάθηση της Επιγραφικής και Παλαιογραφίας και οι ασκήσεις σε διάφορα συστήματα χρονολόγησης. Οι φοιτητές των άλλων ετών εξασκούνται στην έρευνα ειδικών ιστορικών ζητημάτων από τις πηγές και στην εκμάθηση της μεθόδου της διδασκαλίας της Ιστορίας. Η στοχοθεσία του διατάγματος προσεγγίζει τη φιλοσοφία της διδασκαλίας του Λάμπρου.

Οι ιστορικές ασκήσεις είναι υποχρεωτικές για όλους τους φοιτητές του Φιλολογικού Τμήματος, όμως το συγκεκριμένο μέτρο δεν συμφωνεί με τα ειωθότα στο ευρωπαϊκό παράλληλο, όπου τα φροντιστήρια παρακολουθεί ένας στενός κύκλος φοιτητών της απόλυτης επιλογής του διδάσκοντος. Διδάσκων ορίζεται ο αρχαιότερος καθηγητής Ιστορίας. Ο διευθυντής του Φροντιστηρίου αμείβεται με ειδικό επιμίσθιο, ενώ υποχρεούται να συντάσσει ετήσιο απολογισμό των φροντιστηριακών μαθημάτων του προς τον Πρύτανη. Το μέτρο τηρείται σποραδικά. Από όσους απολογισμούς δημοσιεύονται στις πρυτανικές λογοδοσίες, αντλούμε κυρίως τα στοιχεία για τη διδασκαλία στα φροντιστήρια.

Η νομοθετική ρύθμιση ενεργοποιείται το 1892, τέσσερα χρόνια μετά τη θέσπιση της, και συμπίπτει με το θάνατο του Παπαρρηγόπουλου, του αρχαιότερου μέχρι τότε καθηγητή. Στην απροθυμία του Παπαρρηγόπουλου να διδάξει σε φροντιστήριο οφείλεται ενδεχομένως και η προαναφερθείσα καθυστέρηση. Πάντως, το 1892 αρχίζει, ως αρχαιότερος καθηγητής, τη διδασκαλία ιστορικών ασκήσεων στο Φιλολογικό Φροντιστήριο ο Σπ. Λάμπρος, με τον τίτλο «Ιστορικαί ασκήσεις εν τω Φροντιστηρίω». Το ίδιο έτος νομοθετείται νέος κανονισμός λειτουργίας του Φιλολογικού Φροντιστηρίου6. Συγχωνεύονται σε αυτό

5. Νόμοι και διατάγματα περί τον Εθνικού Πανεπιστημίου (από του έτους 18861895) εκδιδόμενα επί της πρυτανείας Αν. Διομήδους Κυριακού, Αθήνα 1896, σ. 70-72.

6. Νόμοι και Διατάγματα ..., ο.π., Κανονιστικόν Περί κανονισμού τον εν τα) Εθνικώ Πανεπιστημίω φιλολογικού φροντιστηρίου, 21.3.1895, σ. 57-65.

Σελ. 64
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/65.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

το Φιλοσοφικό, Ιστορικό και Γλωσσολογικό Φροντιστήριο, ενώ προβλέπεται και η ίδρυση και ενσωμάτωση Παιδαγωγικού. Στην πραγματικότητα τα επόμενα χρόνια το Ιστορικό Φροντιστήριο θα αυτονομηθεί πλήρως και οι τρεις καθηγητές Ιστορ'ιας της Φιλοσοφικής Σχολής θα εμφανισθούν ως διευθυντές στα δικά τους φροντιστήρια. Το χειμερινό εξάμηνο 1895-1896 θα προσφέρει "Ασκήσεις εν τω ιστορικώ φροντιστηρίω" ο Παύλος Καρολίδης, διάδοχος του Παπαρρηγόπουλου στην έδρα της Ιστορίας του Ελληνικού Έθνους, ενώ το επόμενο χειμερινό εξάμηνο θα εγκαινιάσει τη φροντιστηριακή διδασκαλία του και ο τρίτος καθηγητής Ιστορίας, στην έδρα των Μέσων και Νεωτέρων Χρόνων, ο Δημήτριος Πατσόπουλος.

Εκτός από τον Λάμπρο, κανένας από τους άλλους δύο διδάσκοντες δεν ασχολείται με πρωτότυπη αρχειακή εργασία, Ο Παύλος Καρολίδης διδάσκει μία η δύο ώρες την εβδομάδα, με ακροατήριο τριτοετείς και τεταρτοετείς φοιτητές. Κύριο αντικείμενο του Φροντιστηρίου του, το οποίο χαρακτηρίζει ως "Ίστορικοφιλολογικόν", είναι η μελέτη των πηγών της Αρχαίας Ελληνικής και Βυζαντινής Ιστορίας. Στη διάρκεια του ακαδημαϊκού έτους 1894-1895 ασχολείται με μεμονωμένα προβλήματα της θέσης του ελληνισμού στη διαχρονία, όπως το νοτιοσλαβικό, η κουτσοβλαχική εθνότητα, η παρουσία των Ελλήνων στην Ιλλυρική χερσόνησο. Διδάσκει μέθοδο διδασκαλίας Βυζαντινής Ιστορίας, ενώ εστιάζει το ενδιαφέρον του σε ζητήματα μεθοδολογίας και θεωρίας της Ιστορίας, με αιχμή το έργο του Ηροδότου και του Θουκυδίδη. Ο Καρολίδης θα ασχοληθεί με μεθοδολογικά και θεωρητικά ζητήματα της Ιστορίας, σε αντίθεση με τον Λάμπρο, που θα αφιερωθεί στην "τεχνολογία" της ιστορικής επιστήμης. Όταν από τα πρώτα χρόνια της κοινής παρουσίας τους στο Πανεπιστήμιο θα συγκρουστούν, συμπλέκοντας υπαρκτές σημαντικές επιστημονικές διαφωνίες και επαγγελματικές στοχεύσεις7, ο πρώτος θα διακηρύξει την πίστη του στη Φιλοσοφία της Ιστορίας και στην άρρηκτη σύνδεση Ιστορίας-Φιλοσοφίας, ενώ ο δεύτερος θα διεκδικήσει μια επιστημονική Ιστορία βασισμένη σε τεκμήρια.

Ο Δημήτριος Πατσόπουλος, σύμφωνα με το μοναδικό του απολογισμό που συμπεριλαμβάνεται στην πρυτανική λογοδοσία του 1898-99, έχει αναλάβει τη διδασκαλία των πρωτοετών και δευτεροετών φοιτητών. Παρά όμως τις σχετικές προβλέψεις του κανονισμού, το Φροντιστήριο περιορίζεται, λόγω των γνωστικών ελλείψεων των φοιτητών κατά το διδάσκοντα, στη συζήτηση και την

7. Βλ. την εισήγηση του Λάμπρου στη συνεδρίαση της 17ης Απριλίου 1892 στα Πρακτικά Συνεδριάσεων της Φιλοσοφικής Σχολής από 5 Μαΐου 1881 - 10 Σεπτεμβρίου 1885, και Παύλου Καρολίδη, Διαμαρτυρία προς τον κοσμήτορα της Φιλοσοφικής Σχολής Κύριον Κυπάρισσον Στεφάνου εναντίον Σπυρίδωνος Π. Λάμπρου καθηγητού, Αθήνα 1892, σ. 7-8. Για τη σύγκρουση των δύο ιστορικών βλ. και Έφη Γαζή, ο,π., σ. 113-118.

Σελ. 65
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/66.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

επίλυση αποριών αναφορικά με θέματα μέσης και νεότερης ευρωπαϊκής Ιστορίας, που έχει αναπτύξει ο ίδιος στο μάθημα του. Το ελάχιστο ενδιαφέρον που επιδεικνύει ο Πατσόπουλος για τη φροντιστηριακή διδασκαλία, δίκαια, νομίζω, μας αποκαλύπτει μία διαφορετική πραγματικότητα, εκείνη της υιοθέτησης ενός μέτρου, λόγω οικονομικών ωφελειών.

Ο Λάμπρος συνεχίζει και ως καθηγητής την εργασία του με πρωτότυπο αρχειακό υλικό. Το ακροατήριο του αποτελείται από τριτοετείς και τεταρτοετείς φοιτητές της Φιλοσοφικής Σχολής, ενώ μνημονεύεται, όπως και στο Φροντιστήριο του Καρολίδη, η μεμονωμένη παρουσία μικρού αριθμού φοιτητών της Θεολογικής. Διδάσκει ασκήσεις συστηματικής χρονολόγησης, μελέτη μεσαιωνικών επιγραφών και χαραγμάτων, ανάγνωση και ερμηνεία χειρογράφων, σύνταξη καταλόγου κωδίκων από μοναστηριακές, σχολικές και άλλες βιβλιοθήκες της Αθήνας, εκτός της Εθνικής, προετοιμασία πηγών προς έκδοση. Εργάζεται για τη σύνταξη βιβλιογραφίας του 1821 από τους φοιτητές, με τη χρήση ειδικών εντύπων δελτίων. Παράλληλα με την άσκηση των φοιτητών στη χρήση και αξιοποίηση του αρχειακού υλικού, στο Φροντιστήριο παραδίδεται και υποδειγματική διδασκαλία της Ελληνικής Ιστορίας στο Ελληνικό Σχολείο και Γυμνάσιο. Για πρώτη φορά καθηγητής Ιστορίας, πραγματοποιεί διδασκαλία εκτός Πανεπιστημίου: "Σύνταξις καταλόγων των χειρογράφων των εν Αθήναις βιβλιοθηκών φροντιστηριακώς" και "Χρονολογικαί ασκήσεις εν τω φροντιστηρίω και αρχειακαί μελέται εν τώ αρχείω της Ιστορικής και Εθνολογικής Εταιρείας". Για τις ανάγκες των φοιτητών του τυπώνονται λιθογραφημένα αντίτυπα ασκήσεων. Δημιουργεί ακόμη ειδική βιβλιοθήκη για το Φροντιστήριο, Περιλαμβάνει βιβλία, ξενόγλωσσα περιοδικά και χάρτες. Χρησιμοποιεί ακόμη για πρώτη φορά σε διδασκαλία στο Πανεπιστήμιο φωτογραφημένα χειρόγραφα και κώδικες, από ξένες βιβλιοθήκες και αρχεία, Ο ίδιος άλλωστε εισάγει και στο ακαδημαϊκό μάθημα σημαντικές διδακτικές καινοτομίες, όπως τη χρήση χαρτών και φωτεινών διαφανειών. Τη γενικότερη πίστη του στην εξέλιξη της τεχνολογίας και τη βοήθεια που αυτή προσφέρει, στην ιστορική έρευνα, θα εκφράσει ο Λάμπρος και από το πλέον επίσημο βήμα, εκείνο του πρύτανη, το 19058. Στη φροντιστηριακή διδασκαλία αφιερώνει κι ένα σημαντικό μέρος του κεφαλαίου του για την ιστορική διδασκαλία στο ανέκδοτο έργο του "Αι ιστορικαί μελέται εν Ελλάδι κατά τον πρώτον αιώνα της Παλιγγενεσίας μετά προεισαγωγής περί των Ελληνικών ιστορημάτων επί τουρκοκρατίας" (Αρχείο Σπυρίδωνα Λάμπρου, Ιστορικό Σπουδαστήριο του Τμήματος Αρχαιολογίας και Ιστορίας της Φιλοσοφικής Σχολής Αθήνας). Εκεί αναφέρεται και στη σημασία

8. Σπ. Λάμπρος, Νέοι ορίζοντες εν τη ιστορική ερεύνη. Λόγος απαγγελθείς εν τω Εθνικώ Πανεπιστημίω την 15η Ιανουαρίου 1905 υπό Σπ. Λάμπρου αναλαμβάνοντας επισήμως την Πρυτανείαν του ακαδημαϊκού έτους 1904-5, Αθήνα 1905, σ. 25,

Σελ. 66
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/67.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

των πανεπιστημιακών εκδρομών, στη διοργάνωση των οποίων πρωτοστατεί. Οι φοιτητές επισκέπτονται τόπους αρχαιολογικού και ιστορικού ενδιαφέροντος με συμμετοχή και καθηγητών, ώστε η διδασκαλία να εμπλουτίζεται από την αυτοψία. Οι εκδρομές αυτές θα πολλαπλασιασθούν ιδιαίτερα την τελευταία δεκαετία του 19ου αιώνα, με τη συμμετοχή των πρυτανικών αρχών, των τριών καθηγητών Ιστορίας αλλά και συναδέλφων συναφών κλάδων,

Σε απολογιστικό κείμενο του προς τον πρύτανη, ο εισηγητής της φροντιστηριακής διδασκαλίας στην Ιστορία αναφέρεται με υπερηφάνεια στον κύκλο των μαθητών του, με τους οποίους συνεργάστηκε σε σημαντικές ιστορικές εργασίες, εκκινώντας από το Φροντιστήριο (έκδοση καταλόγων αγιορείτικων χειρογράφων, σύνταξη καταλόγου των χειρογράφων της Εθνικής Βιβλιοθήκης κ.ά.)9. Η σύνδεση του Λάμπρου με τους φοιτητές του, ο τρόπος οργάνωσης του Φροντιστηρίου, η χρήση αρχειακού υλικού, παραπέμπουν στον θεσμό του ιστορικού φροντιστηρίου, όπως διαμορφώθηκε στη Γερμανία και στη Γαλλία. Η διδασκαλία του Λάμπρου βρίσκεται πολύ πιο κοντά στο ευρωπαϊκό παράλληλο από εκείνη των άλλων δύο διδασκόντων. Η γνώση και η προσήλωση του σε αυτό το πρότυπο συνδέεται με τις τριετείς μεταπτυχιακές σπουδές του στη Γερμανία, τις πλέον ολοκληρωμένες συγκριτικά με τους δύο άλλους διδάσκοντες. Ήδη το 1878 με τον εισιτήριο λόγο που εκφωνεί ως υφηγητής επαινεί τις μελέτες που προκύπτουν από τη συλλογή και επεξεργασία των πηγών και την αυτοψία, ενώ αναφέρεται στους μεγάλους Γερμανούς ιστορικούς, όπως τους Boeckh, Ritter, Niebuhr, Grotte, Droysen, Curtius, θυμίζοντας και τις σχέσεις μαθητείας που τον συνδέουν με τους δύο τελευταίους10.

Η τόσο γρήγορη επικράτηση της φροντιστηριακής διδασκαλίας με τις ποικίλες εκφάνσεις της, δεν αποτελεί ένα ιδιαίτερο φαινόμενο στην Ιστορία, παρά μόνο μια γενικότερη εξέλιξη του τέλους του 19ου αιώνα στο πανεπιστημιακό πρόγραμμα σπουδών: την εκτεταμένη εισαγωγή της φροντιστηριακής και εργαστηριακής διδασκαλίας. Από το ένα και μοναδικό Φροντιστήριο, το Φιλολογικό, που θεσμοθετείται λίγα χρόνια μετά την ίδρυση του Πανεπιστημίου, τις δύο τελευταίες δεκαετίες του αιώνα δημοσιεύονται κανονισμοί πλήθους φροντιστηρίων και εργαστηρίων στη Φιλοσοφική και στην Ιατρική11, ενώ στο πρόγραμμα

9. Εθνικόν Ηανεπιστήμιον. Τα κατά την Πρυτανείαν Αλκιβιάδου Κρασσά Τακτικού καθηγητού τον Ρωμαϊκού Δικαίου Πρυτανεύσαντος κατά το ακαδημαϊκόν έτος 1899-1900,

Αθήνα 1901, σ. 115-123.

10. "Εισιτήριος εις το μάθημα της ελληνικής ιστορίας", στο Σπ. Λάμπρος, Λόγοι και άρθρα, Αθήνα 1902, σ. 147-173.

11. Βλ. τους κανονισμούς των φροντιστηρίων και των εργαστηρίων στις συναγωγές νόμων του Πανεπιστημίου Νόμοι και διατάγματα ..., ο.π., και Νόμοι και διατάγματα περί του Εθνικού Πανεπιστημίου (από τον έτους 1895-1900) εκδιδόμενα επί της πρυτανείας Κ. Μητσοπούλου, Αθήνα 1901.

Σελ. 67
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/68.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

της Θεολογικής και Νομικής Σχολής περιλαμβάνονται, χωρίς όμως θεσμική υπόσταση, φροντιστήρια. Το 1888 εκτός από τον κανονισμό του Ιστορικού Φροντιστηρίου δημοσιεύονται και εκείνοι του Φιλοσοφικού και του Μαθηματικού Φροντιστηρίου και του Ανατομικού Εργαστηρίου. Τα επόμενα χρόνια, μέχρι το τέλος του αιώνα, τα παραρτήματα και τα φροντιστήρια πυκνώνουν: Φροντιστήριο Μικροβιολογίας και Πειραματικής Παθολογίας (1889), Παθολογικό Aνατομείο (1889), Γλωσσολογικό Φροντιστήριο (1892), Εργαστήριο Πειραματικής Φυσικής (1894), Βοτανικό Εργαστήριο (1894), Φροντιστήριο Ζωολογίας στο Φυσιολογικό Μουσείο (1895), Φροντιστήριο στο Ορυκτολογικό και Γεωλογικό Μουσείο (1895), Ακαδημαϊκό Γυμναστήριο (1899), Παιδαγωγικό Φροντιστήριο (1899), Εγχειρητικό Φροντιστήριο (1900), Εργαστήριο Υγιεινής και Μικροβιολογίας (1900) και Φαρμακευτικό Χημείο (1900),

Το 1895, εικοσιοκτώ καθηγητές όλων των σχολών (περίπου το 1/3 του διδακτικού προσωπικού) αμείβονται για φροντιστηριακή διδασκαλία12. Οι περισσότεροι έχουν εκλεγεί στην πανεπιστημιακή τους έδρα μετά το 1882. Αναφέρω ενδεικτικά, εκτός από τους καθηγητές Ιστορίας, τους Νικόλαο Πολίτη, Γεώργιο Χατζιδάκη, Ιωάννη Χατζιδάκη, Αντώνιο Μηλιαράκη, Εμμανουήλ Ζολώτα και Αναστάσιο Δαμβέργη. Πρόκειται για σημαντικές προσωπικότητες της ελληνικής πνευματικής ζωής, με σπουδές στην Ευρώπη, και κυρίως στη Γερμανία τη δεκαετία 1870-1880. Κατά τη διάρκεια των σπουδών τους έχουν έλθει σε επαφή με τα ρεύματα της σύγχρονης επιστημονικής σκέψης και με το θεσμό της φροντιστηριακής διδασκαλίας, ο οποίος στο πλαίσιο του θετικισμού, γνωρίζει μια σημαντικότατη διάδοση. Μετά την επιστροφή τους στην Ελλάδα, μαζί με καθηγητές όπως ο Αναστάσιος Χρηστομάνος, που ήδη από το 1863 έχει συστήσει άτυπα το πρώτο Χημείο13, πρωτοστατούν στην καθιέρωση της φροντιστηριακής και εργαστηριακής διδασκαλίας, ενώ συγχρόνως διεκδικούν την γενικότερη αναδιάταξη του προγράμματος σπουδών.

Στις δύο τελευταίες δεκαετίες του αιώνα μια σειρά από νομοθετικές ρυθμίσεις, που στην πλειοψηφία τους συνάδουν με τα αιτούμενα της νέας γενιάς καθηγητών που στελεχώνουν το Πανεπιστήμιο τη δεκαετία αυτή, μεταβάλλουν

12. "Περί επιμισθίων των εν Φροντιστηρίοις διδασκόντων Καθηγητών του Εθνικού Πανεπιστημίου" στο Νόμοι και διατάγματα ..., 1896, ο.π., σ. 4-5.

13. Βλ. Πρυτανεία Α. Κ. Χρηστομάνου, Λόγοι και Ευθύναι Αναστασίου Κ. Χρηστομάνου καθηγητού της Χημείας Πρυτάνεως του Εθνικού Πανεπιστημίου κατά το ακαδημαϊκόν έτος 1896-1897 παραδίδοντος την Πρυτανείαν εις τον διάδοχον αυτού Σπυρίδωνα Μαγγίναν καθηγητήν της Χειρουργικής Πρύτανιν του Εθνικού Πανεπιστημίου κατά το ακαδημαϊκόν έτος 1897-1898, Αθήνα 1898, σ. 118-119, όπου ο Χρηστομάνος δεν περιορίζεται στην υποστήριξη του θεσμού αλλά αναφέρεται και στις διαφοροποιήσεις ανάμεσα στους εκπροσώπους των θετικών και θεωρητικών επιστημών, με σαφώς υποτιμητικό λόγο προς τους δεύτερους.

Σελ. 68
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/69.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

τους προσανατολισμούς της ανώτατης εκπαίδευσης14. Σημαντικότερη θεσμικά τροποποίηση είναι η κατάργηση του διορισμού των καθηγητών από την εκτελεστική εξουσία και η συμμετοχή της οικείας σχολής στην εκλογή τους15. Επιβάλλονται τα δίδακτρα, έστω και εάν μετά από λίγα χρόνια καταργούνται16. Συντελείται ακόμη μια ποσοτική και ποιοτική αναβάθμιση του προγράμματος, την ώρα που ο φοιτητικός πληθυσμός συνεχώς αυξάνει: το ωρολόγιο πρόγραμμα διευρύνεται, θεσμοθετούνται νέες έδρες διδασκαλίες, εκλέγονται καθηγητές που τις στελεχώνουν, αυξάνουν οι ώρες διδασκαλίας και, εισάγονται νέα γνωστικά αντικείμενα και θεματικές. Προσπάθειες γίνονται και για την ορθολογικοποίηση και την εφαρμογή του προγράμματος στην κατεύθυνση της αυτονόμησης και της εξειδίκευσης. Νομοθετούνται μηχανισμοί ελέγχου της παρουσίας των διδασκόντων. Καθορίζεται ο αριθμός των εδρών, ο οποίος μέχρι τότε προέκυπτε από το σχετικό ποσό που διέθετε το Υπουργείο Παιδείας στον ετήσιο προϋπολογισμό του, ενώ η απόπειρα να καθοριστούν και τα γνωστικά τους αντικείμενα αποτυγχάνει17. Τέλος, αναδιοργανώνονται οι εξετάσεις των φοιτητών με στόχο τον πληρέστερο έλεγχο των γνώσεων που αποκτούν κατά τη διάρκεια της φοίτησης τους18. Οι ρυθμίσεις αυτές στην πλειοψηφία τους προέρχονται από τους υπουργούς Παιδείας τρικουπικών κυβερνήσεων της περιόδου. Σημειώνω ενδεικτικά ότι τα πρώτα οκτώ φροντιστήρια, ιδρύονται την τριετία 18861889 (υπουργοί Παιδείας Π. Μανέτας - Γ. N. Θεοτόκης), ενώ ο θεσμός στηρίζεται με δύο άλλα μέτρα της τριετίας αυτής, την αμοιβή με επιμίσθια όλων

14. Για τις αλλαγές στο πανεπιστημιακό πρόγραμμα σπουδών εκτός από τα σχετικά νομοθετήματα στις συναγωγές των νόμων βλ. και Κώστας Παπαπάνος, Χρονικό-Ιστορία της Ανώτατης μας Εκπαιδεύσεως, Αθήνα 1970, σ. 104-130 για την περίοδο 1864-1911,

15. Για το διδακτικό προσωπικό του Πανεπιστημίου βλ. Κώστας Λάππας, "Το διδακτικό προσωπικό του Πανεπιστημίου Αθηνών τον ΙΘ'αιώνα", Πανεπιστήμιο: Ιδεολογία και Παιδεία. Ιστορική διάσταση και Προοπτικές. Αθήνα 21-25 Σεπτεμβρίου 1987, τ. Α', ΙΑΕΝ 19, Αθήνα 1989, σ. 137-147.

16. Βλ. Κ. Λάππας, "Το ζήτημα των διδάκτρων στο Πανεπιστήμιο Αθηνών κατά το 19ο αιώνα", Προσεγγίσεις στις νοοτροπίες των βαλκανικών λαών, 15ος-20ός αι. Οικονομικές αντιλήψεις και συμπεριφορές, Αθήνα 1988, σ. 131-152.

17. Πρόκειται για την μεταρρυθμιστική προσπάθεια της κυβέρνησης Τρικούπη το 1893, η οποία όμως αντικαθίσταται από την επόμενη κυβέρνηση με τον επανακαθορισμό απλώς του αριθμού των διδασκόντων βλ. Νόμοι και Διατάγματα..., 1896, ο.π., σ. 1-5 και 21-22.

18. Στην περίπτωση της ιστορίας εισάγονται νέα γνωστικά αντικείμενα (Ιστορική Γεωγραφία, Ιστορία του πολιτισμού), αλλά και νέες ιστορικές περίοδοι (Φραγκοκρατία, Επανάσταση του 1821) ενσωματώνονται η αυτονομούνται στο ωρολόγιο πρόγραμμα. Σε αντίθεση με τους πρώτους καθηγητές Ιστορίας, στο τέλος του αιώνα οι έδρες αποκτούν χαρακτήρα δεσμευτικό για το διδάσκοντα. Ο Σπ. Λάμπρος π.χ. λόγω της έδρας που κατέχει (Αρχαίων Λαών), διδάσκει μόνο Αρχαία Ιστορία και ποτέ Βυζαντινή η Νεότερη παρά μόνο στα φροντιστήρια.

Σελ. 69
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/70.gif&w=600&h=915 33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

των καθηγητών που διδάσκουν σε φροντιστήρια και την υποχρεωτική συμμετοχή των φοιτητών στα φροντιστήρια.

Η εκτεταμένη εισαγωγή της φροντιστηριακής και εργαστηριακής διδασκαλίας στο τέλος του 19ου αι. προσδίδει νέους προσανατολισμούς στην πανεπιστημιακή εκπαίδευση. Παράλληλα με την ακαδημαϊκή διδασκαλία, που δεν παύει να κυριαρχεί στο πρόγραμμα σπουδών, τα φροντιστήρια και τα εργαστήρια δημιουργούν μια νέα δυναμική. Ακόμα και στις περιπτώσεις των καθηγητών εκείνων, για τους οποίους η φροντιστηριακή διδασκαλία μεταφράζεται σε επιπλέον πηγή εσόδων, η ίδια η οργάνωση και φιλοσοφία των φροντιστηρίων συγκροτεί μια σημαντική τομή, στο χώρο, στο χρόνο και τους συμμετέχοντες στη διδακτική πράξη, Η έννοια της φοίτησης διαφοροποιείται. Από την απόλυτη σχεδόν ελευθερία επιλογής μαθημάτων, χαρακτηριστικό των φοιτητικών σπουδών στο Πανεπιστήμιο Αθηνών τα πρώτα χρόνια λειτουργίας του, δημιουργείται τώρα ένας κύκλος φροντιστηρίων και εργαστηρίων υποχρεωτικών στην παρακολούθηση. Οι σχέσεις φοιτητών-διδάσκοντος μεταβάλλονται: η έννοια της μαθητείας εμπλουτίζεται, αποκτά προσωπική χροιά, ξεφεύγει συχνά από τα στενά πλαίσια της αίθουσας, μεταφέρεται σε εξωπανεπιστημιακές ενασχολήσεις, Η διδακτική πράξη διαφοροποιείται: δίπλα στο χρόνο της συνεχούς αφήγησης η ανάγνωσης, εμφανίζεται τώρα εντονότερα ο διακεκομμένος χρόνος της ερωταπάντησης, δίπλα στη λεκτική δραματοποίηση, η αυτοψία και το πείραμα. Η γνώση εξειδικεύεται: δίπλα στα σχολικά βιβλία και στα γενικά συγγράμματα που οι περισσότεροι καθηγητές διαβάζουν στις ακαδημαϊκές παραδόσεις, διανέμονται τα ειδικά εγχειρίδια και οι πολυγραφημένες ασκήσεις, τις οποίες καλούνται να λύσουν οι φοιτητές. Ο χώρος αλλάζει: δίπλα στα ανοικτά αμφιθέατρα, η πραγματικότητα του εργαστηρίου, της κλειστής αίθουσας. Μια νέα παιδαγωγική πειθαρχία δημιουργείται, όπου η δυνατότητα της επιλογής και οργάνωσης της προσφερόμενης γνώσης περιορίζεται μαζί με την ελευθερία διαχείρισης του χρόνου του φοιτητή. Οδηγούμαστε σταδιακά στην έννοια της φοίτησης ως συμμετοχής σε κλειστά σχήματα επιστημονικής και επαγγελματικής κατάρτισης. Οι εξελίξεις αυτές, θα συναντήσουν την αντίδραση των φοιτητών, σε ένα κατά παράδοση εξαιρετικά φιλελεύθερο και ανεκτικό Πανεπιστήμιο, ώστε το πρόβλημα της συνεπούς παρακολούθησης να αναδειχθεί σε ένα από τα μείζονα προβλήματα των πανεπιστημιακών αρχών.

Σε αυτό το πλαίσιο η ίδια η λειτουργία του Πανεπιστημίου αλλάζει. Από «εθνικό διδακτήριο», όπου πολυπληθή ακροατήρια συρρέουν να ακούσουν τις παραδόσεις των καθηγητών19, μεταβάλλεται σταδιακά σε φυτώριο νέων επιστη-

19. Βλ. τη μαρτυρία του περιηγητή Henry Μ. Baird, «Modern Greece: A narrative of a Residence and Travels in that Country», Νέα Υόρκη 1856, σ. 80-5 ανθολογημένη

Σελ. 70
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/71.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

μόνων, σε κλειστό ίδρυμα παροχής υψηλής εξειδικευμένης γνώσης. Προς αυτή την κατεύθυνση, άλλωστε, έχουν συντελέσει τα μέγιστα η λειτουργία του «Παρνασσού» και των άλλων συλλόγων με τις εκλαϊκευτικές διαλέξεις προς το πλατύ κοινό, των οποίων η παρουσία πυκνώνει στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα, Στην περίπτωση της Ιστορίας, η φροντιστηριακή διδασκαλία Θα εμφανιστεί δυναμικά στα προγράμματα σπουδών των ανωτάτων εκπαιδευτικών ιδρυμάτων Ευρώπης και Αμερικής, στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα. Συνδεδεμένη με τα αιτούμενα του γερμανικού ιστορικισμού θα καθιερωθεί μαζί με την αρχειακή εργασία ως το κατ' εξοχήν στάδιο διαμόρφωσης ενός νέου ιστορικού20. Στην κλειστή ιεραρχημένη κοινότητα του Ιστορικού Φροντιστηρίου οι σχέσεις μαθητείας Θα συνυπάρξουν με τις σχέσεις συναδέλφωσης ανάμεσα στους φοιτητές, σχέσεις αναγνώρισης ττ)ς κοινής ιδιότητας τους αλλά και ανταγωνισμού για την επιβράβευση από το διδάσκοντα. Οι πλέον ικανοί θα διακριθούν, πέρα από το χώρο της τάξης, δημόσια με την υπόμνηση του ονόματος τους στους ετήσιους απολογισμούς, Ο δάσκαλος-μύστης θα προσφέρει στους νεαρούς μαθητευόμενους τις απαραίτητες γνώσεις, τις κατάλληλες δεξιότητες και τις εξειδικευμένες τεχνικές, Η επιτυχής κατάκτηση της γνώσης και η έμπρακτη απόδειξη της μέσω της πρωτότυπης εργασίας, θα οδηγήσει σε συμμετοχή στην κοινότητα των επαγγελματιών, στην ιστορική επιστημονική κοινότητα. Εάν όμως στις χώρες της Ευρώπης δημιουργούνται ταυτόχρονα τα δίκτυα των σχολών και των ιδρυμάτων για την Ιστορία και την αρχειακή εργασία, με αποτέλεσμα τη δημιουργία ειδικευμένων θέσεων εργασίας, στην ελληνική κοινωνία, καθώς δεν έχουν διαμορφωθεί οι κατάλληλοι υποδοχείς, οι περισσότεροι από τους μαθητές των φροντιστηρίων θα απορροφηθούν στη μέση εκπαίδευση, συγκροτώντας κύκλους λογίων, που θα στηρίξουν εγχειρήματα όπως εκείνο της συλλογής παροιμιών και παραδόσεων από το Νικόλαο Πολίτη. Θα συντελέσουν όμως και ενεργά στη συγγραφή τοπικών κυρίως ιστοριών τη δεκαετία του 1920, ιστοριών όμως οι οποίες διαθέτουν αρκετές από τις αρετές που διδάχθηκαν δίπλα στο Λάμπρο, Μια μικρή ομάδα θα συνεχίσει το πανεπιστημιακό έργο των διδασκάλων τους (αναφέρω ενδεικτικά: Αδαμάντιος Αδαμαντίου, Φαίδων Κουκουλές, Σωκράτης Κουγέας, Νίκος Βέης, Ιωάννης Καλιτσουνάκης, Δημήτριος Μπαλάνος) η, γενικότερα, θα αναμιχθεί στην πνευματική ζωή (Φίλιππος Γεωργαντάς

στο Αλέξης Δημαράς (επιμ.), Η μεταρρύθμιση που δεν έγινε (Τεκμήρια ιστορίας), τ. Β', 1895-1967, Αθήνα 1990, σ. 326.

20. Bonnie G. Smith, «Gender and the Practices of Scientific History: The Seminar and Archival Research in the Nineteenth Century», The American Historical Review, vol. loo, 4 (October 1995) 1150-1176. Βλ. ακόμη Georg G. Iggers, The German Conception of History. The national tradition of historical thought from Herder to the present, revised edition, Wesleyan University Press, Middletown, Connecticut, 1983.

Σελ. 71
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/72.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

Δημήτριος Γληνός, Παναγιώτης Αραβαντινός, Ιωάννης Βογιατζίδης).

Η εξέλιξη προς έναν αυτόνομο θεωρητικά και μεθοδολογικά ιστορικό λόγο, ακόμη κι αν κυριαρχεί στο τέλος του αιώνα, δεν είναι η μόνη. Την ίδια εποχή ο Πατσόπουλος συνεχίζει την παράδοση της διδασκαλίας μεγάλων περιόδων με γενικούς τίτλους και χωρίς συγκεκριμένες τομές και διδάσκει την αξιολογική αποτίμηση του παρελθόντος, βασισμένη στα μεγάλα αφηγήματα και όχι στις πηγές και στην αρχειακή μελέτη.

Ας ξαναγυρίσουμε όμως στην αρχή, στον Κωνσταντίνο Παπαρρηγόπουλο. Όταν το 1892 ο Λάμπρος προτείνει, πρόταση που τελικά απορρίπτεται, τη μετατροπή της έδρας της Ιστορίας του Ελληνικού Έθνους σε έδρα μελέτης των πηγών της ελληνικής ιστορίας, έχει κυλήσει ήδη πολύ νερό στ' αυλάκι21. Η ιστορία δεν αντιμετωπίζεται πλέον ως εν δυνάμει έργο όλων των ανθρώπων, όπως την αντιλαμβάνονταν ο εισηγητής της αδιάσπαστης συνέχειας της ιστορίας του ελληνικού έθνους, αλλά μεταβάλλεται σε δυνατότητα ολίγων, επαρκώς εκπαιδευμένων. Κι όμως ο στόχος παραμένει ο ίδιος. Ακόμα και στην πλέον σοβαρή, στα πλαίσια του θετικισμού, απόπειρα φροντιστηριακής διδασκαλίας, εκείνης του Λάμπρου, το ενδιαφέρον εστιάζεται στην ανάδειξη του αρχειακού υλικού, το οποίο θα βοηθούσε καλύτερα την εγκόλπωση των αμφισβητούμενων ακόμη χρονικών περιόδων στο εθνικό αφήγημα. Όπως υποστηρίζει άλλωστε ο ίδιος, από το πλέον επίσημο πανεπιστημιακό βήμα, εκείνο του πρύτανη, ζητώντας την οικονομική στήριξη των ιστορικών ερευνών, "δεν υπάρχει πράγματι αλληλεγγύη μεγαλειτέρα της μεταξύ του γραφείου του ιστοριογράφου και της σκηνής του στρατοπέδου. Έπ' αμφοτέρων μετεωρίζεται μία και η αυτή σημαία, η σημαία της πατρίδος"22.

21. Πρακτικά Συνεδριάσεων της Φιλοσοφικής Σχολής, Συνεδρίαση 17 Απριλίου 1892, σ. 190-191.

22. Σπ. Λάμπρος, Νέοι ορίζοντες..., ύ.π., σ. 28.

Σελ. 72
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/73.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

Εργασία και πολιτική

Πέμπτη 17 Απριλίου 1997

Απογευματινή συνεδρία

Πρόεδρος: ΒΑΣΙΛΗΣ ΚΡΕΜΜΥΔΑΣ

Σελ. 73
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/74.gif&w=600&h=915 33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 74
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Οι χρόνοι της Ιστορίας για μια ιστορία της παιδικής ηλικίας και της νεότητας»
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 55
    33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

    ΕΛΛΗΝΕΣ ΦΟΙΤΗΤΕΣ ΣΤΑ ΓΕΡΜΑΝΙΚΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑ ΚΑΤΑ ΤΟΝ 19ο ΑΙΩΝΑ 

    ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΑ ΖΟΡΜΠΑΛΑ

    Στην Ευρώπη του 19ου αιώνα, των πολιτικών και κοινωνικών διεκδικήσεων και επαναστατικών αλλαγών και ρήξεων, οι νέοι αποτελούν εμπροσθοφυλακή, Το ελληνικό κράτος ιδρύεται το 1830, μετά από μακρόχρονη οθωμανική κυριαρχία, και από την αρχή κιόλας της ίδρυσης του μπαίνουν οι βάσεις για την οργάνωση του εκπαιδευτικού του συστήματος. Τους νέους της ελεύθερης Ελλάδας, μαζί με τους νέους της διασποράς αλλά και των εδαφών της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, τους συναντάμε πλέον τόσο στο πρώτο ελληνικό Πανεπιστήμιο, που ιδρύθηκε στην Αθήνα το 1837, όσο και στα Πανεπιστήμια της Ευρώπης.

    Ο ακριβής αριθμός των Ελλήνων νέων που σπουδάζουν σε ξένα πανεπιστήμια κατά τον 19ον αιώνα είναι ακόμη μία άγνωστη πτυχή της ιστορίας μας. Ορισμένες πηγές, αναφερόμενες στο σύνολο των ξένων Πανεπιστημίων, τους υπολογίζουν για το 1892 στις 13.500, για το 1914 σε μερικές χιλιάδες1. Από την στιγμή όμως που δεν είναι ξεκάθαρο ποια πανεπιστήμια και ποιες χώρες αφορούν οι παραπάνω αριθμοί, είναι καλό να θεωρηθούν μόνο υποκειμενικοί υπολογισμοί.

    Η ασαφής αυτή εικόνα έχει αρχίσει να ξεκαθαρίζει λίγο τα τελευταία χρόνια. Αναφέρουμε ενδεικτικά τρεις αξιόλογες έρευνες: της Αλόης Σιδέρη για τους Έλληνες φοιτητές στο Πανεπιστήμιο της Πίζας2, του Konstantin Kotsowilis για τους Έλληνες φοιτητές στο Πανεπιστήμιο του Μονάχου3 και της Elena Siupiur για τους Έλληνες φοιτητές στο Πανεπιστήμιο της Βόννης από

    1. Κωνσταντίνος Τσουκαλάς, Εξάρτηση και αναπαραγωγή. Ο κοινωνικός ρόλος των εκπαιδευτικών μηχανισμών στην Ελλάδα, Αθήνα 1977, σ. 433 κ.ε.

    2. Αλόη Σιδέρη, 'Ελληνες φοιτητές στο Πανεπιστήμιο της Πίζας (1806-1861), τ. Α'-

    Β', Αθήνα 1989,1994.

    3. Konstantin Kotsowilis, Die griechischen Studenten in München unter König Ludwig I. von Bayern (von 1826 bis 1844). Wedergang und späteres Wirken beim Wiederaufbau Griechenlands, Μόναχο 1995.