Συγγραφέας:Διεθνές Συμπόσιο
 
Τίτλος:Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Οι χρόνοι της Ιστορίας για μια ιστορία της παιδικής ηλικίας και της νεότητας»
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:33
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1998
 
Σελίδες:399
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Διεθνή Συμπόσια
 
Μαθητεία και εργασία
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Περίληψη:Ο τόμος περιέχει τα πρακτικά του 3ου Διεθνούς Συμποσίου, που πραγματοποιήθηκε στην Αθήνα από τις 17 έως τις 19 Απριλίου του 1997, με θέμα «Οι χρόνοι της Ιστορίας. Για μια ιστορία της παιδικής ηλικίας και της νεότητας», διαρθρωμένο σε 4 ενότητες: Εκπαιδευτικοί μηχανισμοί, Εργασία και πολιτική, Στους χρόνους της Ανθρωπολογίας και των νοοτροπιών, Στον κόσμο της τέχνης, Ελεύθερος χρόνος και αθλητισμός.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 31.76 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 352-371 από: 418
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/352.gif&w=600&h=915 33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

Έτσι, θα μπορούσε ίσως να πει κανείς ότι στους χρόνους, που θα μπορούσαμε να χρησιμοποιήσουμε για την κατασκευή μίας ιστορίας αυτών των στιγμών του ανθρώπου, μετέχουμε ως μάρτυρες· απ' αυτή την άποψη οι ψυχολογικές, αν θέλετε, τονικότητες των μαρτυριών έχουν μια ιδιάζουσα θέση. Σας ευχαριστώ. Θα ακούσουμε τώρα τις εισηγήσεις των κυρίων Β. Vernier και D, Lett.*

ΣΠΥΡΟΣ ΑΣΔΡΑΧΑΣ: Σας ευχαριστούμε πάρα πολύ. Νομίζω πως με την ανακοίνωση σας έγινε μία ωραία διασταύρωση με την αναλυτική πρόβαση όχι μονάχα των μεσαιωνολόγων μας, σ' εμάς αυτοί είναι οι βυζαντινολόγοι, αλλά και αυτών που ασχολούνται με τη νεότερη ιστορία, γιατί και οι ασχολούμενοι με τη νεότερη ιστορία σ' εμάς, δουλεύουν με τις μεθόδους που δουλεύουν στη Δύση οι μεσαιωνολόγοι, δηλαδή οι πηγές μας επιβάλλουν προσβάσεις του είδους που είναι πλέον τυπικές για τον μεσαιωνολόγο. Συνεχίζουμε με τη Νόρα Σκουτέρη-Διδασκάλου,

ΕΛΕΩΝΟΡΑ ΣΚΟΥΤΕΡΗ-ΔΙΔΑΣΚΑΛΟΥ: Θα ήθελα, με τη σειρά μου, ν« διατυπώσω ορισμένες σκέψεις σχετικά με το ζήτημα της ιστορίας της παιδικής ηλικίας και της νεότητας. Οι σκέψεις αυτές δεν έχουν συγκεκριμένο τίτλο ούτε και διεκδικούν τίτλους. Μάλλον πρόκειται για ερωτήματα, από εκείνα που γεννιούνται, όταν επιχειρούμε να ελέγξουμε τα όρια των αναζητήσεων μας κι ανακαλύπτουμε πως το πεδίο που νομίζαμε διευθετημένο και αδιατάρακτο, είναι πιο άτακτο, πιο άγριο, όμως και πιο προκλητικό και ερεθιστικό απ' ό,τι νομίζαμε. Προκλητικό, με την έννοια ότι ερωτήματα, όπως αυτά που έθεσε προηγουμένως ο Σπύρος Ασδραχάς, αναστατώνουν όχι μόνον τα ταξινομημένα «αντικείμενα», αλλά και τις προδιαγεγραμμένες επιστημονικές αναζητήσεις. Ερεθιστικό, γιατί η αναστάτωση, που δεν επιδιώκεται ούτε ως στόχος ούτε και ως αυτοσκοπός, επιτρέπει τη συζήτηση και τη συν-ζήτηση κοινωνικών προβλημάτων από αυτά που μας απασχολούν στην όποια μας επαγγελματική ενασχόληση, αλλά και στην πιο καθημερινή και την προσωπική μας ζωή.

Οι σκέψεις που ακολουθούν διατηρούν ίσαμε το τέλος έναν ερωτηματικό τόνο που επιδιώκει να συνδιαλλαγεί ελεύθερα με αντίθετες η παρόμοιες, με συγκλίνουσες η αποκλίνουσες απόψεις. Θα ξεκινήσω, λοιπόν, αναφέροντας τρία επιμέρους παραδείγματα που υπαινίσσονται, με ανθρωπολογικό κατά τη γνώμη μου τρόπο, αυτό που επισήμανε μόλις τώρα (όμως, και πριν από αρκετά

* Οι. εισηγήσεις, διαμορφωμένες σε άρθρα, δημοσιεύονται στο τέλος της Στρογγυλής Τράπεζας.

Σελ. 352
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/353.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

χρόνια 1) ο Σπύρος Ασδραχάς, ότι δηλαδή η παιδική ηλικία και η νεότητα παραμένουν έννοιες ρευστές.

Το πρώτο παράδειγμα είναι μια κατασκευασμένη ιστορία που παραλλάσσει μίαν άλλη "ιστορία" που αφηγείται η Colette Guillaumin 2. Στη δική μας ιστορία πρωταγωνιστές είναι ένας μεγάλος κι ένας μικρός - ένα παιδί, όπως λέμε. (Να σημειωθεί πως οι δύο ήρωες είναι οι αντιπρόσωποι ομάδων που δεν έχουν τίποτε το φανταστικό· αντιθέτως: μετέχουν σε μίαν εξαιρετικά δεδομένη πραγματικότητα, όπου ο κόσμος διακρίνεται, περισσότερο η λιγότερο συστηματικά, σε ενήλικες και ανηλίκους.) Ο μεγάλος, εξοπλισμένος με βιβλία, με στατιστικούς πίνακες και μηχανογραφημένες μαρτυρίες, με κανόνες και παραδείγματα, με εικόνες και οδηγίες, ίσως και με κάποια ειδικά όργανα, ανακοινώνει: - Ο άνθρωπος όσο μεγαλώνει ολοκληρώνεται μαθαίνοντας. Θυμωμένος ο μικρός απαντά: - Γιατί με κατηγορείς πως είμαι μηδενικό, ένα αναλοκλήρωτο τίποτε και πως δεν γνωρίζω όσα λες πως συ πρέπει να γνωρίζεις; (Βλέπετε, αυτός που βρίσκεται στη θέση του δέκτη γνωρίζει το βάρος της καθημερινής πραγματικότητας που έχει η δήλωση του πομπού, Στον έκδηλα ουδέτερο λόγο του κυρίαρχου, μόνον ο υποταγμένος καταλαβαίνει αυτό που ο άλλος δεν αντιλαμβάνεται καν πως είπε. Απ' αυτήν την άποψη, η διαμαρτυρία που εκφράζει ο δέκτης θέτει ζητήματα ηθικής τάξεως. Όμως ας προχωρήσουμε λίγο παραπέρα, στις εκδοχές με τις οποίες μπορεί να συνεχιστεί η ιστορία μας.) Ο μεγάλος, ίσως ειλικρινά απορημένος, ίσως και λίγο ενοχλημένος, αλλά πάντα με ύφος σοφού δασκάλου, μπορεί να απαντήσει: - Μα, δεν σε κατηγόρησα πως δεν αξίζεις τίποτε. Όμως ο μικρός επιμένει, αρνούμενος να παίξει τον αναμενόμενο ρόλο: -Ίσως δεν με κατηγόρησες, αλλά σε τι απέβλεπε το να μου απευθύνεις στα καλά του καθουμένου το λόγο, για να μου ανακοινώσεις πόσο αδαής είναι ο άνθρωπος όταν δεν είναι μεγάλος; Μήπως ξαφνικά, την ίδια στιγμή που με μεταχειριζόσουν σα να μην ήμουνα ακριβώς άνθρωπος, ενδιαφέρθηκες να μου μιλήσεις γι' αυτό; Την άγνοια συ την αποφάσισες μ' όλα αυτά που κουβαλάς, και μου φέρεσαι μετά σα να είμαι ένα σχεδόν τίποτε. Δεν λέω πως το κάνεις. Λέω πως το λες· κι είναι σα να το κάνεις. (Η συζήτηση μπορεί

1. Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας, Διεθνές Συμπόσιο (Αθήνα, 1-5 Οκτωβρίου 1984). Πρακτικά (Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας - Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς) 1988. Βλ. Εναρκτήρια Συνεδρία, τ. Α', σελ. 29-31 και Καταληκτήρια Συνεδρία, τ. Β', σελ. 706-707). Πρβλ ακόμη το "Στοχολόγιο" που υπογράφουν τα μέλη της Επιτροπής (Σπύρος Ασδραχάς, Γιάννης Γιαννουλόπουλος, Φίλιππος Ηλιού και Τριαντάφυλλος Σκλαβενίτης), ο.π.,τ. Β', σελ. 709-717.

2. Βλ. "Les ambiguïtés de la catégorie taxinomique 'race'" στο Hommes et Bêtes, Entretienes sur le racisme publiés sous la direction de Léon Poliakov, Paris - La Haye (Mouton) 1973, σελ. 201. Εκεί οι ήρωες της ιστορίας, που αναφέρεται στο φυλετικό ρατσισμό, είναι ένας λευκός (un "blanc") κι ένας μαύρος (un "noir").

23

Σελ. 353
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/354.gif&w=600&h=915 33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

να εξελιχθεί από δω και πέρα σε καυγά η να οδηγήσει σε τιμωρία η να οδηγηθεί στη σιωπή. Όμως μπορεί να συμβεί και τούτο το παράδοξο: ο μικρός να μην ενδιαφέρεται να συζητήσει με το μεγαλύτερο ούτε καν να διαμαρτυρηθεί για τους κανόνες που αυτός ο δεύτερος στήνει συστηματικά ανάμεσα τους για να περιφρουρήσει τα όρια και την ταυτότητα του. Μ' άλλα λόγια, ανάμεσα τους μπορεί να απλώνεται μια νεκρή ζώνη από εκείνες που ποτέ δεν μετατρέπονται σε πεδίο απορίας.) Ο μικρός, ας πούμε 10χρονος η 12χρονος, δεν ακούει όσα λέει ο μεγάλος· κάθεται μπροστά στον ηλεκτρονικό του υπολογιστή και παίζει μαθαίνοντας. Κάποια στιγμή σηκώνεται εκνευρισμένος· το καινούριο παιχνίδι είναι δύσκολο, ποιον να ρωτήσει; Μπαίνει η μικρότερη, ας πούμε 4χρονη, αδελφή του' αμίλητη παίρνει τη θέση μπροστά στον υπολογιστή κι αρχίζει αμέσως να παίζει το παιχνίδι που προσπαθούσε να παίξει προηγουμένως ο μεγάλος.

Το δεύτερο παράδειγμα αναφέρεται σ" ένα ιστορικά καταγεγραμμένο συμβάν: «1944. Αρχείο του στρατοπέδου Ντράνσι, Όνομα κρατουμένου: Αγόρι., 18 μηνών, τρομοκράτης». Η καταγραφή του συμβάντος ενδιαφέρει για τις αντιλήψεις που το νοηματοδοτούν. Το χειρότερο, σχολιάζει ο Daniel Sibony παραθέτοντας το κείμενο, δεν είναι το οξύμωρο του μωρού-τρομοκράτη· το χειρότερο είναι ότι η αναφορά είναι εν μέρει αληθινή: για να γραφεί κάτι τέτοιο, σημαίνει πως κάποιο μνησίκακο ον θα είχε κάποτε τρομοκρατηθεί από αυτό το βρέφος — τρομοκρατημένος ο μεγάλος από το παιδί που, από καιρό, κρυβόταν αδρανές μέσα τον3.

Το τρίτο παράδειγμα σχετίζεται με όλες κείνες τις ιστορίες που μας λένε και τις λέμε για τα ταξίδια στην ενδιάμεση ζώνη του Τρίτου Κόσμου: λίγο δώθε από τον χώρο του τουριστικού εξωτισμού λίγο κείθε από τις γνώριμες μας γειτονιές, παντού όπου εκτρέφεται «η μυρμηγκιά της αθλιότητας» — με τα λόγια του Claude Lévi-Strauss στους Θλιμμένους Τροπικούς. Κάθε είδους κλητοί και αυτόκλητοι πράκτορες του ταξιδιού συνιστούν να αποφεύγονται οι επαφές, προειδοποιώντας ειδικά για το σμάρι των παιδιών με τα υψωμένα απαιτητικά χέρια: τα ξένα παιδιά μοιάζουν πάντα πιο άγνωστα και πιο απρόβλεπτα από τους μεγάλους ξένους, ίσως γιατί νομίζαμε πως τα ξέραμε η πως ήταν του χεριού μας, ίσως γιατί η παιδική ετερότητα προβάλλει πιο επικίνδυνη και πιο ενοχλητική από την ενήλικη. Μαζί συνιστούν να κρατούμε τις αποστάσεις μας από τις μικρές τους ιστορίες: «Μανίλα 1996. Εκατό παιδιά με χάρτινες σακούλες στα κεφάλια, με τεράστια πλακάτ να σκεπάζουν τα ελάχιστά τους σώματα και με κεράκια στα χέρια, κατήγγειλαν την παιδική πορνεία που υποχρεώνεται να ζει η παιδικότητα τους». Παιδιά εξαθλιωμένα, παιδιά-επαίτες, εκπορνευμένα παιδιά: οι συμπεριφορές τους δεν έχουν σχέση με

3. Daniel Sibony, Écrits sur la racisme, Paris (Christian Bourgois, éditeur) 1988, p. 205 (υπογραμμισμένο στο κείμενο).

Σελ. 354
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/355.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

την παιδική ηλικία ούτε και με τις τελετουργίες και τις συμβολικές πρακτικές που την εγκαθιστούν και την ορίζουν ούτε και με τις πραγματικότητες που την καθιστούν διακριτή κατηγορία. Όμως διεκδίκησαν μια παιδικότητα, που δεν την γνώρισαν ούτε θα την γνωρίσουν ποτέ, αφού αντί να παίζουν παίζονται κι αντί να ορίζουν με το σώμα, με τις πράξεις και με τη ζωή τους την παιδικότητα, ορίζονται και εξορίζονται από αυτήν, ακριβώς επειδή η κοινωνία μπορεί να μεταποιεί την παιδική ηλικία σε εμπόρευμα.

Το ερώτημα: πως και μέσα από ποιες διαδικασίες ορίζεται η παιδική ηλικία (και η παιδικότητα) και η νεότητα, διατρέχει αυτές τις παραδειγματικές ιστορίες, που θα μπορούσαν βέβαια να πολλαπλασιαστούν. Το ερώτημα, βέβαια, βρίσκεται στην καρδιά κεντρικών ζητημάτων που έχουν μελετηθεί στο πλαίσιο της έρευνας γύρω από την παιδική ηλικία και τη νεότητα που έχει ξεκινήσει από το Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας εδώ και μια δεκαπενταετία και συνεχίζεται, δημιουργικά απ' όσο μπορώ να κρίνω, και σε τούτο το τρίτο της Διεθνές Συμπόσιο. (Πρέπει να ευχαριστήσουμε γι' αυτό όχι μόνον όσους και όσες ερευνούν και συμμετέχουν, αλλά και όσους και όσες στηρίζουν οργανωτικά αυτήν τη δύσκολη προσπάθεια.) Στην έρευνα αυτήν ανοίχθηκαν οι δρόμοι για "μιαν ιστορία της παιδικής ηλικίας και της νεότητας". Δρόμοι λαμπρυμένοι από συζητήσεις και παρεμβάσεις που φώτισαν μισοσκότεινες καταστάσεις, στρωμένοι με μελέτες και αναλύσεις που επισήμαναν αφανείς υπάρξεις, ξεχασμένες περιπτώσεις η παραμελημένα ζητήματα, ονοματισμένοι με τίτλους και προγράμματα που διεύρυναν αποφασιστικά τη θεματολογία.

Αλλά, όπως συνήθως συμβαίνει, κάπου στη διαδρομή οι αναλύσεις του συγκεκριμένου μοιάζει να (υπερ)καλύπτουν τον προβληματισμό, παρακάμπτοντας το πρόβλημα που τον γεννάει και που γέννησε και αυτές τις ίδιες. Εκείνο που έπρεπε να παραμείνει ζητούμενο τείνει σε μεγάλο βαθμό να εγκαθίσταται ως μέσο, ως όχημα, αλλά και ως μέτρο για την ανίχνευση επιμέρους περιπτώσεων.

Υπάρχουν, λοιπόν, ζητήματα στα οποία μπορούμε να επιμείνουμε. Ένα από αυτά είναι ο χώρος του απαγορευμένου. Όχι το ξεχωριστό, το απαγορευμένο κομμάτι της παιδικής ηλικίας, αλλά η παιδική ηλικία και η νεότητα ως πεδίο απαγορεύσεων. Και, επιπλέον, οι χρόνοι και οι χρονικότητες της παιδικής ηλικίας και της νεότητας ως απαγορευμένο πεδίο. Το απαγορευμένο μπορεί να αναδειχθεί σε ειδικά προνομιακό πεδίο για την ανάλυση των εννοιών που παράγονται και καταναλώνονται ως "παιδική ηλικία" και "νεότητα" και των εικόνων και των πραγματικοτήτων που αυτές οι έννοιες παράγουν. Πώς να καταλάβει κανείς τα όρια των ρευστών εννοιών, αν δεν διερευνήσει τα οριακά εκείνα σημεία, όπου η ρευστότητα εξουδετερώνεται στην πράξη από κοινωνικές πρακτικές και από αναπαραστάσεις που τις επιβεβαιώνουν: βρισιές, ξύλο, βία και εκφοβισμός, αιμομιξία, κτηνοβασία, χρήση του παιδικού και του νεανικού σώματος, άλωση της παιδικότητας, κατανάλωση της νεότητας. Αν στην ερευνητική

Σελ. 355
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/356.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

πράξη απουσιάσει αυτό το εκτεταμένο γκρίζο πεδίο, η εικόνα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας χάνει τις σημασίες της· εμφανίζεται πιο λευκή η πιο γαλαζωπή και ροζέ, δηλαδή πιο ορισμένη απ' ό,τι πραγματικά είναι.

Ορισμένα απαγορευμένα θέματα, όπως π.χ.: τα παιδιά του πολέμου, τα παιδιά της πείνας, τα παιδιά τέρατα, τα παιδιά ανίατες περιπτώσεις, τα εξαθλιωμένα παιδιά, τα εκπορνευμένα παιδιά, τα πεταμένα παιδιά, είτε απουσιάζουν, σε αρκετά ανησυχητικό βαθμό, από την έρευνα είτε εμφανίζονται παρατονισμένα είτε αντιμετωπίζονται ως εξαιρέσεις στον κανόνα της παιδικής ηλικίας και της παιδικότητας, Σε επίσης ανησυχητικό βαθμό, η περιγραφή των στοιχείων, η αυστηρή ποσοτικοποίηση των δεδομένων, ίσως και μια διάθεση για αντικειμενικότητα καταλήγουν να εξουδετερώνουν την εγγενή αμφισημία η την καταστατική ασάφεια άλλων δυσχειραγώγητων θεμάτων, όπως π.χ.: τα παιδιά-μεγάλοι, οι μεγάλοι μικροί, οι "μικροί ενήλικες", σύμφωνα με τον όρο που χρησιμοποιεί ο Jacques Le Goff4, -Ίσως επειδή το θέμα "παιδική ηλικία και νεότητα" τείνει να καθιστά απλώς θέαμα την "παιδικότητα" και τη "νεότητα".

Απ' αυτήν την άποψη, η προσπάθεια να αναλυθούν συστηματικά επιμέρους ζητήματα δεν φαίνεται προς το παρόν να έχει παραγάγει μίαν ιστορία-πρόβλημα, μίαν ανθρωπολογία-πρόβλημα για την παιδική ηλικία και τη νεότητα. Νομίζω πως αυτό είναι ένα κεντρικό ζήτημα που προκαλεί αλυσιδωτά ερωτήματα σχετικά με το αντικείμενο "παιδικότητα και νεανικότητα" και σχετικά με τις ιδιαιτερότητες που παρουσιάζει η ιστορικότητα η καλύτερα οι ιστορικότητες της παιδικής ηλικίας και της νεότητας. Μπορούμε, λογουχάρη, να μιλούμε για μία έννοια που καλύπτει μία κατηγορία πληθυσμού από το βρέφος στο παιδί και από το παιδί στον έφηβο και τον νέο; Αναλύσεις που παρουσιάσθηκαν εδώ, έδειξαν πως όχι. Όμως η έρευνα πρέπει να επιμείνει.

Χρήσιμο θα ήταν να ξαναπιάσουμε το νήμα η κάποια από τα νήματα που οδηγούν στην παιδική ηλικία και τη νεότητα εκκινώντας από την ανάλυση των χρονικοτήτων τους. Να θυμηθούμε τι έλεγε ο Jacques Le Goff5 σε προηγούμενη συνάντηση. Διαπίστωνε εκεί πως το παιδί αποτελεί ένα νέο αντικείμενο της ιστοριογραφίας -γι' αυτό χρειάζεται νέα εργαλεία που θα είναι κατάλληλα

4. Jacques Le Goff, Le Civilisation de l'Occident médiéval, Paris 1984, σελ. 387. "Το έχουμε επαναλάβει, δεν υπάρχουν παιδιά στο Μεσαίωνα, υπάρχουν μόνο μικροί ενήλικες". O Le Goff έχει δεχθεί τη θέση του Philippe Ariès (L'enfant et la vie familiale sous l'Ancien Régime, I960, 21974) ότι στη Μεσαιωνική Δύση το παιδί (και η παιδική ηλικία) ήταν για πολύ καιρό μια απαξία. Βλ. του ιδίου, "Ο βασιλιάς παιδί στη μοναρχική ιδεολογία της Μεσαιωνικής Δύσης" στο Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας..., ο.π., τ. Α', σελ. 228-229.

5. Βλ. Καταληκτήρια Συνεδρία στο Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας .., ο.π.. τ. Β', σελ. 685-692.

Σελ. 356
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/357.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

για να γνωρίσουμε την παιδική ηλικία μέσα στην ιστορία. Μετά, έθετε το ερώτημα: τι είναι το παιδί, απλώς ένας νέος άνθρωπος που θα γίνει ενήλικος η είναι ένας άλλος; Και συνέχιζε: το παιδί και ο νέος η η νέα είναι οι καταπιεσμένοι απόντες της ιστορίας -πού, και από που και πως μιλά το παιδί μέσα στην ιστορία; Η παρέμβαση του έκλεινε με τη διαπίστωση πως πρέπει να ακούσουμε το παιδί -αλλιώς είμαστε καταδικασμένοι να το βλέπουμε μέσα σε και μέσα από το πλαίσιο της καταδυνάστευσης του: μέσα από τεκμήρια που είναι τεκμήρια καταστολής, το σχολείο, η οικογένεια, το κράτος, οι θεσμοί, Στο μεταξύ, η έρευνα (σε προηγούμενες αλλά και σε αρκετές ανακοινώσεις του τωρινού συμποσίου) ασχολήθηκε με την ανάλυση περιπτώσεων βασισμένων σε τεκμήρια καταστολής.

Αλλά η διαπίστωση και η προειδοποίηση του Le Goff έμεινε να αιωρείται: το παιδί δεν ακούστηκε - ακόμη. Όπως εξάλλου έμεινε να αιωρείται και μια άλλη ενδιαφέρουσα διάσταση του ίδιου προβλήματος που είχε προσθέσει τότε ο Da Silva 6' ότι δηλαδή η Ευρώπη ενδιαφέρθηκε για το παιδί κάθε φορά που της χρειαζόταν: αυτή, είχε υποστηρίξει, είναι μια αδυσώπητη χρησιμοποίηση του άλλου, γιατί το ενδιαφέρον για το παιδί συνοψιζόταν στην υπερβολική φροντίδα και την υπερβολική τακτοποίηση. Μένει συνεπώς να προσέξουμε τι μπορεί να σημαίνει κάθε φορά "καταστολή" η "καταπίεση" και πως ορίζεται σε κάθε περίπτωση η καθ' υπέρβαση συμπεριφορά: υπερβολική φροντίδα μπορεί να σημαίνει και υπερβολική αδιαφορία και η τακτοποίηση αποκτά νόημα μέσα από την αταξία. Όπως μένει να συζητήσουμε και το ερώτημα που έθετε τότε ο Σπύρος Ασδραχάς, σχετικά με την εμβέλεια και την επιχειρησιακότητα της έννοιας της ιστορικότητας της παιδικής ηλικίας και της νεότητας, και που μου φαίνεται πως σήμερα έθεσε με ακόμη μεγαλύτερη οξύτητα, υπογραμμίζοντας πως το πεδίο της παρατήρησης δεν είναι ενιαίο.

Και τότε, πως θα το μιλήσουμε και, στο κάτω κάτω της γραφής, γιατί χρειάζεται να το μιλούμε; Ίσως ο τρόπος βρίσκεται στην απάντηση που είχε δώσει, πριν από αρκετά χρόνια ο Le Goff7, όταν μιλούσε για ανάγκη αποαρσενικοποίησης της ιστορίας. Αποαρσενικοποίηση, με την έννοια της καταρχήν κριτικής στάσης απέναντι σε όλα όσα χαρακτηρίζουν τη λεγόμενη ακαδημαϊκή ιστοριογραφία, αλλά και με την έννοια της επιστημονικής εκείνης πρακτικής που εκ πεποιθήσεως προσμετρά και κρίνει τις ιστορικές συνθήκες μέσα στις οποίες η ίδια πράττεται, Αποαρσενικοποίηση δηλαδή της ιστορίας στην πράξη·

6. José Gentil Da Silva, "Η ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας στην πρόσφατη ιστορική παραγωγή", βλ. Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας..., ο.π., σελ. 37-78.

7. Jacques Le Goff, "L'Histoire de l'homme quotidien". Histoire et Ethnologie, 1973.

Σελ. 357
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/358.gif&w=600&h=915 33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

όχι αντιστροφή των ρόλων, όχι αλλαγή φύλου η ταυτότητας και εν προκειμένω: και ηλικίας.

Σ' ένα πρώτο, βασικό όμως και θεμελιώδες, επίπεδο νομίζω πως το συνολικό αυτό αίτημα βρήκε εν μέρει ανταπόκριση τόσο σε προηγούμενες προσπάθειες όσο και σε τούτη την (σχεδόν συλλογική) απόπειρα που δείχνει ότι η επιχειρησιακότητα της έννοιας παιδική ηλικία, από τη μια μεριά, και νεότητα, από την άλλη, είναι διαπραγματεύσιμη, αφού και στην πράξη της ανάλυσης οι έννοιες αυτές παραμένουν μεταβλητές, δηλαδή ιστορικές και δεν μετατρέπονται σε σταθερές αναλυτικές κατηγορίες. Αυτό φάνηκε σ' εκείνες τις ερευνητικές προσπάθειες που προχώρησαν στην ανάλυση των ιστορικά προσδιορισμένων λόγων που χρησιμοποιούν ρευστές έννοιες ωσεί σταθερές και ποσοτικοποιήσιμες (εννοώ τον ιατρικό, στη μια περίπτωση, τον οικονομικό-διοικητικό λόγο στην άλλη" η το νομικό σε μια τρίτη η τον φιλανθρωπικό-εκσυγχρονιστικό η και τον πολιτιστικό σε άλλες).

Όμως όλες αυτές οι βάσει μετρήσεων και μεγεθών κατηγοριοποιήσεις (παιδική ηλικία και νεότητα, σώμα, σεξουαλικότητα, παιδεία, κανονικότητα, παραβατικότητα, ανωμαλία), όλοι αυτοί οι ορισμοί και οι προσδιορισμοί εννοιών που περιγράφουν ομάδες πληθυσμού (τα παιδιά, τους νέους) τις οποίες και διακρίνουν σαφώς από άλλες, δεν χρησιμοποιούνται ελεύθερες από κοινωνικούς προσδιορισμούς: κυκλοφορούν ανάμεσα σε εμπόδια, περνούν από στρεβλές διόδους, συναντούν αδιέξοδα, ακολουθούν λοξές διαδρομές. Μπορούμε να υποθέσουμε πως οι ορισμοί και οι κατηγοριοποιήσεις που εμφανίζονται συνήθως στις πηγές τόσο ξεκάθαροι και σαφείς, θα σκόνταφταν στην κοινωνική πράξη σε παρερμηνείες και βέβαια πως οι παρερμηνείες θα προκαλούσαν περισσότερο η λιγότερο συστηματικές επανερμηνείες, Από κάθε τέτοιο λόξισμα μπορεί να προκύψει μια τελείως διαφορετική κατάσταση,

Γιατί έχουμε μάθει πια πως τα συστήματα που εμφανίζονται σαν τέλεια και επαρκή δεν λειτουργούν τόσο άψογα όσο παρουσιάζονται. Πάντα ξεφεύγουν κάποια ενδιαφέροντα ποσοστά από τις στατιστικές και τις κανονικότητες (το έχει δείξει και εξακολουθεί να επιμένει δημιουργικά σ' αυτό ο Φίλιππος Ηλιού), Οι θεσμοί και τα ιδρύματα που σχετίζονται με τα παιδιά και τους νέους/νέες ποτέ δεν θα λειτούργησαν τόσο άψογα, όσο το θέλουν τα καταστατικά και οι κανονισμοί τους η το αποδεικνύουν «με στοιχεία» οι απολογιστικές εκθέσεις, οι ομιλίες και ο πειθαρχικός λόγος που πλέκεται γύρω από τη λειτουργία τους. Ακριβώς οι πειθαρχίες και ο διδακτισμός υπαινίσσονται σημεία αιχμής, κρίσης, αντίστασης και έξαρσης — αν βέβαια τα ψάξουμε. Όταν ο πειθαρχικός λόγος (π.χ, ότι τα παιδιά είναι παιδιά μέχρις ότου γίνουν μεγάλοι) επιμένει, αυτό κάτι σημαίνει —και δεν σημαίνει αναγκαστικά αυτό που οι κοινωνικοί συμβολισμοί δηλώνουν. Σε αρκετές, π.χ., από τις περιπτώσεις που αναλύθηκαν ο λόγος σχετικά με την παιδική ηλικία και τη νεανικότητα ήταν εξουσιαστικός:

Σελ. 358
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/359.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

λόγος καταστολής η λόγος διδακτικός· δηλαδή, λόγος που παραμένει (ήδη τονίσθηκε αυτό στη συζήτηση) όχι μόνον επιλεγμένος, αλλά και επίμονα επιλεκτικός, αφού η εκφορά του κατασκευάζει δέκτες, δηλαδή παράγει "παιδιά" ως σημείο της αναφοράς του και αναπαράγει την "παιδική ηλικία" ως αναφορικό του πεδίο,

Ποια, λοιπόν, είναι τα παιδιά και ποιοι οι νέοι; Ίσως η συζήτηση σχετικά με το ζήτημα του ορισμού της παιδικής ηλικίας και της νεότητας να πρέπει να αρχίσει από την παράδοξη σύζευξη των ταξινομήσεων κάτω από το στιβαρό χέρι ενός και μόνον ταξινομητή που δεν είναι ούτε παιδί ούτε νέος: είναι ενήλικος' δηλαδή βρίσκεται "εν ηλικία", ενώ οι άλλοι, οι ταξινομούμενοι, είναι άνευ ηλικίας, α-ν-ήλικοι, εγκλεισμένοι σ' ένα εκτός (ηλικίας) -προσωρινά, βέβαια.

Η προσωρινότητα δίνει στη ρευστότητα των εννοιών μίαν άλλη διάσταση απ' αυτήν που πραγματικά έχουν. Ποιος ρωτάει, π.χ., τα παιδιά για την παιδική ηλικία η τους νέους και τις νέες για τη νεότητα; "Τα καημένα τα νιάτα" περνούν γρήγορα, γιατί η ρευστότητα της διάρκειας τους μοιάζει πιο ακίνδυνη από την ιστορική τους ρευστότητα. (Οι τρεις ιστορίες που προηγήθηκαν εκθέτουν με τον τρόπο τους τη ρευστότητα των χρονικοτήτων, αφού αυτό που τίθεται σε αμφισβήτηση είναι η λογική των ταξινομήσεων, όχι απλώς οι ίδιες οι ταξινομήσεις.)

Αλλά ποιος (και πώς) ρωτάει το παιδί ; Διαφάνηκε σε αρκετές εισηγήσεις η ανάγκη να ακουστεί η φωνή των σιωπηλών. Ξέρω, αν ακούγονταν φωνές, μαζί θα έφταναν και κραυγές πόνου η διαμαρτυρίας η ήχοι χαράς απροσδιόριστης που μπορούμε να την συλλάβουμε μόνο διαισθητικά η νοσταλγικά. Όμως, τουλάχιστον, ας επιτρέπουμε στη φαντασία μας να ακούει και την άλλη πλευρά, για να την ψάξουμε επιτέλους. (Έστω για να ρωτήσουμε ποιος μας ρώτησε αν θέλουμε να μεγαλώσουμε, αν θέλουμε να θυμόμαστε η να αφηγούμαστε νοσταλγικά τα παιδικά μας χρονιά η ποια σχέση έχουμε μ' αυτό το άλλο παιδί που υπήρξαμε, σε ποια χρονικότητα, σε ποιον χρόνο.)

Τι άλλο θα ενδιέφερε να συζητηθεί ως προς τη ρευστότητα των κατηγοριών; Θα ενδιέφερε, ενδεχομένως, το πως το παιδί μπορεί να μετατρέπεται από άλλο σε αλλιώτικον άλλο, στην υβριδική κατηγορία που είναι ένα "ενήλικο παιδί" η ένα "παιδί ενήλικος" (π.χ. παιδιά-πόρνες, παιδιά του δρόμου, εγκαταλειμμένα παιδιά, παιδιά-θέαμα, παιδιά πειραματόζωα, παιδιά ακούσιοι δότες). Η, το ποια είναι η σημασία της διαδικασίας εξέτασης, δηλαδή του επαναπροσδιορισμού των όρων στις σχέσεις ενηλίκου/ανηλίκου (π.χ. στις τελετές ονοματοθεσίας, ενηλικίωσης, μύησης κ.ο.κ.) που υπερκαλύπτει η και εξαλείφει το υποκείμενο "παιδί" η "νέος"/"νέα". Ακόμη, το ποιες κοινωνικές ομάδες η κατηγορίες ταυτίζονται με τις ομάδες "παιδιά", "νέοι" (π.χ. οι ιθαγενείς ως παιδιά, τα παιδιά ως ιθαγενείς, τα γυναικόπαιδα, το σπίτι, οι μη εργαζόμενες γυναίκες

Σελ. 359
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/360.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

οι στείρες γυναίκες, οι αναλφάβητοι, οι αδαείς, οι ανολοκλήρωτοι κ,ο.κ.) και το πότε, σε ποιες συνθήκες, με τι όρους και με ποιους τρόπους. Τέλος, το ποιες κατηγορίες σε ποιες ιστορικές συγκυρίες, παραμένουν έγκλειστες στην κατηγορία των "ωσεί ανηλίκων" (οι τρελλοί, οι αναλφάβητοι, οι γυναίκες, οι υπερ-ήλικες, οι περιθωριακοί, οι απρόσκλητοι ξένοι, κ.ο.κ.) καταδικασμένοι, και. καταδικασμένες σε εσαεί ανηλικίωση, προορισμένοι και προορισμένες να μην "ενηλικιώνονται"8.

Αν η παιδική ηλικία και η νεότητα είναι έννοιες ρευστές, δηλαδή μεταβλητές, τότε είναι έννοιες ιστορικές. Σε ποιο βαθμό όμως; Και κυρίως: με ποιον τρόπο; Δηλαδή: με ποιες τροπικότητες και σε ποιες χρονικότητες; Σ" αυτό το επίπεδο των αναζητήσεων οι συγκυριακές χρονικότητες πλέκονται αξεδιάλυτα με τον μεγάλο χρόνο, όπου έχει αναφορικότητα η ανθρωπολογία (όπως το διατύπωσε ο Σπύρος Ασδραχάς).

Ωστόσο, η προσφυγή στην ανθρωπολογία (που τιμά τους ανθρωπολόγους) δεν λύνει εξ ορισμού τα προβλήματα. Ας θυμηθούμε, πρώτ' απ' όλα, πως η ανθρωπολογία (ιδίως η λεγόμενη πολιτισμική ανθρωπολογία που έστρεψε συστηματικά την προσοχή της στον πολιτισμό ως διαδικασία επικοινωνίας και ως μηχανισμό μετάδοσης από τη μια γενιά στην άλλη της κοινωνικά μαθημένης βιωμένης γνώσης) δεν ενδιαφέρθηκε ιδιαίτερα ούτε για την παιδική ηλικία ούτε για τα παιδιά. Είναι χαρακτηριστικό πως όταν η Margaret Mead (η, γνωστή για τη διαπολιτισμική μελέτη της "πρωτόγονης" και της "μοντέρνας" εφηβείας, αλλά και των κατά φύλα σχέσεων. Αμερικανίδα ανθρωπολόγος) θυμόταν, χρόνια αργότερα, την εθνογραφική αποστολή που είχε κάνει με τον επίσης ανθρωπολόγο τότε σύζυγο της, Leo Fortune, στις Νότιες Θάλασσες, διαπίστωνε: "O Aio αποφάσισε να ασχοληθεί με τον πολιτισμό κι άφησε για μένα τη γλώσσα, τα παιδιά και τις τεχνικές". Με χαρακτηριστική βεβαιότητα ο ανθρωπολόγος ανέθεσε "τα παιδιά, την κουζίνα και τη γλώσσα" στη σύζυγο του στη ζωή και στην επιστήμη,

Γιατί η ανθρωπολογία, μολονότι μελέτησε και ανέλυσε τα συστήματα γάμου και συγγένειας, τα συστήματα ονοματοθεσίας και ταξινόμησης, τις τελετουργίες ενηλικίωσης, δεν έδειξε ξεχωριστό ενδιαφέρον για τη ζωή των παιδιών, για τις κοινωνικές λειτουργίες, τις αντιλήψεις, τις νοοτροπίες και τις συμπεριφορές

8. Πρβλ. π.χ. την εισήγηση του Ugo Fabietti, "Η 'οικοδόμηση' της νεότητας" στο Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας..., ο.π., τ. Α', σελ. 115-123, όπου υποστηρίζεται ότι οι κοινωνίες που απασχολούν τους ανθρωπολόγους, προκειμένου να ελέγχουν την πρόσβαση στις κοινωνικές εξουσίες, κρατούν συχνά τα άτομα στην κατάσταση του "νέου", εμποδίζοντας τα να βγουν απ' αυτήν μέσω μύησης. Σε μια ενδιαφέρουσα μεταστροφή των νοοτροπιών, οι σημερινές καταναλωτικές κοινωνίες προσπαθούν να επαναφέρουν τα άτομα στη νεότητα με καταναλωτικές πρακτικές, οι οποίες συνιστούν απατηλούς τρόπους διαφυγής από τους καταναγκασμούς της ηλικίας, και άρα από τα γηρατειά και το θάνατο.

Σελ. 360
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/361.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

περιφορές της πληθυσμιακής κατηγορίας που ταίριαζε "φυσικά" (βάσει βιολογικών χαρακτηριστικών, όπως π.χ, η δυνατότητα τεκνοποιίας) η "κοινωνικά" (βάσει κάποιου κοινωνικά προσδιορισμένου ενδείκτη, όπως π.χ. η γέννηση, η ανατροφή η ο γάμος) στην κοινωνική κατηγορία που ο δυτικός πολιτισμός αποκαλούσε: παιδική ηλικία η/και νεότητα. Επιπλέον, μολονότι ασχολήθηκε με συνέπεια και επάρκεια με την απομυθοποίηση στερεοτύπων, όπως π,χ. ότι "οι πρωτόγονοι είναι (σαν) παιδιά", για να αντικρούσει συστηματικά την αντίληψη που θεωρούσε τις μη δυτικές κοινωνίες απλές η απλούστερες από τη δυτική θέτοντας τις λεγόμενες ιθαγενείς κοινωνίες εκτός ιστορίας η αναγκάζοντάς τες να ξεκινούν καθυστερημένα τη μονόδρομη πορεία της προόδου, δεν φρόντισε αντιστοίχως να ξεδιαλύνει τη στάση της απέναντι στο στερεότυπο ότι "τα παιδιά είναι (σαν) πρωτόγονοι".

Ανθρωπολογική θεώρηση, λοιπόν, της παιδικής ηλικίας και της νεότητας δεν σημαίνει αυτόματη απάντηση σε ερωτήματα, όπως αυτά που συζητούνται εδώ. Μάλλον σημαίνει μίαν εναλλακτική προσέγγιση που στηρίζεται σε διαφορετική ανάγνωση των πηγών με την καταρχήν άρνηση της μίας οπτικής, της μοναδικής προοπτικής η της θεώρησης εν ονόματι της Ιστορίας. Σημαίνει, ακόμη, αναδιαπραγμάτευση των εννοιών και ανάκριση των γνώσεων, κριτική αποδόμηση του ίδιου του πεδίου της γνώσης. Η ανάλυση εθνογραφικών ιδιαιτεροτήτων μπορεί να αντισταθεί στην ιστορικά προσδιορισμένη ρύθμιση (διευθέτηση και αστυνόμευση μαζί) της ανθρωπολογικής ερμηνείας και να αντιτάξει εναλλακτικές ερμηνείες. Γιατί, βέβαια, δεν υπάρχει ένας, υπάρχουν πολλοί τρόποι (εν πάση περιπτώσει: πληθυντικοί τρόποι) εναλλακτικής ανάγνωσης. Αλλιώς, η ίδια η ανθρωπολογική προοπτική επιτρέπει να αναπαράγονται οι καταναγκασμοί των σημασιών που χαρακτηρίζουν τις πατριαρχικές η τις δυτικότροπες ερμηνείες της παιδικής ηλικίας και της νεότητας.

Όπως δεν πρέπει να περιμένουμε πως η "ηλικία" ως εμπειρίες, ως μνήμες η ως ιστορίες είναι προϊόν της κοινωνίας προς άμεση κατανάλωση από τις κοινωνικές επιστήμες, έτσι δεν πρέπει να ζητούμε από την ανθρωπολογία (η από την ιστορία) ένα ετοιμοπαράδοτο επιστημονικό αντικείμενο. Δεν έχει νόημα να πιστεύουμε πως η "ηλικία" και, άρα, και η "παιδικότητα" και η "νεανικότητα" (όπως άλλωστε η "φύση" η το "σώμα") σε κάποιες άλλες κοινωνίες είναι έννοιες πολιτισμικά αθώες, που μένουν πέρα και έξω από τη βία που ασκεί η γλώσσα και η κοινωνική πρακτική. Αν από ιστορική άποψη η παιδική ηλικία και η νεότητα είναι έννοιες ρευστές και άρα πεδία προς παρατήρηση και προς καθορισμόν (όπως επιμένει ο Σπύρος Ασδραχάς) και όχι αναλυτικές έννοιες που εξηγούν και ερμηνεύουν κοινωνικές καταστάσεις, δεν είναι βέβαια αθώες από ανθρωπολογική άποψη. Ακριβώς όπως η "φύση" είναι ένα από τα πιο εκπληκτικά ένοχα (δηλαδή: μη αθώα) προϊόντα του πολιτισμού, έτσι και η "ηλικία" είναι μία από τις λιγότερο αθώες, ελάχιστα αυταπόδεικτες όψεις

Σελ. 361
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/362.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

της βιωματικής και της βιωμένης ιστορίας. Μ' άλλα λόγια, αν η ανθρωπολογική οπτική μπορεί να διευρύνει η να μεταστρέψει τον προβληματισμό σχετικά με την παιδική ηλικία και τη νεότητα (όπως και σχετικά με άλλα "νέα" αλλά και "παλαιότερα" αντικείμενα), δεν μπορεί να λύσει το πρόβλημα προσκομίζοντας εθνογραφικά (η όποια άλλα) δώρα.

Προφανώς αναλύοντας από ανθρωπολογική σκοπιά περιόδους της ιστορίας, π,χ. της δυτικής κοινωνίας, όπως αυτές που ξεκινούν με τον Διαφωτισμό και οδηγούνται στον μοντερνισμό, μπορούμε να δούμε κριτικά τον τρόπο με τον οποίο σχέσεις, όπως η παιδική ηλικία και η νεότητα, η σεξουαλικότητα και το σώμα, αντιμετωπίσθηκαν και προβλήθηκαν ως κατηγορίες, δηλαδή ως ουσίες. Ουσίες σταθερές και αναλλοίωτες που εκφράζονται μέσα από κοινωνικές σχέσεις, η διαφορετικότητα των οποίων θεωρήθηκε πως μπορεί να αναλυθεί (και: έχει αναλυθεί) διαχρονικά η και διαπολιτισμικά. Όμως, όποιες κι αν είναι οι ιστορικές πραγματικότητες που καλείται κατά περίπτωση και περίσταση να αντιπροσωπεύσει η κατηγορία "παιδική ηλικία" (η η κατηγορία "νεότητα"), το γεγονός ότι συνίσταται από μία σταθερή μορφή, το περιεχόμενο και οι σημασίες της οποίας ποικίλλουν ανάλογα με τις κοινωνικές χρήσεις η τις αναλυτικές ανάγκες, την καθιστά έννοια ιδεολογική, Στην αποδόμηση των πραγματικοτήτων μέσα από τις οποίες εκφράζεται π.χ, η παιδική ηλικία, προηγείται η δόμηση του αντικείμενου "παιδική ηλικία", για τον ορισμό του οποίου συγκεκριμένες μερικότητες (π.χ. η μορφή η η βιολογική ηλικία η ό,τι άλλο) συντίθενται σ' ένα σύνολο που εμφανίζεται ως ολότητα. Ασφαλώς αυτού του είδους ο ορισμός, αλλά και οι χειρισμοί στους οποίους οδηγεί και τους οποίους καθοδηγεί είναι όχι απλώς επιλεκτικοί αλλά και πολλαπλώς μεροληπτικοί. Ωστόσο, το αντικείμενο "παιδική ηλικία" είναι μια πραγματικότητα τόσο πραγματική όσο και οι άλλες κοινωνικές πραγματικότητες,

Βέβαια, η πιο συνηθισμένη, η πιο εύκολη και κοινή χρήση των εννοιών παιδική ηλικία και νεότητα, η παιδικότητα και νεανικότητα (που δεν είναι ακριβώς το ίδιο), προσδιορίζεται μέσα σε μίαν αντίληψη εξέλιξης και συνέχειας, όπου οι κατηγορίες είναι ταυτοχρόνως αντιθετικές και συνεχείς· δηλαδή η μία κατηγορία εξελίσσεται στην αντίθετη της, άρα δεν είναι παρά σχετικά μόνον και προσωρινά αντίθετες: μικροί/μεγάλοι, παιδιά/ενήλικες, ανήλικοι/εν ηλικία όντες, νέοι/γέροι, ανώριμοι/ώριμοι κ,ο.κ. Η αντίληψη που διατρέχει αυτού του είδους τη χρήση είναι ότι οι μικροί θα μεγαλώσουν, οι ανήλικοι θα ενηλικιωθούν, οι ανώριμοι θα ωριμάσουν, οι νέοι θα γεράσουν -αναγκαστικά, κανονικά, ρυθμικά, Η καθυστέρηση η η αναστολή αυτής της συνέχειας θεωρείται ότι ανήκει στο χώρο της ιατρικής παθολογίας.

Η αποσύνδεση της παιδικής ηλικίας και της νεότητας από τη διαδοχή των γενεών μπορεί να γίνει αναλυτικά. Π.χ, η ανθρωπολογική οπτική θα επέμενε ότι η ηλικία είναι μια κατηγορία που φτιάχνεται από εξω-ηλικιακά χαρακτηριστικά

Σελ. 362
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/363.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

(το επισήμανε εύστοχα στην εισήγηση της η Αλεξάνδρα Μπακαλάκη). Τι μπορεί να σημαίνει αυτό; Ότι για να γίνει μια θεώρηση αντι-ουσιοκρατική (άρα μεταμοντέρνα, γιατί ο μοντερνισμός καθιστά τη νεανικότητα και την παιδικότητα "αντικείμενο" συζήτησης: έννοια και ουσία που ορίζεται ξεκάθαρα και βάσει ξεκάθαρων αντιθέσεων), πρέπει να επιχειρήσουμε να καταλάβουμε πως είναι θεμελιωμένες οι έννοιες και τι τους επιτρέπει να παράγονται και να αναπαράγονται. Ίσως έτσι μπορέσουμε, αν όχι κάτι άλλο, τουλάχιστον να ελέγξουμε την επάρκεια των ορισμών και να δούμε τις ιστορικές πραγματικότητες στις υπαρκτές τους επιπτώσεις. Αλλιώς, η αναζήτηση μορφών της "ηλικίας", παραλλαγών της "παιδικής ηλικίας" και εκδοχών της "νεότητας" απωθεί την υλικότητα, τις πραγματικότητες της παιδικής ηλικίας και της νεότητας, δημιουργώντας ταυτοχρόνως τις αυθύπαρκτες ετερότητές τους (τους "ενήλικες", τους "μεγάλους") και τις αναπόφευκτες μετωνυμίες τους: την "παιδικότητα", τη "νεανικότητα", την "ωριμότητα", που μετατρέπονται με τη σειρά τους σε καταχρηστικά αυτόνομες κατηγορίες.

Το εξω-ηλικιακο, στην πραγματικότητα, προσδιορίζει έναν χώρο που είναι ήδη προσδιορισμένος. Και δεν πρόκειται μόνον για παραδοξότητα της γλώσσας: ότι τα όρια κάθε πράγματος, κάθε έννοιας ορίζονται από αυτό που δεν είναι. Πρόκειται για ένα παιχνίδι, που (τουλάχιστον στη σύγχρονη κοινωνία) παίζεται ακόμη με όρους της μοντερνικότητας οι οποίοι επιβάλλουν τις δικές της χρονικότητες με τη μορφή του ελέγχου των ορίων, του ελέγχου της ταχύτητας, του ελέγχου του χρόνου. Θα είχε ενδιαφέρον να προσέξουμε, π.χ., τον αντιφατικό τρόπο με τον οποίο τα παιδιά (και: οι ωσεί παιδιά) άλλοτε αποτρέπονται κι άλλοτε ενθαρρύνονται να είναι δημιουργικά, ευρηματικά κ.ο,κ., και ταυτοχρόνως, όταν κάποιο παιδί εμφανίσει αυτό που αποκαλείται πρωιμότητα, να κινητοποιούνται μηχανισμοί που ανακόπτουν ό,τι μοιάζει υπερβολικό (π.χ. "μην κάνεις τον έξυπνο", "μάθε πρώτα, γράμματα και μετά να μιλάς", "πάρε διδακτορικό και μετά παράγεις τις θεωρίες", "παντρέψου πρώτα και μετά βγάλε γλώσσα", "γίνε διευθυντής και μετά πάρε πρωτοβουλίες" κ,τ.τ.). Μόνον τα παιδιά-θαύματα είναι οι εξαιρέσεις στον κανόνα, αλλά αυτά είναι πάντα λίγα και απλώς επιβεβαιώνουν τον κανόνα της παιδικότητας και τους κανόνες της παιδικής ηλικίας. Όλοι αυτοί οι ορισμοί και οι διευκρινίσεις δείχνουν πως όντως οι εξαιρέσεις υπάρχουν για να επιβεβαιώνονται οι κανονιστικές ρυθμίσεις, από τις οποίες όμως πάντα διαφεύγουν άτομα και ομάδες.

Και για να συνεχίσω τη σκέψη μου στην ίδια κατεύθυνση: στο βαθμό που νομιμοποιούνται οι παραπάνω υποθέσεις, προκύπτει μια προβληματική παιδικότητα· κατηγορία μαζί και κατηγόρημα, αφού έχει τη δύναμη της τότε μόνον, όταν αγορεύεται, δηλαδή όταν εκφωνείται και χρησιμοποιείται δημοσίως. Άρα, η παιδικότητα είναι κι αυτή μια έννοια ρευστή και αμφίσημη, απ' αυτές που χρησιμοποιούνται υβριστικά, όπως θα έλεγε ο Bourdieu, αφού μπορεί να σημαίνουν,

Σελ. 363
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/364.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

και καλούνται να νοηματοδοτήσουν κατά περίπτωση τα πλέον ετερόκλητα πράγματα -όπως, π.χ., τα παιδιά-κουρέλια και τα παιδιά-κούκλες, τα παιδιά-που-παίζουν και τα παιδιά-που-παίζονται. Και, άρα, η έννοια παιδική ηλικία είναι προβληματική, επειδή δεν αναφέρεται απλώς σε συγκεκριμένες ομάδες πληθυσμού που μπορούμε αμέσως να τις εντοπίσουμε, να τις μετρήσουμε, να τις περιγράψουμε και, μετά, να τις συγκρίνουμε' αναφέρεται σ' ένα συμβολικό πεδίο, όπου π.χ. η "παιδική ηλικία" (τα παιδιά) υπερβαίνει τα ίδια τα παιδιά, όπως άλλωστε και η (ακόμη προβληματικότερη) "νεότητα" υπερβαίνει τους νέους και τις νέες,

Αν όμως αλλάξει η ουσιοκρατική αντίληψη του χρόνου η της χρονικότητας, τότε ενδεχομένως αλλάζει και το περιεχόμενο των εννοιών. Γιατί η παιδική ηλικία και η νεότητα κρατούν το νόημά τους για τόσο μόνον, όσο συσχετίζονται με τη διαδοχή των γενεών. Ας σκεφτούμε, λογουχάρη, τι μπορεί να σημαίνει το γεγονός ότι σήμερα οι σχέσεις ανάμεσα σε γενεές δεν υπακούουν σε και δεν καθορίζονται από την αρχή της συνέχειας, όπου π.χ, οι μεγάλοι διδάσκουν τους μικρούς. Αν ένα σημαντικό μέρος της μετάδοσης γνώσης δεν είναι πια μια σχέση ανάμεσα σε γενεές, αλλά διαμεσολαβούν άλλοι μηχανισμοί, ενδεχομένως τίθενται σε κρίση όλοι οι τρόποι με τους οποίους η κοινωνία ορίζει διά της ηλικίας την παιδική ηλικία και τη νεότητα και ανοίγονται άπειρες δυνατότητες επαναπροσδιορισμού των κατηγοριών. Π.χ·, τα παιδιά και οι νέοι σημαδεύονται ως ξεχωριστές κατηγορίες πληθυσμού και επιλέγονται ως διακριτοί στόχοι της εμπορευματοποίησης στη νέα τάξη πραγμάτων, ενώ ταυτοχρόνως οι κρατούντες θεσμοί εξακολουθούν, με τους ίδιους πάνω κάτω τρόπους (με τάση σκαμπανεβάσματος των κοινωνικών ηλικιακών ορίων), να ορίζουν τα "παιδιά" και τους "νέους" ως κατηγορίες αλληλοεξαρτώμενες και συνεχείς με την κατηγορία εκείνη του πληθυσμού ως προς την οποία ορίζονται.

Ωστόσο, ο βιαστικός η συνθηματολογικός προσεταιρισμός της μεταμοντέρνας κριτικής στην ουσιοκρατία, δηλαδή πως η ηλικία, όπως και άλλες κοινωνικές κατηγορίες (το φύλο, το σώμα, η οικογένεια, οι θεσμοί κ.ο.κ.) δεν είναι ουσία, αλλά σχέσεις και σχέσεις ανάμεσα σε σχέσεις, δεν απελευθερώνει αυτομάτως μίαν άλλη και αλλιώτικη δυναμική για την ανάκριση των εννοιών παιδική ηλικία και νεότητα. Κινδυνεύουμε δηλαδή να παραβλέψουμε ότι όχι μόνον όλα είναι υπερπροσδιορισμένα (δηλαδή εμπεριέχουν πολλαπλές αντιφάσεις, απορίες, διφορούμενα, μετριασμούς, διαφοροποιήσεις των απόλυτων αντιθέσεων κ.ο.κ.). αλλά και ότι στην κοινωνία υπάρχουν θεσμοί που σταθεροποιούν και προσδιορίζουν υλικά αυτές τις σχέσεις ως έννοιες η ως κατηγορίες, δηλαδή ως ουσίες. Αν η παιδική ηλικία και η νεότητα ως κοινωνικές κατηγορίες είναι κοινωνικό κατασκεύασμα, μια αυταπάτη, πρόκειται για μια καλά θεμελιωμένη αυταπάτη που παράγεται και αναπαράγεται μέσα από κρατούντες Θεσμούς: οι

Σελ. 364
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/365.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

κατασκευασμένες κατηγορίες γίνονται πραγματικότητες που πράττονται και ενεργούνται, που αναπαράγονται και αναλύονται.

Το σύνθημα "το νέο για το νέο" υπαινίσσεται μια κατάφαση στη λήθη: η μνήμη απωθείται (ακόμη κι από την ίδια της την εγγραφή πάνω στο σώμα μας, στο πρόσωπο η στις συμπεριφορές μας), η ιστορία της παιδικής ηλικίας καταστέλλεται εξορίζοντας την ηλικία στο πολιτισμικό ασυνείδητο. Όμως όπως η ιστορία ως ανθρωπολογία μπορεί να ανασκαλεύει τις γκρίζες περιοχές της λήθης (μήπως όλη η λήθη, όπως και η μνήμη, δεν είναι γκρίζα;), έτσι και η ανθρωπολογία ως ιστορία μπορεί να αναζητά τις πιο μακρινές περιοχές της μνήμης (καμιά φορά το πιο απομακρυσμένο είναι κοντά μας). Η κατάρρευση, το θρυμμάτισμα της συνέχειας, π.χ. της συνέχειας των γενεών, μπορεί να δώσει στην ιστορία και την ανθρωπολογία την ευκαιρία να διερευνήσουν τις κανονικότητες και τις εξαιρέσεις, τις συνέχειες και τις ασυνέχειες στο προνομιακό πεδίο της ηλικίας όπου συγκρούονται λάθρα οι διαφορετικότητες και οι ταυτότητες. Σε μια κοινωνία όπου πολλαπλασιάζονται και πολυπλοκοποιούνται οι διαφορές και προκύπτουν όροι (οσοδήποτε ασαφείς) για τη διεκδίκηση του δικαιώματος στη διαφορά, είναι καιρός που η ανθρωπολογία και η ιστορία ως κατεξοχήν επιστήμες της διαφοράς επιχειρούν να μεταστραφούν σε επιστημονική πρακτική που διερευνά επί του συγκεκριμένου το ζήτημα της απόστασης.

Τώρα είναι καιρός να διαπιστώσουμε πως "χωρίς αμφιβολία, οι συζητήσεις μας θα ωφελούνταν εάν τις ξαναρχίζαμε μέσα σε μια σφαιρική οπτική, ύστερα από τις προόδους που μας έκαναν να σημειώσουμε οι συμβολές σας"9, Ας μη διστάσουμε, Στο κάτω κάτω της γραφής, όπως έλεγε ο Bourdieu (και μας το θύμιζε ο Gérard Mauger10), νεότητα είναι μόνο μια λέξη. Ε, και παιδική ηλικία πάλι μία λέξη είναι -έστω: δύο.

ΣΠΥΡΟΣ ΑΣΔΡΑΧΑΣ: Εγώ χάρηκα βαθύτατα που έδειξες πόσο σημαντικές ήταν οι συναντήσεις μιας ιστοριογραφικής πρακτικής με τις τεκμηριωτικές αλλά και θεματικές διαθεσιμότητες. Και όπως έχουμε πει και άλλη φορά, το πεδίο στο οποίο δεν υπήρξε η επικοινωνία, ήταν το πεδίο της ανθρωπολογίας. Δεν έγιναν συναντήσεις με την πολιτική ιστορία, έγιναν συναντήσεις με την ιστορία των θεσμών. Έγιναν συναντήσεις μ' αυτό που λέμε κοινωνική ιστορία και

9. Μετά μια δεκαπενταετία η πρόταση του Da Silva (βλ. Καταληκτήρια Συνεδρία στο Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας. ., ο.π., τ. Β', σελ. 696) παραμένει επίκαιρη. Καιρός να ακολουθήσουμε την προτροπή, και μάλιστα από προχωρημένο τώρα μετερίζι και με την ασφάλεια των προόδων που μας έκαναν να σημειώσουμε όλες οι ίσαμε σήμερα συμβολές.

10. Βλ. "Η κατηγορία της νεότητας: προσπάθειες δόμησης κοινωνιολογικών αντικειμένων", Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας..., ο.π.,τ. Α', σελ. 134.

Σελ. 365
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/366.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

με την οικονομική ιστορία. Αλλά δυστυχώς το μεγάλο κεφάλαιο της λαογραφίας έμεινε απέξω.

Ονομάζω μεγάλο το κεφάλαιο της λαογραφίας, γιατί σ' αυτό το κεφάλαιο θα δούμε, ανάμεσα στα άλλο, τα παιδιά ως "τρικέρια", "ξεπατωμένα", αυτά που "θα τα βγάλουν οι τέσσερις", ως "βρόμικα", "θεοκατάρατα"' το παιχνίδι που συνδυάζεται με τη μύηση, την ερωτική μύηση και την εκφόρτιση. Πρόκειται για την απαγορευμένη λαογραφία. Δυστυχώς μ' αυτό το πνευματικό κεφάλαιο ακόμα δεν αποκαταστάθηκαν οι αγωγοί που θα επέτρεπαν πλέον οι ιστορικοί να αποκτήσουν τη ματιά του ανθρωπολόγου, οι ανθρωπολόγοι τη ματιά του ιστορικού και να γίνει η σύγκλιση των λογικών. Αυτό νομίζω πως θα συζητήσουμε. Ο Φίλιππος Ηλιού συνεχίζει.

ΦΙΛΙΠΠΟΣ ΗΛΙΟΥ: Συνεχίζω, λοιπόν, και αρχίζω, επαναφέροντας ένα ρητορικό ερώτημα που έθεσε πριν λίγο η Νόρα Σκουτέρη, και που δεν είταν μόνο ρητορικό: εμάς ποιος μας ρώτησε ως παιδιά, ως νέους για τα βιβλία που διαβάσαμε, για τα παιχνίδια που μας έμαθαν να παίζουμε, για το ένα, για το άλλο, για το τρίτο, 'Ωραίο ερώτημα. Τώρα αρχίζουν να γίνονται οι πρώτες έρευνες στις οποίες επιχειρείται να αποτυπωθούν οι αντιδράσεις των παιδιών και των νέων την ώρα που υφίστανται τις πραγματικότητες που τους επιβάλλουν οι κοινωνίες και οι μεγάλοι.

Αλλά θα μπορούσαμε να το συμπληρώσουμε με ένα δεύτερο, επίσης ρητορικό, αλλά και ουσιαστικό ερώτημα: κι αν μας ερωτούσαν, τι θα απαντούσαμε; Τι θα απαντούσαμε, δηλαδή: πότε θα απαντούσαμε; Θα απαντούσαμε όταν θα μπορούσαμε να αρθρώσουμε έναν λόγο που δεν θα τον είχαμε ως παιδιά και που όταν αρχίζουμε να τον αποκτούμε ως νέοι, δεν είναι κατά κανόνα ο λόγος των νέων, αλλά είναι ο λόγος του -με συγχωρείτε για τη λέξη- μικρομέγαλου, αυτού ο οποίος ξέρει ότι διανύει ένα μεταβατικό στάδιο και έχει πρότυπο προς μίμηση, και μια ασθματική βιασύνη να φτάσει στην ηλικία του ενήλικος και στο λόγο του ενήλικος,

Διότι αν υπάρχουν κάποιοι βουβοί στην ιστορία, οι φτωχοί, οι αγρότες, οι δούλοι, οι γυναίκες, μας χρειάστηκε μια ολόκληρη Τουρκοκρατία για να βρούμε έναν Παπασυνοδινό και έναν Σταμάτη Πέτρου και τρίτο δεν βρήκαμε, εκτός από τις μικρές ενθυμήσεις αγράμματων, ιερέων κατά κανόνα, αλλά πολύ μικρές, ώστε δεν συγκροτούν ένα λόγο συνεχή, που θα επέτρεπε ανιχνεύσεις του τύπου τις οποίες υπαινίσσομαι. Δυο άνθρωποι σε τρεις αιώνες, για να ακούσουμε τη φωνή των βουβών, τα "μη έμφωνα όργανα της ιστορίας", όπως θα έλεγε ο Σπύρος Ασδραχάς, και πάλι οι αναλύσεις, όσες μπορέσαμε να κάνουμε, έδειξαν ότι και οι βουβοί αυτοί που κάποια στιγμή μπόρεσαν να αρθρώσουν ένα συνεκτικό λόγο, δεν αρθρώνουν μόνο το δικό τους λόγο. Αρθρώνουν,

Σελ. 366
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/367.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

με τα μέσα που διαθέτουν και με τις απλουστεύσεις και τις απλοϊκότητες για τις οποίες είναι ικανοί, όχι έναν αυτόνομο, αλλά τον κυρίαρχο λόγο της εποχής τους, τον οποίο, κατά κάποιον τρόπο, αφομοιώνουν και προσαρμόζουν, με τρόπους εκφραστικούς θαυμάσιους και πολύ πιο συναρπαστικούς από τον επίσημο και κυρίαρχο λόγο, αλλά πού, πάντως, δεν είναι σε θέση να εκφράσει, αυτοδύναμα, τη σκέψη και τις νοοτροπίες των κοινωνικών ομάδων στις οποίες οι άνθρωποι αυτοί ανήκουν, Και είναι λίγοι και, σε αυτό το επίπεδο, οι βουβοί ενήλικες αργούν πολύ να ακουστούν.

Ας σκεφτούμε τώρα, τι γίνεται με τους νέους, Τι είναι ο λόγος περί νέων, τι είναι ο λόγος των νέων; Είναι ένας λόγος ο οποίος, όταν αρθρώνεται για τους νέους από τους νέους, αρθρώνεται όχι τόσο ως ο αυτοδύναμος λόγος μιας ηλικίας, όσο ως λόγος μιμητικός των πρεσβυτέρων. Ένα παράδειγμα: διάβαζα, τον τελευταίο καιρό, παράνομες νεανικές εφημερίδες της Κατοχής και αυτό μού δημιούργησε μια περιέργεια που με οδήγησε να αναζητήσω και προγενέστερες νεανικές εφημερίδες, εφημερίδες που έγραψαν και δημοσίευαν οι νέοι. Είναι ο λόγος των μεγάλων εκεί μέσα. Διαφέρει μόνο ως προς το ότι αναφέρεται σε κάποιους που είναι μικροί, οι οποίοι, όμως, εκφράζονται και διαπαιδαγωγούνται μέσα από πρότυπα και μηχανισμούς, τους όποιους επιβάλλουν οι μεγάλοι. Και οι νέοι μοιάζουν πρόθυμοι να αποδεχτούν και να ενσωματώσουν και τα πρότυπα και τους μηχανισμούς.

Επιδιώκουν οι νέοι να μιμηθούν για να φύγουν απ' αυτό το σαράκι που λέγεται νεανική ηλικία; Ένα ερώτημα προς έρευνα. Αυτό όμως θέτει, μια και ο τίτλος της συνάντησης μας περιέχει και την έννοια των ιστοριογραφικών προοπτικών, ένα άλλο, συναφές, πρόβλημα: πως μελετούμε αυτούς τους νέους;

Ήδη, κάποιες πιο σύγχρονες, θέλω να πω: πιο πρόσφατες, θεωρίες της λογοτεχνίας και της ιστορίας περιπλέκουν τα πράγματα και οδηγούν σε δρόμους α-ιστορικούς και α-ιστορικότητας, καθώς το κείμενο θεωρείται ότι αποκτά την αυτόνομη ικανότητα να υπάρχει εκτός ιστορίας, και πολύ περισσότερο όταν θεωρείται ότι η ιστορία δεν υπάρχει παρά μόνον μέσα από τον λόγο που την εκφράζει. Αυτό μας μπερδεύει, γιατί ως προς τους νέους έχουμε κυρίως, είχαμε, θα έλεγα, πριν 10-15 χρόνια, οπότε νέα ιστοριογραφικά ρεύματα κάλυψαν ως ένα βαθμό το κενό, είχαμε ένα λόγο περί νέου που τον θεωρούσαμε δηλωτικό της κατάστασης της νεότητας.

Είταν έτσι τα πράγματα; Είναι δυνατόν ο λόγος που εκφέρεται για μια ηλικία, για μια κοινωνία, για μια επανάσταση, να είναι αυτομάτως δηλωτικός των χαρακτηριστικών που συγκροτούν μια ομάδα κοινωνική, μια ομάδα ηλικιακή η μήπως από άλλους δρόμους, πιο "ιστοριογραφικούς" πρέπει να προσεγγίζουμε, και προσεγγίζεται όλο και περισσότερο, το φαινόμενο της νεανικής ηλικίας; Μήπως δηλαδή το Οντολογικό, η οντολογική διάσταση, άρα και η μελέτη του όντος-όντος της νεανικής ηλικίας, η όσων συμβαίνουν κατά τη διάρκεια

Σελ. 367
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/368.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

της νεανικής ηλικίας, είναι το μέγιστο ζητούμενο του ιστορικού που προσπαθεί να εννοήσει τα συμβαίνοντα, έχοντας επίγνωση της ανεπάρκειας των εργαλείων του και έχει, ωστόσο, πάντα, την φιλοδοξία να αποκρυπτογραφήσει και να εννοήσει τα σύνολα, Και ο λόγος έρχεται μετά και δεύτερος. Ο λόγος όπως και οι χρήσεις του, η οι ιδεολογικές λειτουργίες που περιβάλλουν τα πράγματα; Μία σειρά ιδεών για συζήτηση,

Μια άλλη σειρά ιδεών. Να στήσουμε ένα παιχνίδι, προσπαθώντας, ίσως, όχι να ορίσουμε, αλλά να βρούμε τρόπους και ερεθίσματα για να συζητήσουμε. Βασανίζει τους ιστορικούς, και ορθώς και δικαίως, αυτή η νέα διάσταση -νέα: μισός αιώνας κοντεύει από τότε που επισημοποιήθηκε με τρεις λέξεις- η οποία κυριαρχεί στην ιστορική σκέψη, την σκέψη περί ιστορίας: η διάρκεια. Η μεγάλη διάρκεια, η μέση διάρκεια, η μικρή διάρκεια. Ο Μπρωντέλ, κάποια στιγμή, σε συζήτηση του με κοινωνιολόγους, (στην ίδια συζήτηση στην οποία αναφέρθηκε, σε μια παράγραφο και τόσο ωραία, στο θέμα της εγγενούς ιδεολογικής λειτουργίας κάθε κοινωνικής επιστήμης και ενός φαινομένου άλλης τάξεως που είναι η ιδεολογική χρήση των φαινομένων που μελετούν οι κοινωνικές επιστήμες), στο κείμενο αυτό διατύπωσε, μάλλον συνοπτικά, το σχήμα για τις τρεις διάρκειες: μακρά διάρκεια, μέση διάρκεια, μικρή διάρκεια, Δεν θυμάμαι, ο Κέινς Θα πρέπει να το είχε σημειώσει πιο πριν: η ζωή του άνθρωπου όμως, οι άνθρωποι που ζουν εν ιστορία, ζουν τη μικρή διάρκεια, δεν προφταίνουν να ζήσουν την μεγάλη (αποδίδω εκ μνήμης την έννοια, όχι τη διατύπωση). Άρα, ο ορίζοντας αυτός της μικρής διάρκειας που αντιπροσωπεύει τη ζωή του ανθρώπου είναι το μόνο δυνατό του όριο, και ο μόνος βιωματικός ορίζοντας. Εξαίρεση, βέβαια, αποτελούν, με έναν ιδιότυπο τρόπο, εκείνοι οι παλαιοί επαναστάτες η οι παλαιοί χριστιανοί, οι όποίοι, πιστεύοντας στην αιωνιότητα, θεωρούσαν τον εαυτό τους τμήμα ενός αέναου και διηνεκούς κύκλου και προσέφεραν τη ζωή τους σ' αυτή τη μεγάλη προοπτική. Όλοι οι άλλοι ζουν τα εξήντα τους, τα εβδομήντα τους, τα ογδόντα τους χρόνια. Προχθές πέθανε κάποιος εκατό χρονών και θαύμασε ο κόσμος, Ας τα πάρουμε τώρα, όλα αυτά, για να παίξουμε και για να συζητήσουμε: να φύγουμε από τη μεγάλη, τη μέση και τη μικρή διάρκεια και να πάμε στα, ας πούμε, εβδομήντα-ογδόντα χρόνια της πραγματικής ζωής του ανθρώπου. Αν αυτό το θεωρήσουμε ως τη μεγάλη διάρκεια της μιας ζωής, τι είναι η νεανική ηλικία: πόσα χρόνια; Δεν μιλώ για την παιδική ηλικία, αποφεύγω συστηματικά να μιλήσω, εκεί έχουμε πραγματικά άφωνα όντα και είναι άλλης τάξης και το πρόβλημα και οι αντίστοιχες έρευνες και οι τρόποι προσέγγισης. Από πότε έως πότε μετράμε; Σήμερα θα πούμε, η κάποτε έλεγαν: από τότε που κάποιος θα αποχωριστεί από το πατρικό σπίτι, θα παντρευτεί, θα φτιάξει οικογένεια. Άλλοι θα έλεγαν: όταν κάποιος κάνει το στρατιωτικό του. Σήμερα, εδώ και δυο δεκαετίες περίπου, και στον τόπο μας, μέσα από άλλες διαδικασίες θα μπορούσε να θεωρηθεί, επίσης,

Σελ. 368
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/369.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

ότι η νεανική ηλικία αρχίζει από την ώρα της ατομικής απεξάρτησης, της ανεξαρτητοποίησης των νέων από την οικιακή εστία.

Τι κάνει ο νέος αυτά τα χρόνια; Μάς μιλούν για την παιδική και νεανική αθωότητα η για την παιδική και νεανική ανατρεπτικότητα. Και το ένα σωστό και το άλλο σωστό. Υπάρχει όμως και ένα ερώτημα: οι νέοι είναι αθώοι και ανατρεπτικοί η η κοινωνία θέλει να τους δείχνει ότι είναι αθώοι και ανατρεπτικοί ; "Οτι έχουν μεγαλύτερες διαθεσιμότητες είναι αναμφισβήτητο. Όταν δεν δουλεύουν. Πόσοι δουλεύουν όμως και ποιους μπορούμε να αφήσουμε σ' αυτό το περιθώριο; Μεγαλύτερη διαθεσιμότητα όμως τι σημαίνει; Προσπάθησα να παρακολουθήσω την άρθρωση του επαναστατικού λόγου των νέων και για τους νέους και παράλληλα την επαναστατική πρακτική, δηλαδή την οντολογική διάσταση: τη λειτουργία των νέων μέσα στα επαναστατικά κινήματα, Θα έλεγα, υπερβάλλοντας κάπως, ότι αν εξαιρέσει κανείς το ότι είναι πιο ευκίνητοι, λόγω νεαρότερης ηλικίας και αντίστοιχης σωματικής διάπλασης, μερικές φορές και πιο ριψοκίνδυνοι, αλλά όχι πάντα (κι εδώ, πάλι, τις περισσότερες φορές και γιατί δεν έχουν συνείδηση του κινδύνου: αλλάζουν όταν έχουν αντιμετωπίσει τον κίνδυνο, ωριμάζουν), δεν διαφέρουν από τους μεγάλους.

Μήπως, για λόγους επιχειρησιακούς, οι ιστορικοί οδηγούμεθα σε κατασκευές νεανικών ηλικιών, οι όποιες, στην πραγματικότητα, αντιπροσωπεύουν μεταβατικά στάδια, τα όποία, αυτός που τα διέρχεται, θέλει να τα ξεπεράσει όσο πιο γρήγορα γίνεται; Από την πολύ απλή μορφή να ξυριστεί η να αφήσει μουστάκι από τα 12, όταν δεν έχει ακόμα τις δυνατότητες, να πιάσει κορίτσι, να πιάσει δουλειά, να φύγει από το σπίτι του.

Ξέρω πως όλα αυτά είναι, ίσως, υπερβολικά, κι άλλωστε δεν τα πιστεύω όλα όσα σάς λέω: μια πρόκληση για μια συζήτηση που τα περισσότερα από αυτά η θα τα αμφισβητήσει η θα δεχτεί ότι μπορούν, ενδεχομένως, να πλουτίσουν ένα χώρο, ο οποίος τείνει να στεγανοποιηθεί υπερβολικά, σε σχέση με το πριν και το μετά, ενώ η διάρκεια της ζωής και ο παλμός της είναι ενιαίος και ενώ αυτή η ζωή τελικά των εξήντα, εβδομήντα, εκατό χρόνων υπερπροσδιορίζεται από τις μακρές διάρκειες που δεν κάνουν μεγάλη διάκριση ηλικιών. Ευχαριστώ.

ΣΠΥΡΟΣ ΑΣΔΡΑΧΑΣ: Ευχαριστώ τον κύριο Ηλιού, του οποίου επικροτούμε όλοι τα ερωτήματα, που θα τροφοδοτήσουν τη συζήτηση που πρόκειται να ακολουθήσει.

24

Σελ. 369
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/370.gif&w=600&h=915 33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

L'IMPORTANCE DU NOM ET DE LA RESSEMBLANCE

SUPPOSEE DANS LE DESTIN AFFECTIF

ET SOCIAL DES ENFANTS

BERNARD VERNIER

Encore récemment, dans une grande partie de la Grèce rurale, la place de chaque enfant dans les rapports symboliques, affectifs mais aussi parfois économiques intra-familiaux dépendait, en partie, de l'origine de son prénom et de la ressemblance qu'on lui supposait avec un parent donné. C'est ce que je voudrais montrer à partir de quelques exemples particulièrement frappant.

Le système Karpathiote

L'île de Karpathos en mer Egée connaissait un système de parenté unique en Europe1, Il se caractérisait par l'existence de lignées masculines et féminines nettement séparées qui avaient pour base économique des patrimoines sexués et indivisibles. Dans chaque famille, le premier-né des garçons héritait de son père et la première-née des filles de sa mère. Les autres enfants étaient exhérédés. Les cadets émigraient pour la plupart tandis qu'une majorité de cadettes restaient sur place, célibataires à vie. Elles servaient de bonnes et d'ouvrières agricoles aux couples des aînés. Chacune des lignées sexuées avait pour support symbolique deux prénoms qui se succédaient en alternance de génération en génération. Le premier-né des garçons prenait le prénom de son grand-père paternel. On disait qu'il le «ressuscitait», la première-née des filles prenait celui de sa grand-mère maternelle. Ces lignées recrutaient également, toujours par le biais du système d'appellation, les cadets dont elles avaient besoin pour assurer leur reproduction. Le deuxième-né des garçons portait le prénom de son grand-père maternel et la deuxième-née des filles celui de sa grand-mère paternelle. La nomination des autres cadets obéissait

1. J'ai donné une première description de ce système étudié dès 1967 dans une thèse de troisième cycle dirigé par Ρ. Bourdieu et soutenu en 1977.

Σελ. 370
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/371.gif&w=600&h=915 33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

à la même règle d'alternance. De ce fait, le prénom des garçons de rang impair a l'intérieur de leur sexe et des filles de rang pair était le plus souvent d'origine paternelle tandis que celui des garçons de rang pair et des filles de rang impair «ressuscitait» un membre de la famille maternelle. Le prénom que l'on portait décidait de l'appartenance à une lignée.

Ces règles de nomination contribuaient pour une part importante à structurer l'ensemble des rapports de parenté économiques (il fallait porter le prénom adéquat pour hériter) symboliques (le prestige des aînés était lié à leur prénom) et aussi affectifs. Il n'est pas exagéré de dire que la parentèle pratique d'Ego était en partie déterminée dans son étendue et sa structure par la distribution des prénoms entre les parents. Mais c'était dans les rapports entre parents et enfants, grands-parents et petits enfants que l'effet structurant du nom était le plus visible. Il n'était pas rare que les grands-parents considèrent comme des étrangers ceux de leurs petits enfants qui n'étaient pas leurs homonymes. Selon l'expression indigène, les parents «se partageaient» les enfants. Chacun éprouvait une sorte de «passion» pour l'aîné de son sexe. Il le considérait comme son «oeil», parlait de lui en ajoutant le possessif «mon» à son prénom (mon iorgos) et utilisait toujours la forme noble de celui-ci par exemple Maroucla au lieu du familier Marou ou du masculin péjoratif Marouclos réservé aux cadettes. Il avait également un faible pour le deuxième-né d'un sexe différent du sien: le père par exemple entretenait un lien privilégié avec la deuxième-née de ses filles qui portait le prénom de sa mère à lui. Un dicton résume bien la loi majeur qui gouvernait les rapports entre les grands-parents, les parents et leurs héritiers: «Là où va la fortune là aussi va l'amour». Mais c'est peut-être dans la brutalité de cette anecdote, souvent racontée en riant, d'un homme disant à sa femme «Apporte deux fourchettes pour que mangent les enfants» que l'on peut le mieux percevoir le bas statut affectif des cadets. Elle suppose en effet que seuls les aînés de chaque sexe sont des enfants et peuvent manger. La répartition des enfants entre la famille paternelle et maternelle était si réelle qu'elle tendait à se retraduire, toute choses étant égales par ailleurs, par un clivage affectif au sein de la fratrie. D'un coté le premier-né des garçons avec les garçons de rang impair et les filles de rang pair, de l'autre la première-née des filles avec les filles de rang impair et les garçons de rang pair. Ce qui poussait une cadette à travailler pour un aîné plutôt que pour l'autre était pour une part le fait qu'elle éprouvait un faible pour celui des deux dont le prénom provenait du même côté parental que le sien.

Ces règles de nomination exerçaient un tel pouvoir de structuration

Σελ. 371
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Οι χρόνοι της Ιστορίας για μια ιστορία της παιδικής ηλικίας και της νεότητας»
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 352
    33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

    Έτσι, θα μπορούσε ίσως να πει κανείς ότι στους χρόνους, που θα μπορούσαμε να χρησιμοποιήσουμε για την κατασκευή μίας ιστορίας αυτών των στιγμών του ανθρώπου, μετέχουμε ως μάρτυρες· απ' αυτή την άποψη οι ψυχολογικές, αν θέλετε, τονικότητες των μαρτυριών έχουν μια ιδιάζουσα θέση. Σας ευχαριστώ. Θα ακούσουμε τώρα τις εισηγήσεις των κυρίων Β. Vernier και D, Lett.*

    ΣΠΥΡΟΣ ΑΣΔΡΑΧΑΣ: Σας ευχαριστούμε πάρα πολύ. Νομίζω πως με την ανακοίνωση σας έγινε μία ωραία διασταύρωση με την αναλυτική πρόβαση όχι μονάχα των μεσαιωνολόγων μας, σ' εμάς αυτοί είναι οι βυζαντινολόγοι, αλλά και αυτών που ασχολούνται με τη νεότερη ιστορία, γιατί και οι ασχολούμενοι με τη νεότερη ιστορία σ' εμάς, δουλεύουν με τις μεθόδους που δουλεύουν στη Δύση οι μεσαιωνολόγοι, δηλαδή οι πηγές μας επιβάλλουν προσβάσεις του είδους που είναι πλέον τυπικές για τον μεσαιωνολόγο. Συνεχίζουμε με τη Νόρα Σκουτέρη-Διδασκάλου,

    ΕΛΕΩΝΟΡΑ ΣΚΟΥΤΕΡΗ-ΔΙΔΑΣΚΑΛΟΥ: Θα ήθελα, με τη σειρά μου, ν« διατυπώσω ορισμένες σκέψεις σχετικά με το ζήτημα της ιστορίας της παιδικής ηλικίας και της νεότητας. Οι σκέψεις αυτές δεν έχουν συγκεκριμένο τίτλο ούτε και διεκδικούν τίτλους. Μάλλον πρόκειται για ερωτήματα, από εκείνα που γεννιούνται, όταν επιχειρούμε να ελέγξουμε τα όρια των αναζητήσεων μας κι ανακαλύπτουμε πως το πεδίο που νομίζαμε διευθετημένο και αδιατάρακτο, είναι πιο άτακτο, πιο άγριο, όμως και πιο προκλητικό και ερεθιστικό απ' ό,τι νομίζαμε. Προκλητικό, με την έννοια ότι ερωτήματα, όπως αυτά που έθεσε προηγουμένως ο Σπύρος Ασδραχάς, αναστατώνουν όχι μόνον τα ταξινομημένα «αντικείμενα», αλλά και τις προδιαγεγραμμένες επιστημονικές αναζητήσεις. Ερεθιστικό, γιατί η αναστάτωση, που δεν επιδιώκεται ούτε ως στόχος ούτε και ως αυτοσκοπός, επιτρέπει τη συζήτηση και τη συν-ζήτηση κοινωνικών προβλημάτων από αυτά που μας απασχολούν στην όποια μας επαγγελματική ενασχόληση, αλλά και στην πιο καθημερινή και την προσωπική μας ζωή.

    Οι σκέψεις που ακολουθούν διατηρούν ίσαμε το τέλος έναν ερωτηματικό τόνο που επιδιώκει να συνδιαλλαγεί ελεύθερα με αντίθετες η παρόμοιες, με συγκλίνουσες η αποκλίνουσες απόψεις. Θα ξεκινήσω, λοιπόν, αναφέροντας τρία επιμέρους παραδείγματα που υπαινίσσονται, με ανθρωπολογικό κατά τη γνώμη μου τρόπο, αυτό που επισήμανε μόλις τώρα (όμως, και πριν από αρκετά

    * Οι. εισηγήσεις, διαμορφωμένες σε άρθρα, δημοσιεύονται στο τέλος της Στρογγυλής Τράπεζας.