Συγγραφέας:Διεθνές Συμπόσιο
 
Τίτλος:Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Οι χρόνοι της Ιστορίας για μια ιστορία της παιδικής ηλικίας και της νεότητας»
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:33
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1998
 
Σελίδες:399
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Διεθνή Συμπόσια
 
Μαθητεία και εργασία
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Περίληψη:Ο τόμος περιέχει τα πρακτικά του 3ου Διεθνούς Συμποσίου, που πραγματοποιήθηκε στην Αθήνα από τις 17 έως τις 19 Απριλίου του 1997, με θέμα «Οι χρόνοι της Ιστορίας. Για μια ιστορία της παιδικής ηλικίας και της νεότητας», διαρθρωμένο σε 4 ενότητες: Εκπαιδευτικοί μηχανισμοί, Εργασία και πολιτική, Στους χρόνους της Ανθρωπολογίας και των νοοτροπιών, Στον κόσμο της τέχνης, Ελεύθερος χρόνος και αθλητισμός.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 31.76 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 340-359 από: 418
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/340.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

όσο και της ηθικής ανωτερότητας και υπεροχής του ελληνικού έθνους 87.

Ενδιαφέρουσα είναι επίσης η αναφορά του Κρητικού στη βρετανική παράδοση σωματικής αγωγής, που συναρτά την άσκηση και τις "γυμναστικές παιδιές" με τη διαδικασία ηθικής διαπαιδαγώγησης του νέου ανθρώπου. Η αναφορά αυτή γίνεται με αφετηρία το βιβλίο του Pierre de Coubertin που αναφέρεται στην "αγγλική ανατροφή"88 και ανακαλεί το πνεύμα της διάλεξης του Δημητρίου Βικέλα στον Ελληνικό Φιλολογικό Σύλλογο Κωνσταντινουπόλεως στα 1890.

Η απόρριψη της παιδαγωγικής ωφέλειας της αγωνιστικής γυμναστικής και του αθλητισμού μπορεί να έχει ως αφετηρία επιχειρήματα που προέρχονται από το χώρο της ιατρικής και να γίνεται στο όνομα της "υγιεινής γυμναστικής", αλλά η σκοπιμότητα, που επιτελεί, είναι ηθικού χαρακτήρα. Ο Κρητικός θεωρεί ότι αθλητισμός και σχολική πρακτική είναι πεδία ασύμβατα, επειδή ο αθλητισμός δίνει "κακόν και βλαβερόν παράδειγμα"89. Η βλάβη που προξενεί ο αθλητισμός διευκρινίζεται με τον ακόλουθο τρόπο: κρίνεται εξοβελιστέος από το φάσμα των δράσεων του μαθήματος της Σωματικής Αγωγής "[...] ως δυνάμενος να καταπόνηση το πνεύμα του μαθητού, ως εύνοών την ανάπτυξιν του εγωισμού και προκαλών την αποθάρρυνσιν εις εκείνους, οίτινες, μη δυνάμενοι να έκτελέσωσι τα δυσκολώτερα γυμνάσματα και υστερούντες κατά τας επιδόσεις, δειλιώσι να προσέλθωσιν εις το γυμναστήριον [...]"9°.

Η ηθική αξιολόγηση που εμπερικλείει η απόρριψη του αθλητισμού είτε στην ατομική είτε στη συλλογική του εκδοχή91 ως οργανικού στοιχείου της διδακτικής πρακτικής του μαθήματος της Σωματικής Αγωγής, αποδεικνύεται, εξάλλου, από τον όρο που χρησιμοποιεί ένας από τους συνομιλητές του Κρητικού, ο Αλέξανδρος Ζαμαρίας, γυμνασιάρχης του Ζωγραφείου, όταν καταγγέλει ότι "ο αθλητισμός διά τας σχολάς είναι μόλυσμα"92.

Πρέπει να παραδεχθούμε ότι η κριτική που απευθύνεται στον αθλητισμό με το επιχείρημα ότι διασπά το πνεύμα της κοινότητας, αναπτύσσει τον εγωκεντρισμό και εκθέτει τον οργανισμό των μαθητών στον κίνδυνο της ανισομερούς ανάπτυξης και της μυϊκής υπερβολής έχει γερμανική προέλευση και χρονολογείται από τις τελευταίες δεκαετίες του 19ου αιώνα93. Όμως στην περίπτωση του Ελληνικού Φιλολογικού Συλλόγου Κωνσταντινουπόλεως η κριτική

87. Στο ίδιο, σ. 40.

88. Στο ίδιο, σ. 32.

89. Στο ίδιο, σ. 35.

90. Στο ίδιο, σ. 35.

91. Π.χ. ο Η. Βαλσαμάκης καταδικάζει το ποδόσφαιρο ως ανθυγιεινό, διότι βλάπτει τον οργανισμό λόγω της υπερθερμίας που προκαλεί. Στο ίδιο, σ. 45.

92. Στο ίδιο, σ, 42.

93. J. G. Dixon, ο.π.,σ. 136 και G. Mosse, ο.π., σ. 133.

Σελ. 340
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/341.gif&w=600&h=915 33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

αυτή εγγράφεται στο συνολικότερο πλαίσιο του κανονιστικού ιατρικού λογού, των νοητικών αδρανειών και των παραδοσιακών κανονιστικών συμπεριφορών της ελληνορθόδοξης κοινότητας. Στο σύνθετο αυτό πλαίσιο, ο αθλητισμός απαξιώνεται, διότι βασίζεται στην ενεργητική αντίδραση του ατόμου, ενθαρρύνει, την πρωτοβουλία, οξύνει την αποφασιστικότητα και την κρίση, ελαχιστοποιεί την αυτοματοποιημένη υπακοή, περιορίζει την επιτήρηση, χαλαρώνει την πειθαρχία και την τάξη, αδρανοποιεί τις άκαμπτες σχολικές ιεραρχικές δομές και αναγνωρίζει, την ανάγκη της εκδίπλωσης της ατομικής δραστηριότητας και επιδεξιότητας όχι στον περιορισμένο και επιτηρούμενο χώρο του σχολείου, αλλά στο στάδιο και το φυσικό περιβάλλον. Ενώ δηλαδή ο μαθητής λειτουργεί με βάση την αρχή της ιεραρχίας και της πειθαρχίας στο πλαίσιο που διαμορφώνει ο έλεγχος και η κανονικοποίηση της παρορμητικής συμπεριφοράς και της λιβιδικής ροής, ο οιονεί αθλητής δρα ως αυτενεργό και αυτοπροσδιοριζόμενο υποκείμενο. Στην περίπτωση μάλιστα των ομαδικών αθλημάτων, η αυτονομία γίνεται συλλογική και η λειτουργία του παιχνιδιού είναι δημοκρατική, γεγονός που αμφισβητεί τον εξουσιαστικό λόγο και τις πρακτικές του εκπαιδευτικού μηχανισμού. Επίσης τα ομαδικά αθλήματα προϋποθέτουν την ατομική τεχνική εκλέπτυνση, την ισότητα και την εναλλαξιμότητα των παικτών, τη σύνθεση των ατομικών επιδεξιοτήτων και τη λειτουργική διαφοροποίηση των ρόλων για την επιτέλεση του κοινού σκοπού, της ομαδικής αυτοπραγμάτωσης για την κατάκτηση της νίκης. Από την άποψη αυτή, λειτουργούν ως συμβολικός μικρόκοσμος της ορθολογικοποιημένης, λειτουργικά διαφοροποιημένης, ανταγωνιστικής, ισοπολιτειακής και πλουραλιστικής αστικής κοινωνίας. Συμπερασματικά, Θα λέγαμε ότι ο ομαδικός κυρίως αθλητισμός υποβάλλει συμβολικά την ιδέα του αυτόνομου και ασχολούμενου με την ατομική του πραγμάτωση παραγωγού-πολίτη, ο οποίος μετατρέπεται σε εταίρο στη συλλογική προσπάθεια της επιτέλεσης της κοινωνικής αναπαραγωγής και της υλικής ευημερίας. Αναδεικνύει δηλαδή συμπεριφορές και αρχές δράσης που προσιδιάζουν σε μια εκκοσμικευμένη, ρασιοναλιστική και εξισωτική αστική κοινωνία και όχι, βέβαια, σε παραδοσιακές και ιεραρχικές κοινωνίες που μεταγγίζουν επιλεκτικά, φορμαλιστικά και εργαλειακά στις δομές, τα αξιολογικά συστήματα και τις πρακτικές τους δομικά και αξιακά μορφώματα των νεοτερικών κοινωνιών.

Η επιλεκτική, φορμαλιστική και εργαλειακή μετάγγιση νεοτερικών στοιχείων στο σώμα της ελληνορθόδοξης κουλτούρας παρατηρείται χαρακτηριστικά στα τμήματα εκείνα της ανάλυσης του Κρητικού και των συνομιλητών του, που μιλούν για την ανάγκη υιοθέτησης στο πλαίσιο του μαθήματος της Σωματικής Αγωγής των ακόλουθων πρακτικών: της σκοποβολής υπό την έννοια της στρατιωτικής προετοιμασίας94, των εθνικών χορών ως διαδικασίας συμβολικής εγχάραξης

94. «Β' Ειδική ...», ο.π., σ. 44. Πρόκειται για πρόταση του Δ. Δαμασκηνού.

Σελ. 341
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/342.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

της εθνικής συνείδησης και της εθνοπολιτισμικής ταυτότητας 95 και, τέλος, των εκδρομών ως τρόπου προσαρμογής στο στρατιωτικό πνεύμα της πειθαρχίας και της αλληλεγγύης 96. Πρακτικές, οι οποίες -πλην των εκδρομών- έγιναν αποδεκτές και εντάχθηκαν τελικά στη δέσμη των μέτρων που ανέλαβε να υλοποιήσει ο Ελληνικός Φιλολογικός Σύλλογος Κωνσταντινουπόλεως για την ομοιόμορφη διδασκαλία και την αναβάθμιση του μαθήματος της Σωματικής Αγωγής.

Θεωρώ ότι από κοινού τα τρία αυτά νέα περιεχόμενα του μαθήματος της Γυμναστικής αναδιατάσσουν σφαιρικά το πλαίσιο και τις ιδεολογικές συντεταγμένες του μαθήματος της Σωματικής Αγωγής στην ελληνορθόδοξη κοινότητα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, καθώς επιχειρούν να συνδιαλλάξουν για πρώτη φορά το λόγο της εθνικής κινητοποίησης με τους λόγους της υγείας και της καλοκαγαθίας και να καταλύσουν την αντινομική σχέση Ορθοδοξίας-εθνικισμού, εντάσσοντας το λόγο της αλκής και της στρατιωτικοποίησης, άρα αυτή την ίδια την ιδεολογία του εθνικισμού, στον αξιακό ορίζοντα του ελληνορθόδοξου μαθητικού πληθυσμού. Πρόκειται, οπωσδήποτε, για ένδειξη τομής η για απόπειρα ριζικού, όπως πιστεύω, αναπροσανατολισμού. Ο αναπροσανατολισμός αυτός αντανακλά τον κίνδυνο της αποδιάρθρωσης της ελληνορθόδοξης ταυτότητας και της απώλειας του εθνικού φρονήματος στο πλαίσιο του προϊόντος κοσμοπολιτισμού της κοινωνίας της Κωνσταντινούπολης και της αμφισβήτησης της πολιτισμικής ηγεμονίας του ελληνισμού από τους αντιπάλους εθνικισμούς97. Κυρίως όμως μαρτυρεί την εγρήγορση της εθνικής συνείδησης μετά την αρχόμενη υπονόμευση των ισοπολιτειακών δικαιωμάτων του οθωμανικού συντάγματος του 1908 και την αδιαλλαξία και την πολεμική των Νεότουρκων κατά των εθνοτήτων με σκοπό την εθνοπολιτισμική ισοπέδωση και την επιβολή του τουρκισμού. Η μεταστροφή των Νεότουρκων σήμαινε αφενός την τάση αυτονόμησης ικανού τμήματος της ελληνορθόδοξης αστικής τάξης από τις προ-εθνικές και συγχρόνως υπερεθνικές λειτουργίες που επιτελούσε το Οικουμενικό Πατριαρχείο στο πλαίσιο της εθναρχικής παράδοσης98 και αφετέρου τη σταδιακή μετατόπιση της ελληνορθόδοξης κοινότητας από την πολιτική στρατηγική του ελληνο-οθωμανισμου, δηλαδή της "επιβίωσης μιας μεταρρυθμισμένης Οθωμανικής Αυτοκρατορίας", της συγκυριαρχίας Τούρκων και Ελλήνων και του βαθμιαίου οικο-

95. Στο ίδιο, σ. 35.

96. Στο ίδιο, σ. 39.

97. Την άποψη αυτή εκφράζει αναφορικά με την περίοδο 187Ο-19ΟΟ περίπου η Eleni Fournaraki, ο.π., σ. 261-262.

98. Η Έφη Κάννερ, "Άφρονες εναντίον φρονίμων, όχλος εναντίον λαού. Ο ελληνικός τύπος της Κωνσταντινούπολης απέναντι στην Κομμούνα του Παρισιού", Μνήμων 18 (1996) 96, διαβλέπει ότι αυτή η τάση αυτονόμησης η καλύτερα αποδέσμευσης κάνει την εμφάνιση της ήδη από το τελευταίο τέταρτο του 19ου αιώνα.

Σελ. 342
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/343.gif&w=600&h=915 33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

νομικού και πολιτισμικού εξελληνισμού του οθωμανικού κράτους, προς αυτή του αλυτρωτισμού και της συσπείρωσης με τη μοναδική πλέον μετά την «αποθωμανοποίηση της κοινωνίας και του χώρου» στα 1914 νομιμοποιητική εξουσία που της απομένει, το ελλαδικό εθνικό κέντρο".

Γ'. Η Αυτοκέφαλη Ελληνική Εκκλησία και η σωματική αγωγή. Οι ενδεικτικές απόψεις τον μητροπολίτη Πενταπόλεως Νεκταρίου Κεφαλά (Σηλυβρία Θράκης 1846-Αθήνα 1920)

Στην «Ομιλία περί γυμναστικής» στις 21 Αυγούστου 1894 με την ευκαιρία των εγκαινίων του Γυμναστικού Συλλόγου Κύμης, ο Νεκτάριος Κεφάλας, θιασώτης των ιδεωδών του ορθόδοξου μοναχισμού, απόφοιτος της Θεολογικής Σχολής του Εθνικού Πανεπιστημίου (1882-1885), από το 1889 μητροπολίτης Πενταπόλεως Αιγύπτου, αλλά μετά την εκδίωξη του από εκεί ιεροκήρυκας στην Εύβοια στο διάστημα 1891-1893 και από το 1894 έως το 1908 διευθυντής της Ριζαρείου Σχολής, αποτύπωνε!, την ορθόδοξη δογματική αντίληψη που αναγνωρίζει το δισυπόστατο της ανθρώπινης φύσης και αντιμετωπίζει το σώμα ως ναό της ψυχής. Το σώμα δεν απαξιώνεται, αλλά, αντίθετα, αξιολογείται θετικά η ενδυνάμωση του, υπό τον όρο ότι η εκγύμναση του θα εκπληρώνει τη σκοπιμότητα της αποτελεσματικότερης επιτέλεσης του πνευματικού αγώνα του πιστού100. Το δισυπόστατο δεν αίρεται, αλλά το άλογο σώμα, διαμέσου της φυσικής του εξάσκησης, της ενεργοποίησης και ανάπτυξης των δυνάμεων του, της κανονικοποίησης της συμπεριφοράς του και της εσωτερίκευσης του εξουσιαστικού λόγου, αναδεικνύεται σε εκτελεστικό και πειθήνιο όργανο της ψυχής- «Ο

99. Θάνος Βερέμης, Κατερίνα Μπούρα (εισαγωγή-επιμέλεια), Αθανασίου Σουλιώτη-Νικολαΐδη, Οργάνωσις Κωνσταντινουπόλεως, Αθήνα-Γιάννινα, Δωδώνη, 1984, σ. 9-23. Για την ανάδυση του σχήματος του ελληνοθωμανισμού στο τελευταίο περίπου τέταρτο του 19ου αιώνα βλέπε Έλλη Σκοπετέα, Το «Πρότυπο Βασίλειο» και η Μεγάλη Ιδέα. Όψεις του εθνικού προβλήματος στην Ελλάδα (1830-1880), Αθήνα, Πολύτυπο, 1988, σ. 309-324. Ειδικότερα για τις απόψεις του Ίωνα Δραγούμη και του Αθανασίου Σουλιώτη-Νικολαΐδη βλέπε Gerasimos Angustinos, Consciousness and History: Nationalistic Critics of Greek Society 1897-1914, East European Quaterly, Boulder, Columbia University Press, New York 1977, σ. 126-134. Τέλος, για μια διεξοδική περιγραφή, ανάλυση και ερμηνεία της μετάβασης της ελληνορθόδοξης κοινότητας από το πλαίσιο δράσης της εθναρχικης παράδοσης και αργότερα του ελληνοθωμανισμού προς αυτό της εθνικής κινητοποίησης βλέπε Σία Αναγνωστοπούλου, ο.π., τρίτο και τέταρτο κεφάλαιο, σ. 453-520 και 521-553 αντίστοιχα. Από την Σία Αναγνωστοπούλου δανείζομαι και τον όρο «αποθωμανοποίηση της κοινωνίας και του χώρου».

100. «Ομιλία περί γυμαστικής», στο Περί των αποτελεσμάτων της αληθούς και ψευδούς μορφώσεως μελέτη διηρημένη εις τρία μέρη[...] υπό του Μητροπολίτου Πενταπόλεως Νεκταρίου Κεφαλά προλύτου της Θεολογίας, Αθηνά 1894.

Σελ. 343
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/344.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

νους βουλεύεται τα άριστα", γράφει ο Νεκτάριος, "το δε σώμα ακόπως εκτελεί τα καλώς βεβουλευμένα"101.

Στην προοπτική αυτή, πρωταρχικός σκοπός της γυμναστικής γίνεται "η ενίσχυσις των σωματικών δυνάμεων προς πρόθυμον ικανοποίησιν των απαιτήσεων του πνεύματος και πλήρωσιν των επιβεβλημένων αυτώ καθηκόντων"102. Αυτό σημαίνει ότι η σωματική αγωγή χάνει την αυτοτέλεια της, γίνεται ετερόνομη και συναιρείται στην ηθικο-διαπαιδαγωγική της εκδοχή, καθώς ανάγεται σε μηχανισμό διαχείρισης, ελέγχου και εξαΰλωσης των σωματικών ορμών χάριν της καλλιεργείας ηθικού φρονήματος και της διαμόρφωσης χριστιανικού χαρακτήρα. Παράλληλα, το γυμνασμένο σώμα αντιμετωπίζεται ως ανάγλυφο, ως αισθητική πραγμάτωση της πειθαρχημένης και ηθικοποιημένης εσωτερικής δύναμης, ενώ η εύρυθμη λειτουργία, η υγεία και η ευρωστία του σώματος ανάγεται σε σύμβολο της γυμνασμένης ψυχής του πιστού.

Σε γενικές γραμμές, έχουμε να κάνουμε με μία προσέγγιση της σωματικής αγωγής που σημασιοδοτείται από τη μεταφορική χρήση της γυμναστικής άσκησης ως απεικόνισης του αγώνα του πιστού για την αυτοτελείωση.

Αν στο πλαίσιο του θρησκευτικού δόγματος η υποταγή του σώματος στα κελεύσματα της ψυχής είναι ο πρωταρχικός σκοπός της σωματικής αγωγής, στο πλαίσιο της κοινωνίας των πολιτών η γυμναστική αναλαμβάνει συμπληρωματικά να συγκροτήσει κοινότητες επιλέκτων, να αποσπάσει τη νεολαία "από των ματαίων και ανωφελών ασχολιών" και να συντελέσει στην προπαρασκευή "ανδρών κρατερών προς υπεράσπισιν των δικαίων της πατρίδος"103. Μια τέτοια σκοποθεσία αποδεικνύει την εκλεκτική εγκόλπωση πτυχών της νεοτερικότητας στο λόγο της Αυτοκέφαλης Ελληνικής Εκκλησίας σε αντίθεση με το Πατριαρχείο Κωνσταντινούπολης, το οποίο έως τουλάχιστον το τέλος του 19ου και την αρχή του 20ού αιώνα αδιαφορεί η κατακρίνει την ενασχόληση με τη σωματική αγωγή. Άλλωστε, στην καταληκτική παράγραφο του κειμένου που μας απασχολεί, ο Νεκτάριος θα επιδοκιμάσει τη δυτική εμπειρία της "εκλαΐκευσης" της γυμναστικής και της σύστασης γυμναστικών συλλόγων104.

Όταν ο Νεκτάριος μιλά για συγκρότηση επίλεκτων γυμναστικών κοινοτήτων και προπαρασκευή στρατιωτών της εθνικής ιδέας είναι δεδομένο ότι βρίσκεται στην επικράτεια του λόγου της στρατιωτικοποίησης υπηρετώντας τη στρατηγική του ελληνικού αποστολισμού και αλυτρωτισμού. Προσεγγίζει δηλαδή τη γυμναστική αφενός ως κομβικό μηχανισμό σφυρηλάτησης του εθνικού φρονήματος και ανάδειξης της προτεραιότητας της ομάδας έναντι του ατό-

101. Στο ίδιο, σ. 21. Ανάλογη άποψη και στις σ. 18 και 19.

102. Στο ίδιο, σ. 18.

103. Στο ίδιο, σ. 22.

104. Στο ίδιο, σ. 22.

Σελ. 344
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/345.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

μου και αφετέρου την εκτελεστική επιδεξιότητα, την υγεία και τη σωματική ευρωστία ως ενδείξεις της ζωτικής δύναμης και της ηθικής υπεροχής του ελληνικού έθνους. Είναι ενδεικτική, άλλωστε, η παρουσία του Νεκταρίου στα εγκαίνια του Γυμναστικού Συλλόγου Κύμης, καθώς πίσω από την ίδρυση του ανιχνεύεται εύκολα η επίγνωση της τοπικής νεολαίας ότι "ου καιρός του καθεύδειν αλλά του εγρηγορείν μή άλλοι ανθ' ημών στήσωσι τα τρόπαια εν τη Ανατολή ήτις κλήρος έλαχε τη Ελλάδι"105.

Παρ' όλα αυτά, στην επιχειρηματολογία του Νεκταρίου δεν κυριαρχεί ο λόγος της στρατιωτικοποίησης, αλλά ο λόγος της καλοκαγαθίας, που συναρθρώνεται μαζί του, διότι το κλασικιστικό ιδεώδες αποτελεί ελληνική εθνική παράδοση106. Στην προοπτική αυτή, η καλοκαγαθία εκλαμβάνεται ως ικανή και, αναγκαία συνθήκη για την αποτελεσματική στρατιωτική προπαρασκευή, ενώ, συγχρόνως, φαίνεται ότι εμπεριέχει και το λόγο της υγείας, ο οποίος μόνο έμμεσα και ετεροπροσδιορισμένα αναδύεται στην προβληματική του τέως μητροπολίτη Πενταπόλεως. Συγκεκριμένα, ο Νεκτάριος θεωρεί ότι "η σωματική γυμνασία και η πνευματική ανάπτυξις εισίν οι δύο πόλοι περί ους στρέφεται η τελεία μόρφωσις και η τελεία αγωγή"107. Η αρμονική σχέση σώματος και πνεύματος προβάλλει την αριστοτελική μεσότητα ως πρωταρχική αρετή του πολίτη. Άλλωστε, ο Νεκτάριος παραπέμπει συχνά στο κείμενο αυτό στον Αριστοτέλη108, Η προσέγγιση όμως της αρετής ως μεσότητας έχει ως αποτέλεσμα τόσο την καταδίκη της αγωνιστικής γυμναστικής όσο και του αθλητισμού, με το επιχείρημα ότι η υπερβολική εκγύμναση του σώματος το καθιστά "δυσκάθεκτον και δυσήλατον και ανυπότακτον, και θρασύ, και προς τας της ψυχής διακελεύσεις απειθές [,..]"109, Είναι προφανές ότι βρισκόμαστε στο πλαίσιο ενός κλειστού συστήματος σκέψης, όπου ο λόγος της καλοκαγαθίας λειτουργεί ως άλλοθι για την ηγεμονία του δόγματος και όπου το ενδιαφέρον για το σώμα υπάρχει και εκδηλώνεται στο βαθμό που το σώμα προσεγγίζεται αφενός ως επικίνδυνη και αφετέρου ως αυτοματοποιημένη και αποτελεσματική βιολογική μηχανή.

105. Στο ίδιο, σ. 20.

106. Στο ίδιο, σ. 20.

107. Στο ίδιο, σ. 20.

108. Στο ίδιο, σ. 17,18,19, 21.

109. Στο ίδιο, σ. 18.

Σελ. 345
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/346.gif&w=600&h=915 33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 346
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/347.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

Ιστορία της παιδικής ηλικίας και της νεότητας: Οι ιστοριογραφικές οπτικές και οι χρόνοι τους

ΣΤΡΟΓΓΥΛΗ ΤΡΑΠΕΖΑ

Σάββατο 19 Απριλίου 1997

Απογευματινή συνεδρία Συντονιστής: ΣΠΥΡΟΣ ΑΣΔΡΑΧΑΣ

Σελ. 347
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/348.gif&w=600&h=915 33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 348
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/349.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

ΣΠΥΡΟΣ ΑΣΔΡΑΧΑΣ: Θα οργανώσουμε τη συνάντηση μας ως εξής: Θα προηγηθούν οι ομιλίες των κυρίων Vernier και Lett, ύστερα από μια σύντομη δική μου εισήγηση που θα έχει να κάνει με τη θεματική γενικώς. Θα κάνουμε ένα διάλειμμα για καφέ και κατόπιν θα συνεχίσουμε με τις υπόλοιπες εισηγήσεις και μια συζήτηση που θα γίνει μεταξύ των εισηγητών και όλων μας. Πριν απ' όλα να ευχαριστήσω τον κ. Vernier και τον κ. Lett που ανταποκρίθηκαν στην πρόσκληση μας να λάβουν μέρος στις εργασίες του Συμποσίου μας και κατόπιν να μου επιτρέψετε να διατυπώσω λίγες γενικές σκέψεις,

Όπως λέει ο τίτλος αυτής της συνεδρίας, εκείνο που θα θέλαμε ήταν να έχουμε μερικά παραδείγματα προσέγγισης στο θέμα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας, προσέγγισης ιστοριογραφικού τύπου με τρόπον ώστε να αναφανούν οι χρόνοι αυτής της προσέγγισης, Σας ζητώ συγνώμη για τους κοινούς τόπους στους οποίους αναφέρομαι. Θα ήθελα να μου επιτρέψτε να θυμίσω ορισμένα πράγματα, Η παιδική ηλικία και η νεότητα είναι ένα πεδίο προς παρατήρηση και πάντοτε προς καθορισμό, ιδίως όταν πρόκειται για τη νεότητα, λιγότερο όταν πρόκειται για την παιδική ηλικία.

Από όσα ως τώρα έχουν λεχθεί στο Συμπόσιο αυτό και σε προηγούμενα, φάνηκε η ρευστότητα που συνοδεύει την έννοια νεότητα. Ωστόσο, η παιδική ηλικία και η νεότητα αποτελούν ένα πεδίο παρατήρησης, το οποίο έχει καθ' εαυτό τους δικούς του χρόνους: καθώς δεν είναι ενιαίο, μπορούμε να βλέπουμε σ' αυτό δομές μακρόχρονης διάρκειας, μπορεί να βλέπουμε φαινόμενα συγκυριακά, μικρής συνεπώς διάρκειας· μπορούμε να βλέπουμε μία διαπλοκή των διαρκειών. Άρα υπάρχει ο χρόνος, υπάρχουν οι χρόνοι μέσα στο πεδίο παρατήρησης και οι χρόνοι αυτοί η ο χρόνος υποδεικνύουν και τους τρόπους της αναλυτικής πρόβασης. Άλλος είναι ο τρόπος όταν ερευνάμε ένα συγκυριακό φαινόμενο, άλλος όταν ερευνάμε ένα φαινόμενο μεγάλης διάρκειας, άλλος ο τύπος των μαρτυριών και κυρίως άλλος ο τρόπος της σύνδεσης των μαρτυριών,

Το πεδίο παρατήρησης είναι προσπελάσιμο στοιχειωδώς με δύο τρόπους: ο ένας είναι μέσω της γραπτής μαρτυρίας η οιασδήποτε άλλης μαρτυρίας, της εικονικής μαρτυρίας· ο άλλος ο τρόπος είναι μέσω της προσωπικής παρατήρησης, είναι η παρατήρηση του εθνογράφου, είναι η παρατήρηση του ανθρωπολόγου. Η έμμεση παρατήρηση, αυτή που γίνεται μέσα από τη γραπτή μαρτυρία (πάλι ένας κοινός τόπος) ενέχει τους χρόνους της, αλλιώς η αφήγηση η ό,τι λέμε μαρτυρία ενέχει τους δικούς της χρόνους· όταν η αφήγηση έχει δική της οπτική,

Σελ. 349
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/350.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

τότε βεβαίως υπάρχει ενδεχόμενο οι πραγματικοί χρόνοι του πεδίου παρατήρησης να υποτάσσονται στη λογική της οπτικής. Έτσι, φαινόμενα μακραίωνα εμφανίζονται ως φαινόμενα τελείως συγχρονικά η τανάπαλιν συγχρονικά φαινόμενα λόγω της οπτικής της μαρτυρίας εγγράφονται μέσα σε μία μακραίωνη διάσταση.

Επωφελούμαι της ευκαιρίας της παρουσίας του κ. Vernier για να φέρω ένα ακραίο παράδειγμα: πόσο εύκολα το συναίσθημα που αναπτύσσεται μέσα στην οικογένεια, η σχέση των γονέων προς τα τέκνα, πόσο εύκολα θα μπορούσε να θεωρηθεί πως είναι έξω απ' αυτούς τους πολιτισμικούς, σε τελευταία ανάλυση, χρόνους τους οποίους υπαινίσσομαι και πόσο πιθανά θα ήταν τα σημασιολογικά γλιστρήματα εάν καταλήγαμε να ομογενοποιούμε τον χρόνο. Ξεκινώντας από ένα δικό μας παράδειγμα, ο κ. Vernier έθιξε τους κοινωνικούς όρους της στοργής και υπέδειξε ότι πίσω από τις αθώες και φαινομενικά ανάξιες σχολιασμού συνήθειες ως προς το πρωτότοκο παιδί, το πρώτο παιδί στο οποίο συγκεντρώνεται όλη η το μεγαλύτερο μέρος της στοργής (η και στο τελευταίο, το στερνοκούνι, στο οποίο συγκεντρώνεται επίσης το μεγαλύτερο μέρος της στοργής) τι υπόβαθρο οικονομικών σκέψεων, στρατηγικών για τις περιουσίες, γαμήλιων τακτικών μπορεί να κρύβεται, δηλαδή ποιος πολιτισμικός χρόνος, ιστορικός στην ευρεία έννοια, χρόνος που διάφευγε., όταν ακριβώς έχουν εκλείψει, εκεί που έχουν εκλείψει, οι αιτίες που καθόρισαν και προσδιόρισαν τους κοινωνικούς όρους τους στοργής,

Ένα δεύτερο παράδειγμα από ένα χώρο, που με μονοτονία λέμε ότι θα ήθελε να καλλιεργηθεί στο ερευνητικό μας πρόγραμμα και που μια ευτυχής συνάντηση με τους συντάκτες της τυπολογίας του παραμυθιού μας επέτρεψε να έχουμε ένα πρώτο βήμα. Προχθές έγινε αναφορά στον Βλαντιμίρ Προπ με την ευκαιρία των αφηγηματικών μεθόδων τις οποίες περιγράφει, και αποδεσμεύει από τη διήγηση του μαγικού παραμυθιού, του παραμυθιού των Νεράιδων. Πώς η δική του ερμηνεία μπορούσε να χρησιμοποιηθεί ενόψει της δημιουργίας μίας κουλτούρας του τύπου που φαντάζονται οι άνθρωποι ότι θα είναι στο εξής η κουλτούρα; Ξεκινάω από το ίδιο το παράδειγμα, αλλά από την ιστορική ερμηνεία του Προπ. Αναφέρομαι στις ιστορικές ρίζες του παραμυθιού των Νεράιδων. Δεν θέλω να πω, δεν έχω αρμοδιότητα να πω, ότι η εξήγηση του Προπ είναι η δέουσα. Αλλά ο Προπ λέει ότι όλη αυτή η αφήγηση είναι αποτέλεσμα της αφήγησης ενός ταξιδιού, που μοιάζει πως είναι το ταξίδι στον άλλο κόσμο· αυτό το ταξίδι γίνεται στη διάρκεια της μύησης. Όταν καταργείται η μύηση, σπάει το ταμπού της μύησης, μένει η διήγηση, γίνεται το παραμύθι και κανείς δεν έχει συνείδηση του γεγονότος ότι η καλύβα που κάθεται επάνω σε τέσσερις στύλους (που κάποτε είναι πόδια από κότα η από κάτι άλλο) είναι το σπίτι στο οποίο αρχίζει η τελετή της μύησης. Μένει το παραμύθι μόνο του, χωρίς την ιστορικότητα του. Ο ιστορικός χρόνος του παραμυθιού, στον βαθμό όπου

Σελ. 350
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/351.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

ανάγεται ο χρόνος αυτός στη δημιουργία του, είναι κάτι που φεύγει από την παρατήρηση. Από κει και ύστερα, υπάρχει ένας άλλος χρόνος, που κι αυτόν θα πρέπει να τον ορίσουμε, δηλαδή ο χρόνος της πρόσληψης του παραμυθιού. Σ' αυτόν έχει χαθεί το βαθύτερο σημαινόμενο, δηλαδή η διαδικασία της μύησης, οι διαβατικές τελετουργίες και όλα τα συναφή,

Τι κάνει ο ιστορικός ενόψει αυτών των προβλημάτων δεν θα το πω εγώ, θα το πουν όσοι θα ακολουθήσουν στο βήμα: τι κάνει μ' αυτόν το χρόνο και πως με τη χρησιμοποίηση των πολλαπλών χρόνων, αυτών των ποιοτικών -επιτρέψτε μου την έκφραση- χρόνων, μπορεί να αναχθεί σε κάποια εργαλεία ανταποκρινόμενα στη μεταβλητότητα του πεδίου παρατήρησης που είναι αυτές οι στιγμές του ανθρώπου και τις ορίζουμε ως παιδικές και ως νεανικές. Τι σημαίνει αυτός ο χρόνος κατά τον οποίο απαγορεύεται (τον 9ο αιώνα στη Δύση) η συνιστάται να μην σκοτώνουν τα παιδιά, αλλά να τα αφήνουν στα σκαλοπάτια της εκκλησίας; Κάποια στιγμή δεν λέγεται, μην τα σκοτώνετε, αλλά αφήνονται στην εκκλησία, στη βρεφοδόχο η στο κατώφλι ενός σπιτιού. Όλα αυτά έχουν να κάνουν με κάποιους χρόνους που χρειάζεται να τους καταστήσουμε όργανα.

Συνήθως οι μαρτυρίες προέρχονται από οποιονδήποτε άλλον, εκτός από τα παιδιά. Τα παιδιά δεν μαρτυρούν. Κάποτε επανέρχονται στην ηλικία τους και τότε καταθέτουν. Επανέρχονται στην ηλικία τους όταν πλέον δεν είναι παιδιά και θυμούνται την παιδική τους ηλικία. Εάν έχει δίκιο ο Kant, η νοσταλγία είναι η ανάγκη για ελευθερία και η μόνη χρονική στιγμή όπου ο άνθρωπος αισθάνθηκε ελεύθερος είναι τα παιδικά χρόνια. Έτσι, τα τραγούδια των Άλπεων απλώς είναι κάποια εξωτερικά ερεθίσματα για να αποδεσμεύσουν αυτή την ανάγκη για ελευθερία. Αν το πράγμα έχει έτσι και στο βαθμό όπου η μαρτυρία για την παιδική ηλικία είναι αποτέλεσμα της νοσταλγίας, πρόκειται για μια μαρτυρία που βεβαίως δεν έχει τίποτα από το χρόνο της παιδικής ηλικίας. Αν έχει κάποιο χρόνο, είναι ο χρόνος κατά τον οποίο διαμορφώνεται η ανάγκη για την ελευθερία, η ψυχική ανάγκη για την ελευθερία, είναι ένας άλλος χρόνος, δεν είναι ο χρόνος της παιδικής ηλικίας. Φυσικά κάθε πηγή της ιστορίας έχει τους ίδιους προσδιορισμούς και ιδίως η αυτοβιογραφία: η μαρτυρία της αυτοβιογραφίας είναι άκρως επιλεκτική, ακόμη πονηρή, κάποτε συστηματικά παραπλανητική. Αν αυτό ισχύει για τις μαρτυρίες που έχουν να κάνουν με τη συνειδητή ζωή του ανθρώπου, ισχύει (σε πολύ μικρότερο ίσως βαθμό) και για τις μαρτυρίες που έχουν να κάνουν με την αθώα στιγμή του ανθρώπου, όπως είναι οι στιγμές της ανάκλησης της παιδικής ηλικίας.

Αναφέρομαι σ' αυτό το ακραίο παράδειγμα, γιατί το πεδίο παρατήρησης ανήκει ως προς ορισμένες του εκφάνσεις, ανάμεσα στις οποίες η ίδια η παιδική η η νεανική ηλικία, σε μια σύγχρονη ιστορία: είναι δική μας ιστορία, μια ιστορία που δεν σταματάει, κατά κύριο λόγο ως προς την υπαρξιακή της έκφανση.

Σελ. 351
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/352.gif&w=600&h=915 33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

Έτσι, θα μπορούσε ίσως να πει κανείς ότι στους χρόνους, που θα μπορούσαμε να χρησιμοποιήσουμε για την κατασκευή μίας ιστορίας αυτών των στιγμών του ανθρώπου, μετέχουμε ως μάρτυρες· απ' αυτή την άποψη οι ψυχολογικές, αν θέλετε, τονικότητες των μαρτυριών έχουν μια ιδιάζουσα θέση. Σας ευχαριστώ. Θα ακούσουμε τώρα τις εισηγήσεις των κυρίων Β. Vernier και D, Lett.*

ΣΠΥΡΟΣ ΑΣΔΡΑΧΑΣ: Σας ευχαριστούμε πάρα πολύ. Νομίζω πως με την ανακοίνωση σας έγινε μία ωραία διασταύρωση με την αναλυτική πρόβαση όχι μονάχα των μεσαιωνολόγων μας, σ' εμάς αυτοί είναι οι βυζαντινολόγοι, αλλά και αυτών που ασχολούνται με τη νεότερη ιστορία, γιατί και οι ασχολούμενοι με τη νεότερη ιστορία σ' εμάς, δουλεύουν με τις μεθόδους που δουλεύουν στη Δύση οι μεσαιωνολόγοι, δηλαδή οι πηγές μας επιβάλλουν προσβάσεις του είδους που είναι πλέον τυπικές για τον μεσαιωνολόγο. Συνεχίζουμε με τη Νόρα Σκουτέρη-Διδασκάλου,

ΕΛΕΩΝΟΡΑ ΣΚΟΥΤΕΡΗ-ΔΙΔΑΣΚΑΛΟΥ: Θα ήθελα, με τη σειρά μου, ν« διατυπώσω ορισμένες σκέψεις σχετικά με το ζήτημα της ιστορίας της παιδικής ηλικίας και της νεότητας. Οι σκέψεις αυτές δεν έχουν συγκεκριμένο τίτλο ούτε και διεκδικούν τίτλους. Μάλλον πρόκειται για ερωτήματα, από εκείνα που γεννιούνται, όταν επιχειρούμε να ελέγξουμε τα όρια των αναζητήσεων μας κι ανακαλύπτουμε πως το πεδίο που νομίζαμε διευθετημένο και αδιατάρακτο, είναι πιο άτακτο, πιο άγριο, όμως και πιο προκλητικό και ερεθιστικό απ' ό,τι νομίζαμε. Προκλητικό, με την έννοια ότι ερωτήματα, όπως αυτά που έθεσε προηγουμένως ο Σπύρος Ασδραχάς, αναστατώνουν όχι μόνον τα ταξινομημένα «αντικείμενα», αλλά και τις προδιαγεγραμμένες επιστημονικές αναζητήσεις. Ερεθιστικό, γιατί η αναστάτωση, που δεν επιδιώκεται ούτε ως στόχος ούτε και ως αυτοσκοπός, επιτρέπει τη συζήτηση και τη συν-ζήτηση κοινωνικών προβλημάτων από αυτά που μας απασχολούν στην όποια μας επαγγελματική ενασχόληση, αλλά και στην πιο καθημερινή και την προσωπική μας ζωή.

Οι σκέψεις που ακολουθούν διατηρούν ίσαμε το τέλος έναν ερωτηματικό τόνο που επιδιώκει να συνδιαλλαγεί ελεύθερα με αντίθετες η παρόμοιες, με συγκλίνουσες η αποκλίνουσες απόψεις. Θα ξεκινήσω, λοιπόν, αναφέροντας τρία επιμέρους παραδείγματα που υπαινίσσονται, με ανθρωπολογικό κατά τη γνώμη μου τρόπο, αυτό που επισήμανε μόλις τώρα (όμως, και πριν από αρκετά

* Οι. εισηγήσεις, διαμορφωμένες σε άρθρα, δημοσιεύονται στο τέλος της Στρογγυλής Τράπεζας.

Σελ. 352
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/353.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

χρόνια 1) ο Σπύρος Ασδραχάς, ότι δηλαδή η παιδική ηλικία και η νεότητα παραμένουν έννοιες ρευστές.

Το πρώτο παράδειγμα είναι μια κατασκευασμένη ιστορία που παραλλάσσει μίαν άλλη "ιστορία" που αφηγείται η Colette Guillaumin 2. Στη δική μας ιστορία πρωταγωνιστές είναι ένας μεγάλος κι ένας μικρός - ένα παιδί, όπως λέμε. (Να σημειωθεί πως οι δύο ήρωες είναι οι αντιπρόσωποι ομάδων που δεν έχουν τίποτε το φανταστικό· αντιθέτως: μετέχουν σε μίαν εξαιρετικά δεδομένη πραγματικότητα, όπου ο κόσμος διακρίνεται, περισσότερο η λιγότερο συστηματικά, σε ενήλικες και ανηλίκους.) Ο μεγάλος, εξοπλισμένος με βιβλία, με στατιστικούς πίνακες και μηχανογραφημένες μαρτυρίες, με κανόνες και παραδείγματα, με εικόνες και οδηγίες, ίσως και με κάποια ειδικά όργανα, ανακοινώνει: - Ο άνθρωπος όσο μεγαλώνει ολοκληρώνεται μαθαίνοντας. Θυμωμένος ο μικρός απαντά: - Γιατί με κατηγορείς πως είμαι μηδενικό, ένα αναλοκλήρωτο τίποτε και πως δεν γνωρίζω όσα λες πως συ πρέπει να γνωρίζεις; (Βλέπετε, αυτός που βρίσκεται στη θέση του δέκτη γνωρίζει το βάρος της καθημερινής πραγματικότητας που έχει η δήλωση του πομπού, Στον έκδηλα ουδέτερο λόγο του κυρίαρχου, μόνον ο υποταγμένος καταλαβαίνει αυτό που ο άλλος δεν αντιλαμβάνεται καν πως είπε. Απ' αυτήν την άποψη, η διαμαρτυρία που εκφράζει ο δέκτης θέτει ζητήματα ηθικής τάξεως. Όμως ας προχωρήσουμε λίγο παραπέρα, στις εκδοχές με τις οποίες μπορεί να συνεχιστεί η ιστορία μας.) Ο μεγάλος, ίσως ειλικρινά απορημένος, ίσως και λίγο ενοχλημένος, αλλά πάντα με ύφος σοφού δασκάλου, μπορεί να απαντήσει: - Μα, δεν σε κατηγόρησα πως δεν αξίζεις τίποτε. Όμως ο μικρός επιμένει, αρνούμενος να παίξει τον αναμενόμενο ρόλο: -Ίσως δεν με κατηγόρησες, αλλά σε τι απέβλεπε το να μου απευθύνεις στα καλά του καθουμένου το λόγο, για να μου ανακοινώσεις πόσο αδαής είναι ο άνθρωπος όταν δεν είναι μεγάλος; Μήπως ξαφνικά, την ίδια στιγμή που με μεταχειριζόσουν σα να μην ήμουνα ακριβώς άνθρωπος, ενδιαφέρθηκες να μου μιλήσεις γι' αυτό; Την άγνοια συ την αποφάσισες μ' όλα αυτά που κουβαλάς, και μου φέρεσαι μετά σα να είμαι ένα σχεδόν τίποτε. Δεν λέω πως το κάνεις. Λέω πως το λες· κι είναι σα να το κάνεις. (Η συζήτηση μπορεί

1. Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας, Διεθνές Συμπόσιο (Αθήνα, 1-5 Οκτωβρίου 1984). Πρακτικά (Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας - Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς) 1988. Βλ. Εναρκτήρια Συνεδρία, τ. Α', σελ. 29-31 και Καταληκτήρια Συνεδρία, τ. Β', σελ. 706-707). Πρβλ ακόμη το "Στοχολόγιο" που υπογράφουν τα μέλη της Επιτροπής (Σπύρος Ασδραχάς, Γιάννης Γιαννουλόπουλος, Φίλιππος Ηλιού και Τριαντάφυλλος Σκλαβενίτης), ο.π.,τ. Β', σελ. 709-717.

2. Βλ. "Les ambiguïtés de la catégorie taxinomique 'race'" στο Hommes et Bêtes, Entretienes sur le racisme publiés sous la direction de Léon Poliakov, Paris - La Haye (Mouton) 1973, σελ. 201. Εκεί οι ήρωες της ιστορίας, που αναφέρεται στο φυλετικό ρατσισμό, είναι ένας λευκός (un "blanc") κι ένας μαύρος (un "noir").

23

Σελ. 353
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/354.gif&w=600&h=915 33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

να εξελιχθεί από δω και πέρα σε καυγά η να οδηγήσει σε τιμωρία η να οδηγηθεί στη σιωπή. Όμως μπορεί να συμβεί και τούτο το παράδοξο: ο μικρός να μην ενδιαφέρεται να συζητήσει με το μεγαλύτερο ούτε καν να διαμαρτυρηθεί για τους κανόνες που αυτός ο δεύτερος στήνει συστηματικά ανάμεσα τους για να περιφρουρήσει τα όρια και την ταυτότητα του. Μ' άλλα λόγια, ανάμεσα τους μπορεί να απλώνεται μια νεκρή ζώνη από εκείνες που ποτέ δεν μετατρέπονται σε πεδίο απορίας.) Ο μικρός, ας πούμε 10χρονος η 12χρονος, δεν ακούει όσα λέει ο μεγάλος· κάθεται μπροστά στον ηλεκτρονικό του υπολογιστή και παίζει μαθαίνοντας. Κάποια στιγμή σηκώνεται εκνευρισμένος· το καινούριο παιχνίδι είναι δύσκολο, ποιον να ρωτήσει; Μπαίνει η μικρότερη, ας πούμε 4χρονη, αδελφή του' αμίλητη παίρνει τη θέση μπροστά στον υπολογιστή κι αρχίζει αμέσως να παίζει το παιχνίδι που προσπαθούσε να παίξει προηγουμένως ο μεγάλος.

Το δεύτερο παράδειγμα αναφέρεται σ" ένα ιστορικά καταγεγραμμένο συμβάν: «1944. Αρχείο του στρατοπέδου Ντράνσι, Όνομα κρατουμένου: Αγόρι., 18 μηνών, τρομοκράτης». Η καταγραφή του συμβάντος ενδιαφέρει για τις αντιλήψεις που το νοηματοδοτούν. Το χειρότερο, σχολιάζει ο Daniel Sibony παραθέτοντας το κείμενο, δεν είναι το οξύμωρο του μωρού-τρομοκράτη· το χειρότερο είναι ότι η αναφορά είναι εν μέρει αληθινή: για να γραφεί κάτι τέτοιο, σημαίνει πως κάποιο μνησίκακο ον θα είχε κάποτε τρομοκρατηθεί από αυτό το βρέφος — τρομοκρατημένος ο μεγάλος από το παιδί που, από καιρό, κρυβόταν αδρανές μέσα τον3.

Το τρίτο παράδειγμα σχετίζεται με όλες κείνες τις ιστορίες που μας λένε και τις λέμε για τα ταξίδια στην ενδιάμεση ζώνη του Τρίτου Κόσμου: λίγο δώθε από τον χώρο του τουριστικού εξωτισμού λίγο κείθε από τις γνώριμες μας γειτονιές, παντού όπου εκτρέφεται «η μυρμηγκιά της αθλιότητας» — με τα λόγια του Claude Lévi-Strauss στους Θλιμμένους Τροπικούς. Κάθε είδους κλητοί και αυτόκλητοι πράκτορες του ταξιδιού συνιστούν να αποφεύγονται οι επαφές, προειδοποιώντας ειδικά για το σμάρι των παιδιών με τα υψωμένα απαιτητικά χέρια: τα ξένα παιδιά μοιάζουν πάντα πιο άγνωστα και πιο απρόβλεπτα από τους μεγάλους ξένους, ίσως γιατί νομίζαμε πως τα ξέραμε η πως ήταν του χεριού μας, ίσως γιατί η παιδική ετερότητα προβάλλει πιο επικίνδυνη και πιο ενοχλητική από την ενήλικη. Μαζί συνιστούν να κρατούμε τις αποστάσεις μας από τις μικρές τους ιστορίες: «Μανίλα 1996. Εκατό παιδιά με χάρτινες σακούλες στα κεφάλια, με τεράστια πλακάτ να σκεπάζουν τα ελάχιστά τους σώματα και με κεράκια στα χέρια, κατήγγειλαν την παιδική πορνεία που υποχρεώνεται να ζει η παιδικότητα τους». Παιδιά εξαθλιωμένα, παιδιά-επαίτες, εκπορνευμένα παιδιά: οι συμπεριφορές τους δεν έχουν σχέση με

3. Daniel Sibony, Écrits sur la racisme, Paris (Christian Bourgois, éditeur) 1988, p. 205 (υπογραμμισμένο στο κείμενο).

Σελ. 354
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/355.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

την παιδική ηλικία ούτε και με τις τελετουργίες και τις συμβολικές πρακτικές που την εγκαθιστούν και την ορίζουν ούτε και με τις πραγματικότητες που την καθιστούν διακριτή κατηγορία. Όμως διεκδίκησαν μια παιδικότητα, που δεν την γνώρισαν ούτε θα την γνωρίσουν ποτέ, αφού αντί να παίζουν παίζονται κι αντί να ορίζουν με το σώμα, με τις πράξεις και με τη ζωή τους την παιδικότητα, ορίζονται και εξορίζονται από αυτήν, ακριβώς επειδή η κοινωνία μπορεί να μεταποιεί την παιδική ηλικία σε εμπόρευμα.

Το ερώτημα: πως και μέσα από ποιες διαδικασίες ορίζεται η παιδική ηλικία (και η παιδικότητα) και η νεότητα, διατρέχει αυτές τις παραδειγματικές ιστορίες, που θα μπορούσαν βέβαια να πολλαπλασιαστούν. Το ερώτημα, βέβαια, βρίσκεται στην καρδιά κεντρικών ζητημάτων που έχουν μελετηθεί στο πλαίσιο της έρευνας γύρω από την παιδική ηλικία και τη νεότητα που έχει ξεκινήσει από το Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας εδώ και μια δεκαπενταετία και συνεχίζεται, δημιουργικά απ' όσο μπορώ να κρίνω, και σε τούτο το τρίτο της Διεθνές Συμπόσιο. (Πρέπει να ευχαριστήσουμε γι' αυτό όχι μόνον όσους και όσες ερευνούν και συμμετέχουν, αλλά και όσους και όσες στηρίζουν οργανωτικά αυτήν τη δύσκολη προσπάθεια.) Στην έρευνα αυτήν ανοίχθηκαν οι δρόμοι για "μιαν ιστορία της παιδικής ηλικίας και της νεότητας". Δρόμοι λαμπρυμένοι από συζητήσεις και παρεμβάσεις που φώτισαν μισοσκότεινες καταστάσεις, στρωμένοι με μελέτες και αναλύσεις που επισήμαναν αφανείς υπάρξεις, ξεχασμένες περιπτώσεις η παραμελημένα ζητήματα, ονοματισμένοι με τίτλους και προγράμματα που διεύρυναν αποφασιστικά τη θεματολογία.

Αλλά, όπως συνήθως συμβαίνει, κάπου στη διαδρομή οι αναλύσεις του συγκεκριμένου μοιάζει να (υπερ)καλύπτουν τον προβληματισμό, παρακάμπτοντας το πρόβλημα που τον γεννάει και που γέννησε και αυτές τις ίδιες. Εκείνο που έπρεπε να παραμείνει ζητούμενο τείνει σε μεγάλο βαθμό να εγκαθίσταται ως μέσο, ως όχημα, αλλά και ως μέτρο για την ανίχνευση επιμέρους περιπτώσεων.

Υπάρχουν, λοιπόν, ζητήματα στα οποία μπορούμε να επιμείνουμε. Ένα από αυτά είναι ο χώρος του απαγορευμένου. Όχι το ξεχωριστό, το απαγορευμένο κομμάτι της παιδικής ηλικίας, αλλά η παιδική ηλικία και η νεότητα ως πεδίο απαγορεύσεων. Και, επιπλέον, οι χρόνοι και οι χρονικότητες της παιδικής ηλικίας και της νεότητας ως απαγορευμένο πεδίο. Το απαγορευμένο μπορεί να αναδειχθεί σε ειδικά προνομιακό πεδίο για την ανάλυση των εννοιών που παράγονται και καταναλώνονται ως "παιδική ηλικία" και "νεότητα" και των εικόνων και των πραγματικοτήτων που αυτές οι έννοιες παράγουν. Πώς να καταλάβει κανείς τα όρια των ρευστών εννοιών, αν δεν διερευνήσει τα οριακά εκείνα σημεία, όπου η ρευστότητα εξουδετερώνεται στην πράξη από κοινωνικές πρακτικές και από αναπαραστάσεις που τις επιβεβαιώνουν: βρισιές, ξύλο, βία και εκφοβισμός, αιμομιξία, κτηνοβασία, χρήση του παιδικού και του νεανικού σώματος, άλωση της παιδικότητας, κατανάλωση της νεότητας. Αν στην ερευνητική

Σελ. 355
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/356.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

πράξη απουσιάσει αυτό το εκτεταμένο γκρίζο πεδίο, η εικόνα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας χάνει τις σημασίες της· εμφανίζεται πιο λευκή η πιο γαλαζωπή και ροζέ, δηλαδή πιο ορισμένη απ' ό,τι πραγματικά είναι.

Ορισμένα απαγορευμένα θέματα, όπως π.χ.: τα παιδιά του πολέμου, τα παιδιά της πείνας, τα παιδιά τέρατα, τα παιδιά ανίατες περιπτώσεις, τα εξαθλιωμένα παιδιά, τα εκπορνευμένα παιδιά, τα πεταμένα παιδιά, είτε απουσιάζουν, σε αρκετά ανησυχητικό βαθμό, από την έρευνα είτε εμφανίζονται παρατονισμένα είτε αντιμετωπίζονται ως εξαιρέσεις στον κανόνα της παιδικής ηλικίας και της παιδικότητας, Σε επίσης ανησυχητικό βαθμό, η περιγραφή των στοιχείων, η αυστηρή ποσοτικοποίηση των δεδομένων, ίσως και μια διάθεση για αντικειμενικότητα καταλήγουν να εξουδετερώνουν την εγγενή αμφισημία η την καταστατική ασάφεια άλλων δυσχειραγώγητων θεμάτων, όπως π.χ.: τα παιδιά-μεγάλοι, οι μεγάλοι μικροί, οι "μικροί ενήλικες", σύμφωνα με τον όρο που χρησιμοποιεί ο Jacques Le Goff4, -Ίσως επειδή το θέμα "παιδική ηλικία και νεότητα" τείνει να καθιστά απλώς θέαμα την "παιδικότητα" και τη "νεότητα".

Απ' αυτήν την άποψη, η προσπάθεια να αναλυθούν συστηματικά επιμέρους ζητήματα δεν φαίνεται προς το παρόν να έχει παραγάγει μίαν ιστορία-πρόβλημα, μίαν ανθρωπολογία-πρόβλημα για την παιδική ηλικία και τη νεότητα. Νομίζω πως αυτό είναι ένα κεντρικό ζήτημα που προκαλεί αλυσιδωτά ερωτήματα σχετικά με το αντικείμενο "παιδικότητα και νεανικότητα" και σχετικά με τις ιδιαιτερότητες που παρουσιάζει η ιστορικότητα η καλύτερα οι ιστορικότητες της παιδικής ηλικίας και της νεότητας. Μπορούμε, λογουχάρη, να μιλούμε για μία έννοια που καλύπτει μία κατηγορία πληθυσμού από το βρέφος στο παιδί και από το παιδί στον έφηβο και τον νέο; Αναλύσεις που παρουσιάσθηκαν εδώ, έδειξαν πως όχι. Όμως η έρευνα πρέπει να επιμείνει.

Χρήσιμο θα ήταν να ξαναπιάσουμε το νήμα η κάποια από τα νήματα που οδηγούν στην παιδική ηλικία και τη νεότητα εκκινώντας από την ανάλυση των χρονικοτήτων τους. Να θυμηθούμε τι έλεγε ο Jacques Le Goff5 σε προηγούμενη συνάντηση. Διαπίστωνε εκεί πως το παιδί αποτελεί ένα νέο αντικείμενο της ιστοριογραφίας -γι' αυτό χρειάζεται νέα εργαλεία που θα είναι κατάλληλα

4. Jacques Le Goff, Le Civilisation de l'Occident médiéval, Paris 1984, σελ. 387. "Το έχουμε επαναλάβει, δεν υπάρχουν παιδιά στο Μεσαίωνα, υπάρχουν μόνο μικροί ενήλικες". O Le Goff έχει δεχθεί τη θέση του Philippe Ariès (L'enfant et la vie familiale sous l'Ancien Régime, I960, 21974) ότι στη Μεσαιωνική Δύση το παιδί (και η παιδική ηλικία) ήταν για πολύ καιρό μια απαξία. Βλ. του ιδίου, "Ο βασιλιάς παιδί στη μοναρχική ιδεολογία της Μεσαιωνικής Δύσης" στο Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας..., ο.π., τ. Α', σελ. 228-229.

5. Βλ. Καταληκτήρια Συνεδρία στο Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας .., ο.π.. τ. Β', σελ. 685-692.

Σελ. 356
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/357.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

για να γνωρίσουμε την παιδική ηλικία μέσα στην ιστορία. Μετά, έθετε το ερώτημα: τι είναι το παιδί, απλώς ένας νέος άνθρωπος που θα γίνει ενήλικος η είναι ένας άλλος; Και συνέχιζε: το παιδί και ο νέος η η νέα είναι οι καταπιεσμένοι απόντες της ιστορίας -πού, και από που και πως μιλά το παιδί μέσα στην ιστορία; Η παρέμβαση του έκλεινε με τη διαπίστωση πως πρέπει να ακούσουμε το παιδί -αλλιώς είμαστε καταδικασμένοι να το βλέπουμε μέσα σε και μέσα από το πλαίσιο της καταδυνάστευσης του: μέσα από τεκμήρια που είναι τεκμήρια καταστολής, το σχολείο, η οικογένεια, το κράτος, οι θεσμοί, Στο μεταξύ, η έρευνα (σε προηγούμενες αλλά και σε αρκετές ανακοινώσεις του τωρινού συμποσίου) ασχολήθηκε με την ανάλυση περιπτώσεων βασισμένων σε τεκμήρια καταστολής.

Αλλά η διαπίστωση και η προειδοποίηση του Le Goff έμεινε να αιωρείται: το παιδί δεν ακούστηκε - ακόμη. Όπως εξάλλου έμεινε να αιωρείται και μια άλλη ενδιαφέρουσα διάσταση του ίδιου προβλήματος που είχε προσθέσει τότε ο Da Silva 6' ότι δηλαδή η Ευρώπη ενδιαφέρθηκε για το παιδί κάθε φορά που της χρειαζόταν: αυτή, είχε υποστηρίξει, είναι μια αδυσώπητη χρησιμοποίηση του άλλου, γιατί το ενδιαφέρον για το παιδί συνοψιζόταν στην υπερβολική φροντίδα και την υπερβολική τακτοποίηση. Μένει συνεπώς να προσέξουμε τι μπορεί να σημαίνει κάθε φορά "καταστολή" η "καταπίεση" και πως ορίζεται σε κάθε περίπτωση η καθ' υπέρβαση συμπεριφορά: υπερβολική φροντίδα μπορεί να σημαίνει και υπερβολική αδιαφορία και η τακτοποίηση αποκτά νόημα μέσα από την αταξία. Όπως μένει να συζητήσουμε και το ερώτημα που έθετε τότε ο Σπύρος Ασδραχάς, σχετικά με την εμβέλεια και την επιχειρησιακότητα της έννοιας της ιστορικότητας της παιδικής ηλικίας και της νεότητας, και που μου φαίνεται πως σήμερα έθεσε με ακόμη μεγαλύτερη οξύτητα, υπογραμμίζοντας πως το πεδίο της παρατήρησης δεν είναι ενιαίο.

Και τότε, πως θα το μιλήσουμε και, στο κάτω κάτω της γραφής, γιατί χρειάζεται να το μιλούμε; Ίσως ο τρόπος βρίσκεται στην απάντηση που είχε δώσει, πριν από αρκετά χρόνια ο Le Goff7, όταν μιλούσε για ανάγκη αποαρσενικοποίησης της ιστορίας. Αποαρσενικοποίηση, με την έννοια της καταρχήν κριτικής στάσης απέναντι σε όλα όσα χαρακτηρίζουν τη λεγόμενη ακαδημαϊκή ιστοριογραφία, αλλά και με την έννοια της επιστημονικής εκείνης πρακτικής που εκ πεποιθήσεως προσμετρά και κρίνει τις ιστορικές συνθήκες μέσα στις οποίες η ίδια πράττεται, Αποαρσενικοποίηση δηλαδή της ιστορίας στην πράξη·

6. José Gentil Da Silva, "Η ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας στην πρόσφατη ιστορική παραγωγή", βλ. Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας..., ο.π., σελ. 37-78.

7. Jacques Le Goff, "L'Histoire de l'homme quotidien". Histoire et Ethnologie, 1973.

Σελ. 357
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/358.gif&w=600&h=915 33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

όχι αντιστροφή των ρόλων, όχι αλλαγή φύλου η ταυτότητας και εν προκειμένω: και ηλικίας.

Σ' ένα πρώτο, βασικό όμως και θεμελιώδες, επίπεδο νομίζω πως το συνολικό αυτό αίτημα βρήκε εν μέρει ανταπόκριση τόσο σε προηγούμενες προσπάθειες όσο και σε τούτη την (σχεδόν συλλογική) απόπειρα που δείχνει ότι η επιχειρησιακότητα της έννοιας παιδική ηλικία, από τη μια μεριά, και νεότητα, από την άλλη, είναι διαπραγματεύσιμη, αφού και στην πράξη της ανάλυσης οι έννοιες αυτές παραμένουν μεταβλητές, δηλαδή ιστορικές και δεν μετατρέπονται σε σταθερές αναλυτικές κατηγορίες. Αυτό φάνηκε σ' εκείνες τις ερευνητικές προσπάθειες που προχώρησαν στην ανάλυση των ιστορικά προσδιορισμένων λόγων που χρησιμοποιούν ρευστές έννοιες ωσεί σταθερές και ποσοτικοποιήσιμες (εννοώ τον ιατρικό, στη μια περίπτωση, τον οικονομικό-διοικητικό λόγο στην άλλη" η το νομικό σε μια τρίτη η τον φιλανθρωπικό-εκσυγχρονιστικό η και τον πολιτιστικό σε άλλες).

Όμως όλες αυτές οι βάσει μετρήσεων και μεγεθών κατηγοριοποιήσεις (παιδική ηλικία και νεότητα, σώμα, σεξουαλικότητα, παιδεία, κανονικότητα, παραβατικότητα, ανωμαλία), όλοι αυτοί οι ορισμοί και οι προσδιορισμοί εννοιών που περιγράφουν ομάδες πληθυσμού (τα παιδιά, τους νέους) τις οποίες και διακρίνουν σαφώς από άλλες, δεν χρησιμοποιούνται ελεύθερες από κοινωνικούς προσδιορισμούς: κυκλοφορούν ανάμεσα σε εμπόδια, περνούν από στρεβλές διόδους, συναντούν αδιέξοδα, ακολουθούν λοξές διαδρομές. Μπορούμε να υποθέσουμε πως οι ορισμοί και οι κατηγοριοποιήσεις που εμφανίζονται συνήθως στις πηγές τόσο ξεκάθαροι και σαφείς, θα σκόνταφταν στην κοινωνική πράξη σε παρερμηνείες και βέβαια πως οι παρερμηνείες θα προκαλούσαν περισσότερο η λιγότερο συστηματικές επανερμηνείες, Από κάθε τέτοιο λόξισμα μπορεί να προκύψει μια τελείως διαφορετική κατάσταση,

Γιατί έχουμε μάθει πια πως τα συστήματα που εμφανίζονται σαν τέλεια και επαρκή δεν λειτουργούν τόσο άψογα όσο παρουσιάζονται. Πάντα ξεφεύγουν κάποια ενδιαφέροντα ποσοστά από τις στατιστικές και τις κανονικότητες (το έχει δείξει και εξακολουθεί να επιμένει δημιουργικά σ' αυτό ο Φίλιππος Ηλιού), Οι θεσμοί και τα ιδρύματα που σχετίζονται με τα παιδιά και τους νέους/νέες ποτέ δεν θα λειτούργησαν τόσο άψογα, όσο το θέλουν τα καταστατικά και οι κανονισμοί τους η το αποδεικνύουν «με στοιχεία» οι απολογιστικές εκθέσεις, οι ομιλίες και ο πειθαρχικός λόγος που πλέκεται γύρω από τη λειτουργία τους. Ακριβώς οι πειθαρχίες και ο διδακτισμός υπαινίσσονται σημεία αιχμής, κρίσης, αντίστασης και έξαρσης — αν βέβαια τα ψάξουμε. Όταν ο πειθαρχικός λόγος (π.χ, ότι τα παιδιά είναι παιδιά μέχρις ότου γίνουν μεγάλοι) επιμένει, αυτό κάτι σημαίνει —και δεν σημαίνει αναγκαστικά αυτό που οι κοινωνικοί συμβολισμοί δηλώνουν. Σε αρκετές, π.χ., από τις περιπτώσεις που αναλύθηκαν ο λόγος σχετικά με την παιδική ηλικία και τη νεανικότητα ήταν εξουσιαστικός:

Σελ. 358
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/359.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

λόγος καταστολής η λόγος διδακτικός· δηλαδή, λόγος που παραμένει (ήδη τονίσθηκε αυτό στη συζήτηση) όχι μόνον επιλεγμένος, αλλά και επίμονα επιλεκτικός, αφού η εκφορά του κατασκευάζει δέκτες, δηλαδή παράγει "παιδιά" ως σημείο της αναφοράς του και αναπαράγει την "παιδική ηλικία" ως αναφορικό του πεδίο,

Ποια, λοιπόν, είναι τα παιδιά και ποιοι οι νέοι; Ίσως η συζήτηση σχετικά με το ζήτημα του ορισμού της παιδικής ηλικίας και της νεότητας να πρέπει να αρχίσει από την παράδοξη σύζευξη των ταξινομήσεων κάτω από το στιβαρό χέρι ενός και μόνον ταξινομητή που δεν είναι ούτε παιδί ούτε νέος: είναι ενήλικος' δηλαδή βρίσκεται "εν ηλικία", ενώ οι άλλοι, οι ταξινομούμενοι, είναι άνευ ηλικίας, α-ν-ήλικοι, εγκλεισμένοι σ' ένα εκτός (ηλικίας) -προσωρινά, βέβαια.

Η προσωρινότητα δίνει στη ρευστότητα των εννοιών μίαν άλλη διάσταση απ' αυτήν που πραγματικά έχουν. Ποιος ρωτάει, π.χ., τα παιδιά για την παιδική ηλικία η τους νέους και τις νέες για τη νεότητα; "Τα καημένα τα νιάτα" περνούν γρήγορα, γιατί η ρευστότητα της διάρκειας τους μοιάζει πιο ακίνδυνη από την ιστορική τους ρευστότητα. (Οι τρεις ιστορίες που προηγήθηκαν εκθέτουν με τον τρόπο τους τη ρευστότητα των χρονικοτήτων, αφού αυτό που τίθεται σε αμφισβήτηση είναι η λογική των ταξινομήσεων, όχι απλώς οι ίδιες οι ταξινομήσεις.)

Αλλά ποιος (και πώς) ρωτάει το παιδί ; Διαφάνηκε σε αρκετές εισηγήσεις η ανάγκη να ακουστεί η φωνή των σιωπηλών. Ξέρω, αν ακούγονταν φωνές, μαζί θα έφταναν και κραυγές πόνου η διαμαρτυρίας η ήχοι χαράς απροσδιόριστης που μπορούμε να την συλλάβουμε μόνο διαισθητικά η νοσταλγικά. Όμως, τουλάχιστον, ας επιτρέπουμε στη φαντασία μας να ακούει και την άλλη πλευρά, για να την ψάξουμε επιτέλους. (Έστω για να ρωτήσουμε ποιος μας ρώτησε αν θέλουμε να μεγαλώσουμε, αν θέλουμε να θυμόμαστε η να αφηγούμαστε νοσταλγικά τα παιδικά μας χρονιά η ποια σχέση έχουμε μ' αυτό το άλλο παιδί που υπήρξαμε, σε ποια χρονικότητα, σε ποιον χρόνο.)

Τι άλλο θα ενδιέφερε να συζητηθεί ως προς τη ρευστότητα των κατηγοριών; Θα ενδιέφερε, ενδεχομένως, το πως το παιδί μπορεί να μετατρέπεται από άλλο σε αλλιώτικον άλλο, στην υβριδική κατηγορία που είναι ένα "ενήλικο παιδί" η ένα "παιδί ενήλικος" (π.χ. παιδιά-πόρνες, παιδιά του δρόμου, εγκαταλειμμένα παιδιά, παιδιά-θέαμα, παιδιά πειραματόζωα, παιδιά ακούσιοι δότες). Η, το ποια είναι η σημασία της διαδικασίας εξέτασης, δηλαδή του επαναπροσδιορισμού των όρων στις σχέσεις ενηλίκου/ανηλίκου (π.χ. στις τελετές ονοματοθεσίας, ενηλικίωσης, μύησης κ.ο.κ.) που υπερκαλύπτει η και εξαλείφει το υποκείμενο "παιδί" η "νέος"/"νέα". Ακόμη, το ποιες κοινωνικές ομάδες η κατηγορίες ταυτίζονται με τις ομάδες "παιδιά", "νέοι" (π.χ. οι ιθαγενείς ως παιδιά, τα παιδιά ως ιθαγενείς, τα γυναικόπαιδα, το σπίτι, οι μη εργαζόμενες γυναίκες

Σελ. 359
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Οι χρόνοι της Ιστορίας για μια ιστορία της παιδικής ηλικίας και της νεότητας»
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 340
    33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

    όσο και της ηθικής ανωτερότητας και υπεροχής του ελληνικού έθνους 87.

    Ενδιαφέρουσα είναι επίσης η αναφορά του Κρητικού στη βρετανική παράδοση σωματικής αγωγής, που συναρτά την άσκηση και τις "γυμναστικές παιδιές" με τη διαδικασία ηθικής διαπαιδαγώγησης του νέου ανθρώπου. Η αναφορά αυτή γίνεται με αφετηρία το βιβλίο του Pierre de Coubertin που αναφέρεται στην "αγγλική ανατροφή"88 και ανακαλεί το πνεύμα της διάλεξης του Δημητρίου Βικέλα στον Ελληνικό Φιλολογικό Σύλλογο Κωνσταντινουπόλεως στα 1890.

    Η απόρριψη της παιδαγωγικής ωφέλειας της αγωνιστικής γυμναστικής και του αθλητισμού μπορεί να έχει ως αφετηρία επιχειρήματα που προέρχονται από το χώρο της ιατρικής και να γίνεται στο όνομα της "υγιεινής γυμναστικής", αλλά η σκοπιμότητα, που επιτελεί, είναι ηθικού χαρακτήρα. Ο Κρητικός θεωρεί ότι αθλητισμός και σχολική πρακτική είναι πεδία ασύμβατα, επειδή ο αθλητισμός δίνει "κακόν και βλαβερόν παράδειγμα"89. Η βλάβη που προξενεί ο αθλητισμός διευκρινίζεται με τον ακόλουθο τρόπο: κρίνεται εξοβελιστέος από το φάσμα των δράσεων του μαθήματος της Σωματικής Αγωγής "[...] ως δυνάμενος να καταπόνηση το πνεύμα του μαθητού, ως εύνοών την ανάπτυξιν του εγωισμού και προκαλών την αποθάρρυνσιν εις εκείνους, οίτινες, μη δυνάμενοι να έκτελέσωσι τα δυσκολώτερα γυμνάσματα και υστερούντες κατά τας επιδόσεις, δειλιώσι να προσέλθωσιν εις το γυμναστήριον [...]"9°.

    Η ηθική αξιολόγηση που εμπερικλείει η απόρριψη του αθλητισμού είτε στην ατομική είτε στη συλλογική του εκδοχή91 ως οργανικού στοιχείου της διδακτικής πρακτικής του μαθήματος της Σωματικής Αγωγής, αποδεικνύεται, εξάλλου, από τον όρο που χρησιμοποιεί ένας από τους συνομιλητές του Κρητικού, ο Αλέξανδρος Ζαμαρίας, γυμνασιάρχης του Ζωγραφείου, όταν καταγγέλει ότι "ο αθλητισμός διά τας σχολάς είναι μόλυσμα"92.

    Πρέπει να παραδεχθούμε ότι η κριτική που απευθύνεται στον αθλητισμό με το επιχείρημα ότι διασπά το πνεύμα της κοινότητας, αναπτύσσει τον εγωκεντρισμό και εκθέτει τον οργανισμό των μαθητών στον κίνδυνο της ανισομερούς ανάπτυξης και της μυϊκής υπερβολής έχει γερμανική προέλευση και χρονολογείται από τις τελευταίες δεκαετίες του 19ου αιώνα93. Όμως στην περίπτωση του Ελληνικού Φιλολογικού Συλλόγου Κωνσταντινουπόλεως η κριτική

    87. Στο ίδιο, σ. 40.

    88. Στο ίδιο, σ. 32.

    89. Στο ίδιο, σ. 35.

    90. Στο ίδιο, σ. 35.

    91. Π.χ. ο Η. Βαλσαμάκης καταδικάζει το ποδόσφαιρο ως ανθυγιεινό, διότι βλάπτει τον οργανισμό λόγω της υπερθερμίας που προκαλεί. Στο ίδιο, σ. 45.

    92. Στο ίδιο, σ, 42.

    93. J. G. Dixon, ο.π.,σ. 136 και G. Mosse, ο.π., σ. 133.