Συγγραφέας:Διεθνές Συμπόσιο
 
Τίτλος:Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Οι χρόνοι της Ιστορίας για μια ιστορία της παιδικής ηλικίας και της νεότητας»
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:33
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1998
 
Σελίδες:399
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Διεθνή Συμπόσια
 
Μαθητεία και εργασία
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Περίληψη:Ο τόμος περιέχει τα πρακτικά του 3ου Διεθνούς Συμποσίου, που πραγματοποιήθηκε στην Αθήνα από τις 17 έως τις 19 Απριλίου του 1997, με θέμα «Οι χρόνοι της Ιστορίας. Για μια ιστορία της παιδικής ηλικίας και της νεότητας», διαρθρωμένο σε 4 ενότητες: Εκπαιδευτικοί μηχανισμοί, Εργασία και πολιτική, Στους χρόνους της Ανθρωπολογίας και των νοοτροπιών, Στον κόσμο της τέχνης, Ελεύθερος χρόνος και αθλητισμός.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 31.76 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 328-347 από: 418
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/328.gif&w=600&h=915 33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

τις νέες αυτές μορφές συλλογικής δραστηριότητας ως επιβιώσεις του αρχαιοελληνικού αθλητικού ιδεώδους36.

Όμως, οι αντιλήψεις της εκκλησιαστικής διανόησης της Κωνσταντινούπολης δεν αντιστοιχούν ούτε προς τις ακολουθούμενες εκπαιδευτικές πρακτικές της ελληνορθόδοξης κοινότητας, που συνδυάζουν δυτικο-ευρωπαϊκές και ελληνικές πρακτικές. Και αυτό γιατί, αν και το νομικό πλαίσιο που διέπει το οθωμανικό εκπαιδευτικό σύστημα δεν επέτρεπε έως το 1880 τουλάχιστον τη διδασκαλία του μαθήματος της Σωματικής Αγωγής σε καμμία βαθμίδα του εκπαιδευτικού συστήματος37, ενώ συγχρόνως μέχρι την παραχώρηση του συντάγματος του 1908 συνόδευε τη Γυμναστική η «κυβερνητική καχυποψία»38, παρ' όλα αυτά, στο πρότυπο αλληλοδιδακτικό σχολείο δημοτικής εκπαίδευσης της συνοικίας του Φαναριού ήδη από το 1877 διδάσκεται πειραματικά, θα λέγαμε, «γυμναστική ενθάλαμος»39. Το μάθημα της Σωματικής Αγωγής, της «Γυμναστικής κατά Schreber», της «Υγιεινής Σωμασκίας» και εναλλακτικά οι «παιδιές»40 διδάσκονται επίσης στο ίδιο χρονικό διάστημα στο Δημοτικό Σχολείο και το παρθεναγωγείο της συνοικίας Τσουμπαλή41, στο Δημοτικό Σχολείο των Ταταούλων42, στο τριτάξιο Νηπιαγωγείο της συνοικίας του Σταυροδρομίου43, όπως και στο Δημοτικό και το Ελληνικό Σχολείο της ενορίας της Παναγίας44.

36. Βλέπε ενδεικτικά Γεώργιος Δ. Παχτίκος, «Ολυμπιακοί αγώνες εν Βιθυνία» (Αθήναι 1893), όπως αναδημοσιεύεται στο Δελτίο Κέντρου Μικρασιατικών Σπονδών 11 (1995-

1996) 433-454.

37. «Το Υπουργείον της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως εν Τουρκία», Εκκλησιαστική Αλήθεια Α', 1 (1 Οκτωβρίου 1880) 9-11.

38. Βλέπε την παρέμβαση του Δ. Δαμασκηνού στην Β' Ειδική Εκπαιδευτική Συνεδρία που διοργάνωσε στα 1909 ο Ελληνικός Φιλολογικός Σύλλογος Κωνσταντινουπόλεως (στο εξής ΕΦΣΚ) με θέμα τη σωματική αγωγή, ΕΦΣΚ, Πρακτικά των Εκπαιδευτικών Συνεδριών, τεύχος Β' (1908-1909), παράρτημα ΛΒ' τόμου, σ. 44.

39. Μ.Δ.Χ., «Δημοτική εν Κωνσταντινουπόλει εκπαίδευσις», Εκκλησιαστική Αλήθεια Α', Η (19 Νοεμβρίου 1880) 126.

40. Πρόκειται θα λέγαμε για λαογραφική προσέγγιση της σωματικής άσκησης που αποσκοπεί όχι μόνο στη διευκόλυνση και ανάπτυξη των σωματικών λειτουργιών του παιδιού, αλλά συγχρόνως στην εγχάραξη του εθνικού φρονήματος και στην εξοικείωση με την τοπική κουλτούρα. Ο Ι. Κ. Παγούνης, «Προλήψεις, δεισιδαιμονίαι και παιδιαί των νεωτέρων Ελλήνων μετά παραλληλισμού προς τας των Αρχαίων», Ελληνικός Φιλολογικός Σύλλογος Κωνσταντινουπόλεως, τόμος ΙΕ' (1880-1881), σ. 124-141 αναφέρει, περιγράφει και αναζητεί τη γενεαλογία σαράντα τριών «παιδιών».

41. Θ. Σαλτελής, «Έκθεσις της Εκπαιδευτικής Επιτροπής περί των εν Κωνσταντινουπόλει και τοις περιχώροις Σχολείων», Ελληνικός Φιλολογικός Σύλλογος Κωνσταντινουπόλεως, τόμος IΓ΄ (Μάιος 1878 - Μάιος 1879), σ. 58,

42. Θ. Σαλτελής, ο.π., σ. 67.

43. Στο ίδιο, σ. 68.

44. Στο ίδιο, σ. 68-69.

Σελ. 328
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/329.gif&w=600&h=915 33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

Στα 1880 διδάσκεται «Σωμασκία» στο Νηπιαγωγείο της Ξυλόπορτας της ενορίας Αγίου Δημητρίου της Κωνσταντινούπολης45. Στα 1882 ο έως το 1883 αρχισυντάκτης της «Εκκλησιαστικής Αγωγής» Μηνάς Χαμουδόπουλος μας δίνει την πληροφορία ότι σε ορισμένα νηπιαγωγεία και δημοτικά σχολεία της Κωνσταντινούπολης διδάσκονται επιλεκτικά «παιδιαί διδακτικαί - παιδιαί γυμναστικαί», μια λαογραφική, θα λέγαμε, εκδοχή της σωματικής αγωγής, η «ανόργανος γυμναστική»46.

Οι ενδεικτικές αυτές περιπτώσεις συγκροτούν το επιχείρημα ότι στα συνεχούς —πρωινής και απογευματινής— λειτουργίας νηπιαγωγεία, όπου φοιτούσαν παιδιά ηλικίας τεσσάρων έως επτά ετών, και στα δημοτικά σχολεία, όπου οι ηλικίες των μαθητών κυμαίνονταν από τα έξι έως τα δεκαπέντε χρόνια47 διδασκόταν το μάθημα της Σωματικής Αγωγής, χωρίς όμως να έχει θεσμικό χαρακτήρα και χωρίς να υπάρχει εξειδικευμένο διδακτικό προσωπικό. Αντίθετα, την ίδια περίοδο και έως το 1900, αν και καλλιεργείται σταδιακά η άποψη ότι η σωματική υγεία και ευρωστία συμβαδίζει με την ηθική και πνευματική, γεγονός που αμφισβητεί τον φορμαλιστικό χαρακτήρα της παρεχόμενης εκπαίδευσης, εντούτοις δεν φαίνεται ότι το μάθημα της Σωματικής Αγωγής διδάσκεται ενιαία, συστηματικά και σε ικανή ακτίνα γύρω από την Κωνσταντινούπολη στη μέση και την ανώτερη βαθμίδα της εκπαιδευτικής πυραμίδας της ελληνορθόδοξης κοινότητας48, Η σποραδική, επιλεκτική και ανεπαρκής διδασκαλία τόσο από την άποψη του διατιθέμενου χρόνου, του είδους και της συστηματικής γνώσης του αντικειμένου της φυσικής αγωγής από τους διδάσκοντες όσο και από την άποψη των ακολουθούμενων διδακτικών και εξεταστικών πρακτικών,

45. Θ. Σαλτελής, «Δημοτική εν Κωνσταντινουπόλει εκπαίδευσις». Εκκλησιαστική Αλήθεια Α, Ι (3 Δεκεμβρίου 1880)156.

46. Μηνάς Δ. Χαμουδόπουλος, «Σχολικά», Εκκλησιαστική Αλήθεια Β', ΛΘ' (14 Ιουλίου 1882) 643,644- Μ' (2ι Ιουλίου ι882) 659· ΜΑ' (28 Ιουλίου 1882) 675,

47. Χρίστος Σπ. Σολδάτος, ο.π., τ. Β', σ. 28 και 42 αντίστοιχα.

48. Κ. Ξανθόπουλος, «Οποία παρ' ημίν η εκπαίδευσις» (1886), στο ΕΦΣΚ, Εικοσιπενταετηρίς 1861-1886, Παράρτημα IH' τόμου, Κωνσταντινούπολη 1888, 161· «Πρόγραμμα των μαθημάτων της Μεγάλης του Γένους Σχολής», Εκκλησιαστική Αλήθεια Α', Γ (10 Ιουνίου 1881) 45-46· «Λογοδοσία του σχολικού έτους 1891-1892 αναγνωσθείσα τη 24η Μαΐου υπό του σχολάρχου αρχιμ. Μιχαήλ Κλεοβούλου», Εκκλησιαστική Αλήθεια IB', 13 (29 Μαΐου 1892) 102-104· «Λογοδοσία της Μ. του Γ. Σχολής του σχολικού έτους 18921893 αναγνωσθείσα υπό του Σχολάρχου Μ. Κλεοβούλου [...]», ο.π., ΙΓ', 15 (11 Ιουνίου 1893) 118-120· του ίδιου, «Λογοδοσία περί του σχολικού έτους 1893-1894 [...]», ο.π., ΙΔ', 15 (10 Ιουνίου 1894) 115-117, ΙΔ', 17 (24 Ιουνίου 1894) 134-136· του ίδιου, «Λογοδοσία περί του σχολικού έτους 1894-1895 [...]», ο.π., IE', 17 (23 Ιουνίου 1895) 135-136, ΙΕ', 18 (Ι Ιουλίου 1895) 143-144· του ίδιου, «Λογοδοσία περί του σχολικού έτους 1899-1900 της Μεγάλης του Γένους Σχολής [...]», ο.π.. Κ', 24 (16 Ιουνίου 1900) 268-271, Κ', 25 (23 Ιουνίου 1900) 275-278.

Σελ. 329
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/330.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

ήταν συνέπεια του αθεσμοποίητου, μη "αναγκαίου" και προαιρετικού χαρακτήρα του μαθήματος49.

Τελικά, θέλοντας να άρει την αναντιστοιχία μεταξύ της ακολουθούμενης διδακτικής πρακτικής και της έλλειψης θεσμικής κύρωσης της διδασκαλίας της Σωματικής Αγωγής, αλλά συγχρόνως υπακούοντας στα κελεύσματα των καιρών και στη δυναμική των νεοτερικών ηθών, που αναδείκνυαν τη μέριμνα για την ατομική και δημόσια υγεία σε πρωταρχικής σημασίας πολιτική και κοινωνική πρακτική, η εκπαιδευτική επιτροπή της ελληνορθόδοξης κοινότητας της Κωνσταντινούπολης προτείνει το Νοέμβριο του 1900 -ένα μόλις χρόνο μετά τη θεσμοποίηση του μαθήματος στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση στην Ελλάδα60- την εισαγωγή της Σωματικής Αγωγής στο πρόγραμμα των παρθεναγωγείων (τύπος κοινοτικού σχολείου της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης) σε συνδυασμό με αυτό της Ωδικής, με το επιχείρημα ότι η Σωματική Αγωγή διδάσκεται ήδη "εν τοις αρρεναγωγείοις" (ο αντίστοιχος του παρθεναγωγείου τύπος σχολείου της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης)51. Επιχείρημα που, αν και αναδεικνύει την έμφυλη ταυτότητα σε βασική κατηγορία χωροθέτησης του πεδίου της σωματικής άσκησης, συγχρόνως, όμως, χωρίς να καταργεί τον παραδοσιακό αυστηρό διαχωρισμό των φύλων και τη συνάρτηση έμφυλου ρόλου και είδους εκπαίδευσης, υποδεικνύει τη σταδιακή μετατόπιση των νοητικών κωδίκων της ελληνορθόδοξης κοινότητας προς μορφές κοινωνικών πρακτικών που προσιδιάζουν στη νεοτερικότητα και όχι στο κυρίαρχο ακόμη τότε ορθόδοξο θρησκευτικό κοσμοείδωλο, καθώς με την αξιωματική παραδοχή της ισότητας στη διαφορά αναγνωρίζουν συναφή, αντίστοιχα, αλλά και εσωτερικά διαφοροποιημένα, θα λέγαμε, δικαιώματα εκπαίδευσης και ψυχαγωγίας και στα δύο φύλα62.

Ωστόσο, μόλις από το σχολικό έτος 1902-1903 εισάγεται η διδασκαλία του μαθήματος της Σωματικής Αγωγής στη Μεγάλη του Γένους Σχολή σε συνδυασμό με τη θεσμοθέτηση της περιοδικής ιατρικής εξετάσης των μαθητών με σκοπό την "πρόνοια περί της υγείας" τους. Στο σκεπτικό της απόφασης, το

49. Δ. Δαμασκηνός, "Γ' έκτακτος ειδική εκπαιδευτική συνεδρία τη 29 Δεκεμβρίου 1907", ΕΦΣΚ, Πρακτικά των εκπαιδευτικών συνεδριών, Παράρτημα ΛA' τόμου, Κωνσταντινούπολη 1909, σ 73.

50. Ο Χάρης Εξερτζόγλου, ο.π., σ. 141 πιστεύει ότι κάθε απόπειρα μερικής αναδιάταξης του εκπαιδευτικού συστήματος στην Ελλάδα θα μπορούσε να "νομιμοποιήσει" αντίστοιχη απόπειρα αναδιάταξης στο εκπαιδευτικό σύστημα της Ομογένειας.

51. Π.Κ. Εκπαιδευτική Επιτροπή, "Εκθεσις της Π.Κ. Εκπαιδευτικής Επιτροπής υποβληθείσα τω Α.Θ.Π και παραπεμφθείσα εις τα Δύο Σώματα προς μελέτην και έγκρισιν". Εκκλησιαστική Αλήθεια Κ', 46 (17 Νοεμβρίου 1900) 503.

52. Για τα ζητήματα που άπτονται της σχολικής εκπαίδευσης των κοριτσιών στην ελληνορθόδοξη κοινότητα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας βλέπε Eleni Fournaraki, ο.π., σ. 246-269.

Σελ. 330
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/331.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

μάθημα της σωματικής αγωγής κρίνεται ως "συντελεστικώτατον εις ενίσχυσιν των σωματικών δυνάμεων και αναγκαιότατον προς την αρμονικήν της ψυχής και του σώματος ανάπτυξιν"53. Η κυριαρχία του λόγου της υγείας σε συνάρτηση με το λόγο της καλοκαγαθίας είναι εμφανής, όσο επίσης εμφανής είναι και η ολοκληρωτική απουσία του λόγου της αλκής και της στρατιωτικοποίησης, που, ακριβώς επειδή παραπέμπει στην εθνικιστική ιδεολογία και λόγω της αντινομικής σχέσης Ορθοδοξίας και εθνικισμού54 δεν ήταν δυνατό να συνθεμελιώνει το επιχείρημα της αναγκαιότητας της σωματικής αγωγής στην εκπαίδευση των ελληνορθόδοξων πληθυσμών. Από το χρονικό αυτό σημείο και εφεξής το μάθημα της Σωματικής Αγωγής κοσμείται πλέον και στην Κωνσταντινούπολη με την αύρα του νεοτερικού ήθους, που εκόμισαν στην πολυεθνική πρωτεύουσα "πάντα τα άξια λόγου τινός εκπαιδευτήρια" (τα ανταγωνιστικά εκπαιδευτικά ιδρύματα, ιδιωτικά και ξένα κοσμοπολιτικού κυρίως τα πρώτα και προσηλυτιστικού χαρακτήρα τα δεύτερα), όπως η Μαράσλειος Σχολή, η οποία αναφέρεται ρητά, διότι εξασφαλίζει στη Μεγάλη του Γένους Σχολή το διδακτικό προσωπικό και την τεχνογνωσία για τη διεξαγωγή του μαθήματος στην έβδομη και την όγδοη τάξη του ειδικού διδασκαλείου55. Είναι χαρακτηριστικό όμως ότι στο σκεπτικό των αρμόδιων θρησκευτικών αξιωματούχων του Πατριαρχείου η καθυστέρηση της θεσμοθέτησης της σωματικής αγωγής στη Μεγάλη του Γένους Σχολή δεν συναρτάται σε καμία περίπτωση με την θεολογικού χαρακτήρα απαρέσκεια του σώματος, καθώς και με το φορμαλιστικό, δογματικό και ιδεοκρατικό χαρακτήρα της θρησκευτικής εκπαίδευσης, αλλά με την έλλειψη της απαραίτητης υποδομής, που ανάγκαζε τους τροφίμους του ιδρύματος στην προσφυγή σε μια άτυπη μορφή εκγύμνασης διά της "ανόδου και της καθόδου των κλιμάκων"56. Η συνάρτηση αυτή είναι ενδιαφέρουσα διότι αποδεικνύει τη βαθμιαία και επιλεκτική εξοικείωση της εκκλησιαστικής διανόησης με το νεοτερικό αξιακό σύστημα, γεγονός που της εξασφαλίζει ένα minimum προσαρμογής στις ραγδαία μεταβαλλόμενες συνθήκες του σύγχρονου βίου. Τέλος, μόλις στα 1912-13 η Ιερά Σύνοδος εγκρίνει την εισαγωγή του μαθήματος της Σωματικής

53. "Λογοδοσία περί του σχολικού έτους 1902-1903 της Πατριαρχικής Μ. του Γ. Σχολής. Ε'", Εκκλησιαστική Αλήθεια ΚΓ', 27 (4 Ιουλίου 1903) 303.

54. Paschalis Μ. Kitromilides, ""Imagined Communities" and the Origins of the National Question in the Balkans", στο Martin Blinkhorn - Thanos Verernis (ed.), Modern Greece: Nationalism and Nationality, Athens, Rage-Eliamep, 1990, σ. 51, 53.

55. "Λογοδοσία περί του σχολικού έτους 1902-1903 της Πατριαρχικής Μ. του Γ. Σχολής, αναγνωσθείσα εν τη αιθούση αυτής υπό του σχολάρχου μητροπολιτου Σάρδεων Μιχαήλ Κλεοβούλου, τη 8η Ιουνίου Κυριακή 1903", Εκκλησιαστική Αλήθεια ΚΙ", 25 (20 Ιουνίου 1903) 283.

56. "Λογοδοσία περί του σχολικού έτους 19Ο2-1903 [...]", ο.π., ΚΓ', 27 (4 Ιουλίου 1903) 303.

Σελ. 331
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/332.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

Αγωγής στη Θεολογική Σχολή της Χάλκης, μέτρο που κρίνεται ως "ευοίωνος νεωτερισμός"57. Η έγκριση αυτή, όπως εξάγεται από την επιχειρηματολογία του ίδιου του διευθυντή της Σχολής, υπήρξε συνέπεια της άμεσης δεξίωσης που έτυχε η σωματική αγωγή από "σύμπασαν την ομογενή κοινωνίαν", αλλά, συγχρόνως, και της συνειδητοποίησης της ιατρικής σκοπιμότητας της σωματικής άσκησης για την εκφόρτιση του "καταπονουμένου οργανισμού" των μαθητών και σπουδαστών από τη "συνεχή και έντονον καταπόνησιν της πνευματικής ασχολίας"58. Έτσι, η σωματική εξάσκηση θα ενεργούσε ευεργετικά στη σωματική ανάπτυξη και στη φυγή των σπουδαστών από "το άχαρι και προσκορές του μονοτόνου βίου" της πολύωρης μελέτης, από τις συνέπειες των "αυστηρών και παρατεταμένων νηστειών", από την επιβαρυμένη κληρονομικότητα και, τέλος, από "την από της οικογενειακής εστίας επιδεή σίτισιν και διατροφήν"59, Η κυριαρχία του ιατρικού λόγου είναι και στην περίπτωση αυτή προφανής και μάλιστα χωρίς τα παραδοσιακά ερείσματα που θα μπορούσε να του παράσχει ο αρχαιοελληνικός κλασικισμός με τις παγανιστικές, εγκοσμιολατρικές και ανθρωποκεντρικές του συνδηλώσεις.

Τα στοιχεία που κατατέθηκαν αποδεικνύουν πως αντίθετα με ό,τι συνέβη σχετικά με τη θεσμοθέτηση της Σωματικής Αγωγής στο ελληνικό κράτος, στην ελληνορθόδοξη κοινότητα της Κωνσταντινούπολης η διαδικασία θεσμοθέτησης του μαθήματος ξεκίνησε -άτυπα έστω- από τις κατώτερες βαθμίδες του εκπαιδευτικού συστήματος και ειδικά από τα νηπιαγωγεία. Η ίδρυση νηπιαγωγείων αποτελεί φαινόμενο ενσωμάτωσης στο παραδοσιακό πλαίσιο της κοινότητας ενός νεοτερικού θεσμού ενταγμένου στο πνεύμα του φιλανθρωπισμού, ο οποίος χρηματοδοτούνταν αποκλειστικά σχεδόν από τις ανώτερες μερίδες της αστικής τάξης, αλλά και από τα μεσαία στρώματα στο σύνολο τους60 και απέβλεπε στην "[..,] αναπλήρωσιν της ελλείψεως της οικιακής ανατροφής" και κατά συνέπεια στην "άρσιν της καχεξίας ως απανταχού της πεφωτισμένης Ευρώπης [..,]"61,

Λόγω των νοοτροπιακών αδρανειών και κυρίως των δογματικών επιφυλάξεων

57. Μητροπολίτου Σελευκείας Γερμανού Π. Στρηνοπούλου, "Λογοδοσία του σχολικού έτους 1912-1913", Εκκλησιαστική Αλήθεια Ar', 29 (20 Ιουλίου 1913) 238.

58. Στο ίδιο.

59. Μητροπολίτου Σελευκείας Γερμανού Π. Στρηνοπούλου Σχολάρχου της θεολογικής Σχολής, "Λογοδοσία του σχολικού έτους 1912-1913", Εκκλησιαστική Αλήθεια AT', 28 (13 Ιουλίου 1913) 231.

60. Χάρης Εξερτζόγλου, ο.π., σ. 55-56.

61. Παρατίθεται από τον Χρίστο Σπ. Σολδάτο, ο.π., Β', σ. 63. Ιδιωτικά νηπιαγωγεία συναντούμε σποραδικά στις τελευταίες δεκαετίες του 19ου αιώνα και στην ελληνική επικράτεια. Όμως η θεσμική κατοχύρωση της δημόσιας προσχολικής εκπαίδευσης και η στελέχωση της με εξειδικευμένο προσωπικό πραγματοποιείται με τις ρυθμίσεις της εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης της κυβέρνησης Βενιζέλου στη διετία 1929-1931.

Σελ. 332
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/333.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

του εκκλησιαστικού μηχανισμού, που προσλαμβάνουν χαρακτήρα αντίστασης στην πολιτισμική διάχυση της Δύσης, η διαδικασία θεσμοποίησης του μαθήματος της σωματικής αγωγής στο πλαίσιο του εκπαιδευτικού συστήματος της ελληνορθόδοξης κοινότητας της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας ολοκληρώνεται καθυστερημένα -τόσο σε σχέση με το ελληνικό κράτος όσο και με την υπόλοιπη Ευρώπη- στις αρχές της δεύτερης δεκαετίας του 20ού αιώνα, όταν εισάγεται και στην ανώτερη βαθμίδα του ελληνορθόδοξου εκπαιδευτικού συστήματος όχι τόσο ως οργανικό στοιχείο της γενικότερης διαδικασίας εκσυγχρονισμού όσο ως ανάγκη τυπικής συμπόρευσης με το πνεύμα των καιρών και ανταπόκρισης στο αίτημα και τις πιέσεις της τείνουσας προς τη μερική τουλάχιστον διανοητική της αυτονόμηση αστικής τάξης της ελληνορθόδοξης κοινότητας. Η τελευταία στο μεταίχμιο 19ου και 20ού αιώνα δείχνει ότι εγκολπώνεται δραστικά το αξιακό σύστημα της Δύσης και ότι διαμορφώνει στάσεις που αμφισβητούν το παραδοσιακό σύστημα των νοητικών παραστάσεων και των κοινωνικών πρακτικών.

Εντούτοις, σε ό,τι αφορά στους κύκλους του Πατριαρχείου η πλήρης θεσμοποίηση του μαθήματος της σωματικής αγωγής έγινε δυνατή με τη διαμεσολάβηση μιας αντίληψης παθητικού και φορμαλιστικού πραγματισμού, που αποσυνδέει τους τύπους από το αξιακό σύστημα που τους δομεί 62, καθώς επίσης και με την πρόταξη του ιατρικού λόγου και την εργαλειακή προσέγγιση της σωματικής άσκησης ως μέσου διασφάλισης της υγείας. Δεν είναι, άλλωστε, τυχαίο ότι στις αρχές του 20ού αιώνα, ακριβώς με υπόδειξη του Πατριαρχείου, ο Ελληνικός Φιλολογικός Σύλλογος Κωνσταντινουπόλεως προβαίνει στη διενέργεια διαγωνισμού για τη συγγραφή σχολικού εγχειριδίου Υγιεινής83, πρωτοβουλία που αποδεικνύει την αργή, βαθμιαία και επιλεκτική προσαρμογή του εκκλησιαστικού μηχανισμού στα νέα δεδομένα.

Στη θετική αυτή ιστορική συγκυρία, ο μητροπολίτης Σμύρνης (1910-1922) Χρυσόστομος Καλαφάτης (1867-1922), εκφραστής της ιδέας της συνδιαλλαγής του Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως με το εθνικό κέντρο της Αθήνας 64, αισθάνεται

62. Ο Θάνος Λίποβατς πιστεύει ότι η παθητική και φορμαλιστική αυτή στάση χαρακτηρίζει συνολικά την πρόσληψη της νεοτερικότητας από την Ορθόδοξη Εκκλησία. Βλέπε σχετικά Θάνος Λίποβατς, "Ορθόδοξος χριστιανισμός και εθνικισμός: Δύο πτυχές της σύγχρονης ελληνικής πολιτικής κουλτούρας", Ελληνική Επιθεώρηση Πολιτικής Επιστήμης 2 (Οκτώβριος 1993) 41-42.

63. Χάρης Εξερτζόγλου, ο.π., σ. 106.

64. Paschalis Μ. Kitromilides, ο.π., σ. 57-58, αλλά και του ίδιου, "Το τέλος της εθναρχικής παράδοσης. Μαρτυρίες από ανέκδοτες επιστολές το" Χρυσοστόμου Σμύρνης προς τον Ίωνα Δραγούμη", στο Αμητός στη μνήμη Φώτη Αποστολόπονλου, Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών, Αθήνα 1984, σ. 486-5Ο7. Χαρακτηριστικά στη σελίδα 5Ο3 ο Κιτρομηλίδης σημειώνει: "[...] οι νεότεροι μαχητικότεροι και ικανότεροι [...] [από τους ιεράρχες] είχαν εγκαταλείψει την εθναρχική παράδοση και είχαν ενστερνιστεί τις αξίες του εθνικισμού".

Σελ. 333
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/334.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

την ανάγκη να αναφερθεί επισταμένως στον ενθρονιστήριο λόγο του στις 10 Μαΐου 1910 στις δραστηριότητες του "Πανιωνίου". Συγκεκριμένα, επισημαίνει ότι ο Πανιώνιος "μέγα επετέλεσεν έργον, εμπνεύσας εις τα τέκνα του Γένους μας την αγάπην του ύδατος και του αναπεπταμένου αέρος και του ελευθέρου φωτός, τον έρωτα περί την ρυθμικήν κίνησιν και προς την γυμναστικήν"65.

Επίσης ο ομοϊδεάτης του Χρυσοστόμου μητροπολίτης Αμασείας και πρώην Καστοριάς Γερμανός Καραβαγγέλης (1868-1935) κατασκευάζει στο χρονικό διάστημα 1908-1912 και προσαρτά στο Γυμνάσιο Αμισσού "τέλειον Γυμναστήριον Εύρωπαϊκόν"66, Συγχρόνως, ο μητροπολίτης Καισαρείας Αμβρόσιος ζητεί στα 1912 από την Επιτροπή Ολυμπιακών Αγώνων την αποστολή γυμναστικών οργάνων για την άσκηση των μαθητών του γυμνασίου της διοικητικής του αρμοδιότητας, μεταξύ των οποίων συμπεριλαμβάνει τουφέκια Flobert για την εξάσκηση των μαθητών στη σκοποβολή 67.

Πρόκειται για μια σειρά ρωγμών στον παραδοσιακό νοητικό κώδικα της πατριαρχικής Εκκλησίας και ταυτόχρονα για μια λύση της συνέχειας του κυρίαρχου ιατρικού λόγου, που αφήνει να διαφανεί, διαμέσου της διολίσθησης της λέξης "γένος" προς την έννοια "έθνος" και της ανάγκης εξοικείωσης των μαθητών με τα όπλα, ο ανατρεπτικός λόγος της στρατιωτικοποίησης, Ο τελευταίος εκ των πραγμάτων υποδηλώνει την ανάγκη ριζικού αναπροσανατολισμού της πολιτικής του Πατριαρχείου προς την κατεύθυνση της άρσης της αντινομικής σχέσης Ορθοδοξίας και ελληνικού εθνικισμού.

Ωστόσο, η κριτική εναντίον της μνομερείας της παρεχόμενης εκπαίδευσης και της αδιαφορίας για την ανάπτυξη των σωματικών λειτουργιών των μαθητών είχε ξεκινήσει το Μάρτιο του 1879 με το υπόμνημα του γιατρού Ηροκλή Βασιάδη στο Συνέδριο των Ελληνικών Συλλόγων στην Αθήνα "περί αναστάσεως και αναγεννήσεως της εθνικής γυμναστικής παιδαγωγικής τε και δημοσίας". Στο υπόμνημα αυτό ο Βασιάδης εισηγείτο διαφοροποιημένες εκδοχές σωματικής αγωγής σύμφωνα με την ηλικία, την ανατομική και φυσιολογική ιδιαιτερότητα του ατόμου και το φύλο68,

Η κριτική συνεχίστηκε με τη διάλεξη του Δημητρίου Βικέλα στον Ελληνικό Φιλολογικό Σύλλογο Κωνσταντινουπόλεως στα 1890, στην οποία με πουριτανικό ζήλο καταγγελλόταν η παθολογία της νεοτερικότητας. Αναφορικά με

65. Παρατίθεται από τον Χρίστο Σπ. Σολδάτο, ο π.. Β', σ. 238.

66. Μιχαήλ Εμμανουηλίδη, Εξέχοντες Αιολείς Ιεράρχαι. Γερμανός Καραβαγγέλης, εισαγωγή-επιμέλεια Σταύρος Θ. Ανεστίδης (Αθήνα 1962), και Δελτίο Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών ΙΑ' (1995-1996) 363.

67. Χρίστος Σπ. Σολδάτος,ο.π.,Β',σ. 236.

68. Χρήστου Γ. Πανταζίδου, "Συνοπτική έκθεσις των κατά την πεντηκονταετηρίδα (1861-1911) του Ελληνικού Φιλολογικού Συλλόγου πεπραγμένων [.·.]", Ελληνικός Φιλολογικός Σύλλογος Κωνσταντινουπόλεως 1913-1921, σ. 54-55.

Σελ. 334
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/335.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

τη σωματική αγωγή αφενός εκθειαζόταν το πρότυπο των αγγλικών sports ως συμβολικών πρακτικών, που αποβλέπουν στον έλεγχο και στην ορθολογικοποίηση της φυσικής ζωτικότητας των παιδιών και των νέων, στην ηθική διάπλαση του χαρακτήρα του νέου άνθρωπου και στην εσωτερίκευση των κυρίαρχων κοινωνικών προτύπων (κυρίως του fair-play, της συνετής αντιμετώπισης της ευτυχίας και της γενναίας αντιμετώπισης της δυστυχίας) και των παγιωμένων ιεραρχικών δομών και αφετέρου υπογραμμιζόταν η αναγκαιότητα της σωματικής αγωγής με την επίκληση επιχειρημάτων που προσιδιάζουν στο λόγο της υγείας και της κλασικιστικής καλοκαγαθίας69.

Όμως, η κριτική αυτή εκφράζεται με ιδιαίτερη σαφήνεια και μαχητικότητα με την αρθρογραφία του Λουίζου Ηλιου, καθηγητή του αμερικανικού προσηλυτιστικού σχολείου της Ροβερτείου Ακαδημίας της Κωνσταντινούπολης (Robert College)70, Ο Ηλιού μετέφρασε στα 1885 το τμήμα εκείνο της τρίτομης Γενικής Ιστορίας της Φιλοσοφίας (1815-1829) του Victor Cousin, το οποίο αναφέρεται στην αρχαία ελληνική φιλοσοφία. Υπήρξε επίσης συγγραφέας βιβλίου για τη φιλοσοφική χριστιανική ηθική71, όπως επίσης και συνεργάτης του αθηναϊκού περιοδικού "Ανάπλασις", Η αρθρογραφία του Ηλιού αποδεικνύει ότι ο λόγος της εκκλησιαστικής διανόησης δεν ήταν αεροστεγής, αλλά επέτρεπε τη δημιουργία μικρών ρηγμάτων, που επιχειρούσαν να γονιμοποιήσουν το λόγο της Ορθοδοξίας με όψεις του πνεύματος της νεοτερικότητας και να αναπροσανατολίσουν τους αντιληπτικούς κώδικες της ελληνορθόδοξης κοινότητας ώστε να γίνει αποδεκτή η αξία της Σωματικής Αγωγής. Λειτουργώντας ως δίαυλος πολιτισμικής ώσμωσης και επιλεκτικής ενσωμάτωσης, ενοφθαλμίζοντας δηλαδή επιλεγμένες γνωστικές και παιδαγωγικές πρακτικές του αμερικανικού εκπαιδευτικού συστήματος στο ελληνορθόδοξο σχολικό σύστημα, ο Ηλιού είναι ο πρώτος που συστηματικά κάνει λόγο στα 1896 για την ανάγκη της επαφής των παιδιών με τον καθαρό αέρα και το φυσικό περιβάλλον και εισάγει το λόγο της υγιεινής στην αρθρογραφία της "Εκκλησιαστικής Αλήθειας", επισείοντας τον κίνδυνο, τον οποίο αντιπροσωπεύει, όπως υποστηρίζει, ο επτάωρος εγκλεισμός των μαθητών "εντός των τοίχων του σχολείου" και η παντελής έλλειψη κίνησης, άσκησης και παιχνιδιού, που οδηγεί στο διανοητικό μαρασμό και τη σωματική καχεξία. Αν και το ενδιαφέρον του Ηλιού δεν πρέπει να είναι άσχετο και με τη συγκυρία της τέλεσης των πρώτων Ολυμπιακών Αγώνων στην Αθήνα

69. Δημήτριος Βικέλας, "Περί αγωγής". Ελληνικός Φιλολογικός Σύλλογος Κωνσταντινουπόλεως KB' (1889-1891) 160-167.

70. Για τη Ροβέρτειο και τα άλλα αμερικανικά προσηλυτιστικά σχολεία βλέπε Σταύρος Θ. Ανεστίδης, "Αμερικανοί ιεραπόστολοι στη Μικρά Ασία. Βιβλιογραφική επισκόπηση", Δελτίο Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών IA' (1995-1996) 375-388.

71. Εκκλησιαστική Αλήθεια ΙΘ', 26 (11 Ιουνίου 1899) 216.

Σελ. 335
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/336.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

την άνοιξη του ίδιου έτους, η επιχειρηματολογία του φαίνεται ότι έχει ιατρική προέλευση και συγκεκριμένα τα συγγράμματα των Γάλλων γιατρών Proust και Lancereaux 72, Ωστόσο, στην επιχειρηματολογία του, ο λόγος της υγείας διανθίζεται επιλεκτικά και με το λόγο της καλοκαγαθίας, επιτρέποντας έτσι την ευχερέστερη πρόσβαση του νεοτερικού ήθους στη συλλογική συνείδηση, καθώς και την εξοικείωση της παραδοσιακής κουλτούρας με τις αξίες της υγείας, της ψυχολογικής εκφόρτισης και της συναισθηματικής πληρότητας, που προσφέρουν η άσκηση και η άθληση 73.

Το παιδαγωγικό πρότυπο του Ηλιού είναι τα προγράμματα των σχολείων των αγγλοσαξωνικών χωρών, στο πλαίσιο των οποίων "οι διδάσκαλοι ου μόνον συνδιατρίβουσι μετά των μαθητών των εν υπαίθρω, αλλά και συμπαίζουσι μετ' αυτών ρωστικάς παιδιάς". Κατά τη γνώμη του, η πρακτική αυτή όχι μόνο δεν ανατρέπει τους ιεραρχικούς σχολικούς κώδικες -φόβος που υποβόσκει στην άρνηση του Πατριαρχείου να αποδεχθεί έγκαιρα τη θεσμοποίηση του μαθήματος της Σωματικής Αγωγής-, αλλά και εντάσσει τη "φυσιολογική" και διόλου "απρεπή και επίψογον" "ζωηρότητα" των παιδιών σε οργανωμένες και συστηματικές κινησιολογικές συμπεριφορές, που εδραιώνουν τη σωματική υγεία, εξασφαλίζουν την αρμονική συνύπαρξη σώματος και πνεύματος και συντελούν στην ηθική διαπαιδαγώγηση, μέσω της ανάληψης ρόλων και της εγχάραξης του ήθους της οργανωμένης ατομικής προσπάθειας74.

Όμως, παρά το γεγονός ότι η θεσμοποίηση της σωματικής αγωγής σε όλες τις βαθμίδες της ελληνορθόδοξης εκπαίδευσης φαίνεται ότι ολοκληρώνεται στα 1912-1913, ο Ελληνικός Φιλολογικός Σύλλογος Κωνσταντινουπόλεως αισθάνεται την ανάγκη να συγκαλέσει στα 1909 εκπαιδευτικό συνέδριο με θέμα την καθιέρωση του υποχρεωτικού χαρακτήρα και την ομοιογενοποίηση της διδασκαλίας της Γυμναστικής, μέσω της ενιαίας αξιολόγησης και της λειτουργικής ισορροπίας των πολλαπλών γυμναστικών πρακτικών, όπως επίσης και την ανίχνευση των τρόπων συστηματικής διδασκαλίας και οργανικής πλέον ενσωμάτωσης της σωματικής αγωγής στο ελληνορθόδοξο εκπαιδευτικό σύστημα. Λίγο ενωρίτερα, στα 1907, ο Δ. Δαμασκηνός (που θα συμμετάσχει στα 1909 στην εκπαιδευτική συνεδρία για τη σωματική αγωγή) από την οπτική γωνία του ιατρικού λόγου αποκαλύπτει την ανάγκη αυτή με τον ακόλουθο εύγλωττο τρόπο: "Το γενόμενον από τινός είναι επίσης κακόν. Μετεπέσαμεν εις

72. Λουίζος Ηλιού, "Παιδαγωγικά Μελετήματα. Α' : "Καθαρόν αέρα εις τα Σχολεία·"", Εκκλησιαστική Αλήθεια ΙΣΤ', 39 (22 Νοεμβρίου 1896) 319.

73. Του ίδιου, ο.π., 41 (5 Δεκεμβρίου 1896) 334: "Εάν μάλιστα δεν έχωσι λάθος ο Πλάτων και πάντες οι άλλοι παιδαγωγοί του κόσμου, η υγιεία του σώματος είνε αναγκαιοτάτη εις την διανοητικήν αναπτυξιν".

74. Ο.π.

Σελ. 336
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/337.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

την μόδαν της γυμναστικής άνευ μελέτης και συνεργασίας μετά του ιατρού και με μανίαν προς τα αθλητικά γυμνάσια. Φοβούμαι δ' ότι εις την πνευματικήν υπερκοπωσιν προσετέθη και η επίσης ολεθρία σωματική"75. Η διαπίστωση ότι η σωματική άσκηση είχε πλέον υπερκεράσει το φράγμα του σχολικού προγράμματος και είχε μετατραπεί σε συρμό, δηλαδή σε κοινωνική πρακτική που συγκροτούσε διαρκώς νέες, άτυπες συνήθως και ανεξέλεγκτες μορφές νεανικών συλλογικών δραστηριοτήτων, οι οποίες αμφισβητούσαν την παραδοσιακή τάξη, υποκρύπτει τον κινδυνολογικό χαρακτήρα του κειμένου. Άμεσος στόχος του Δαμασκηνού είναι η θωράκιση έναντι του φόβου της παραβατικής συμπεριφοράς των νέων, στάση που διατρέχει την αστική κοινωνία στις αρχές του 20ού αιώνα76, όπως και ο έλεγχος, η ομοιογενοποίηση και η ιατρική κανονικοποίηση της άσκησης. Έμμεσο στόχο του αποτελεί η ιατρική και παιδαγωγική απαξίωση της αγωνιστικής γυμναστικής και του αθλητισμού. Η κριτική αυτή αντανακλά μία αντίληψη που θέλει να εμφανίσει τον αθλητισμό όχι ως σύστοιχη πρακτική άσκησης, αλλά ως αντίπαλο δέος, που θραύει τα παραδεδομένα πλαίσια της ελεγχόμενης συλλογικότητας, καλλιεργεί ατομικιστικές και αυτο-πειθαρχικές βιοτικές πρακτικές και οδηγεί στη μονομέρεια, στην υπερβολή και σε τελευταία ανάλυση στη διαστροφή της ανθρώπινης φύσης. Όμως η επικριτική αυτή στάση έναντι του αθλητισμού από έναν εκπρόσωπο της ελληνορθόδοξης elite δεν έχει ως μοναδικό αποδέκτη τη νεολαία, αλλά και τις ανώτερες μερίδες της ελληνορθόδοξης αστικής τάξης, οι οποίες στις αρχές του 20ού αιώνα συσπειρώνονταν σε αθλητικούς συλλόγους77 και εξαιτίας του ηγεμονικού οικονομικο-κοινωνικού και πολιτισμικού τους ρόλου καλλιεργούσαν τα νέα αυτά πρότυπα συλλογικής δραστηριότητας στα μεσαία και κατώτερα στρώματα της ελληνορθόδοξης κοινότητας.

Μεταξύ του εισηγητή της Εκπαιδευτικής Συνεδρίας της 28ης Δεκεμβρίου 1909 A, Κρητικού, του προέδρου της και των δέκα συζητητών (Η. Βαλσαμάκη, Ν. Φωτιάδη, A. Ζαμαρία, Μ, Αυθεντόπουλου, Δ. Δαμασκηνού, Ι. Χαζάπη, Ο, Ανδρεάδη, Γ, Παχτίκου, A. Δημητριάδη και Χ. Γούδα) δεν φαίνεται ότι υπάρχουν σημαντικές αποκλίσεις πέραν της διάρκειας και της κατανομής του χρόνου εκγύμνασης, αλλά και της ένταξης του μαθήματος στο ωρολόγιο πρόγραμμα με κριτήριο την ενεργειακή πληρότητα του οργανισμού και την ανάγκη διανοητικής χαλάρωσης. Οι κοινοί τόποι της συζήτησης είναι η υποχρεωτικότητα του μαθήματος της Σωματικής Αγωγής, η προσέγγιση του κυρίως μέσα από το λόγο της υγείας, η καταδίκη του παλαιού γυμναστικού συστήματος της ενόργανης γερμανικής γυμναστικής, η καταδίκη του αθλητισμού, η ανάγκη επιμόρφωσης

75. Γ' Έκτακτος Ειδική Εκπαιδευτική Συνεδρία, ο.π., 73.

76. Αντώνης Αιακός, ο.π., σ. 18.

77. Χάρης Εξερτζόγλου, ο.π.,σ. 61.

22

Σελ. 337
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/338.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

του υπάρχοντος διδακτικού προσωπικού η δημιουργίας νέου εξειδικευμένου, η διάκριση των γυμναστικών ασκήσεων και η οργάνωση των αναλυτικών προγραμμάτων της Γυμναστικής με κριτήριο την ηλικία, το φύλο, τη βιολογική λειτουργία, τον ιδιαίτερο κοινωνικό ρόλο κάθε νέου, καθώς και τις εδραιωμένες κοινωνικές συμβάσεις ώστε οι ασκήσεις να μην "προσκρούουν στην αιδώ". Τις συζητήσεις απασχόλησαν επίσης η εισαγωγή της κολύμβησης, της σκοποβολής και των ελληνικών χορών στα αναλυτικά προγράμματα της Σωματικής Αγωγής και, τέλος, η αναγωγή του ελληνικού κράτους σε πρότυπο αναφοράς για τις επιδιωκόμενες δράσεις σχετικά με τη λειτουργική ενσωμάτωση της γυμναστικής στο ελληνορθόδοξο εκπαιδευτικό σύστημα, αλλά και την εισαγωγή της ειδικής τεχνογνωσίας, που θα πραγματοποιούνταν με τη μετάκληση Ελλήνων γυμναστών για την επιμόρφωση του διδακτικού προσωπικού του δικτύου των σχολείων της ελληνορθόδοξης κοινότητας,

Οι κοινοί τόποι της συζήτησης συγκροτούν ένα εκλεκτικιστικό και συνδυαστικό πρότυπο σωματικής αγωγής, το οποίο αντλεί στοιχεία κατά κύριο λόγο από τις παραδόσεις της σουηδικής ανόργανης και ενόργανης γυμναστικής και των αθλητικών δραστηριοτήτων των αγγλικών public schools και λιγότερο από αυτήν του γερμανικού γυμναστικού συστήματος. Κατά τον εισηγητή, η γερμανική ενόργανη γυμναστική πρέπει να απορριφθεί, διότι, απαιτεί δύναμη, δεν ανταποκρίνεται στην φυσική κίνηση, ενώ παράλληλα προκαλεί δυσμορφία στο μυϊκό σύστημα των μαθητών78. Στο πλαίσιο επίσης της σχετικής, αλλά οριακής ιατρικής προσέγγισης του Η. Βαλσαμάκη, καταγγέλλεται συλλήβδην η ενόργανη γυμναστική ως "βλαβερόν λείψανον των χρόνων της αμάθειας και του σκότους"79. Από την άλλη πλευρά, οι ελεύθερες σουηδικές ασκήσεις προκρίνονται με το επιχείρημα ότι "κατανέμουσιν αρμονικώς την μυικήν εργασίαν" και εδραιώνουν το πνεύμα της πειθαρχίας, που εγκαταλείπεται στη διάρκεια των "γυμναστικών παιδιών"80, ενώ οι τελευταίες (δρόμοι ταχύτητας και ημιαντοχής, αγωνίσματα στίβου, κωπηλασία) κρίνονται απαραίτητες, διότι "[...] και χαράν και ευχαρίστησιν φέρουσιν εις τους παίδας, αλλά και ως ασκήσεις είναι λαμπραί, επειδή εν αυταίς γίνονται κινήσεις δυνάμεναι να ασκήσωσιν όλον το σώμα"81. Επιχειρηματολογία που αποδεικνύει ότι η σουηδική γυμναστική και οι γυμναστικές παιδιές αντιμετωπίζονται σαν να έχουν συμπληρωματική και όχι εναλλακτική λειτουργία.

Η κυριαρχία του λόγου της υγείας είναι εμφανής στην εισήγηση του Α. Κρητικού, Υποβοηθείται όμως από την συμπληρωματική προσφυγή στο λόγο

78. Βλέπε την εισήγηση του Α. Κρητικού, "Β' Ειδική Εκπαιδευτική Συνεδρία", ο.π., σ. 34.

79. Στο ίδιο, σ. 41.

80. Στο ίδιο, σ. 33-34.

81. Στο ίδιο, σ. 33.

Σελ. 338
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/339.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

της καλοκαγαθίας 82. Ο Κρητικός, γνώστης, παρ' όλα αυτά, της παράδοσης της σωματικής αγωγής και της διαφοροποίησης των συστημάτων εκγύμνασης, θεμελειώνει την ανάλυση και τις προτάσεις του στα πορίσματα των ερευνών του Ιταλού φυσιολόγου Mosso και των Γάλλων γιατρών Mairet και Florence. Συγκεκριμένα, υποστηρίζει τον αντισταθμιστικό ρόλο της σωματικής άσκησης όχι μόνο για την αποσόβηση της διαταραχής των "διαφόρων λειτουργιών του οργανισμού, ήτις επέρχεται κατά την πνευματικήν εργασίαν", αλλά και για τη διευκόλυνση της αναπνευστικής και αναπτυξιακής λειτουργίας του οργανισμού83. Παράλληλα, τονίζει τη σημασία της σωματικής άσκησης για την ανάπτυξη του σκελετικού και του μυϊκού συστήματος84, όπως επίσης και για την ενίσχυση των μαθησιακών λειτουργιών του εγκεφάλου85.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η συμπληρωματική θεμελίωση της αναγκαιότητας της σωματικής αγωγής στη δαρβινική θεωρία της φυσικής επιλογής, που μέσω της ευθυγράμμισης με τον κοινωνιο-βιολογικό συρμό της εποχής εισάγει βίαια τον κόσμο της επιστημονικής νεοτερικότητας, της εκκοσμίκευσης και της εκλογίκευσης στο παραδοσιακό σύστημα σκέψης της Ορθόδοξης Εκκλησίας και έως ένα βαθμό της ελληνορθόδοξης διανόησης. Και μάλιστα στο πεδίο της εκπαίδευσης, που αποτελούσε παραδοσιακή αρμοδιότητα της Εκκλησίας και χαρακτηριζόταν από την κυριαρχία του θρησκευτικού κοσμοειδώλου. Ωστόσο, εάν κρίνει κανείς από την έλλειψη αντιδράσεων των συνομιλητών, αντιλαμβάνεται ότι είχε οπωσδήποτε προηγηθεί ο διακριτικός τους εθισμός στις αρχές της δαρβινικής θεωρίας και έτσι η αναφορά σε αυτές δεν προσλαμβανόταν ως επαναστατική εκτροπή.

Στο επίπεδο της ατομικής συγκρότησης, ο Κρητικός υποστηρίζει λοιπόν ότι η ισόρροπη ανάπτυξη σωματικών και πνευματικών λειτουργιών, ο αρμονικός συνδυασμός πνευματικών εφοδίων και σωματικών προσόντων εξασφαλίζει ευχερέστερη προσαρμογή στις μεταβαλλόμενες εξωτερικές συνθήκες και προοικονομεί την τελική επικράτηση του προσαρμοστικότερου, ανθεκτικότερου και ισχυρότερου οργανισμού86. Από την άλλη πλευρά, επεκτείνοντας το κοινωνικοδαρβινικό επιχείρημα στο πεδίο των σχέσεων των εθνών-κρατών, προσεγγίζει τη Σωματική Αγωγή αφενός ως βασικό μηχανισμό σφυρηλάτησης του εθνικού φρονήματος και αφετέρου ως τεχνολογία διασφάλισης της ατομικής και δημόσιας υγείας. Υπό την έννοια, βεβαίως, της συλλογικής ευρωστίας, καρτερίας και μαχητικότητας, που λειτουργούν ως αποχρώσες ενδείξεις τόσο της βιολογικής

82. Στο ίδιο, σ. 31 και 32.

83. Στο ίδιο, σ. 30.

84. Στο ίδιο, σ. 30.

85. Στο ίδιο, σ. 32-33.

86. Στο ίδιο, σ. 31.

Σελ. 339
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/340.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

όσο και της ηθικής ανωτερότητας και υπεροχής του ελληνικού έθνους 87.

Ενδιαφέρουσα είναι επίσης η αναφορά του Κρητικού στη βρετανική παράδοση σωματικής αγωγής, που συναρτά την άσκηση και τις "γυμναστικές παιδιές" με τη διαδικασία ηθικής διαπαιδαγώγησης του νέου ανθρώπου. Η αναφορά αυτή γίνεται με αφετηρία το βιβλίο του Pierre de Coubertin που αναφέρεται στην "αγγλική ανατροφή"88 και ανακαλεί το πνεύμα της διάλεξης του Δημητρίου Βικέλα στον Ελληνικό Φιλολογικό Σύλλογο Κωνσταντινουπόλεως στα 1890.

Η απόρριψη της παιδαγωγικής ωφέλειας της αγωνιστικής γυμναστικής και του αθλητισμού μπορεί να έχει ως αφετηρία επιχειρήματα που προέρχονται από το χώρο της ιατρικής και να γίνεται στο όνομα της "υγιεινής γυμναστικής", αλλά η σκοπιμότητα, που επιτελεί, είναι ηθικού χαρακτήρα. Ο Κρητικός θεωρεί ότι αθλητισμός και σχολική πρακτική είναι πεδία ασύμβατα, επειδή ο αθλητισμός δίνει "κακόν και βλαβερόν παράδειγμα"89. Η βλάβη που προξενεί ο αθλητισμός διευκρινίζεται με τον ακόλουθο τρόπο: κρίνεται εξοβελιστέος από το φάσμα των δράσεων του μαθήματος της Σωματικής Αγωγής "[...] ως δυνάμενος να καταπόνηση το πνεύμα του μαθητού, ως εύνοών την ανάπτυξιν του εγωισμού και προκαλών την αποθάρρυνσιν εις εκείνους, οίτινες, μη δυνάμενοι να έκτελέσωσι τα δυσκολώτερα γυμνάσματα και υστερούντες κατά τας επιδόσεις, δειλιώσι να προσέλθωσιν εις το γυμναστήριον [...]"9°.

Η ηθική αξιολόγηση που εμπερικλείει η απόρριψη του αθλητισμού είτε στην ατομική είτε στη συλλογική του εκδοχή91 ως οργανικού στοιχείου της διδακτικής πρακτικής του μαθήματος της Σωματικής Αγωγής, αποδεικνύεται, εξάλλου, από τον όρο που χρησιμοποιεί ένας από τους συνομιλητές του Κρητικού, ο Αλέξανδρος Ζαμαρίας, γυμνασιάρχης του Ζωγραφείου, όταν καταγγέλει ότι "ο αθλητισμός διά τας σχολάς είναι μόλυσμα"92.

Πρέπει να παραδεχθούμε ότι η κριτική που απευθύνεται στον αθλητισμό με το επιχείρημα ότι διασπά το πνεύμα της κοινότητας, αναπτύσσει τον εγωκεντρισμό και εκθέτει τον οργανισμό των μαθητών στον κίνδυνο της ανισομερούς ανάπτυξης και της μυϊκής υπερβολής έχει γερμανική προέλευση και χρονολογείται από τις τελευταίες δεκαετίες του 19ου αιώνα93. Όμως στην περίπτωση του Ελληνικού Φιλολογικού Συλλόγου Κωνσταντινουπόλεως η κριτική

87. Στο ίδιο, σ. 40.

88. Στο ίδιο, σ. 32.

89. Στο ίδιο, σ. 35.

90. Στο ίδιο, σ. 35.

91. Π.χ. ο Η. Βαλσαμάκης καταδικάζει το ποδόσφαιρο ως ανθυγιεινό, διότι βλάπτει τον οργανισμό λόγω της υπερθερμίας που προκαλεί. Στο ίδιο, σ. 45.

92. Στο ίδιο, σ, 42.

93. J. G. Dixon, ο.π.,σ. 136 και G. Mosse, ο.π., σ. 133.

Σελ. 340
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/341.gif&w=600&h=915 33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

αυτή εγγράφεται στο συνολικότερο πλαίσιο του κανονιστικού ιατρικού λογού, των νοητικών αδρανειών και των παραδοσιακών κανονιστικών συμπεριφορών της ελληνορθόδοξης κοινότητας. Στο σύνθετο αυτό πλαίσιο, ο αθλητισμός απαξιώνεται, διότι βασίζεται στην ενεργητική αντίδραση του ατόμου, ενθαρρύνει, την πρωτοβουλία, οξύνει την αποφασιστικότητα και την κρίση, ελαχιστοποιεί την αυτοματοποιημένη υπακοή, περιορίζει την επιτήρηση, χαλαρώνει την πειθαρχία και την τάξη, αδρανοποιεί τις άκαμπτες σχολικές ιεραρχικές δομές και αναγνωρίζει, την ανάγκη της εκδίπλωσης της ατομικής δραστηριότητας και επιδεξιότητας όχι στον περιορισμένο και επιτηρούμενο χώρο του σχολείου, αλλά στο στάδιο και το φυσικό περιβάλλον. Ενώ δηλαδή ο μαθητής λειτουργεί με βάση την αρχή της ιεραρχίας και της πειθαρχίας στο πλαίσιο που διαμορφώνει ο έλεγχος και η κανονικοποίηση της παρορμητικής συμπεριφοράς και της λιβιδικής ροής, ο οιονεί αθλητής δρα ως αυτενεργό και αυτοπροσδιοριζόμενο υποκείμενο. Στην περίπτωση μάλιστα των ομαδικών αθλημάτων, η αυτονομία γίνεται συλλογική και η λειτουργία του παιχνιδιού είναι δημοκρατική, γεγονός που αμφισβητεί τον εξουσιαστικό λόγο και τις πρακτικές του εκπαιδευτικού μηχανισμού. Επίσης τα ομαδικά αθλήματα προϋποθέτουν την ατομική τεχνική εκλέπτυνση, την ισότητα και την εναλλαξιμότητα των παικτών, τη σύνθεση των ατομικών επιδεξιοτήτων και τη λειτουργική διαφοροποίηση των ρόλων για την επιτέλεση του κοινού σκοπού, της ομαδικής αυτοπραγμάτωσης για την κατάκτηση της νίκης. Από την άποψη αυτή, λειτουργούν ως συμβολικός μικρόκοσμος της ορθολογικοποιημένης, λειτουργικά διαφοροποιημένης, ανταγωνιστικής, ισοπολιτειακής και πλουραλιστικής αστικής κοινωνίας. Συμπερασματικά, Θα λέγαμε ότι ο ομαδικός κυρίως αθλητισμός υποβάλλει συμβολικά την ιδέα του αυτόνομου και ασχολούμενου με την ατομική του πραγμάτωση παραγωγού-πολίτη, ο οποίος μετατρέπεται σε εταίρο στη συλλογική προσπάθεια της επιτέλεσης της κοινωνικής αναπαραγωγής και της υλικής ευημερίας. Αναδεικνύει δηλαδή συμπεριφορές και αρχές δράσης που προσιδιάζουν σε μια εκκοσμικευμένη, ρασιοναλιστική και εξισωτική αστική κοινωνία και όχι, βέβαια, σε παραδοσιακές και ιεραρχικές κοινωνίες που μεταγγίζουν επιλεκτικά, φορμαλιστικά και εργαλειακά στις δομές, τα αξιολογικά συστήματα και τις πρακτικές τους δομικά και αξιακά μορφώματα των νεοτερικών κοινωνιών.

Η επιλεκτική, φορμαλιστική και εργαλειακή μετάγγιση νεοτερικών στοιχείων στο σώμα της ελληνορθόδοξης κουλτούρας παρατηρείται χαρακτηριστικά στα τμήματα εκείνα της ανάλυσης του Κρητικού και των συνομιλητών του, που μιλούν για την ανάγκη υιοθέτησης στο πλαίσιο του μαθήματος της Σωματικής Αγωγής των ακόλουθων πρακτικών: της σκοποβολής υπό την έννοια της στρατιωτικής προετοιμασίας94, των εθνικών χορών ως διαδικασίας συμβολικής εγχάραξης

94. «Β' Ειδική ...», ο.π., σ. 44. Πρόκειται για πρόταση του Δ. Δαμασκηνού.

Σελ. 341
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/342.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

της εθνικής συνείδησης και της εθνοπολιτισμικής ταυτότητας 95 και, τέλος, των εκδρομών ως τρόπου προσαρμογής στο στρατιωτικό πνεύμα της πειθαρχίας και της αλληλεγγύης 96. Πρακτικές, οι οποίες -πλην των εκδρομών- έγιναν αποδεκτές και εντάχθηκαν τελικά στη δέσμη των μέτρων που ανέλαβε να υλοποιήσει ο Ελληνικός Φιλολογικός Σύλλογος Κωνσταντινουπόλεως για την ομοιόμορφη διδασκαλία και την αναβάθμιση του μαθήματος της Σωματικής Αγωγής.

Θεωρώ ότι από κοινού τα τρία αυτά νέα περιεχόμενα του μαθήματος της Γυμναστικής αναδιατάσσουν σφαιρικά το πλαίσιο και τις ιδεολογικές συντεταγμένες του μαθήματος της Σωματικής Αγωγής στην ελληνορθόδοξη κοινότητα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, καθώς επιχειρούν να συνδιαλλάξουν για πρώτη φορά το λόγο της εθνικής κινητοποίησης με τους λόγους της υγείας και της καλοκαγαθίας και να καταλύσουν την αντινομική σχέση Ορθοδοξίας-εθνικισμού, εντάσσοντας το λόγο της αλκής και της στρατιωτικοποίησης, άρα αυτή την ίδια την ιδεολογία του εθνικισμού, στον αξιακό ορίζοντα του ελληνορθόδοξου μαθητικού πληθυσμού. Πρόκειται, οπωσδήποτε, για ένδειξη τομής η για απόπειρα ριζικού, όπως πιστεύω, αναπροσανατολισμού. Ο αναπροσανατολισμός αυτός αντανακλά τον κίνδυνο της αποδιάρθρωσης της ελληνορθόδοξης ταυτότητας και της απώλειας του εθνικού φρονήματος στο πλαίσιο του προϊόντος κοσμοπολιτισμού της κοινωνίας της Κωνσταντινούπολης και της αμφισβήτησης της πολιτισμικής ηγεμονίας του ελληνισμού από τους αντιπάλους εθνικισμούς97. Κυρίως όμως μαρτυρεί την εγρήγορση της εθνικής συνείδησης μετά την αρχόμενη υπονόμευση των ισοπολιτειακών δικαιωμάτων του οθωμανικού συντάγματος του 1908 και την αδιαλλαξία και την πολεμική των Νεότουρκων κατά των εθνοτήτων με σκοπό την εθνοπολιτισμική ισοπέδωση και την επιβολή του τουρκισμού. Η μεταστροφή των Νεότουρκων σήμαινε αφενός την τάση αυτονόμησης ικανού τμήματος της ελληνορθόδοξης αστικής τάξης από τις προ-εθνικές και συγχρόνως υπερεθνικές λειτουργίες που επιτελούσε το Οικουμενικό Πατριαρχείο στο πλαίσιο της εθναρχικής παράδοσης98 και αφετέρου τη σταδιακή μετατόπιση της ελληνορθόδοξης κοινότητας από την πολιτική στρατηγική του ελληνο-οθωμανισμου, δηλαδή της "επιβίωσης μιας μεταρρυθμισμένης Οθωμανικής Αυτοκρατορίας", της συγκυριαρχίας Τούρκων και Ελλήνων και του βαθμιαίου οικο-

95. Στο ίδιο, σ. 35.

96. Στο ίδιο, σ. 39.

97. Την άποψη αυτή εκφράζει αναφορικά με την περίοδο 187Ο-19ΟΟ περίπου η Eleni Fournaraki, ο.π., σ. 261-262.

98. Η Έφη Κάννερ, "Άφρονες εναντίον φρονίμων, όχλος εναντίον λαού. Ο ελληνικός τύπος της Κωνσταντινούπολης απέναντι στην Κομμούνα του Παρισιού", Μνήμων 18 (1996) 96, διαβλέπει ότι αυτή η τάση αυτονόμησης η καλύτερα αποδέσμευσης κάνει την εμφάνιση της ήδη από το τελευταίο τέταρτο του 19ου αιώνα.

Σελ. 342
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/343.gif&w=600&h=915 33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

νομικού και πολιτισμικού εξελληνισμού του οθωμανικού κράτους, προς αυτή του αλυτρωτισμού και της συσπείρωσης με τη μοναδική πλέον μετά την «αποθωμανοποίηση της κοινωνίας και του χώρου» στα 1914 νομιμοποιητική εξουσία που της απομένει, το ελλαδικό εθνικό κέντρο".

Γ'. Η Αυτοκέφαλη Ελληνική Εκκλησία και η σωματική αγωγή. Οι ενδεικτικές απόψεις τον μητροπολίτη Πενταπόλεως Νεκταρίου Κεφαλά (Σηλυβρία Θράκης 1846-Αθήνα 1920)

Στην «Ομιλία περί γυμναστικής» στις 21 Αυγούστου 1894 με την ευκαιρία των εγκαινίων του Γυμναστικού Συλλόγου Κύμης, ο Νεκτάριος Κεφάλας, θιασώτης των ιδεωδών του ορθόδοξου μοναχισμού, απόφοιτος της Θεολογικής Σχολής του Εθνικού Πανεπιστημίου (1882-1885), από το 1889 μητροπολίτης Πενταπόλεως Αιγύπτου, αλλά μετά την εκδίωξη του από εκεί ιεροκήρυκας στην Εύβοια στο διάστημα 1891-1893 και από το 1894 έως το 1908 διευθυντής της Ριζαρείου Σχολής, αποτύπωνε!, την ορθόδοξη δογματική αντίληψη που αναγνωρίζει το δισυπόστατο της ανθρώπινης φύσης και αντιμετωπίζει το σώμα ως ναό της ψυχής. Το σώμα δεν απαξιώνεται, αλλά, αντίθετα, αξιολογείται θετικά η ενδυνάμωση του, υπό τον όρο ότι η εκγύμναση του θα εκπληρώνει τη σκοπιμότητα της αποτελεσματικότερης επιτέλεσης του πνευματικού αγώνα του πιστού100. Το δισυπόστατο δεν αίρεται, αλλά το άλογο σώμα, διαμέσου της φυσικής του εξάσκησης, της ενεργοποίησης και ανάπτυξης των δυνάμεων του, της κανονικοποίησης της συμπεριφοράς του και της εσωτερίκευσης του εξουσιαστικού λόγου, αναδεικνύεται σε εκτελεστικό και πειθήνιο όργανο της ψυχής- «Ο

99. Θάνος Βερέμης, Κατερίνα Μπούρα (εισαγωγή-επιμέλεια), Αθανασίου Σουλιώτη-Νικολαΐδη, Οργάνωσις Κωνσταντινουπόλεως, Αθήνα-Γιάννινα, Δωδώνη, 1984, σ. 9-23. Για την ανάδυση του σχήματος του ελληνοθωμανισμού στο τελευταίο περίπου τέταρτο του 19ου αιώνα βλέπε Έλλη Σκοπετέα, Το «Πρότυπο Βασίλειο» και η Μεγάλη Ιδέα. Όψεις του εθνικού προβλήματος στην Ελλάδα (1830-1880), Αθήνα, Πολύτυπο, 1988, σ. 309-324. Ειδικότερα για τις απόψεις του Ίωνα Δραγούμη και του Αθανασίου Σουλιώτη-Νικολαΐδη βλέπε Gerasimos Angustinos, Consciousness and History: Nationalistic Critics of Greek Society 1897-1914, East European Quaterly, Boulder, Columbia University Press, New York 1977, σ. 126-134. Τέλος, για μια διεξοδική περιγραφή, ανάλυση και ερμηνεία της μετάβασης της ελληνορθόδοξης κοινότητας από το πλαίσιο δράσης της εθναρχικης παράδοσης και αργότερα του ελληνοθωμανισμού προς αυτό της εθνικής κινητοποίησης βλέπε Σία Αναγνωστοπούλου, ο.π., τρίτο και τέταρτο κεφάλαιο, σ. 453-520 και 521-553 αντίστοιχα. Από την Σία Αναγνωστοπούλου δανείζομαι και τον όρο «αποθωμανοποίηση της κοινωνίας και του χώρου».

100. «Ομιλία περί γυμαστικής», στο Περί των αποτελεσμάτων της αληθούς και ψευδούς μορφώσεως μελέτη διηρημένη εις τρία μέρη[...] υπό του Μητροπολίτου Πενταπόλεως Νεκταρίου Κεφαλά προλύτου της Θεολογίας, Αθηνά 1894.

Σελ. 343
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/344.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

νους βουλεύεται τα άριστα", γράφει ο Νεκτάριος, "το δε σώμα ακόπως εκτελεί τα καλώς βεβουλευμένα"101.

Στην προοπτική αυτή, πρωταρχικός σκοπός της γυμναστικής γίνεται "η ενίσχυσις των σωματικών δυνάμεων προς πρόθυμον ικανοποίησιν των απαιτήσεων του πνεύματος και πλήρωσιν των επιβεβλημένων αυτώ καθηκόντων"102. Αυτό σημαίνει ότι η σωματική αγωγή χάνει την αυτοτέλεια της, γίνεται ετερόνομη και συναιρείται στην ηθικο-διαπαιδαγωγική της εκδοχή, καθώς ανάγεται σε μηχανισμό διαχείρισης, ελέγχου και εξαΰλωσης των σωματικών ορμών χάριν της καλλιεργείας ηθικού φρονήματος και της διαμόρφωσης χριστιανικού χαρακτήρα. Παράλληλα, το γυμνασμένο σώμα αντιμετωπίζεται ως ανάγλυφο, ως αισθητική πραγμάτωση της πειθαρχημένης και ηθικοποιημένης εσωτερικής δύναμης, ενώ η εύρυθμη λειτουργία, η υγεία και η ευρωστία του σώματος ανάγεται σε σύμβολο της γυμνασμένης ψυχής του πιστού.

Σε γενικές γραμμές, έχουμε να κάνουμε με μία προσέγγιση της σωματικής αγωγής που σημασιοδοτείται από τη μεταφορική χρήση της γυμναστικής άσκησης ως απεικόνισης του αγώνα του πιστού για την αυτοτελείωση.

Αν στο πλαίσιο του θρησκευτικού δόγματος η υποταγή του σώματος στα κελεύσματα της ψυχής είναι ο πρωταρχικός σκοπός της σωματικής αγωγής, στο πλαίσιο της κοινωνίας των πολιτών η γυμναστική αναλαμβάνει συμπληρωματικά να συγκροτήσει κοινότητες επιλέκτων, να αποσπάσει τη νεολαία "από των ματαίων και ανωφελών ασχολιών" και να συντελέσει στην προπαρασκευή "ανδρών κρατερών προς υπεράσπισιν των δικαίων της πατρίδος"103. Μια τέτοια σκοποθεσία αποδεικνύει την εκλεκτική εγκόλπωση πτυχών της νεοτερικότητας στο λόγο της Αυτοκέφαλης Ελληνικής Εκκλησίας σε αντίθεση με το Πατριαρχείο Κωνσταντινούπολης, το οποίο έως τουλάχιστον το τέλος του 19ου και την αρχή του 20ού αιώνα αδιαφορεί η κατακρίνει την ενασχόληση με τη σωματική αγωγή. Άλλωστε, στην καταληκτική παράγραφο του κειμένου που μας απασχολεί, ο Νεκτάριος θα επιδοκιμάσει τη δυτική εμπειρία της "εκλαΐκευσης" της γυμναστικής και της σύστασης γυμναστικών συλλόγων104.

Όταν ο Νεκτάριος μιλά για συγκρότηση επίλεκτων γυμναστικών κοινοτήτων και προπαρασκευή στρατιωτών της εθνικής ιδέας είναι δεδομένο ότι βρίσκεται στην επικράτεια του λόγου της στρατιωτικοποίησης υπηρετώντας τη στρατηγική του ελληνικού αποστολισμού και αλυτρωτισμού. Προσεγγίζει δηλαδή τη γυμναστική αφενός ως κομβικό μηχανισμό σφυρηλάτησης του εθνικού φρονήματος και ανάδειξης της προτεραιότητας της ομάδας έναντι του ατό-

101. Στο ίδιο, σ. 21. Ανάλογη άποψη και στις σ. 18 και 19.

102. Στο ίδιο, σ. 18.

103. Στο ίδιο, σ. 22.

104. Στο ίδιο, σ. 22.

Σελ. 344
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/345.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

μου και αφετέρου την εκτελεστική επιδεξιότητα, την υγεία και τη σωματική ευρωστία ως ενδείξεις της ζωτικής δύναμης και της ηθικής υπεροχής του ελληνικού έθνους. Είναι ενδεικτική, άλλωστε, η παρουσία του Νεκταρίου στα εγκαίνια του Γυμναστικού Συλλόγου Κύμης, καθώς πίσω από την ίδρυση του ανιχνεύεται εύκολα η επίγνωση της τοπικής νεολαίας ότι "ου καιρός του καθεύδειν αλλά του εγρηγορείν μή άλλοι ανθ' ημών στήσωσι τα τρόπαια εν τη Ανατολή ήτις κλήρος έλαχε τη Ελλάδι"105.

Παρ' όλα αυτά, στην επιχειρηματολογία του Νεκταρίου δεν κυριαρχεί ο λόγος της στρατιωτικοποίησης, αλλά ο λόγος της καλοκαγαθίας, που συναρθρώνεται μαζί του, διότι το κλασικιστικό ιδεώδες αποτελεί ελληνική εθνική παράδοση106. Στην προοπτική αυτή, η καλοκαγαθία εκλαμβάνεται ως ικανή και, αναγκαία συνθήκη για την αποτελεσματική στρατιωτική προπαρασκευή, ενώ, συγχρόνως, φαίνεται ότι εμπεριέχει και το λόγο της υγείας, ο οποίος μόνο έμμεσα και ετεροπροσδιορισμένα αναδύεται στην προβληματική του τέως μητροπολίτη Πενταπόλεως. Συγκεκριμένα, ο Νεκτάριος θεωρεί ότι "η σωματική γυμνασία και η πνευματική ανάπτυξις εισίν οι δύο πόλοι περί ους στρέφεται η τελεία μόρφωσις και η τελεία αγωγή"107. Η αρμονική σχέση σώματος και πνεύματος προβάλλει την αριστοτελική μεσότητα ως πρωταρχική αρετή του πολίτη. Άλλωστε, ο Νεκτάριος παραπέμπει συχνά στο κείμενο αυτό στον Αριστοτέλη108, Η προσέγγιση όμως της αρετής ως μεσότητας έχει ως αποτέλεσμα τόσο την καταδίκη της αγωνιστικής γυμναστικής όσο και του αθλητισμού, με το επιχείρημα ότι η υπερβολική εκγύμναση του σώματος το καθιστά "δυσκάθεκτον και δυσήλατον και ανυπότακτον, και θρασύ, και προς τας της ψυχής διακελεύσεις απειθές [,..]"109, Είναι προφανές ότι βρισκόμαστε στο πλαίσιο ενός κλειστού συστήματος σκέψης, όπου ο λόγος της καλοκαγαθίας λειτουργεί ως άλλοθι για την ηγεμονία του δόγματος και όπου το ενδιαφέρον για το σώμα υπάρχει και εκδηλώνεται στο βαθμό που το σώμα προσεγγίζεται αφενός ως επικίνδυνη και αφετέρου ως αυτοματοποιημένη και αποτελεσματική βιολογική μηχανή.

105. Στο ίδιο, σ. 20.

106. Στο ίδιο, σ. 20.

107. Στο ίδιο, σ. 20.

108. Στο ίδιο, σ. 17,18,19, 21.

109. Στο ίδιο, σ. 18.

Σελ. 345
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/346.gif&w=600&h=915 33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 346
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/347.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

Ιστορία της παιδικής ηλικίας και της νεότητας: Οι ιστοριογραφικές οπτικές και οι χρόνοι τους

ΣΤΡΟΓΓΥΛΗ ΤΡΑΠΕΖΑ

Σάββατο 19 Απριλίου 1997

Απογευματινή συνεδρία Συντονιστής: ΣΠΥΡΟΣ ΑΣΔΡΑΧΑΣ

Σελ. 347
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Οι χρόνοι της Ιστορίας για μια ιστορία της παιδικής ηλικίας και της νεότητας»
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 328
    33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

    τις νέες αυτές μορφές συλλογικής δραστηριότητας ως επιβιώσεις του αρχαιοελληνικού αθλητικού ιδεώδους36.

    Όμως, οι αντιλήψεις της εκκλησιαστικής διανόησης της Κωνσταντινούπολης δεν αντιστοιχούν ούτε προς τις ακολουθούμενες εκπαιδευτικές πρακτικές της ελληνορθόδοξης κοινότητας, που συνδυάζουν δυτικο-ευρωπαϊκές και ελληνικές πρακτικές. Και αυτό γιατί, αν και το νομικό πλαίσιο που διέπει το οθωμανικό εκπαιδευτικό σύστημα δεν επέτρεπε έως το 1880 τουλάχιστον τη διδασκαλία του μαθήματος της Σωματικής Αγωγής σε καμμία βαθμίδα του εκπαιδευτικού συστήματος37, ενώ συγχρόνως μέχρι την παραχώρηση του συντάγματος του 1908 συνόδευε τη Γυμναστική η «κυβερνητική καχυποψία»38, παρ' όλα αυτά, στο πρότυπο αλληλοδιδακτικό σχολείο δημοτικής εκπαίδευσης της συνοικίας του Φαναριού ήδη από το 1877 διδάσκεται πειραματικά, θα λέγαμε, «γυμναστική ενθάλαμος»39. Το μάθημα της Σωματικής Αγωγής, της «Γυμναστικής κατά Schreber», της «Υγιεινής Σωμασκίας» και εναλλακτικά οι «παιδιές»40 διδάσκονται επίσης στο ίδιο χρονικό διάστημα στο Δημοτικό Σχολείο και το παρθεναγωγείο της συνοικίας Τσουμπαλή41, στο Δημοτικό Σχολείο των Ταταούλων42, στο τριτάξιο Νηπιαγωγείο της συνοικίας του Σταυροδρομίου43, όπως και στο Δημοτικό και το Ελληνικό Σχολείο της ενορίας της Παναγίας44.

    36. Βλέπε ενδεικτικά Γεώργιος Δ. Παχτίκος, «Ολυμπιακοί αγώνες εν Βιθυνία» (Αθήναι 1893), όπως αναδημοσιεύεται στο Δελτίο Κέντρου Μικρασιατικών Σπονδών 11 (1995-

    1996) 433-454.

    37. «Το Υπουργείον της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως εν Τουρκία», Εκκλησιαστική Αλήθεια Α', 1 (1 Οκτωβρίου 1880) 9-11.

    38. Βλέπε την παρέμβαση του Δ. Δαμασκηνού στην Β' Ειδική Εκπαιδευτική Συνεδρία που διοργάνωσε στα 1909 ο Ελληνικός Φιλολογικός Σύλλογος Κωνσταντινουπόλεως (στο εξής ΕΦΣΚ) με θέμα τη σωματική αγωγή, ΕΦΣΚ, Πρακτικά των Εκπαιδευτικών Συνεδριών, τεύχος Β' (1908-1909), παράρτημα ΛΒ' τόμου, σ. 44.

    39. Μ.Δ.Χ., «Δημοτική εν Κωνσταντινουπόλει εκπαίδευσις», Εκκλησιαστική Αλήθεια Α', Η (19 Νοεμβρίου 1880) 126.

    40. Πρόκειται θα λέγαμε για λαογραφική προσέγγιση της σωματικής άσκησης που αποσκοπεί όχι μόνο στη διευκόλυνση και ανάπτυξη των σωματικών λειτουργιών του παιδιού, αλλά συγχρόνως στην εγχάραξη του εθνικού φρονήματος και στην εξοικείωση με την τοπική κουλτούρα. Ο Ι. Κ. Παγούνης, «Προλήψεις, δεισιδαιμονίαι και παιδιαί των νεωτέρων Ελλήνων μετά παραλληλισμού προς τας των Αρχαίων», Ελληνικός Φιλολογικός Σύλλογος Κωνσταντινουπόλεως, τόμος ΙΕ' (1880-1881), σ. 124-141 αναφέρει, περιγράφει και αναζητεί τη γενεαλογία σαράντα τριών «παιδιών».

    41. Θ. Σαλτελής, «Έκθεσις της Εκπαιδευτικής Επιτροπής περί των εν Κωνσταντινουπόλει και τοις περιχώροις Σχολείων», Ελληνικός Φιλολογικός Σύλλογος Κωνσταντινουπόλεως, τόμος IΓ΄ (Μάιος 1878 - Μάιος 1879), σ. 58,

    42. Θ. Σαλτελής, ο.π., σ. 67.

    43. Στο ίδιο, σ. 68.

    44. Στο ίδιο, σ. 68-69.