Συγγραφέας:Διεθνές Συμπόσιο
 
Τίτλος:Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Οι χρόνοι της Ιστορίας για μια ιστορία της παιδικής ηλικίας και της νεότητας»
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:33
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1998
 
Σελίδες:399
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Διεθνή Συμπόσια
 
Μαθητεία και εργασία
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Περίληψη:Ο τόμος περιέχει τα πρακτικά του 3ου Διεθνούς Συμποσίου, που πραγματοποιήθηκε στην Αθήνα από τις 17 έως τις 19 Απριλίου του 1997, με θέμα «Οι χρόνοι της Ιστορίας. Για μια ιστορία της παιδικής ηλικίας και της νεότητας», διαρθρωμένο σε 4 ενότητες: Εκπαιδευτικοί μηχανισμοί, Εργασία και πολιτική, Στους χρόνους της Ανθρωπολογίας και των νοοτροπιών, Στον κόσμο της τέχνης, Ελεύθερος χρόνος και αθλητισμός.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 31.76 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 317-336 από: 418
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/317.gif&w=600&h=915 33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

ΥΓΕΙΑ, ΑΛΚΗ, ΚΑΛΟΚΑΓΑΘΙΑ:

ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΚΑΙ ΣΩΜΑΤΙΚΗ ΑΓΩΓΗ.

Οι ΑΝΤΙΣΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ Η ΒΑΘΜΙΑΙΑ ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ

ΓΙΩΡΓΟΣ ΚΟΚΚΙΝΟΣ

Η ανακοίνωση αυτή έχει ως πλαίσιο αναφοράς τον εντοπισμό και την κριτική προσέγγιση των λόγων (discours), που αναδεικνύουν την αξία της σωματικής αγωγής στο ελληνικό σχολικό σύστημα, αλλά και στο κοινοτικό σχολικό δίκτυο της ελληνορθόδοξης κοινότητας της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στη διάρκεια

της περιόδου 1880-1920.

Συγκεκριμένα, θα με απασχολήσει η μελέτη της άρθρωσης και της κοινωνικής αντιστοίχησης των λεκτικών πρακτικών (discursive practices), που διέπουν, νοηματοδοτούν και οργανώνουν τις αντιλήψεις και την επιχειρηματολογία της εκκλησιαστικής διανόησης για την ενδεχόμενη αναγκαιότητα της σωματικής αγωγής στην εκπαίδευση και τις ενδεδειγμένες πρακτικές σωματικής άσκησης. Συγχρόνως όμως θα επιχειρήσω να δείξω τις αντιστάσεις που προέβαλε ο εκκλησιαστικός μηχανισμός στην εισαγωγή του μαθήματος της Σωματικής Αγωγής στην εκπαίδευση, αλλά και τη βαθμιαία και επιλεκτική προσαρμογή του στα κοινωνικο-πολιτισμικά μορφώματα, που αναδεικνύει η νεοτερική εποχή. Η προβληματική που ακολουθώ έχει συγκριτική βάση, καθώς προσεγγίζει αντιστικτικά τον λόγο που παράγουν και διαχέουν στο κοινωνικό σύνολο οι δύο βασικοί πόλοι της ορθόδοξης εκκλησιαστικής διανόησης, τόσο αυτός του Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως όσο και αυτός της Αυτοκέφαλης Εκκλησίας της Ελλάδος.

A'. Ευρώπη: Οι τρεις λόγοι (discours) για την αναγκαιότητα της σωματικής αγωγής

Πρόκειται για τρία διαφορετικά γένη λόγων με πανευρωπαϊκή, θα λέγαμε, διασπορά, που έχουν ως υπόβαθρο τις διαδικασίες συγκρότησης και ανάδυσης της νεολαίας ως ιδιαίτερης πληθυσμιακής κατηγορίας με ηλικιακά, κοινωνικά και πολιτισμικά γνωρίσματα. Οι διαδικασίες αυτές ολοκληρώνονται στο δυτικοευρωπαϊκό χώρο στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα1. Οι λόγοι

1. Αντώνης Λιάκος, Νεανικές οργανώσεις. Η εμφάνιση των νεανικών οργανώσεων. Το παράδειγμα της Θεσσαλονίκης, Αθήνα, Λωτός, 1988, σ. 7-8.

Σελ. 317
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/318.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

αυτοί, που είναι συμβατοί μεταξύ τους και όχι αυτοαναφορικοί και συμπαγείς και που συνεκβάλλουν στην παιδαγωγική επιστήμη και την «αποικίζουν», συνδέονται με τις διαδικασίες οικονομικού, πολιτικο-διοικητικού και πολιτιστικοεκπαιδευτικού εκσυγχρονισμού του έθνους-κράτους, οργανώνουν την παιδαγωγική θεωρία και πρακτική και συγκροτούν το πλαίσιο αναφοράς της επιστήμης της Σωματικής Αγωγής ως μερικευμένης τεχνολογίας συγκρότησης και εδραίωσης του απρόσωπου δικτύου της εξουσίας της πειθαρχικής νεοτερικής κοινωνίας. Εφεξής η σωματική αγωγή δεν θα είναι μόνο ο δίαυλος της χειραφέτησης του σώματος, της διανοητικής χαλάρωσης και της συναισθηματικής εκφόρτισης, αλλά συνάμα θα λειτουργεί ως μηχανισμός χειραγώγησης της νεανικής ιδιαιτερότητας από τους φορείς της κρατικής, της σχολικής και της ιατρικής εξουσίας. Είναι η συγκυρία, κατά την οποία η πολιτική οικονομία της διαχείρισης του σώματος και του ελέγχου και της ιδιοποίησης του κοινωνικά αποδεσμευμένου χρόνου κάνει ανεπαίσθητα σχεδόν την εμφάνιση της.

Η παιδαγωγική πρακτική από τα μέσα του 19ου αιώνα αναγορεύει το σχολείο σε κεντρικό μηχανισμό κοινωνικοποίησης του μαθητικού δυναμικού, αλλά συγχρόνως και διασποράς του νέου αστικού ήθους (τρόποι ζωής, κοινωνικές συμπεριφορές, συστήματα αξιών) στο γενικό πληθυσμό. Από την άλλη πλευρά, η παιδαγωγική θεωρία δεν προσδιορίζεται πλέον την περίοδο αυτή από τη διάκριση εργασία/παιχνίδι, αλλά από τη διάκριση άσκοπη η και επικίνδυνη δραστηριότητα/σκόπιμη-αποτελεσματική δραστηριότητα2. Παραπέμπει κατά συνέπεια σε μια αντίληψη εκλογίκευσης, εργαλειοποίησης και επιτήρησης της παιδικής και νεανικής ενεργητικότητας, σε μια πειθαρχική και ιατρική λειτουργία της σωματικής αγωγής, η οποία συγκροτεί το άτομο ως αυτενεργό υποκείμενο, αλλά, συγχρόνως, και ως οργανικό στοιχείο της κοινότητας-ομάδας.

Οι λόγοι, που κωδικοποιούν το ενδιαφέρον για την σωματική αγωγή, είναι κατά σειράν οι ακόλουθοι:

α) Ο ιατρικός λόγος, ο οποίος εμπλεκόμενος στο πεδίο της βιοπολιτικής, δηλαδή του διοικητικού, πολιτικού και κοινωνικού ελέγχου των συμπεριφορών του πληθυσμού, και διαποτιζόμενος από τη λογική του οικονομικού φιλελευθερισμού, λειτουργεί προληπτικά ως θεματοφύλακας της ατομικής και δημόσιας υγείας, καθώς την αντιλαμβάνεται ως ατομικό και δημόσιο αγαθό, ως κοινωνικό και εθνικό κεφάλαιο. Δεν πρέπει να λησμονούμε, άλλωστε, ότι ήδη από το 17ο και 18ο αιώνα το ανθρώπινο σώμα έχει μετατραπεί σε παραγωγική μηχανή με συνέπεια «όλες οι μορφές ανάλωσης του που δεν συνεισέφεραν στη σύσταση των παραγωγικών δυνάμεων — και που παρουσιάζονταν [...] σαν

2. Andre Rauch, Le souci du corps Histoire de l'hygiène en éducation physique, Paris, p.U.F., 1983, σ. 97.

Σελ. 318
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/319.gif&w=600&h=915 33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

περιττές» να απαγορεύονται και να καταστέλλονται3. Συνοψίζοντας θα λέγαμε ότι ο λόγος αυτός συγκροτεί την ιατρική γυμναστική και αναδεικνύει την προληπτική της διάσταση.

β) Ο πολιτικός λόγος της στρατιωτικής ετοιμότητας των πολιτών μέσω της σωματικής άσκησης και της σκληραγωγίας, Στο πλαίσιο αυτό, η γυμναστική αποσκοπεί είτε στην εθνική κινητοποίηση για την απελευθέρωση και την ενοποίηση του έθνους και κατ' επέκταση για την συγκρότηση του εθνικού κράτους (γερμανικό πρότυπο) είτε στην υπεράσπιση της πατρίδας και της δημοκρατίας (γαλλικό πρότυπο), εκφάνσεις αμφότερες της ιδεολογίας του εθνικισμού.

Στην πρώτη περίπτωση, έχουμε να κάνουμε με ένα παρεπόμενο του πολιτιστικού-ανατολικού-αυταρχικού εθνικισμού, που βρίσκει την ιδεοτυπική του έκφραση στο γερμανικό χώρο4. Σ' αυτό το ιδεολογικό σχήμα εντάσσονται: α) Το διαταξικής συγκρότησης και θεμελιωμένο στο λόγο της κλασικιστικής καλοκαγαθίας γυμναστικό κίνημα (Turnbewegung) του Jahn, που ανήγαγε σε πολιτική αισθητική την συγχώνευση της ατομικότητας και του πνεύματος της εθνικής κοινότητας, αναζητώντας μέσω της ομοιομορφίας των στολών, των εμβλημάτων, των εμβατηρίων, των παρελάσεων, των γυμναστικών ασκήσεων, των εθνικών τελετουργικών εορτασμών και των γυμναστικών επιδείξεων (gymnastic festivals) τη δημιουργία του ιδεώδους Γερμανού, τη συμβολική ενοποίηση των διάσπαρτων μελών του γερμανικού εθνικού κορμού και την ενιαία κρατική συγκρότηση της Γερμανίας, β) Το πρότυπο σωματικής αγωγής του Spiess, που συνοψίζεται στη σχολική χρήση ασκήσεων παράταξης, ομαδικής κίνησης και πειθαρχίας, οι οποίες συνοδεύονταν από την πρακτική της στρατιωτικοποίησης των γυμναστικών παραγγελμάτων. Αξίζει να επισημάνουμε ότι μετά τη ματαιωμένη φιλελεύθερη Επανάσταση του 1848 και κυρίως μετά την ενοποίηση της Γερμανίας στα 1871 παρακολουθούμε τη συντηρητική μεταστροφή του γερμανικού γυμναστικού κινήματος, καθώς απεμπολούνται οι αντι-αυταρχικές και φιλελεύθερες ιδεολογικές τάσεις που το διαπερνούσαν και ως πρωταρχικοί του σκοποί προβάλλονται η ανάδειξη της σωματικής αγωγής σε προνομιακό πεδίο απόδειξης της βιολογικής και ηθικής υπεροχής του γερμανικού έθνους και της άριας φυλής γενικότερα, καθώς και η συλλογική εσωτερίκευση του αυταρχικού στρατιωτικού προτύπου, Στην περίοδο αυτή το γερμανικό γυμναστικό

3. Μισέλ Φουκό, «Πειθαρχική εξουσία και υποτέλεια» (1976, 1977, 1980, 1986), στο Η μικροφυσική της εξουσίας, μετάφραση-σχόλια Λίλα Τρουλινού, Αθήνα, Ύψιλον 1991, σ. 109.

4. Νίκος Δεμερτζής, Ο λόγος του εθνικισμοί). Αμφίσημο σημασιολογικό πεδίο και σύγχρονες τάσεις, Αθήνα, Α. Σάκκουλας, 1996, σ. 227-244. Οι κατηγοριοποιήσεις που υιοθετεί ο Δεμερτζής εφαρμόζονται και στην περίπτωση της ιδεολογικής αξιολόγησης του γαλλικού προτύπου σωματικής αγωγής, όπως φαίνεται στην επόμενη σελίδα.

Σελ. 319
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/320.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

κίνημα θεσμοποιείται και μαζικοποιείται φθάνοντας μάλιστα να αριθμεί στα 1880 170.315 μέλη, ενώ, παράλληλα, διαχέεται κυρίως στην Κεντρική Ευρώπη, αλλά και σε πυρήνες εθνικιστών στο βαλκανικό και τον ελληνικό χώρο5. Στη δεύτερη περίπτωση έχουμε να κάνουμε κατά κύριο λόγο με το γαλλικό πρότυπο σωματικής αγωγής, το οποίο εντάσσεται στον αξιακό κώδικα του πολιτικού, δυτικού και δημοκρατικού εθνικισμού. Οι αξίες που υποβαστάζουν το πρότυπο αυτό είναι η πίστη σε μια κοσμοπολίτικη ηθική τάξη βασισμένη στον ορθό λόγο και την πρόοδο, η δράση σύμφωνα με τις ηθικο-πολιτικές αρχές της ελευθερίας, της ατομικής αυτονομίας, της ισοπολιτείας και της κοινωνικής αρμονίας, η υπεράσπιση της πατρίδας και του δημοκρατικού πολιτεύματος και, τέλος, ο σεβασμός των νόμων ως προϊόντων της συλλογικής βούλησης6. Στο πλαίσιο αυτό, οι στρατιωτικές ασκήσεις συναρθρώνονται με τη σωματική αγωγή υπό την έννοια της αναγκαίας τεχνογνωσίας που παρέχει τη δυνατότητα στο μέλλοντα πολίτη (= μαθητή) να μετατρέπεται εκούσια σε στρατιώτη, όταν διακυβεύεται η τύχη της πατρίδας και του δημοκρατικού πολιτεύματος (συνταγματικός πατριωτισμός). Πρόκειται για το ιδανικό του «καλού πολίτη στην υπηρεσία της πατρίδας», το οποίο κυρώνεται θεσμικά με τα νομοθετήματα της 28ης Μαρτίου και της 6ης Ιουλίου 1882, με τα οποία ο υπουργός Παιδείας της Γαλλίας Jules Ferry εισάγει τις στρατιωτικές ασκήσεις στα σχολεία και συγκροτεί τα παραστρατιωτικού χαρακτήρα, αλλά δημοκρατικών προθέσεων, «σχολικά τάγματα» (bataillons scolaires) αντίστοιχα7. Για τις ρυθμίσεις αυτές καταλυτικό ρόλο διαδραμάτισε αφενός η στρατηγική διαμάχη του ρεπουμπλικανικού και εκκοσμικευμένου πλέον γαλλικού κράτους με την Καθολική Εκκλησία για τον έλεγχο της εκπαίδευσης και αφετέρου η κυριαρχία του εθνικιστικού ρεβανσισμού μετά την ήττα στον γαλλο-πρωσσικό πόλεμο του 1870, που σήμανε την απώλεια της Αλσατίας και της Λωρραίνης, καθώς και τον εμφύλιο πόλεμο, αλλά και λειτούργησε καταλυτικά τόσο για την ηγεμονική

5. Για το γερμανικό πρότυπο γυμναστικής και τον ιδεολογικό του ρόλο βλέπε J. G. Dixon, «Prussia, Politics and Physical Education», στο Ρ. C. Mcintosh (και άλλοι), Landmarks in the History of Physical Education, London/Boston and Henley, Routledge & Kegan Paul, 1981, σ. 131' George L. Mosse, The Nationalisation of the Masses. Political Symbolism and Mass Movements in Germany from the Napoleonic Wars through the Third Reich, New York, Howard Fertig, 1975, σ. 28, 43, 44, 83,128-135· Karl Dietrich Bracher, The German Dictatorship. The Origins, Structure, and Consequences of National Socialism, Penguin University Press 1980, σ. 41-42. Στη δεύτερη περίπτωση, έχουμε να κάνουμε με παράγωγο ενός πολιτικού-δυτικού-φιλελεύθερου εθνικισμού, που το πεδίο της προέλ,,ευσής του εντοπίζεται στη Γαλλία και ιδιαίτερα στην παράδοση των πολιτικών ιδεωδών του 1789. Βλέπε Νίκος Δεμερτζής, ο.π., σ. 227-244.

6. Pierre Arnaud, Les athlètes de la republique. Gymnastique, sport et idéologie républicaine 1870-1914, Toulouse, Bibliothèque historique Privât, 1987, σ. 212.

7. Στο ίδιο, σ. 30.

Σελ. 320
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/321.gif&w=600&h=915 33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

παρουσία του πολιτικού φιλελευθερισμού όσο και αντίρροπα για την ανάδυση του αντεπαναστατικού κινήματος, την παθολογία του οικονομικού φιλελευθερισμού (σκάνδαλα, νεποτισμός, μαζική αγροτική έξοδος), τη δυναμική του μπουλανζισμού, τη συγκρότηση της γαλλικής επαναστατικής δεξιάς και την κυριαρχία του ιδεολογήματος της παρακμής έως την έναρξη του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου8. Τα αντίρροπα αυτά ιδεολογικο-πολιτικά ρεύματα, όπως επίσης και η Καθολική Εκκλησία, ανασημασιοδότησαν τη συνάρθρωση σωματικής αγωγής και στρατιωτικών ασκήσεων και επιχείρησαν να αποκαθάρουν τα σχολικά τάγματα από την παρουσία των ιδεών του ρεπουμπλικανισμού. Έτσι και έως την παρακμή τους στη δεκαετία του 18909 λειτούργησαν εν μέρει ως μηχανισμοί στρατιωτικής κινητοποίησης εναντίον τόσο του εξωτερικού εχθρού, των Γερμανών, όσο και του εσωτερικού εχθρού, των δημοκρατών, των σοσιαλιστών και των Εβραίων10. Αντίθετα, στη γερμανική περίπτωση, η ατελής ακόμη ιδιότητα του πολίτη, λόγω της ανυπαρξίας έως τα 1871 ενιαίου εθνικού κράτους και της αδυναμίας αυτόνομης ανάδυσης της κοινωνίας των πολιτών, επέφερε την ολοκληρωτική αφομοίωση του ρόλου του πολίτη από το ρόλο του στρατιώτη και την ανάδειξη της γυμναστικής κοινότητας σε υλικό και συμβολικό εξάρτημα για την επιτέλεση των σκοπών του αυταρχικού πρωσσικού κράτους. Και στις δύο περιπτώσεις πάντως, η σωματική αγωγή εκλαμβάνεται ως προνομιακό πεδίο πολιτικής διαπαιδαγώγησης και συγκρότησης επίλεκτων και μαχόμενων ανδρικών συλλογικοτήτων με παραστρατιωτικές δραστηριότητες, καθώς και ως μηχανισμός σφυρηλάτησης του εθνικού φρονήματος. Από την άποψη αυτή, θα μπορούσαμε να πούμε ότι, αν και η παράδοση της σωματικής αγωγής εμπεριέχει εγγενώς την πρακτική της στρατιωτικοποίησης (οπλασκία, σκοποβολή, ασκήσεις ομαδικής παράταξης και κίνησης)11 και τη δυνατότητα επιλεκτικής προσφυγής σ' αυτήν, ωστόσο είναι ακριβώς ο λόγος της στρατιωτικοποίησης που εισάγει στην πολιτική σκηνή το φυσικό στοιχείο, το σώμα, το κεφάλαιο της φυσικής δύναμης που αποταμιεύει και την ενέργεια που εκλύει, στο όνομα της βιολογικής, ηθικής και πολεμικής κατίσχυσης του έθνους.

Είναι προφανές ότι, παρά την ιδεοτυπική ομοιότητα του ελληνικού εθνικισμού

8. Christophe Prochasson, «Les années 1880: Au temps du boulangisrne», στο Michel Winock (sous la direction). Histoire de l'extrême droite en France, Paris, Seuil, 1993, σ. 51-82.

9. Arnaud, ο.π., σ. 47.

10. Στο ίδιο, σ. 213.

11. Ο γάλλος γυμναστής Amoros π.χ. συνδέει οργανικά τη σωματική αγωγή με την στρατιωτική κατάρτιση και προετοιμασία με το επιχείρημα ότι η σωματική άσκηση συμβάλλει στην αντιστάθμιση των συνεπειών της τεχνολογίας του πολέμου. Βλέπε σχετικά Jacques Ulmann, De la gymnastique aux sports modernes. Histoire des doctrines de l'éducation physique, Paris, Vren, 1977, σ. 295.

21

Σελ. 321
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/322.gif&w=600&h=915 33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

με τον γερμανικό, στην Ελλάδα σε επίπεδο θεσμικής οργάνωσης και νομικού πλαισίου ακολουθείται grosso modo το γαλλικό πρότυπο σωματικής αγωγής, λόγω της παράδοσης που δημιούργησε ο αντιδυναστικός αγώνας της Φοιτητικής Φάλαγγας, αλλά και της ιδεολογικής κυριαρχίας και της συνταγματικής επιταγής του συνταγματικού πατριωτισμού.

γ) Ο λόγος του αρχαιοελληνικού κλασικισμού, της ισόρροπης ανάπτυξης σώματος και πνεύματος, του ιδεώδους της «σοφίας», της «αρετής», της «ευμορφίας» και της «ρώμης», που ανακαλύπτει στη νοσταλγία της ελληνικής αρχαιότητας το μέσο υπέρβασης της κατακερματισμένης, μαζοποιημένης και αλλοτριωμένης ατομικής ύπαρξης της νεοτερικής εποχής. Αλλά, παράλληλα, και τη δυνατότητα θεμελίωσης της προσωπικότητας και της ηθικής διαπαιδαγώγησης του μελλοντικού πολίτη στη συνύφανση πνευματικών, ηθικών και σωματικών ικανοτήτων, δηλαδή στην αντίληψη του ατόμου τόσο ως ενιαίας ψυχοσωματικής οντότητας όσο και ως κλάσματος της εθνικής κοινότητας.

Ωστόσο, ενώ οι λόγοι της υγιεινής και της στρατιωτικής ετοιμότητας εντάσσονται οργανικά στη νεοτερικότητα, αντίθετα ο λόγος της αρχαιοελληνικής καλοκαγαθίας, παρά την ανασημασιολόγησή του και τη δευτερογενή ένταξη του στο αστικό κοσμοείδωλο, απηχεί εγγενώς μία προνεοτερική διεπίγνωση (episteme, σύμφωνα με τον όρο του Foucault), ένα πρωταρχικό συνεκτικό νοητικό σχήμα. Εξαιτίας όμως του κομβικού ρόλου που διαδραμάτισε η ανακάλυψη της ελληνικής αρχαιότητας στη συγκρότηση και ανάδυση του νεοτερικού κοσμοειδώλου, η προνεοτερική αυτή διεπίγνωση, που βρίσκεται πίσω από το λόγο της καλοκαγαθίας, δεν έχει αρχαϊκό, δηλαδή αποστεωμένο χαρακτήρα, αλλά αντίθετα καταλοιπικό, ως οργανικό στοιχείο της εξελισσόμενης παράδοσης του δυτικού ουμανισμού, Ο ασύμμετρος αυτός χρονισμός των τριών λόγων της σωματικής αγωγής στην εκπαίδευση δεν οδηγεί σε μία ενδογενή συγκρουσιακότητα του παιδαγωγικού λόγου, που τους συναρθρώνει και τους υπηρετεί, καθώς από τη μία πλευρά στην ευρωπαϊκή διάσταση των πραγμάτων ο λόγος της καλοκαγαθίας επικουρεί και καταξιώνει τους λόγους της υγιεινής και της στρατιωτικοποίησης, ενώ από την άλλη στην ελληνική περίπτωση μετατρέπεται σε φορέα της εθνικιστικής και αλυτρωτικής ιδεολογίας, μέσω της αναφοράς στους ευκλεείς προγόνους και της συγκρότησης της επιλεκτικής παράδοσης του ελληνικού έθνους,

Συνοψίζοντας Θα λέγαμε ότι ο πρώτος λόγος αρθρώνεται με οργανωτική αρχή και πρωταρχική αξία την υγεία, ο δεύτερος την αλκή και την ευρωστία και ο τρίτος την αρχαιοελληνική καλοκαγαθία.

Σελ. 322
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/323.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

Β'. Το Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως και η σωματική αγωγή.: Το περιοδικό "Εκκλησιαστική Αλήθεια" (1880-1923), ο Ελληνικός Φιλολογικός Σύλλογος Κωνσταντινουπόλεως (1861-1912) και η εισαγωγή του μαθήματος της Γυμναστικής στο ελληνορθόδοξο εκπαιδευτικό σύστημα

Το περιοδικό "Εκκλησιαστική Αλήθεια" απηχεί την επίσημη εκδοχή του λόγου του Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως. Λειτουργεί ως πεδίο συσπείρωσης της πατριαρχικής εκκλησιαστικής διανόησης και αποτελεί βασικό αγωγό της πολιτιστικής και ειδικότερα της εκπαιδευτικής πολιτικής του Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως για τους ελληνορθόδοξους πληθυσμούς της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Οι βασικές συνιστώσες της ύλης του περιοδικού είναι αφενός τα κείμενα των κληρικών η λαϊκών αξιωματούχων του Πατριαρχείου και αφετέρου οι ανταποκρίσεις από τις επισκοπές για τα εκκλησιαστικά πράγματα και τα εκπαιδευτικά ιδρύματα του Πατριαρχείου,

Μέχρι τις αρχές του 20ού αιώνα το Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως "εξακολουθούσε να αποτελεί το κέντρο της κοινωνικής ζωής των ορθόδοξων χριστιανών"12, Η δεσπόζουσα θέση του Πατριαρχείου αναδεικνύεται κατά κύριο λόγο στο "ελληνορθόδοξο σχολικό δίκτυο"13, για το οποίο έχει τη συνολική ευθύνη και αρμοδιότητα στο πλαίσιο των ρυθμίσεων του Χάττι Χουμαγιούν (6 Φεβρουαρίου 1856), των Εθνικών Κανονισμών (1862),των ρυθμίσεων του 1869, που παρέχουν τη δυνατότητα δημιουργίας σχολικών ιδρυμάτων στις κοινότητες και στα φυσικά πρόσωπα, και, τέλος, της βεζυρικής εγκυκλίου της 22ας Ιανουαρίου 189114, όπου "τα προγράμματα των εκπαιδευτηρίων ανταποκρίνονται

12. Βλέπε γενικά Σία Αναγνωστοπούλου, Μικρά Ασία, 19ος αι.-1919. Οι ελληνορθόδοξες κοινότητες. Από το Μιλλέτ των Ρωμιών στο Ελληνικό Έθνος, Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 1997. Ειδικότερα Χάρης Εξερτζόγλου, Εθνική ταυτότητα στην Κωνσταντινούπολη τον 19ο αιώνα. Ο Ελληνικός Φιλολογικός Σύλλογος Κωνσταντινουπόλεως 1861-1912, Αθήνα, Νεφέλη, 1996, σ. 76.

13. Χάρης Εξερτζόγλου, ο.π.,σ. 29.

14. Με βάση την βεζυρική εγκύκλιο του 1891 στις αρμοδιότητες του Πατριαρχείου και της Πατριαρχικής Κεντρικής Εκπαιδευτικής Επιτροπής εντάσσονται η σύνταξη, ο έλεγχος και η επικύρωση των σχολικών προγραμμάτων, η έγκριση για την ίδρυση ορθόδοξων κοινών η ιδιωτικών σχολείων αγοριών η κοριτσιών, η σύνταξη καταλόγων εγκεκριμένων διδακτικών εγχειριδίων, η συγκρότηση αναλυτικών και ωρολογίων προγραμμάτων, η έκδοση ενδεικτικών φοίτησης, καθώς και ο διορισμός και ο διοικητικός έλεγχος του διδακτικού προσωπικού. Βλέπε Χρίστος Σπ. Σολδάτος, Η εκπαιδευτική και πνευματική κίνηση τον Ελληνισμού της Μ. Ασίας (1800-1922), τόμος Γ': Η εξάρτηση και η δραστηριότητα των σχολείων, Αθήνα 1989, σ. 17, 29-31· επίσης Eleni Fournarald, "Institutrice, femme et mère": Idées sur l'éducation des femmes grecques au XIXeme siècle (1830-1880), These de 3em cycle en histoire et civilisation, Παρίσι 1992, σ. 248-249.

Σελ. 323
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/324.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

στο πνεύμα της Εκκλησίας"15 σε τέτοιο μάλιστα βαθμό ώστε να νομιμοποιείται κάποιος να μιλήσει για "Πατριαρχικό σχολικό σύστημα"16 παρά την πολυδιάσπαση που εμφάνιζε σε ζητήματα εκπαίδευσης, διδακτικού προσωπικού, γνωστικών αντικειμένων και διδακτικών εγχειριδίων17 και επίσης παρά το γεγονός ότι "δεν είχαν όλα τα εκπαιδευτήρια το ίδιο κοινωνικό βάρος"18.

Από το 1870 περίπου το Πατριαρχείο ανέθεσε άτυπα την οργάνωση, την εξάπλωση και τη χρηματοδότηση του ελληνορθόδοξου σχολικού δικτύου στον Ελληνικό Φιλολογικό Σύλλογο Κωνσταντινουπόλεως19, Ο ΕΦΣΚ συγκροτήθηκε από επιστήμονες, λογίους και παιδαγωγούς, χρηματοδοτούνταν από τους πλούσιους Έλληνες της Διασποράς και οι εκπαιδευτικές του προτεραιότητες συνοψίζονταν στη διάδοση και ενίσχυση της ελληνικής γλώσσας, στη διαμόρφωση εθνικού φρονήματος και στην επιλεκτική εγκόλπωση στην παρεχόμενη εκπαίδευση στοιχείων επιστημονικού και παιδαγωγικού εκσυγχρονισμού, που στο πλαίσιο της στρατηγικής της ενσωμάτωσης του νέου στο παραδοσιακό δεν ανέτρεπαν την κυριαρχία του ορθόδοξου θρησκευτικού κοσμοειδώλου.

Οι άξονες της εκπαιδευτικής πολιτικής του Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως είναι οι εξής: 1ον) Η αναγωγή της παιδείας σε καθολικό αγαθό, αλλά, συγχρόνως, και η διαφοροποίηση της παρεχόμενης εκπαίδευσης με κριτήριο την ταξική διαστρωμάτωση των ελληνορθόδοξων πληθυσμών20. 2ον) Ο μονομερής προσανατολισμός της εκπαιδευτικής διαδικασίας στη "μόρφωσιν εν γένει όλου του έσω ανθρώπου", η οποία ορίζεται ως "σύμμετρος και κανονική εξάσκησις και ανάπτυξις πασών των ψυχικών του ανθρώπου δυνάμεων", δηλαδή ως συνδυασμός της "τόν νουν φωτιζούσης γνώσεως" και της "την καρδίαν ηθοποιούσης χρηστότητος" η αλλιώς ως συγκερασμός "σοφίας" και "αρετής"21. Το σώμα, αν δεν απαξιώνεται, τουλάχιστον αγνοείται, ενώ, παρόλο που έμμεσα αναγνωρίζεται η σκοπιμότητα της και κατανοούνται οι κώδικες της, επίκληση της

15. Χάρης Εξερτζόγλου, ο,π., σ. 93. Γενικά για το ρόλο που διαδραμάτισε το Οικουμενικό Πατριαρχείο στο τελευταίο τέταρτο του 19ου αιώνα βλέπε Χρήστος Δ. Καρδαράς, Το Οικουμενικό Πατριαρχείο και ο αλύτρωτος ελληνισμός της Μακεδονίας-Θράκης-Ηπείρου μετά το Συνέδριο του Βερολίνου, Αθήνα, Επικαιρότητα, 1996, αλλά και Σταύρος Θ. Ανεστίδης, Η εθναρχική παράδοση της Μεγάλης Εκκλησίας και ο Μανουήλ Ιω. Γεδεών, διδακτορική διατριβή, Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Δημόσιας Διοίκησης, Σχολή Νομικών, Οικονομικών και Πολιτικών Επιστημών Πανεπιστημίου Αθηνών, Αθήνα 1993.

16. Χάρης Εξερτζόγλου, ο.π., σ. 23.

17. Στο ίδιο, σ. 144.

18. Στο ίδιο, σ. 50.

19. Στο ίδιο, σ. 23-24, αλλά και Eleni Fournaraki, ο.π., σ. 249-250.

20. Μ.Δ.Χ., "Δημοτική εν Κωνσταντινουπόλει εκπαίδευσις", Εκκλησιαστική Αλήθεια Α', Θ' (26 Νοεμβρίου 188ο) 141.

21. "Περί της αληθούς παιδείας και του τρόπου της κτήσεως αυτής. Διατριβή Χριστοφόρου Ιεροδιδ. Προδρομίτου". Εκκλησιαστική Αλήθεια Θ', 39 (26 Ιουλίου 1889), 307.

Σελ. 324
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/325.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

γυμναστικής γίνεται μόνο μεταφορικά για να καταδειχθεί αναλογικά η διαπλαστική λειτουργία της παιδείας: "Και τω όντι, η παιδεία εστίν ως προς την ψυχήν ό,τι η γυμναστική ως προς το σώμα. Καθώς λοιπόν εκείνη πάντα τα μέλη του σώματος, ούτω και αυτή πάσας τας δυνάμεις της ψυχής δι' ασκήσεων ποικίλων και καταλλήλων προτίθεται ίνα ενίσχυση και επιρρώση"22. Στους εκκλησιαστικούς κύκλους της Κωνσταντινούπολης, ο φρονηματιστικός χαρακτήρας της παιδείας δεν συναρτάται ακόμη στη δεκαετία του 1880, όπως συμβαίνει ήδη αρκετές δεκαετίες πριν στην Ευρώπη, αλλά και στην Ελλάδα23 με το ρόλο της σωματικής αγωγής ως μηχανισμού ελέγχου της παιδικής και της νεανικής ενεργητικότητας, εσωτερίκευσης της πειθαρχίας και στο συμβολικό επίπεδο αποδοχής των ιεραρχικών δομών της κατεστημένης τάξης πραγμάτων. Αυτό συμβαίνει λόγου χάριν στην περίπτωση της Καθολικής Εκκλησίας στη Γαλλία24. Αλλά ούτε ως τρόπου συγκρότησης νεοτερικών μορφών συλλογικότητας, που πρωτογενώς θα μπορούσαν να ασκήσουν ηθοπλαστικό ρόλο, προφυλάσσοντας "από βλαβερών εντευκτηρίων και θεαμάτων την αθώαν ηλικίαν, ήτις οιονεί κηρός εύπλαστος δέχεται πάντα τύπον επ' αυτής εγχαραττόμενον υγιούς αναπλάσεως η βλαβεράς εκλύσεως και κακοηθείας"25, και δευτερογενώς να διαμορφώσουν μια γυμναζομενη και μαχητική χριστιανική νεολαία, που να αποδεικνύει στους στίβους την υπεροχή του δόγματος. Άλλωστε, από κοινού με την εξαρτημένη θέση του Πατριαρχείου και της ελληνορθόδοξης κοινότητας από την οθωμανική εξουσία και τον θεοκρατικό χαρακτήρα του οθωμανικού κράτους, που δεν επέτρεπε την ανάδυση νεοτερικών και εκκοσμικευμένων μορφών συλλογικότητας, αυτός είναι ο λόγος που κυριαρχεί η εμμονή στο πρότυπο του αστυνομικού ελέγχου και της παιδονομικής επιτήρησης της εξωσχολικής συμπεριφοράς του μαθητικού πληθυσμού και εξαίρονται γι' αυτό οι αστυνομικές αρχές της Πάτρας και της Χαλκίδας, αλλά συγχρόνως και η οθωμανική "κεντρική αστυνομία"26.

Ακόμη και στις αρχές της δεκαετίας του 1890, ο αρχιεπίσκοπος Χαρκόβου Αμβρόσιος αντιλαμβάνεται ως αντικανονική συμπεριφορά όχι μόνο τα "απρεπή

22. Στο ίδιο, σ. 306.

23. Ενδεικτικά αναφέρω ότι στα 1887 ο πρύτανις του Εθνικού Πανεπιστημίου, γιατρός και καθηγητής της Φαρμακευτικής και της Βοτανικής Θεόδωρος Αφεντούλης θεωρεί τη Σωματική Αγωγή ως μέσο απεμπλοκής της "ηβασκούσης νεολαίας από τον συναγελασμόν εν τοις καφενείοις και εις της νικοτιανής τάς ήδυπαθείας". Βλέπε σχετικά: Λόγος εκφωνηθείς εν τη μεγάλη αιθούση του Πανεπιστημίου τη 29 Νοεμβρίου 1887 ημέρα της εγκαταστάσεως των νέων πρυτανικών αρχών, Αθήνα 1887, σ. 17.

24. Arnaud, ο.π., σ. 211.

25. Μανουήλ Γεδεών, "Αι εξετάσεις των παρ' ημίν σχολείων", Εκκλησιαστική Αλήθεια Δ', 37 (4 Ιουλίου 1884) 542.

26. Στο ίδιο.

Σελ. 325
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/326.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

λόγια και κινήματα", αλλά έμμεσα κάθε κινητική πρακτική των μαθητών, η οποία αντιβαίνει στο αφύσικο κανονιστικό πλαίσιο που προσδιορίζει τη λειτουργία του "κατοικητηρίου της επιστήμης" και δεν ανταποκρίνεται "προς τον ευγενή αυτού προορισμόν". Ανάγει μάλιστα την "επιτήρησιν της ευπρεπούς διαγωγής των εκπαιδευομένων" σε κυρίαρχο σκοπό της εκπαιδευτικής διαδικασίας27. Αλλά και στο τέλος της ίδιας δεκαετίας, αρθρογράφος της "Εκκλησιαστικής Αλήθειας" όχι μόνο δεν συμπεριλαμβάνει τη σωματική αγωγή στους άξονες της εκπαιδευτικής διαδικασίας, αλλά αναζητεί τα αίτια της "πλημμελούς παιδεύσεως" των γόνων της ελληνορθόδοξης κοινότητας στην "ετεροσκελή" παιδεία που τους παρέχεται, δηλαδή στον υπερθεματισμό του γνωστικού περιεχομένου των σπουδών και την παραμέληση της ηθικής διαπαιδαγώγησης, Η επιχειρηματολογία του, πλήρης, άλλωστε, αντιδιαφωτιστικού ζήλου, καταλήγει στο συμπέρασμα ότι "τα γράμματα και αι επιστήμαι άνευ της ηθικής αγωγής και ορθής παιδεύσεως ουδαμώς άγουσιν εις εύσχημον και τεταγμένον και ηθικώς υγιαίνοντα βίον, αλλά μάλλον ως όπλα κακίας και πάσης πλημμελείας χρησιμεύοντα εις επαύξησιν της ημετέρας κακοδαιμονίας συμβάλλονται"28,

Η απαξίωση της σωματικής άσκησης ως φαινομένου της νεοτερικότητας, που ανατρέπει, το παραδοσιακό αξιακό σύστημα και προβάλλει, νέες μορφές συλλογικών δραστηριοτήτων χειραφετημένων από τον καταπιεστικό λόγο και τις πρακτικές της Εκκλησίας, είναι εμφανής ήδη από το 1878 με την απαγόρευση σύστασης η συμμετοχής των σπουδαστών της Μεγάλης του Γένους Σχολής σε οποιασδήποτε μορφής "σωματείο, σύλλογο η αδελφότητα"29. Βρίσκει, ωστόσο, τη διαυγέστερη έκφραση της στα 1898, όταν καταγγέλλεται έμμεσα η εκκοσμίκευση του ελληνικού κράτους, διαμέσου των επικριτικών σχολίων που εξαπολύονται από τους εκκλησιαστικούς κύκλους της Κωνσταντινούπολης εναντίον των ελληνικών αρχών, διότι επέτρεψαν την εκγύμναση των μαθητών στο γυμναστήριο της Αθήνας "[...] κατ' αυτήν την Κυριακήν της Πεντηκοστής, καθ' ην ώραν ετελείτο εν τοις ιεροίς ναοίς η κατανυκτικωτάτη ακολουθία της επιφανούς εορτής και πας χριστιανός ώφειλε να προσεύχηται εκεί γονυκλινής [...]"3°

Την ίδια, ωστόσο, περίοδο, δηλαδή στην τελευταία δεκαετία του 19ου αιώνα

27. Αμβρόσιος, αρχιεπίσκοπος Χαρκόβου, "Λόγος περί αισχύνης και αιδούς". Εκκλησιαστική Αλήθεια IB', 26 (28 Αυγούστου 1892) 206. Έως το 1870 περίπου και στην Ελλάδα υπό την κυριαρχία της αλληλοδιδακτικής μεθόδου επιχειρείται αντίστοιχη καταστολή της παιδικής κινητικότητας στη σχολική τάξη.

28. Ιωαν. Δ. Ιωαννίδης, "Οι ηθικοί καρποί της παρ' ημίν εκπαιδεύσεως" (τρίτη συνέχεια), Εκκλησιαστική Αλήθεια IH', 38 (31 Αυγούστου 1898) 317.

29. "Εκθεσις της Μ. του Γ. Σχολής 1878-1888", Εκκλησιαστική Αλήθεια Η', 30 (8 Ιουνίου 1888) 240.

30. Α.Π., "Η θρησκευτική ανατροφή θεμέλιον της ηθικής και της κοινωνίας". Εκκλησιαστική Αλήθεια ΠΓ, 45 (16 Οκτωβρίου 1898) 371.

Σελ. 326
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/327.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

η Καθολική Εκκλησία της Γαλλίας αρχίζει να παρεμβαίνει ενεργά στα τεκταινόμενα της σωματικής αγωγής και του αθλητισμού. Αν και σημαντική μερίδα των κληρικών παραμένει δέσμια του δόγματος, που απαξιώνει, το σώμα επιβάλλοντας την άθληση της ψυχής και του πνεύματος31, η Καθολική Εκκλησία προχωρεί στην οργάνωση γυμναστικών και αθλητικών συλλόγων, θέλοντας με τον τρόπο αυτό να εκμεταλλευτεί τις ευκαιρίες που της παρείχαν οι νεοτερικές μορφές ψυχαγωγίας και να διεξαγάγει αποτελεσματικότερα -μέσω της αθλούμενης χριστιανικής νεολαίας- τον ιδεολογικό αγώνα της εναντίον του εκκοσμικευμένου ρεπουμπλικανικού κράτους, του λαϊκού σχολείου και του σοσιαλισμού32.

Ωστόσο, οι επίσημες αυτές αντιλήψεις δεν συμφωνούν ούτε με την πρακτική της ίδρυσης ελληνικών γυμναστηρίων και σταδίων33, της σύστασης αθλητικών συλλόγων34, της διεξαγωγής τοπικών και περιφερειακών αθλητικών αγώνων ενταγμένων σε πολιτιστικά δρώμενα η θρησκευτικές τελετουργίες των ελληνορθόδοξων πληθυσμών της Κωνσταντινούπολης και της Μικράς Ασίας35. Είναι χαρακτηριστικό στην περίπτωση αυτή το παράδειγμα των ετήσιων αθλητικών αγώνων που διεξάγονταν στην περιοχή της Βιθυνίας στο πλαίσιο της εορτής του πολιούχου της πόλης Ορτάκιοϊ Αγίου Γεωργίου, εγγράφοντας νεοτερικές κοινωνικές συνήθειες μέσα στο πλαίσιο της παραδοσιακής ελληνορθόδοξης κοινότητας, έστω και αν οι νοητικοί κώδικες των πληθυσμών αυτών κατά τη διαδικασία συγκρότησης της εθνοπολιτισμικής τους ταυτότητας προσλάμβαναν

31. Arnaud, ο.π., σ. 208.

32. Στο ίδιο, σ. 205-221.

33. Π.χ. ο Φιλεκπαιδευτικός Σύλλογος "Απάμεια" στα Μουδανιά της Βιθυνίας ιδρύει γυμναστήριο στα 1888, ενώ ο Φιλεκπαιδευτικός Σύλλογος "Προμηθεύς" της Τραπεζούντας στα 1890. Επίσης στάδια συναντώνται στη Σμύρνη, στην Πέργαμο, στις Τράλλεις, στην Έφεσο, στη Μαγνησία, στις Σάρδεις και στη Λαοδίκεια. Βλέπε σχετικά Χρίστος Σπ. Σολδάτος, Η εκπαιδευτική και πνευματική κίνηση τον Ελληνισμού της Μ. Ασίας 1800-1922, τ. Β': Η οργάνωση και η λειτουργία των σχολείων, Αθήνα 1989, σ. 237.

34. Π.χ. ο Γυμναστικός Σύλλογος "Ερμής" της Κωνσταντινούπολης ιδρύεται στα 1877. Βλέπε σχετικά Αντώνης Λιάκος, ο.π., σ. 13, σημείωση 8. Επίσης ο Πανιώνιος Γυμναστικός Σύλλογος (αρχικά "Ορφεύς") της Σμύρνης ιδρύεται στα 1890, ενώ η πρακτική αυτή εξακτινώνεται γρήγορα -και πάντως έως τα πρώτα χρόνια του 20ού αιώνα- ακόμη και στην περιοχή του Πόντου. Βλέπε Χρίστος Σπ. Σολδάτος, ο.π., Β', σ. 238 και 225 αντίστοιχα. Για την ιστορία του Πανιωνίου βλ. Πέτρος Λινάρδος, Η Σμύρνη του Πανιωνίου. Από τη μικρασιατική πρωτοπορία στην αθηναϊκή αναγέννηση, Νέα Σμύρνη, Οι φίλοι των τεχνών, 1998.

35. Χρίστος Σπ. Σολδάτος, ο.π.. Β', σ. 239: "[...] οι Πανιώνιοι Αγώνες είχαν γίνει θεσμός και γίνονταν στη Σμύρνη τουλάχιστον από το 1898. Το γενικό πρόγραμμα των αγωνισμάτων περιείχε: Αθλητικά, οπλομαχία, ποδηλασία, κολύμβηση, ναυτικά αγωνίσματα κι είχε εγκριθεί από τον Σύνδεσμο των Γυμναστικών και Αθλητικών Σωματείων της Σμύρνης" (διάβαζε: Σύνδεσμο Ελληνικών Αθλητικών και Γυμναστικών Σωματείων...).

Σελ. 327
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/328.gif&w=600&h=915 33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

τις νέες αυτές μορφές συλλογικής δραστηριότητας ως επιβιώσεις του αρχαιοελληνικού αθλητικού ιδεώδους36.

Όμως, οι αντιλήψεις της εκκλησιαστικής διανόησης της Κωνσταντινούπολης δεν αντιστοιχούν ούτε προς τις ακολουθούμενες εκπαιδευτικές πρακτικές της ελληνορθόδοξης κοινότητας, που συνδυάζουν δυτικο-ευρωπαϊκές και ελληνικές πρακτικές. Και αυτό γιατί, αν και το νομικό πλαίσιο που διέπει το οθωμανικό εκπαιδευτικό σύστημα δεν επέτρεπε έως το 1880 τουλάχιστον τη διδασκαλία του μαθήματος της Σωματικής Αγωγής σε καμμία βαθμίδα του εκπαιδευτικού συστήματος37, ενώ συγχρόνως μέχρι την παραχώρηση του συντάγματος του 1908 συνόδευε τη Γυμναστική η «κυβερνητική καχυποψία»38, παρ' όλα αυτά, στο πρότυπο αλληλοδιδακτικό σχολείο δημοτικής εκπαίδευσης της συνοικίας του Φαναριού ήδη από το 1877 διδάσκεται πειραματικά, θα λέγαμε, «γυμναστική ενθάλαμος»39. Το μάθημα της Σωματικής Αγωγής, της «Γυμναστικής κατά Schreber», της «Υγιεινής Σωμασκίας» και εναλλακτικά οι «παιδιές»40 διδάσκονται επίσης στο ίδιο χρονικό διάστημα στο Δημοτικό Σχολείο και το παρθεναγωγείο της συνοικίας Τσουμπαλή41, στο Δημοτικό Σχολείο των Ταταούλων42, στο τριτάξιο Νηπιαγωγείο της συνοικίας του Σταυροδρομίου43, όπως και στο Δημοτικό και το Ελληνικό Σχολείο της ενορίας της Παναγίας44.

36. Βλέπε ενδεικτικά Γεώργιος Δ. Παχτίκος, «Ολυμπιακοί αγώνες εν Βιθυνία» (Αθήναι 1893), όπως αναδημοσιεύεται στο Δελτίο Κέντρου Μικρασιατικών Σπονδών 11 (1995-

1996) 433-454.

37. «Το Υπουργείον της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως εν Τουρκία», Εκκλησιαστική Αλήθεια Α', 1 (1 Οκτωβρίου 1880) 9-11.

38. Βλέπε την παρέμβαση του Δ. Δαμασκηνού στην Β' Ειδική Εκπαιδευτική Συνεδρία που διοργάνωσε στα 1909 ο Ελληνικός Φιλολογικός Σύλλογος Κωνσταντινουπόλεως (στο εξής ΕΦΣΚ) με θέμα τη σωματική αγωγή, ΕΦΣΚ, Πρακτικά των Εκπαιδευτικών Συνεδριών, τεύχος Β' (1908-1909), παράρτημα ΛΒ' τόμου, σ. 44.

39. Μ.Δ.Χ., «Δημοτική εν Κωνσταντινουπόλει εκπαίδευσις», Εκκλησιαστική Αλήθεια Α', Η (19 Νοεμβρίου 1880) 126.

40. Πρόκειται θα λέγαμε για λαογραφική προσέγγιση της σωματικής άσκησης που αποσκοπεί όχι μόνο στη διευκόλυνση και ανάπτυξη των σωματικών λειτουργιών του παιδιού, αλλά συγχρόνως στην εγχάραξη του εθνικού φρονήματος και στην εξοικείωση με την τοπική κουλτούρα. Ο Ι. Κ. Παγούνης, «Προλήψεις, δεισιδαιμονίαι και παιδιαί των νεωτέρων Ελλήνων μετά παραλληλισμού προς τας των Αρχαίων», Ελληνικός Φιλολογικός Σύλλογος Κωνσταντινουπόλεως, τόμος ΙΕ' (1880-1881), σ. 124-141 αναφέρει, περιγράφει και αναζητεί τη γενεαλογία σαράντα τριών «παιδιών».

41. Θ. Σαλτελής, «Έκθεσις της Εκπαιδευτικής Επιτροπής περί των εν Κωνσταντινουπόλει και τοις περιχώροις Σχολείων», Ελληνικός Φιλολογικός Σύλλογος Κωνσταντινουπόλεως, τόμος IΓ΄ (Μάιος 1878 - Μάιος 1879), σ. 58,

42. Θ. Σαλτελής, ο.π., σ. 67.

43. Στο ίδιο, σ. 68.

44. Στο ίδιο, σ. 68-69.

Σελ. 328
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/329.gif&w=600&h=915 33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

Στα 1880 διδάσκεται «Σωμασκία» στο Νηπιαγωγείο της Ξυλόπορτας της ενορίας Αγίου Δημητρίου της Κωνσταντινούπολης45. Στα 1882 ο έως το 1883 αρχισυντάκτης της «Εκκλησιαστικής Αγωγής» Μηνάς Χαμουδόπουλος μας δίνει την πληροφορία ότι σε ορισμένα νηπιαγωγεία και δημοτικά σχολεία της Κωνσταντινούπολης διδάσκονται επιλεκτικά «παιδιαί διδακτικαί - παιδιαί γυμναστικαί», μια λαογραφική, θα λέγαμε, εκδοχή της σωματικής αγωγής, η «ανόργανος γυμναστική»46.

Οι ενδεικτικές αυτές περιπτώσεις συγκροτούν το επιχείρημα ότι στα συνεχούς —πρωινής και απογευματινής— λειτουργίας νηπιαγωγεία, όπου φοιτούσαν παιδιά ηλικίας τεσσάρων έως επτά ετών, και στα δημοτικά σχολεία, όπου οι ηλικίες των μαθητών κυμαίνονταν από τα έξι έως τα δεκαπέντε χρόνια47 διδασκόταν το μάθημα της Σωματικής Αγωγής, χωρίς όμως να έχει θεσμικό χαρακτήρα και χωρίς να υπάρχει εξειδικευμένο διδακτικό προσωπικό. Αντίθετα, την ίδια περίοδο και έως το 1900, αν και καλλιεργείται σταδιακά η άποψη ότι η σωματική υγεία και ευρωστία συμβαδίζει με την ηθική και πνευματική, γεγονός που αμφισβητεί τον φορμαλιστικό χαρακτήρα της παρεχόμενης εκπαίδευσης, εντούτοις δεν φαίνεται ότι το μάθημα της Σωματικής Αγωγής διδάσκεται ενιαία, συστηματικά και σε ικανή ακτίνα γύρω από την Κωνσταντινούπολη στη μέση και την ανώτερη βαθμίδα της εκπαιδευτικής πυραμίδας της ελληνορθόδοξης κοινότητας48, Η σποραδική, επιλεκτική και ανεπαρκής διδασκαλία τόσο από την άποψη του διατιθέμενου χρόνου, του είδους και της συστηματικής γνώσης του αντικειμένου της φυσικής αγωγής από τους διδάσκοντες όσο και από την άποψη των ακολουθούμενων διδακτικών και εξεταστικών πρακτικών,

45. Θ. Σαλτελής, «Δημοτική εν Κωνσταντινουπόλει εκπαίδευσις». Εκκλησιαστική Αλήθεια Α, Ι (3 Δεκεμβρίου 1880)156.

46. Μηνάς Δ. Χαμουδόπουλος, «Σχολικά», Εκκλησιαστική Αλήθεια Β', ΛΘ' (14 Ιουλίου 1882) 643,644- Μ' (2ι Ιουλίου ι882) 659· ΜΑ' (28 Ιουλίου 1882) 675,

47. Χρίστος Σπ. Σολδάτος, ο.π., τ. Β', σ. 28 και 42 αντίστοιχα.

48. Κ. Ξανθόπουλος, «Οποία παρ' ημίν η εκπαίδευσις» (1886), στο ΕΦΣΚ, Εικοσιπενταετηρίς 1861-1886, Παράρτημα IH' τόμου, Κωνσταντινούπολη 1888, 161· «Πρόγραμμα των μαθημάτων της Μεγάλης του Γένους Σχολής», Εκκλησιαστική Αλήθεια Α', Γ (10 Ιουνίου 1881) 45-46· «Λογοδοσία του σχολικού έτους 1891-1892 αναγνωσθείσα τη 24η Μαΐου υπό του σχολάρχου αρχιμ. Μιχαήλ Κλεοβούλου», Εκκλησιαστική Αλήθεια IB', 13 (29 Μαΐου 1892) 102-104· «Λογοδοσία της Μ. του Γ. Σχολής του σχολικού έτους 18921893 αναγνωσθείσα υπό του Σχολάρχου Μ. Κλεοβούλου [...]», ο.π., ΙΓ', 15 (11 Ιουνίου 1893) 118-120· του ίδιου, «Λογοδοσία περί του σχολικού έτους 1893-1894 [...]», ο.π., ΙΔ', 15 (10 Ιουνίου 1894) 115-117, ΙΔ', 17 (24 Ιουνίου 1894) 134-136· του ίδιου, «Λογοδοσία περί του σχολικού έτους 1894-1895 [...]», ο.π., IE', 17 (23 Ιουνίου 1895) 135-136, ΙΕ', 18 (Ι Ιουλίου 1895) 143-144· του ίδιου, «Λογοδοσία περί του σχολικού έτους 1899-1900 της Μεγάλης του Γένους Σχολής [...]», ο.π.. Κ', 24 (16 Ιουνίου 1900) 268-271, Κ', 25 (23 Ιουνίου 1900) 275-278.

Σελ. 329
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/330.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

ήταν συνέπεια του αθεσμοποίητου, μη "αναγκαίου" και προαιρετικού χαρακτήρα του μαθήματος49.

Τελικά, θέλοντας να άρει την αναντιστοιχία μεταξύ της ακολουθούμενης διδακτικής πρακτικής και της έλλειψης θεσμικής κύρωσης της διδασκαλίας της Σωματικής Αγωγής, αλλά συγχρόνως υπακούοντας στα κελεύσματα των καιρών και στη δυναμική των νεοτερικών ηθών, που αναδείκνυαν τη μέριμνα για την ατομική και δημόσια υγεία σε πρωταρχικής σημασίας πολιτική και κοινωνική πρακτική, η εκπαιδευτική επιτροπή της ελληνορθόδοξης κοινότητας της Κωνσταντινούπολης προτείνει το Νοέμβριο του 1900 -ένα μόλις χρόνο μετά τη θεσμοποίηση του μαθήματος στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση στην Ελλάδα60- την εισαγωγή της Σωματικής Αγωγής στο πρόγραμμα των παρθεναγωγείων (τύπος κοινοτικού σχολείου της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης) σε συνδυασμό με αυτό της Ωδικής, με το επιχείρημα ότι η Σωματική Αγωγή διδάσκεται ήδη "εν τοις αρρεναγωγείοις" (ο αντίστοιχος του παρθεναγωγείου τύπος σχολείου της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης)51. Επιχείρημα που, αν και αναδεικνύει την έμφυλη ταυτότητα σε βασική κατηγορία χωροθέτησης του πεδίου της σωματικής άσκησης, συγχρόνως, όμως, χωρίς να καταργεί τον παραδοσιακό αυστηρό διαχωρισμό των φύλων και τη συνάρτηση έμφυλου ρόλου και είδους εκπαίδευσης, υποδεικνύει τη σταδιακή μετατόπιση των νοητικών κωδίκων της ελληνορθόδοξης κοινότητας προς μορφές κοινωνικών πρακτικών που προσιδιάζουν στη νεοτερικότητα και όχι στο κυρίαρχο ακόμη τότε ορθόδοξο θρησκευτικό κοσμοείδωλο, καθώς με την αξιωματική παραδοχή της ισότητας στη διαφορά αναγνωρίζουν συναφή, αντίστοιχα, αλλά και εσωτερικά διαφοροποιημένα, θα λέγαμε, δικαιώματα εκπαίδευσης και ψυχαγωγίας και στα δύο φύλα62.

Ωστόσο, μόλις από το σχολικό έτος 1902-1903 εισάγεται η διδασκαλία του μαθήματος της Σωματικής Αγωγής στη Μεγάλη του Γένους Σχολή σε συνδυασμό με τη θεσμοθέτηση της περιοδικής ιατρικής εξετάσης των μαθητών με σκοπό την "πρόνοια περί της υγείας" τους. Στο σκεπτικό της απόφασης, το

49. Δ. Δαμασκηνός, "Γ' έκτακτος ειδική εκπαιδευτική συνεδρία τη 29 Δεκεμβρίου 1907", ΕΦΣΚ, Πρακτικά των εκπαιδευτικών συνεδριών, Παράρτημα ΛA' τόμου, Κωνσταντινούπολη 1909, σ 73.

50. Ο Χάρης Εξερτζόγλου, ο.π., σ. 141 πιστεύει ότι κάθε απόπειρα μερικής αναδιάταξης του εκπαιδευτικού συστήματος στην Ελλάδα θα μπορούσε να "νομιμοποιήσει" αντίστοιχη απόπειρα αναδιάταξης στο εκπαιδευτικό σύστημα της Ομογένειας.

51. Π.Κ. Εκπαιδευτική Επιτροπή, "Εκθεσις της Π.Κ. Εκπαιδευτικής Επιτροπής υποβληθείσα τω Α.Θ.Π και παραπεμφθείσα εις τα Δύο Σώματα προς μελέτην και έγκρισιν". Εκκλησιαστική Αλήθεια Κ', 46 (17 Νοεμβρίου 1900) 503.

52. Για τα ζητήματα που άπτονται της σχολικής εκπαίδευσης των κοριτσιών στην ελληνορθόδοξη κοινότητα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας βλέπε Eleni Fournaraki, ο.π., σ. 246-269.

Σελ. 330
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/331.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

μάθημα της σωματικής αγωγής κρίνεται ως "συντελεστικώτατον εις ενίσχυσιν των σωματικών δυνάμεων και αναγκαιότατον προς την αρμονικήν της ψυχής και του σώματος ανάπτυξιν"53. Η κυριαρχία του λόγου της υγείας σε συνάρτηση με το λόγο της καλοκαγαθίας είναι εμφανής, όσο επίσης εμφανής είναι και η ολοκληρωτική απουσία του λόγου της αλκής και της στρατιωτικοποίησης, που, ακριβώς επειδή παραπέμπει στην εθνικιστική ιδεολογία και λόγω της αντινομικής σχέσης Ορθοδοξίας και εθνικισμού54 δεν ήταν δυνατό να συνθεμελιώνει το επιχείρημα της αναγκαιότητας της σωματικής αγωγής στην εκπαίδευση των ελληνορθόδοξων πληθυσμών. Από το χρονικό αυτό σημείο και εφεξής το μάθημα της Σωματικής Αγωγής κοσμείται πλέον και στην Κωνσταντινούπολη με την αύρα του νεοτερικού ήθους, που εκόμισαν στην πολυεθνική πρωτεύουσα "πάντα τα άξια λόγου τινός εκπαιδευτήρια" (τα ανταγωνιστικά εκπαιδευτικά ιδρύματα, ιδιωτικά και ξένα κοσμοπολιτικού κυρίως τα πρώτα και προσηλυτιστικού χαρακτήρα τα δεύτερα), όπως η Μαράσλειος Σχολή, η οποία αναφέρεται ρητά, διότι εξασφαλίζει στη Μεγάλη του Γένους Σχολή το διδακτικό προσωπικό και την τεχνογνωσία για τη διεξαγωγή του μαθήματος στην έβδομη και την όγδοη τάξη του ειδικού διδασκαλείου55. Είναι χαρακτηριστικό όμως ότι στο σκεπτικό των αρμόδιων θρησκευτικών αξιωματούχων του Πατριαρχείου η καθυστέρηση της θεσμοθέτησης της σωματικής αγωγής στη Μεγάλη του Γένους Σχολή δεν συναρτάται σε καμία περίπτωση με την θεολογικού χαρακτήρα απαρέσκεια του σώματος, καθώς και με το φορμαλιστικό, δογματικό και ιδεοκρατικό χαρακτήρα της θρησκευτικής εκπαίδευσης, αλλά με την έλλειψη της απαραίτητης υποδομής, που ανάγκαζε τους τροφίμους του ιδρύματος στην προσφυγή σε μια άτυπη μορφή εκγύμνασης διά της "ανόδου και της καθόδου των κλιμάκων"56. Η συνάρτηση αυτή είναι ενδιαφέρουσα διότι αποδεικνύει τη βαθμιαία και επιλεκτική εξοικείωση της εκκλησιαστικής διανόησης με το νεοτερικό αξιακό σύστημα, γεγονός που της εξασφαλίζει ένα minimum προσαρμογής στις ραγδαία μεταβαλλόμενες συνθήκες του σύγχρονου βίου. Τέλος, μόλις στα 1912-13 η Ιερά Σύνοδος εγκρίνει την εισαγωγή του μαθήματος της Σωματικής

53. "Λογοδοσία περί του σχολικού έτους 1902-1903 της Πατριαρχικής Μ. του Γ. Σχολής. Ε'", Εκκλησιαστική Αλήθεια ΚΓ', 27 (4 Ιουλίου 1903) 303.

54. Paschalis Μ. Kitromilides, ""Imagined Communities" and the Origins of the National Question in the Balkans", στο Martin Blinkhorn - Thanos Verernis (ed.), Modern Greece: Nationalism and Nationality, Athens, Rage-Eliamep, 1990, σ. 51, 53.

55. "Λογοδοσία περί του σχολικού έτους 1902-1903 της Πατριαρχικής Μ. του Γ. Σχολής, αναγνωσθείσα εν τη αιθούση αυτής υπό του σχολάρχου μητροπολιτου Σάρδεων Μιχαήλ Κλεοβούλου, τη 8η Ιουνίου Κυριακή 1903", Εκκλησιαστική Αλήθεια ΚΙ", 25 (20 Ιουνίου 1903) 283.

56. "Λογοδοσία περί του σχολικού έτους 19Ο2-1903 [...]", ο.π., ΚΓ', 27 (4 Ιουλίου 1903) 303.

Σελ. 331
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/332.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

Αγωγής στη Θεολογική Σχολή της Χάλκης, μέτρο που κρίνεται ως "ευοίωνος νεωτερισμός"57. Η έγκριση αυτή, όπως εξάγεται από την επιχειρηματολογία του ίδιου του διευθυντή της Σχολής, υπήρξε συνέπεια της άμεσης δεξίωσης που έτυχε η σωματική αγωγή από "σύμπασαν την ομογενή κοινωνίαν", αλλά, συγχρόνως, και της συνειδητοποίησης της ιατρικής σκοπιμότητας της σωματικής άσκησης για την εκφόρτιση του "καταπονουμένου οργανισμού" των μαθητών και σπουδαστών από τη "συνεχή και έντονον καταπόνησιν της πνευματικής ασχολίας"58. Έτσι, η σωματική εξάσκηση θα ενεργούσε ευεργετικά στη σωματική ανάπτυξη και στη φυγή των σπουδαστών από "το άχαρι και προσκορές του μονοτόνου βίου" της πολύωρης μελέτης, από τις συνέπειες των "αυστηρών και παρατεταμένων νηστειών", από την επιβαρυμένη κληρονομικότητα και, τέλος, από "την από της οικογενειακής εστίας επιδεή σίτισιν και διατροφήν"59, Η κυριαρχία του ιατρικού λόγου είναι και στην περίπτωση αυτή προφανής και μάλιστα χωρίς τα παραδοσιακά ερείσματα που θα μπορούσε να του παράσχει ο αρχαιοελληνικός κλασικισμός με τις παγανιστικές, εγκοσμιολατρικές και ανθρωποκεντρικές του συνδηλώσεις.

Τα στοιχεία που κατατέθηκαν αποδεικνύουν πως αντίθετα με ό,τι συνέβη σχετικά με τη θεσμοθέτηση της Σωματικής Αγωγής στο ελληνικό κράτος, στην ελληνορθόδοξη κοινότητα της Κωνσταντινούπολης η διαδικασία θεσμοθέτησης του μαθήματος ξεκίνησε -άτυπα έστω- από τις κατώτερες βαθμίδες του εκπαιδευτικού συστήματος και ειδικά από τα νηπιαγωγεία. Η ίδρυση νηπιαγωγείων αποτελεί φαινόμενο ενσωμάτωσης στο παραδοσιακό πλαίσιο της κοινότητας ενός νεοτερικού θεσμού ενταγμένου στο πνεύμα του φιλανθρωπισμού, ο οποίος χρηματοδοτούνταν αποκλειστικά σχεδόν από τις ανώτερες μερίδες της αστικής τάξης, αλλά και από τα μεσαία στρώματα στο σύνολο τους60 και απέβλεπε στην "[..,] αναπλήρωσιν της ελλείψεως της οικιακής ανατροφής" και κατά συνέπεια στην "άρσιν της καχεξίας ως απανταχού της πεφωτισμένης Ευρώπης [..,]"61,

Λόγω των νοοτροπιακών αδρανειών και κυρίως των δογματικών επιφυλάξεων

57. Μητροπολίτου Σελευκείας Γερμανού Π. Στρηνοπούλου, "Λογοδοσία του σχολικού έτους 1912-1913", Εκκλησιαστική Αλήθεια Ar', 29 (20 Ιουλίου 1913) 238.

58. Στο ίδιο.

59. Μητροπολίτου Σελευκείας Γερμανού Π. Στρηνοπούλου Σχολάρχου της θεολογικής Σχολής, "Λογοδοσία του σχολικού έτους 1912-1913", Εκκλησιαστική Αλήθεια AT', 28 (13 Ιουλίου 1913) 231.

60. Χάρης Εξερτζόγλου, ο.π., σ. 55-56.

61. Παρατίθεται από τον Χρίστο Σπ. Σολδάτο, ο.π., Β', σ. 63. Ιδιωτικά νηπιαγωγεία συναντούμε σποραδικά στις τελευταίες δεκαετίες του 19ου αιώνα και στην ελληνική επικράτεια. Όμως η θεσμική κατοχύρωση της δημόσιας προσχολικής εκπαίδευσης και η στελέχωση της με εξειδικευμένο προσωπικό πραγματοποιείται με τις ρυθμίσεις της εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης της κυβέρνησης Βενιζέλου στη διετία 1929-1931.

Σελ. 332
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/333.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

του εκκλησιαστικού μηχανισμού, που προσλαμβάνουν χαρακτήρα αντίστασης στην πολιτισμική διάχυση της Δύσης, η διαδικασία θεσμοποίησης του μαθήματος της σωματικής αγωγής στο πλαίσιο του εκπαιδευτικού συστήματος της ελληνορθόδοξης κοινότητας της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας ολοκληρώνεται καθυστερημένα -τόσο σε σχέση με το ελληνικό κράτος όσο και με την υπόλοιπη Ευρώπη- στις αρχές της δεύτερης δεκαετίας του 20ού αιώνα, όταν εισάγεται και στην ανώτερη βαθμίδα του ελληνορθόδοξου εκπαιδευτικού συστήματος όχι τόσο ως οργανικό στοιχείο της γενικότερης διαδικασίας εκσυγχρονισμού όσο ως ανάγκη τυπικής συμπόρευσης με το πνεύμα των καιρών και ανταπόκρισης στο αίτημα και τις πιέσεις της τείνουσας προς τη μερική τουλάχιστον διανοητική της αυτονόμηση αστικής τάξης της ελληνορθόδοξης κοινότητας. Η τελευταία στο μεταίχμιο 19ου και 20ού αιώνα δείχνει ότι εγκολπώνεται δραστικά το αξιακό σύστημα της Δύσης και ότι διαμορφώνει στάσεις που αμφισβητούν το παραδοσιακό σύστημα των νοητικών παραστάσεων και των κοινωνικών πρακτικών.

Εντούτοις, σε ό,τι αφορά στους κύκλους του Πατριαρχείου η πλήρης θεσμοποίηση του μαθήματος της σωματικής αγωγής έγινε δυνατή με τη διαμεσολάβηση μιας αντίληψης παθητικού και φορμαλιστικού πραγματισμού, που αποσυνδέει τους τύπους από το αξιακό σύστημα που τους δομεί 62, καθώς επίσης και με την πρόταξη του ιατρικού λόγου και την εργαλειακή προσέγγιση της σωματικής άσκησης ως μέσου διασφάλισης της υγείας. Δεν είναι, άλλωστε, τυχαίο ότι στις αρχές του 20ού αιώνα, ακριβώς με υπόδειξη του Πατριαρχείου, ο Ελληνικός Φιλολογικός Σύλλογος Κωνσταντινουπόλεως προβαίνει στη διενέργεια διαγωνισμού για τη συγγραφή σχολικού εγχειριδίου Υγιεινής83, πρωτοβουλία που αποδεικνύει την αργή, βαθμιαία και επιλεκτική προσαρμογή του εκκλησιαστικού μηχανισμού στα νέα δεδομένα.

Στη θετική αυτή ιστορική συγκυρία, ο μητροπολίτης Σμύρνης (1910-1922) Χρυσόστομος Καλαφάτης (1867-1922), εκφραστής της ιδέας της συνδιαλλαγής του Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως με το εθνικό κέντρο της Αθήνας 64, αισθάνεται

62. Ο Θάνος Λίποβατς πιστεύει ότι η παθητική και φορμαλιστική αυτή στάση χαρακτηρίζει συνολικά την πρόσληψη της νεοτερικότητας από την Ορθόδοξη Εκκλησία. Βλέπε σχετικά Θάνος Λίποβατς, "Ορθόδοξος χριστιανισμός και εθνικισμός: Δύο πτυχές της σύγχρονης ελληνικής πολιτικής κουλτούρας", Ελληνική Επιθεώρηση Πολιτικής Επιστήμης 2 (Οκτώβριος 1993) 41-42.

63. Χάρης Εξερτζόγλου, ο.π., σ. 106.

64. Paschalis Μ. Kitromilides, ο.π., σ. 57-58, αλλά και του ίδιου, "Το τέλος της εθναρχικής παράδοσης. Μαρτυρίες από ανέκδοτες επιστολές το" Χρυσοστόμου Σμύρνης προς τον Ίωνα Δραγούμη", στο Αμητός στη μνήμη Φώτη Αποστολόπονλου, Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών, Αθήνα 1984, σ. 486-5Ο7. Χαρακτηριστικά στη σελίδα 5Ο3 ο Κιτρομηλίδης σημειώνει: "[...] οι νεότεροι μαχητικότεροι και ικανότεροι [...] [από τους ιεράρχες] είχαν εγκαταλείψει την εθναρχική παράδοση και είχαν ενστερνιστεί τις αξίες του εθνικισμού".

Σελ. 333
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/334.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

την ανάγκη να αναφερθεί επισταμένως στον ενθρονιστήριο λόγο του στις 10 Μαΐου 1910 στις δραστηριότητες του "Πανιωνίου". Συγκεκριμένα, επισημαίνει ότι ο Πανιώνιος "μέγα επετέλεσεν έργον, εμπνεύσας εις τα τέκνα του Γένους μας την αγάπην του ύδατος και του αναπεπταμένου αέρος και του ελευθέρου φωτός, τον έρωτα περί την ρυθμικήν κίνησιν και προς την γυμναστικήν"65.

Επίσης ο ομοϊδεάτης του Χρυσοστόμου μητροπολίτης Αμασείας και πρώην Καστοριάς Γερμανός Καραβαγγέλης (1868-1935) κατασκευάζει στο χρονικό διάστημα 1908-1912 και προσαρτά στο Γυμνάσιο Αμισσού "τέλειον Γυμναστήριον Εύρωπαϊκόν"66, Συγχρόνως, ο μητροπολίτης Καισαρείας Αμβρόσιος ζητεί στα 1912 από την Επιτροπή Ολυμπιακών Αγώνων την αποστολή γυμναστικών οργάνων για την άσκηση των μαθητών του γυμνασίου της διοικητικής του αρμοδιότητας, μεταξύ των οποίων συμπεριλαμβάνει τουφέκια Flobert για την εξάσκηση των μαθητών στη σκοποβολή 67.

Πρόκειται για μια σειρά ρωγμών στον παραδοσιακό νοητικό κώδικα της πατριαρχικής Εκκλησίας και ταυτόχρονα για μια λύση της συνέχειας του κυρίαρχου ιατρικού λόγου, που αφήνει να διαφανεί, διαμέσου της διολίσθησης της λέξης "γένος" προς την έννοια "έθνος" και της ανάγκης εξοικείωσης των μαθητών με τα όπλα, ο ανατρεπτικός λόγος της στρατιωτικοποίησης, Ο τελευταίος εκ των πραγμάτων υποδηλώνει την ανάγκη ριζικού αναπροσανατολισμού της πολιτικής του Πατριαρχείου προς την κατεύθυνση της άρσης της αντινομικής σχέσης Ορθοδοξίας και ελληνικού εθνικισμού.

Ωστόσο, η κριτική εναντίον της μνομερείας της παρεχόμενης εκπαίδευσης και της αδιαφορίας για την ανάπτυξη των σωματικών λειτουργιών των μαθητών είχε ξεκινήσει το Μάρτιο του 1879 με το υπόμνημα του γιατρού Ηροκλή Βασιάδη στο Συνέδριο των Ελληνικών Συλλόγων στην Αθήνα "περί αναστάσεως και αναγεννήσεως της εθνικής γυμναστικής παιδαγωγικής τε και δημοσίας". Στο υπόμνημα αυτό ο Βασιάδης εισηγείτο διαφοροποιημένες εκδοχές σωματικής αγωγής σύμφωνα με την ηλικία, την ανατομική και φυσιολογική ιδιαιτερότητα του ατόμου και το φύλο68,

Η κριτική συνεχίστηκε με τη διάλεξη του Δημητρίου Βικέλα στον Ελληνικό Φιλολογικό Σύλλογο Κωνσταντινουπόλεως στα 1890, στην οποία με πουριτανικό ζήλο καταγγελλόταν η παθολογία της νεοτερικότητας. Αναφορικά με

65. Παρατίθεται από τον Χρίστο Σπ. Σολδάτο, ο π.. Β', σ. 238.

66. Μιχαήλ Εμμανουηλίδη, Εξέχοντες Αιολείς Ιεράρχαι. Γερμανός Καραβαγγέλης, εισαγωγή-επιμέλεια Σταύρος Θ. Ανεστίδης (Αθήνα 1962), και Δελτίο Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών ΙΑ' (1995-1996) 363.

67. Χρίστος Σπ. Σολδάτος,ο.π.,Β',σ. 236.

68. Χρήστου Γ. Πανταζίδου, "Συνοπτική έκθεσις των κατά την πεντηκονταετηρίδα (1861-1911) του Ελληνικού Φιλολογικού Συλλόγου πεπραγμένων [.·.]", Ελληνικός Φιλολογικός Σύλλογος Κωνσταντινουπόλεως 1913-1921, σ. 54-55.

Σελ. 334
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/335.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

τη σωματική αγωγή αφενός εκθειαζόταν το πρότυπο των αγγλικών sports ως συμβολικών πρακτικών, που αποβλέπουν στον έλεγχο και στην ορθολογικοποίηση της φυσικής ζωτικότητας των παιδιών και των νέων, στην ηθική διάπλαση του χαρακτήρα του νέου άνθρωπου και στην εσωτερίκευση των κυρίαρχων κοινωνικών προτύπων (κυρίως του fair-play, της συνετής αντιμετώπισης της ευτυχίας και της γενναίας αντιμετώπισης της δυστυχίας) και των παγιωμένων ιεραρχικών δομών και αφετέρου υπογραμμιζόταν η αναγκαιότητα της σωματικής αγωγής με την επίκληση επιχειρημάτων που προσιδιάζουν στο λόγο της υγείας και της κλασικιστικής καλοκαγαθίας69.

Όμως, η κριτική αυτή εκφράζεται με ιδιαίτερη σαφήνεια και μαχητικότητα με την αρθρογραφία του Λουίζου Ηλιου, καθηγητή του αμερικανικού προσηλυτιστικού σχολείου της Ροβερτείου Ακαδημίας της Κωνσταντινούπολης (Robert College)70, Ο Ηλιού μετέφρασε στα 1885 το τμήμα εκείνο της τρίτομης Γενικής Ιστορίας της Φιλοσοφίας (1815-1829) του Victor Cousin, το οποίο αναφέρεται στην αρχαία ελληνική φιλοσοφία. Υπήρξε επίσης συγγραφέας βιβλίου για τη φιλοσοφική χριστιανική ηθική71, όπως επίσης και συνεργάτης του αθηναϊκού περιοδικού "Ανάπλασις", Η αρθρογραφία του Ηλιού αποδεικνύει ότι ο λόγος της εκκλησιαστικής διανόησης δεν ήταν αεροστεγής, αλλά επέτρεπε τη δημιουργία μικρών ρηγμάτων, που επιχειρούσαν να γονιμοποιήσουν το λόγο της Ορθοδοξίας με όψεις του πνεύματος της νεοτερικότητας και να αναπροσανατολίσουν τους αντιληπτικούς κώδικες της ελληνορθόδοξης κοινότητας ώστε να γίνει αποδεκτή η αξία της Σωματικής Αγωγής. Λειτουργώντας ως δίαυλος πολιτισμικής ώσμωσης και επιλεκτικής ενσωμάτωσης, ενοφθαλμίζοντας δηλαδή επιλεγμένες γνωστικές και παιδαγωγικές πρακτικές του αμερικανικού εκπαιδευτικού συστήματος στο ελληνορθόδοξο σχολικό σύστημα, ο Ηλιού είναι ο πρώτος που συστηματικά κάνει λόγο στα 1896 για την ανάγκη της επαφής των παιδιών με τον καθαρό αέρα και το φυσικό περιβάλλον και εισάγει το λόγο της υγιεινής στην αρθρογραφία της "Εκκλησιαστικής Αλήθειας", επισείοντας τον κίνδυνο, τον οποίο αντιπροσωπεύει, όπως υποστηρίζει, ο επτάωρος εγκλεισμός των μαθητών "εντός των τοίχων του σχολείου" και η παντελής έλλειψη κίνησης, άσκησης και παιχνιδιού, που οδηγεί στο διανοητικό μαρασμό και τη σωματική καχεξία. Αν και το ενδιαφέρον του Ηλιού δεν πρέπει να είναι άσχετο και με τη συγκυρία της τέλεσης των πρώτων Ολυμπιακών Αγώνων στην Αθήνα

69. Δημήτριος Βικέλας, "Περί αγωγής". Ελληνικός Φιλολογικός Σύλλογος Κωνσταντινουπόλεως KB' (1889-1891) 160-167.

70. Για τη Ροβέρτειο και τα άλλα αμερικανικά προσηλυτιστικά σχολεία βλέπε Σταύρος Θ. Ανεστίδης, "Αμερικανοί ιεραπόστολοι στη Μικρά Ασία. Βιβλιογραφική επισκόπηση", Δελτίο Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών IA' (1995-1996) 375-388.

71. Εκκλησιαστική Αλήθεια ΙΘ', 26 (11 Ιουνίου 1899) 216.

Σελ. 335
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/336.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

την άνοιξη του ίδιου έτους, η επιχειρηματολογία του φαίνεται ότι έχει ιατρική προέλευση και συγκεκριμένα τα συγγράμματα των Γάλλων γιατρών Proust και Lancereaux 72, Ωστόσο, στην επιχειρηματολογία του, ο λόγος της υγείας διανθίζεται επιλεκτικά και με το λόγο της καλοκαγαθίας, επιτρέποντας έτσι την ευχερέστερη πρόσβαση του νεοτερικού ήθους στη συλλογική συνείδηση, καθώς και την εξοικείωση της παραδοσιακής κουλτούρας με τις αξίες της υγείας, της ψυχολογικής εκφόρτισης και της συναισθηματικής πληρότητας, που προσφέρουν η άσκηση και η άθληση 73.

Το παιδαγωγικό πρότυπο του Ηλιού είναι τα προγράμματα των σχολείων των αγγλοσαξωνικών χωρών, στο πλαίσιο των οποίων "οι διδάσκαλοι ου μόνον συνδιατρίβουσι μετά των μαθητών των εν υπαίθρω, αλλά και συμπαίζουσι μετ' αυτών ρωστικάς παιδιάς". Κατά τη γνώμη του, η πρακτική αυτή όχι μόνο δεν ανατρέπει τους ιεραρχικούς σχολικούς κώδικες -φόβος που υποβόσκει στην άρνηση του Πατριαρχείου να αποδεχθεί έγκαιρα τη θεσμοποίηση του μαθήματος της Σωματικής Αγωγής-, αλλά και εντάσσει τη "φυσιολογική" και διόλου "απρεπή και επίψογον" "ζωηρότητα" των παιδιών σε οργανωμένες και συστηματικές κινησιολογικές συμπεριφορές, που εδραιώνουν τη σωματική υγεία, εξασφαλίζουν την αρμονική συνύπαρξη σώματος και πνεύματος και συντελούν στην ηθική διαπαιδαγώγηση, μέσω της ανάληψης ρόλων και της εγχάραξης του ήθους της οργανωμένης ατομικής προσπάθειας74.

Όμως, παρά το γεγονός ότι η θεσμοποίηση της σωματικής αγωγής σε όλες τις βαθμίδες της ελληνορθόδοξης εκπαίδευσης φαίνεται ότι ολοκληρώνεται στα 1912-1913, ο Ελληνικός Φιλολογικός Σύλλογος Κωνσταντινουπόλεως αισθάνεται την ανάγκη να συγκαλέσει στα 1909 εκπαιδευτικό συνέδριο με θέμα την καθιέρωση του υποχρεωτικού χαρακτήρα και την ομοιογενοποίηση της διδασκαλίας της Γυμναστικής, μέσω της ενιαίας αξιολόγησης και της λειτουργικής ισορροπίας των πολλαπλών γυμναστικών πρακτικών, όπως επίσης και την ανίχνευση των τρόπων συστηματικής διδασκαλίας και οργανικής πλέον ενσωμάτωσης της σωματικής αγωγής στο ελληνορθόδοξο εκπαιδευτικό σύστημα. Λίγο ενωρίτερα, στα 1907, ο Δ. Δαμασκηνός (που θα συμμετάσχει στα 1909 στην εκπαιδευτική συνεδρία για τη σωματική αγωγή) από την οπτική γωνία του ιατρικού λόγου αποκαλύπτει την ανάγκη αυτή με τον ακόλουθο εύγλωττο τρόπο: "Το γενόμενον από τινός είναι επίσης κακόν. Μετεπέσαμεν εις

72. Λουίζος Ηλιού, "Παιδαγωγικά Μελετήματα. Α' : "Καθαρόν αέρα εις τα Σχολεία·"", Εκκλησιαστική Αλήθεια ΙΣΤ', 39 (22 Νοεμβρίου 1896) 319.

73. Του ίδιου, ο.π., 41 (5 Δεκεμβρίου 1896) 334: "Εάν μάλιστα δεν έχωσι λάθος ο Πλάτων και πάντες οι άλλοι παιδαγωγοί του κόσμου, η υγιεία του σώματος είνε αναγκαιοτάτη εις την διανοητικήν αναπτυξιν".

74. Ο.π.

Σελ. 336
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Οι χρόνοι της Ιστορίας για μια ιστορία της παιδικής ηλικίας και της νεότητας»
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 317
    33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

    ΥΓΕΙΑ, ΑΛΚΗ, ΚΑΛΟΚΑΓΑΘΙΑ:

    ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΚΑΙ ΣΩΜΑΤΙΚΗ ΑΓΩΓΗ.

    Οι ΑΝΤΙΣΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ Η ΒΑΘΜΙΑΙΑ ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ

    ΓΙΩΡΓΟΣ ΚΟΚΚΙΝΟΣ

    Η ανακοίνωση αυτή έχει ως πλαίσιο αναφοράς τον εντοπισμό και την κριτική προσέγγιση των λόγων (discours), που αναδεικνύουν την αξία της σωματικής αγωγής στο ελληνικό σχολικό σύστημα, αλλά και στο κοινοτικό σχολικό δίκτυο της ελληνορθόδοξης κοινότητας της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στη διάρκεια

    της περιόδου 1880-1920.

    Συγκεκριμένα, θα με απασχολήσει η μελέτη της άρθρωσης και της κοινωνικής αντιστοίχησης των λεκτικών πρακτικών (discursive practices), που διέπουν, νοηματοδοτούν και οργανώνουν τις αντιλήψεις και την επιχειρηματολογία της εκκλησιαστικής διανόησης για την ενδεχόμενη αναγκαιότητα της σωματικής αγωγής στην εκπαίδευση και τις ενδεδειγμένες πρακτικές σωματικής άσκησης. Συγχρόνως όμως θα επιχειρήσω να δείξω τις αντιστάσεις που προέβαλε ο εκκλησιαστικός μηχανισμός στην εισαγωγή του μαθήματος της Σωματικής Αγωγής στην εκπαίδευση, αλλά και τη βαθμιαία και επιλεκτική προσαρμογή του στα κοινωνικο-πολιτισμικά μορφώματα, που αναδεικνύει η νεοτερική εποχή. Η προβληματική που ακολουθώ έχει συγκριτική βάση, καθώς προσεγγίζει αντιστικτικά τον λόγο που παράγουν και διαχέουν στο κοινωνικό σύνολο οι δύο βασικοί πόλοι της ορθόδοξης εκκλησιαστικής διανόησης, τόσο αυτός του Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως όσο και αυτός της Αυτοκέφαλης Εκκλησίας της Ελλάδος.

    A'. Ευρώπη: Οι τρεις λόγοι (discours) για την αναγκαιότητα της σωματικής αγωγής

    Πρόκειται για τρία διαφορετικά γένη λόγων με πανευρωπαϊκή, θα λέγαμε, διασπορά, που έχουν ως υπόβαθρο τις διαδικασίες συγκρότησης και ανάδυσης της νεολαίας ως ιδιαίτερης πληθυσμιακής κατηγορίας με ηλικιακά, κοινωνικά και πολιτισμικά γνωρίσματα. Οι διαδικασίες αυτές ολοκληρώνονται στο δυτικοευρωπαϊκό χώρο στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα1. Οι λόγοι

    1. Αντώνης Λιάκος, Νεανικές οργανώσεις. Η εμφάνιση των νεανικών οργανώσεων. Το παράδειγμα της Θεσσαλονίκης, Αθήνα, Λωτός, 1988, σ. 7-8.