Συγγραφέας:Διεθνές Συμπόσιο
 
Τίτλος:Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Οι χρόνοι της Ιστορίας για μια ιστορία της παιδικής ηλικίας και της νεότητας»
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:33
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1998
 
Σελίδες:399
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Διεθνή Συμπόσια
 
Μαθητεία και εργασία
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Περίληψη:Ο τόμος περιέχει τα πρακτικά του 3ου Διεθνούς Συμποσίου, που πραγματοποιήθηκε στην Αθήνα από τις 17 έως τις 19 Απριλίου του 1997, με θέμα «Οι χρόνοι της Ιστορίας. Για μια ιστορία της παιδικής ηλικίας και της νεότητας», διαρθρωμένο σε 4 ενότητες: Εκπαιδευτικοί μηχανισμοί, Εργασία και πολιτική, Στους χρόνους της Ανθρωπολογίας και των νοοτροπιών, Στον κόσμο της τέχνης, Ελεύθερος χρόνος και αθλητισμός.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 31.76 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 312-331 από: 418
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/312.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

Οι ιδεολογικοί αυτοί επαναπροσδιορισμοί, διάχυτοι στον παιδαγωγικό και κανονιστικό λόγο τουλάχιστον από τη δεκαετία του 1860-70, έχουν πολλαπλή σημασία για το θέμα που εξετάζουμε. Αντίδοτο στη "φυσική" ευαισθησία και αδυναμία του γυναικείου φύλου, προς επίρρωσιν της υγείας, προς ενίσχυση του ευερέθιστου νευρικού συστήματος και θωράκιση από τα "πάθη της ψυχής", η φυσική αγωγή για πρώτη ίσως φορά αξιολογείται ιδιαίτερα και συγχρόνως προσδιορίζεται σαφέστερα το περιεχόμενο της, στη βάση της διαφοράς των φύλων.

Στα σχετικά κείμενα απορρίπτεται κατά κανόνα η αγωνιστική γυμναστική ως μη συνάδουσα προς την ιδιαίτερη ανατροφή των κοριτσιών, η αντενδείκνυται το αθλητικό της μέρος, και ειδικότερα οι ενόργανες ασκήσεις, ως μη συμβατά με τη "φυσική" χάρη του γυναικείου σώματος. Το μοντέλο φυσικής αγωγής που προβάλλεται για το γυναικείο φύλο είναι σχεδόν πανομοιότυπο με την εξειδικευμένη πλέον, όπως είδαμε, σωμασκία της παιδικής ηλικίας: αυτή η "κυρίως παιδαγωγική γυμναστική" αντλεί στοιχεία από την υγιεινή η ιατρική γυμναστική, και δίνει έμφαση αφενός στην "καλλιτεχνικήν του σώματος διάπλασιν" και αφετέρου στην έκφραση "μετά χάριτος" ψυχικών διαθέσεων, μέσα από μιμητικές κινήσεις, δάνειο ορχηστικών κινήσεων43. Κατά τον Ι. Φωκιανό, η φυσική αγωγή των κορασίων μπορεί να ενσωματώνει και παιδιές, λιγότερο όμως ριψοκίνδυνες· εξάλλου, μετά το 5ο έτος της ηλικίας, η ψυχοσωματική ιδιοσυγκρασία του θήλεος φύλου το αποτρέπει από την πλέον διευρυμένη και σύνθετη σωμασκία των αρρένων: "το παιδίον είναι θορυβώδες και επιθυμεί ασκήσεις εν αις δεικνύεται δύναμις και επιτηδειότης", ενώ "το κοράσιον έχει την φύσιν ασθενή, την ηθικήν και φυσικήν ευαισθησίαν εις μείζονα βαθμόν και ευχαριστείται εις παιδιάς ήττον παραβόλους"43. Η "γυναικεία φύση" αλλά και συνακόλουθα η κοινωνική "κλήσις" της γυναίκας στην ιδιωτική σφαίρα οριοθετούν ρητά τη σωματική αγωγή, περιορίζοντας το φάσμα των δυνατών κινήσεων, ενώ υπόρρητα και ως ακραία έκφραση, πιστεύουμε, της ίδιας λογικής, η αυστηρότητα της σεξουαλικής ηθικής παρεμβαίνει για να αμφισβητήσει "πάσαν βιαίαν και ανοίκειον κίνησιν"44.

ισχύ νόμου και διάρκεια, και ως εκ τούτου δυσκολότερα μπορεί να αμφισβητηθεί. Για μια ανάλυση του λόγου αυτού περί βιολογικής-ψυχολογικής διαφοράς των φύλων και περί γυναικείας "φύσης" βλ. Fournarald, ο.π.,σ. 183-200.

42. Βλ. χαρακτηριστικά τις απόψεις της παιδαγωγού και διευθύντριας του Ζαππείου Παρθεναγωγείου Κωνσταντινούπολης, Καλλιόπης Κεχαγιά, από το βιβλίο της Παιδαγωγικοί μελέται, ήτοι λόγοι εκφωνηθέντες εν τω Ζαππείω κατά την διανομήν των βραβείων, Κωνσταντινούπολη 188Ο, σ. 38.

43. Ι. Φωκιανός, Εγχειρίδιον της Γυμναστικής, Αθήνα 1883, σ. 70 (η υπογράμμιση δική μου).

44. Γρηγόριος Γ. Παππαδόπουλος, Δοκί/ίιον πρακτικών παιδαγωγικών οδηγιών, Αθήνα 1866, σ. 12· πρβλ. Σαπφώ Λεοντιάς, "Τίνα τα μέσα της παιδεύσεως της γυναικός ως ανθρώπου", περ. Ευρυδίκη 25 (10.5.1871) 41.

Σελ. 312
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/313.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

Πέρα από τις οριοθετήσεις αυτές, εκείνο που κυρίως θέλουμε να αναδείξουμε εδώ είναι ο λόγος που τις περιβάλλει: ο λόγος περί γυμναστικής κατ' εξοχήν αντανακλά αλλά και συγχρόνως συγκροτεί συστηματικά και με πολλαπλό τρόπο την έννοια του κοινωνικού φύλου: διά του βιολογικού αναγωγισμού, που αποτελεί συστατικό στοιχείο του λόγου αυτού, επαναδιατυπώνονται διαρκώς οι έμφυλες ταυτότητες και κατ' επέκταση οι έμφυλοι ρόλοι45. Επαναδιατυπώνονται οι σχέσεις των φύλων στο κοινωνικό πεδίο, σχέσεις ιεραρχίας, καθώς αναπαράγεται η ταύτιση των γυναικών με την ιδιωτική σφαίρα και τις αξίες που την περιβάλλουν' αξίες ετεροκαθοριζόμενες από τις κυρίαρχες αξίες της δημόσιας σφαίρας τις οποίες -στη διχοτομική αυτή πρόσληψη του κόσμου- εκπροσωπεί το ανδρικό φύλο.

Υπό την επίδραση ωστόσο των επαναπροσδιορισμών αυτών, ο αποκλεισμός των γυναικών από την πολιτεία δεν είναι πλέον τόσο απόλυτος: οι αξίες της ιδιωτικής ζωής και το "οικιακό ιδεώδες" -εξιδανικεύσεις που σφραγίζουν τη διανόηση στα τέλη του αιώνα46- επιτρέπουν για πρώτη ίσως φορά τόσο συστηματικά από ιδεολογική άποψη την ανάδειξη των γυναικών σε ιδιαίτερο παράγοντα της πολιτείας: διά των ηθικοποιητικών και εκπολιτιστικών ιδιοτήτων που τους αποδίδονται -προέκταση στο κοινωνικό πεδίο της γυναικείας "φύσης" που προσδιορίζεται από τη μητρότητα- μπορούν να λειτουργήσουν αναμορφωτικά στην κοινωνία και το έθνος4 και καλούνται να το πράξουν στο δημόσιο χώρο, διά του εκπαιδευτικού έργου η διά της φιλανθρωπίας, "φύσει" απόστολοι αυτές της απαιτούμενης κοινωνικής ειρήνης και συνοχής47. Στο πλαίσιο

45. Πράγματι, εκείνο που έχει ενδιαφέρον να επισημανθεί εδώ είναι η επιχειρηματολογία που χρησιμοποιείται: "και ως προς μεν την σωματικήν αγωγήν παρατηρούμεν ότι το μεν άρρεν, ως έχον το σώμα ισχυρότερον του γυναικείου απαιτεί προς διάθρεψιν τροφάς στερεωτέρας· το δε θήλυ, ως έχον το σώμα ασθενέστερον του ανδρικού, απαιτεί τροφάς μαλακωτέρας και ευπεπτοτέρας. Το άρρεν ένεκα της τραχυτητος του σώματος έχει χρείαν λεπτής και έλαφρας ενδυμασίας· το θήλυ ένεκα της τρυφερότητος του σώματος έχει ανάγκην παχέος και θερμού ιματισμού. Το άρρεν, προωρισμένον ον να ενεργή και πράττη έχει ανάγκην σωματικών γυμνασίων, συντελούντων ου μόνον προς διατήρησιν της υγείας, αλλά και προς επίρρωσιν του σώματος' το θήλυ, προωρισμένον ον να καταστήση τον βίον του ανδρός θυμήρη και τερπνόν, έχει χρείαν σωματικών ασκήσεων, συντελουσών προς τε την της υγείας διαφύλαξιν και την της σωματικής χάριτος πρόσκτησιν". Αρ. Σπαθάκης, "Διαφορά του άρρενος και θήλεος γένους των ανθρώπων [...]", περ. Ευαγγελικός Κήρυξ 2/6 (Νοέμβρ.-Δεκέμβρ. 1870) 541.

46. Για την εξιδανίκευση της ιδιωτικής "σφαίρας" και των αξιών που την πλαισιώνουν και για την ανάπτυξη του "γυναικείου ιδεώδους" από τη διανόηση στην καμπή του αιώνα, βλ. ιδιαίτερα Βαρίκα, ο.π., σ. 73-103.

47. Στο ίδιο, σ. 97-111 και Μαρία Κορασίδου, Οι άθλιοι των Αθηνών και οι θεραπευτές τους. Φτώχεια και φιλανθρωπία στην ελληνική πρωτεύουσα τον 19ο αιώνα, ΙΑΕΝ, Αθήνα 1995, σ. 171-222.

Σελ. 313
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/314.gif&w=600&h=915 33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

των επαναξιολογήσεων αυτών, αναβαπτισμένων στην πανάκεια της προόδου αλλά και στην περιρρέουσα ατμόσφαιρα της εθνικιστικής έξαρσης στα τέλη του αιώνα, αποκτά στερεότερες βάσεις ο κοινός τόπος ότι οι μητέρες είναι εκείνες που θα θέσουν τα πρώτα θεμέλια στη μόρφωση των μελλόντων πολιτών. Η σχολική ένταξη, η εκπαίδευση και συνολικά η αγωγή των κοριτσιών αποκτούν ανανεωμένη σημασία και επαναξιολογούνται. Έτσι, η αποτελεσματικότερη ενσωμάτωση του γυναικείου φύλου στην εθνική αγωγή —της οποίας ένας προνομιακός αγωγός είναι και το μάθημα της γυμναστικής— αποτελεί, στα τέλη του αιώνα, περισσότερο από ποτέ αντικείμενο λόγου και πρακτικών τόσο της ιδιωτικής πρωτοβουλίας και συλλογικοτήτων όσο και της πολιτείας48. Υπό το φως αυτών των διεργασιών, μπορεί να κατανοηθεί πληρέστερα το ανανεωμένο ενδιαφέρον για τη γυμναστική των κοριτσιών στην καμπή του αιώνα, αλλά και οι νέοι όροι με τους οποίους αυτό εκφράζεται, ζήτημα όμως που υπερβαίνει τα όρια αυτής της ανακοίνωσης.

Καθώς εκπνέει ο αιώνας, η σωματική αγωγή της παιδικής ηλικίας και της νεότητας συνολικά επαναπροσδιορίζεται, καθώς για πρώτη ίσως φορά προβάλλει με τόση ενάργεια η καθοριστική σύζευξη των εθνικιστικών προταγμάτων με τις νεοτερικές αξίες της υγείας και της σωματικής ευρωστίας. Οι αξίες αυτές αρχίζουν ν' αποκτούν ισχύ και εμβέλεια. Αν η συγκυρία του 1896 συνετέλεσε καθοριστικά στη διάχυση των αξιών αυτών και στην εκλαΐκευση του αθλητικού ιδεώδους, το έδαφος είχε αρχίσει να προετοιμάζεται λίγα μόλις χρόνια πριν, με την ίδρυση γυμναστικών και αθλητικών συλλόγων, σημάδι διεύρυνσης των μορφών κοινωνικότητας του αστικού χώρου49. Εξάλλου, ένα χρόνο μετά την τέλεση των πρώτων Διεθνών Ολυμπιακών Αγώνων, ο πόλεμος του 1897 συνετέλεσε προς την κατεύθυνση ενίσχυσης της παραπάνω σύζευξης, έστω και αρνητικά: η ήττα ανατροφοδότησε έναν λόγο που απέδιδε την ελληνική κακοδαιμονία, μεταξύ άλλων, στην παρακμή των σωματικών, βλέπε ηθικών δυνάμεων του έθνους, αλλά και στη χαλάρωση του αισθήματος του συνανήκειν στην κοινότητα, έναντι, της ανάπτυξης του «εγωιστικού» ατομικιστικού πνεύματος. Διά

48. Σχετικά με την επαναξιολόγηση της γυναικείας εκπαίδευσης στην καμπή του αιώνα, καθώς και τις πιέσεις για μεταρρύθμιση στη μέση βαθμίδα, βλ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ο.π., σ. 259 κ.ε. και Ε. Φουρναράκη, Εκπαίδευση και αγωγή των κοριτσιών. Ελληνικοί προβληματισμοί (1830-1910). Ένα Ανθολόγιο, ΙΑΕΝ, Αθηνα 1987, σ. 50-72. Σε ό,τι αφορά το μάθημα της Γυμναστικής, παρόν στα προγράμματα του Αρσακείου ήδη από το 18581859, φαίνεται ότι μόλις τη δεκαετία του 1890 αρχίζει να γενικεύεται η διδασκαλία του στα δευτεροβάθμια (ιδιωτικά) παρθεναγωγεία (Ζιώγου-Καραστεργιου, ο.π., σ. 190-191, 225226)· τότε αναπτύσσονται και πρωτοβουλίες συλλόγων (Πανελλήνιος Γυμναστικός Σύλλογος, Ένωσις των Ελληνίδων) για την εκπαίδευση γυμναστριών.

49. Βλ Χριστίνα Κουλούρη, «Η ώρα του σώματος. Αθλητισμός, άσκηση και ψυχαγωγία στο ελληνικό κράτος (1870-1922)», εδώ, σ. 273-286.

Σελ. 314
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/315.gif&w=600&h=915 33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

των νομοθετημάτων του 189950, η πολιτεία, με μια αξιοπρόσεχτη ενεργοποίηση των αντανακλαστικών της, θα παρέμβει για πρώτη φορά τόσο δυναμικά και συστηματικά στον τομέα της σωματικής αγωγής, ο οποίος τώρα επενδύεται σαφέστερα με ιδιότητες γενικότερης αναμόρφωσης της παιδείας. Οι εξελίξεις αυτές όμως απαιτούν ιδιαίτερη διαπραγμάτευση.

50. Αντωνίου, ο.π., τ. 1, σ. 396-422 (τεκμ. 85-87) και τ. 2, σ. 109-203 (τεκμ. 45 και 45α).

Σελ. 315
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/316.gif&w=600&h=915 33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 316
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/317.gif&w=600&h=915 33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

ΥΓΕΙΑ, ΑΛΚΗ, ΚΑΛΟΚΑΓΑΘΙΑ:

ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΚΑΙ ΣΩΜΑΤΙΚΗ ΑΓΩΓΗ.

Οι ΑΝΤΙΣΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ Η ΒΑΘΜΙΑΙΑ ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ

ΓΙΩΡΓΟΣ ΚΟΚΚΙΝΟΣ

Η ανακοίνωση αυτή έχει ως πλαίσιο αναφοράς τον εντοπισμό και την κριτική προσέγγιση των λόγων (discours), που αναδεικνύουν την αξία της σωματικής αγωγής στο ελληνικό σχολικό σύστημα, αλλά και στο κοινοτικό σχολικό δίκτυο της ελληνορθόδοξης κοινότητας της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στη διάρκεια

της περιόδου 1880-1920.

Συγκεκριμένα, θα με απασχολήσει η μελέτη της άρθρωσης και της κοινωνικής αντιστοίχησης των λεκτικών πρακτικών (discursive practices), που διέπουν, νοηματοδοτούν και οργανώνουν τις αντιλήψεις και την επιχειρηματολογία της εκκλησιαστικής διανόησης για την ενδεχόμενη αναγκαιότητα της σωματικής αγωγής στην εκπαίδευση και τις ενδεδειγμένες πρακτικές σωματικής άσκησης. Συγχρόνως όμως θα επιχειρήσω να δείξω τις αντιστάσεις που προέβαλε ο εκκλησιαστικός μηχανισμός στην εισαγωγή του μαθήματος της Σωματικής Αγωγής στην εκπαίδευση, αλλά και τη βαθμιαία και επιλεκτική προσαρμογή του στα κοινωνικο-πολιτισμικά μορφώματα, που αναδεικνύει η νεοτερική εποχή. Η προβληματική που ακολουθώ έχει συγκριτική βάση, καθώς προσεγγίζει αντιστικτικά τον λόγο που παράγουν και διαχέουν στο κοινωνικό σύνολο οι δύο βασικοί πόλοι της ορθόδοξης εκκλησιαστικής διανόησης, τόσο αυτός του Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως όσο και αυτός της Αυτοκέφαλης Εκκλησίας της Ελλάδος.

A'. Ευρώπη: Οι τρεις λόγοι (discours) για την αναγκαιότητα της σωματικής αγωγής

Πρόκειται για τρία διαφορετικά γένη λόγων με πανευρωπαϊκή, θα λέγαμε, διασπορά, που έχουν ως υπόβαθρο τις διαδικασίες συγκρότησης και ανάδυσης της νεολαίας ως ιδιαίτερης πληθυσμιακής κατηγορίας με ηλικιακά, κοινωνικά και πολιτισμικά γνωρίσματα. Οι διαδικασίες αυτές ολοκληρώνονται στο δυτικοευρωπαϊκό χώρο στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα1. Οι λόγοι

1. Αντώνης Λιάκος, Νεανικές οργανώσεις. Η εμφάνιση των νεανικών οργανώσεων. Το παράδειγμα της Θεσσαλονίκης, Αθήνα, Λωτός, 1988, σ. 7-8.

Σελ. 317
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/318.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

αυτοί, που είναι συμβατοί μεταξύ τους και όχι αυτοαναφορικοί και συμπαγείς και που συνεκβάλλουν στην παιδαγωγική επιστήμη και την «αποικίζουν», συνδέονται με τις διαδικασίες οικονομικού, πολιτικο-διοικητικού και πολιτιστικοεκπαιδευτικού εκσυγχρονισμού του έθνους-κράτους, οργανώνουν την παιδαγωγική θεωρία και πρακτική και συγκροτούν το πλαίσιο αναφοράς της επιστήμης της Σωματικής Αγωγής ως μερικευμένης τεχνολογίας συγκρότησης και εδραίωσης του απρόσωπου δικτύου της εξουσίας της πειθαρχικής νεοτερικής κοινωνίας. Εφεξής η σωματική αγωγή δεν θα είναι μόνο ο δίαυλος της χειραφέτησης του σώματος, της διανοητικής χαλάρωσης και της συναισθηματικής εκφόρτισης, αλλά συνάμα θα λειτουργεί ως μηχανισμός χειραγώγησης της νεανικής ιδιαιτερότητας από τους φορείς της κρατικής, της σχολικής και της ιατρικής εξουσίας. Είναι η συγκυρία, κατά την οποία η πολιτική οικονομία της διαχείρισης του σώματος και του ελέγχου και της ιδιοποίησης του κοινωνικά αποδεσμευμένου χρόνου κάνει ανεπαίσθητα σχεδόν την εμφάνιση της.

Η παιδαγωγική πρακτική από τα μέσα του 19ου αιώνα αναγορεύει το σχολείο σε κεντρικό μηχανισμό κοινωνικοποίησης του μαθητικού δυναμικού, αλλά συγχρόνως και διασποράς του νέου αστικού ήθους (τρόποι ζωής, κοινωνικές συμπεριφορές, συστήματα αξιών) στο γενικό πληθυσμό. Από την άλλη πλευρά, η παιδαγωγική θεωρία δεν προσδιορίζεται πλέον την περίοδο αυτή από τη διάκριση εργασία/παιχνίδι, αλλά από τη διάκριση άσκοπη η και επικίνδυνη δραστηριότητα/σκόπιμη-αποτελεσματική δραστηριότητα2. Παραπέμπει κατά συνέπεια σε μια αντίληψη εκλογίκευσης, εργαλειοποίησης και επιτήρησης της παιδικής και νεανικής ενεργητικότητας, σε μια πειθαρχική και ιατρική λειτουργία της σωματικής αγωγής, η οποία συγκροτεί το άτομο ως αυτενεργό υποκείμενο, αλλά, συγχρόνως, και ως οργανικό στοιχείο της κοινότητας-ομάδας.

Οι λόγοι, που κωδικοποιούν το ενδιαφέρον για την σωματική αγωγή, είναι κατά σειράν οι ακόλουθοι:

α) Ο ιατρικός λόγος, ο οποίος εμπλεκόμενος στο πεδίο της βιοπολιτικής, δηλαδή του διοικητικού, πολιτικού και κοινωνικού ελέγχου των συμπεριφορών του πληθυσμού, και διαποτιζόμενος από τη λογική του οικονομικού φιλελευθερισμού, λειτουργεί προληπτικά ως θεματοφύλακας της ατομικής και δημόσιας υγείας, καθώς την αντιλαμβάνεται ως ατομικό και δημόσιο αγαθό, ως κοινωνικό και εθνικό κεφάλαιο. Δεν πρέπει να λησμονούμε, άλλωστε, ότι ήδη από το 17ο και 18ο αιώνα το ανθρώπινο σώμα έχει μετατραπεί σε παραγωγική μηχανή με συνέπεια «όλες οι μορφές ανάλωσης του που δεν συνεισέφεραν στη σύσταση των παραγωγικών δυνάμεων — και που παρουσιάζονταν [...] σαν

2. Andre Rauch, Le souci du corps Histoire de l'hygiène en éducation physique, Paris, p.U.F., 1983, σ. 97.

Σελ. 318
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/319.gif&w=600&h=915 33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

περιττές» να απαγορεύονται και να καταστέλλονται3. Συνοψίζοντας θα λέγαμε ότι ο λόγος αυτός συγκροτεί την ιατρική γυμναστική και αναδεικνύει την προληπτική της διάσταση.

β) Ο πολιτικός λόγος της στρατιωτικής ετοιμότητας των πολιτών μέσω της σωματικής άσκησης και της σκληραγωγίας, Στο πλαίσιο αυτό, η γυμναστική αποσκοπεί είτε στην εθνική κινητοποίηση για την απελευθέρωση και την ενοποίηση του έθνους και κατ' επέκταση για την συγκρότηση του εθνικού κράτους (γερμανικό πρότυπο) είτε στην υπεράσπιση της πατρίδας και της δημοκρατίας (γαλλικό πρότυπο), εκφάνσεις αμφότερες της ιδεολογίας του εθνικισμού.

Στην πρώτη περίπτωση, έχουμε να κάνουμε με ένα παρεπόμενο του πολιτιστικού-ανατολικού-αυταρχικού εθνικισμού, που βρίσκει την ιδεοτυπική του έκφραση στο γερμανικό χώρο4. Σ' αυτό το ιδεολογικό σχήμα εντάσσονται: α) Το διαταξικής συγκρότησης και θεμελιωμένο στο λόγο της κλασικιστικής καλοκαγαθίας γυμναστικό κίνημα (Turnbewegung) του Jahn, που ανήγαγε σε πολιτική αισθητική την συγχώνευση της ατομικότητας και του πνεύματος της εθνικής κοινότητας, αναζητώντας μέσω της ομοιομορφίας των στολών, των εμβλημάτων, των εμβατηρίων, των παρελάσεων, των γυμναστικών ασκήσεων, των εθνικών τελετουργικών εορτασμών και των γυμναστικών επιδείξεων (gymnastic festivals) τη δημιουργία του ιδεώδους Γερμανού, τη συμβολική ενοποίηση των διάσπαρτων μελών του γερμανικού εθνικού κορμού και την ενιαία κρατική συγκρότηση της Γερμανίας, β) Το πρότυπο σωματικής αγωγής του Spiess, που συνοψίζεται στη σχολική χρήση ασκήσεων παράταξης, ομαδικής κίνησης και πειθαρχίας, οι οποίες συνοδεύονταν από την πρακτική της στρατιωτικοποίησης των γυμναστικών παραγγελμάτων. Αξίζει να επισημάνουμε ότι μετά τη ματαιωμένη φιλελεύθερη Επανάσταση του 1848 και κυρίως μετά την ενοποίηση της Γερμανίας στα 1871 παρακολουθούμε τη συντηρητική μεταστροφή του γερμανικού γυμναστικού κινήματος, καθώς απεμπολούνται οι αντι-αυταρχικές και φιλελεύθερες ιδεολογικές τάσεις που το διαπερνούσαν και ως πρωταρχικοί του σκοποί προβάλλονται η ανάδειξη της σωματικής αγωγής σε προνομιακό πεδίο απόδειξης της βιολογικής και ηθικής υπεροχής του γερμανικού έθνους και της άριας φυλής γενικότερα, καθώς και η συλλογική εσωτερίκευση του αυταρχικού στρατιωτικού προτύπου, Στην περίοδο αυτή το γερμανικό γυμναστικό

3. Μισέλ Φουκό, «Πειθαρχική εξουσία και υποτέλεια» (1976, 1977, 1980, 1986), στο Η μικροφυσική της εξουσίας, μετάφραση-σχόλια Λίλα Τρουλινού, Αθήνα, Ύψιλον 1991, σ. 109.

4. Νίκος Δεμερτζής, Ο λόγος του εθνικισμοί). Αμφίσημο σημασιολογικό πεδίο και σύγχρονες τάσεις, Αθήνα, Α. Σάκκουλας, 1996, σ. 227-244. Οι κατηγοριοποιήσεις που υιοθετεί ο Δεμερτζής εφαρμόζονται και στην περίπτωση της ιδεολογικής αξιολόγησης του γαλλικού προτύπου σωματικής αγωγής, όπως φαίνεται στην επόμενη σελίδα.

Σελ. 319
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/320.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

κίνημα θεσμοποιείται και μαζικοποιείται φθάνοντας μάλιστα να αριθμεί στα 1880 170.315 μέλη, ενώ, παράλληλα, διαχέεται κυρίως στην Κεντρική Ευρώπη, αλλά και σε πυρήνες εθνικιστών στο βαλκανικό και τον ελληνικό χώρο5. Στη δεύτερη περίπτωση έχουμε να κάνουμε κατά κύριο λόγο με το γαλλικό πρότυπο σωματικής αγωγής, το οποίο εντάσσεται στον αξιακό κώδικα του πολιτικού, δυτικού και δημοκρατικού εθνικισμού. Οι αξίες που υποβαστάζουν το πρότυπο αυτό είναι η πίστη σε μια κοσμοπολίτικη ηθική τάξη βασισμένη στον ορθό λόγο και την πρόοδο, η δράση σύμφωνα με τις ηθικο-πολιτικές αρχές της ελευθερίας, της ατομικής αυτονομίας, της ισοπολιτείας και της κοινωνικής αρμονίας, η υπεράσπιση της πατρίδας και του δημοκρατικού πολιτεύματος και, τέλος, ο σεβασμός των νόμων ως προϊόντων της συλλογικής βούλησης6. Στο πλαίσιο αυτό, οι στρατιωτικές ασκήσεις συναρθρώνονται με τη σωματική αγωγή υπό την έννοια της αναγκαίας τεχνογνωσίας που παρέχει τη δυνατότητα στο μέλλοντα πολίτη (= μαθητή) να μετατρέπεται εκούσια σε στρατιώτη, όταν διακυβεύεται η τύχη της πατρίδας και του δημοκρατικού πολιτεύματος (συνταγματικός πατριωτισμός). Πρόκειται για το ιδανικό του «καλού πολίτη στην υπηρεσία της πατρίδας», το οποίο κυρώνεται θεσμικά με τα νομοθετήματα της 28ης Μαρτίου και της 6ης Ιουλίου 1882, με τα οποία ο υπουργός Παιδείας της Γαλλίας Jules Ferry εισάγει τις στρατιωτικές ασκήσεις στα σχολεία και συγκροτεί τα παραστρατιωτικού χαρακτήρα, αλλά δημοκρατικών προθέσεων, «σχολικά τάγματα» (bataillons scolaires) αντίστοιχα7. Για τις ρυθμίσεις αυτές καταλυτικό ρόλο διαδραμάτισε αφενός η στρατηγική διαμάχη του ρεπουμπλικανικού και εκκοσμικευμένου πλέον γαλλικού κράτους με την Καθολική Εκκλησία για τον έλεγχο της εκπαίδευσης και αφετέρου η κυριαρχία του εθνικιστικού ρεβανσισμού μετά την ήττα στον γαλλο-πρωσσικό πόλεμο του 1870, που σήμανε την απώλεια της Αλσατίας και της Λωρραίνης, καθώς και τον εμφύλιο πόλεμο, αλλά και λειτούργησε καταλυτικά τόσο για την ηγεμονική

5. Για το γερμανικό πρότυπο γυμναστικής και τον ιδεολογικό του ρόλο βλέπε J. G. Dixon, «Prussia, Politics and Physical Education», στο Ρ. C. Mcintosh (και άλλοι), Landmarks in the History of Physical Education, London/Boston and Henley, Routledge & Kegan Paul, 1981, σ. 131' George L. Mosse, The Nationalisation of the Masses. Political Symbolism and Mass Movements in Germany from the Napoleonic Wars through the Third Reich, New York, Howard Fertig, 1975, σ. 28, 43, 44, 83,128-135· Karl Dietrich Bracher, The German Dictatorship. The Origins, Structure, and Consequences of National Socialism, Penguin University Press 1980, σ. 41-42. Στη δεύτερη περίπτωση, έχουμε να κάνουμε με παράγωγο ενός πολιτικού-δυτικού-φιλελεύθερου εθνικισμού, που το πεδίο της προέλ,,ευσής του εντοπίζεται στη Γαλλία και ιδιαίτερα στην παράδοση των πολιτικών ιδεωδών του 1789. Βλέπε Νίκος Δεμερτζής, ο.π., σ. 227-244.

6. Pierre Arnaud, Les athlètes de la republique. Gymnastique, sport et idéologie républicaine 1870-1914, Toulouse, Bibliothèque historique Privât, 1987, σ. 212.

7. Στο ίδιο, σ. 30.

Σελ. 320
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/321.gif&w=600&h=915 33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

παρουσία του πολιτικού φιλελευθερισμού όσο και αντίρροπα για την ανάδυση του αντεπαναστατικού κινήματος, την παθολογία του οικονομικού φιλελευθερισμού (σκάνδαλα, νεποτισμός, μαζική αγροτική έξοδος), τη δυναμική του μπουλανζισμού, τη συγκρότηση της γαλλικής επαναστατικής δεξιάς και την κυριαρχία του ιδεολογήματος της παρακμής έως την έναρξη του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου8. Τα αντίρροπα αυτά ιδεολογικο-πολιτικά ρεύματα, όπως επίσης και η Καθολική Εκκλησία, ανασημασιοδότησαν τη συνάρθρωση σωματικής αγωγής και στρατιωτικών ασκήσεων και επιχείρησαν να αποκαθάρουν τα σχολικά τάγματα από την παρουσία των ιδεών του ρεπουμπλικανισμού. Έτσι και έως την παρακμή τους στη δεκαετία του 18909 λειτούργησαν εν μέρει ως μηχανισμοί στρατιωτικής κινητοποίησης εναντίον τόσο του εξωτερικού εχθρού, των Γερμανών, όσο και του εσωτερικού εχθρού, των δημοκρατών, των σοσιαλιστών και των Εβραίων10. Αντίθετα, στη γερμανική περίπτωση, η ατελής ακόμη ιδιότητα του πολίτη, λόγω της ανυπαρξίας έως τα 1871 ενιαίου εθνικού κράτους και της αδυναμίας αυτόνομης ανάδυσης της κοινωνίας των πολιτών, επέφερε την ολοκληρωτική αφομοίωση του ρόλου του πολίτη από το ρόλο του στρατιώτη και την ανάδειξη της γυμναστικής κοινότητας σε υλικό και συμβολικό εξάρτημα για την επιτέλεση των σκοπών του αυταρχικού πρωσσικού κράτους. Και στις δύο περιπτώσεις πάντως, η σωματική αγωγή εκλαμβάνεται ως προνομιακό πεδίο πολιτικής διαπαιδαγώγησης και συγκρότησης επίλεκτων και μαχόμενων ανδρικών συλλογικοτήτων με παραστρατιωτικές δραστηριότητες, καθώς και ως μηχανισμός σφυρηλάτησης του εθνικού φρονήματος. Από την άποψη αυτή, θα μπορούσαμε να πούμε ότι, αν και η παράδοση της σωματικής αγωγής εμπεριέχει εγγενώς την πρακτική της στρατιωτικοποίησης (οπλασκία, σκοποβολή, ασκήσεις ομαδικής παράταξης και κίνησης)11 και τη δυνατότητα επιλεκτικής προσφυγής σ' αυτήν, ωστόσο είναι ακριβώς ο λόγος της στρατιωτικοποίησης που εισάγει στην πολιτική σκηνή το φυσικό στοιχείο, το σώμα, το κεφάλαιο της φυσικής δύναμης που αποταμιεύει και την ενέργεια που εκλύει, στο όνομα της βιολογικής, ηθικής και πολεμικής κατίσχυσης του έθνους.

Είναι προφανές ότι, παρά την ιδεοτυπική ομοιότητα του ελληνικού εθνικισμού

8. Christophe Prochasson, «Les années 1880: Au temps du boulangisrne», στο Michel Winock (sous la direction). Histoire de l'extrême droite en France, Paris, Seuil, 1993, σ. 51-82.

9. Arnaud, ο.π., σ. 47.

10. Στο ίδιο, σ. 213.

11. Ο γάλλος γυμναστής Amoros π.χ. συνδέει οργανικά τη σωματική αγωγή με την στρατιωτική κατάρτιση και προετοιμασία με το επιχείρημα ότι η σωματική άσκηση συμβάλλει στην αντιστάθμιση των συνεπειών της τεχνολογίας του πολέμου. Βλέπε σχετικά Jacques Ulmann, De la gymnastique aux sports modernes. Histoire des doctrines de l'éducation physique, Paris, Vren, 1977, σ. 295.

21

Σελ. 321
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/322.gif&w=600&h=915 33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

με τον γερμανικό, στην Ελλάδα σε επίπεδο θεσμικής οργάνωσης και νομικού πλαισίου ακολουθείται grosso modo το γαλλικό πρότυπο σωματικής αγωγής, λόγω της παράδοσης που δημιούργησε ο αντιδυναστικός αγώνας της Φοιτητικής Φάλαγγας, αλλά και της ιδεολογικής κυριαρχίας και της συνταγματικής επιταγής του συνταγματικού πατριωτισμού.

γ) Ο λόγος του αρχαιοελληνικού κλασικισμού, της ισόρροπης ανάπτυξης σώματος και πνεύματος, του ιδεώδους της «σοφίας», της «αρετής», της «ευμορφίας» και της «ρώμης», που ανακαλύπτει στη νοσταλγία της ελληνικής αρχαιότητας το μέσο υπέρβασης της κατακερματισμένης, μαζοποιημένης και αλλοτριωμένης ατομικής ύπαρξης της νεοτερικής εποχής. Αλλά, παράλληλα, και τη δυνατότητα θεμελίωσης της προσωπικότητας και της ηθικής διαπαιδαγώγησης του μελλοντικού πολίτη στη συνύφανση πνευματικών, ηθικών και σωματικών ικανοτήτων, δηλαδή στην αντίληψη του ατόμου τόσο ως ενιαίας ψυχοσωματικής οντότητας όσο και ως κλάσματος της εθνικής κοινότητας.

Ωστόσο, ενώ οι λόγοι της υγιεινής και της στρατιωτικής ετοιμότητας εντάσσονται οργανικά στη νεοτερικότητα, αντίθετα ο λόγος της αρχαιοελληνικής καλοκαγαθίας, παρά την ανασημασιολόγησή του και τη δευτερογενή ένταξη του στο αστικό κοσμοείδωλο, απηχεί εγγενώς μία προνεοτερική διεπίγνωση (episteme, σύμφωνα με τον όρο του Foucault), ένα πρωταρχικό συνεκτικό νοητικό σχήμα. Εξαιτίας όμως του κομβικού ρόλου που διαδραμάτισε η ανακάλυψη της ελληνικής αρχαιότητας στη συγκρότηση και ανάδυση του νεοτερικού κοσμοειδώλου, η προνεοτερική αυτή διεπίγνωση, που βρίσκεται πίσω από το λόγο της καλοκαγαθίας, δεν έχει αρχαϊκό, δηλαδή αποστεωμένο χαρακτήρα, αλλά αντίθετα καταλοιπικό, ως οργανικό στοιχείο της εξελισσόμενης παράδοσης του δυτικού ουμανισμού, Ο ασύμμετρος αυτός χρονισμός των τριών λόγων της σωματικής αγωγής στην εκπαίδευση δεν οδηγεί σε μία ενδογενή συγκρουσιακότητα του παιδαγωγικού λόγου, που τους συναρθρώνει και τους υπηρετεί, καθώς από τη μία πλευρά στην ευρωπαϊκή διάσταση των πραγμάτων ο λόγος της καλοκαγαθίας επικουρεί και καταξιώνει τους λόγους της υγιεινής και της στρατιωτικοποίησης, ενώ από την άλλη στην ελληνική περίπτωση μετατρέπεται σε φορέα της εθνικιστικής και αλυτρωτικής ιδεολογίας, μέσω της αναφοράς στους ευκλεείς προγόνους και της συγκρότησης της επιλεκτικής παράδοσης του ελληνικού έθνους,

Συνοψίζοντας Θα λέγαμε ότι ο πρώτος λόγος αρθρώνεται με οργανωτική αρχή και πρωταρχική αξία την υγεία, ο δεύτερος την αλκή και την ευρωστία και ο τρίτος την αρχαιοελληνική καλοκαγαθία.

Σελ. 322
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/323.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

Β'. Το Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως και η σωματική αγωγή.: Το περιοδικό "Εκκλησιαστική Αλήθεια" (1880-1923), ο Ελληνικός Φιλολογικός Σύλλογος Κωνσταντινουπόλεως (1861-1912) και η εισαγωγή του μαθήματος της Γυμναστικής στο ελληνορθόδοξο εκπαιδευτικό σύστημα

Το περιοδικό "Εκκλησιαστική Αλήθεια" απηχεί την επίσημη εκδοχή του λόγου του Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως. Λειτουργεί ως πεδίο συσπείρωσης της πατριαρχικής εκκλησιαστικής διανόησης και αποτελεί βασικό αγωγό της πολιτιστικής και ειδικότερα της εκπαιδευτικής πολιτικής του Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως για τους ελληνορθόδοξους πληθυσμούς της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Οι βασικές συνιστώσες της ύλης του περιοδικού είναι αφενός τα κείμενα των κληρικών η λαϊκών αξιωματούχων του Πατριαρχείου και αφετέρου οι ανταποκρίσεις από τις επισκοπές για τα εκκλησιαστικά πράγματα και τα εκπαιδευτικά ιδρύματα του Πατριαρχείου,

Μέχρι τις αρχές του 20ού αιώνα το Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως "εξακολουθούσε να αποτελεί το κέντρο της κοινωνικής ζωής των ορθόδοξων χριστιανών"12, Η δεσπόζουσα θέση του Πατριαρχείου αναδεικνύεται κατά κύριο λόγο στο "ελληνορθόδοξο σχολικό δίκτυο"13, για το οποίο έχει τη συνολική ευθύνη και αρμοδιότητα στο πλαίσιο των ρυθμίσεων του Χάττι Χουμαγιούν (6 Φεβρουαρίου 1856), των Εθνικών Κανονισμών (1862),των ρυθμίσεων του 1869, που παρέχουν τη δυνατότητα δημιουργίας σχολικών ιδρυμάτων στις κοινότητες και στα φυσικά πρόσωπα, και, τέλος, της βεζυρικής εγκυκλίου της 22ας Ιανουαρίου 189114, όπου "τα προγράμματα των εκπαιδευτηρίων ανταποκρίνονται

12. Βλέπε γενικά Σία Αναγνωστοπούλου, Μικρά Ασία, 19ος αι.-1919. Οι ελληνορθόδοξες κοινότητες. Από το Μιλλέτ των Ρωμιών στο Ελληνικό Έθνος, Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 1997. Ειδικότερα Χάρης Εξερτζόγλου, Εθνική ταυτότητα στην Κωνσταντινούπολη τον 19ο αιώνα. Ο Ελληνικός Φιλολογικός Σύλλογος Κωνσταντινουπόλεως 1861-1912, Αθήνα, Νεφέλη, 1996, σ. 76.

13. Χάρης Εξερτζόγλου, ο.π.,σ. 29.

14. Με βάση την βεζυρική εγκύκλιο του 1891 στις αρμοδιότητες του Πατριαρχείου και της Πατριαρχικής Κεντρικής Εκπαιδευτικής Επιτροπής εντάσσονται η σύνταξη, ο έλεγχος και η επικύρωση των σχολικών προγραμμάτων, η έγκριση για την ίδρυση ορθόδοξων κοινών η ιδιωτικών σχολείων αγοριών η κοριτσιών, η σύνταξη καταλόγων εγκεκριμένων διδακτικών εγχειριδίων, η συγκρότηση αναλυτικών και ωρολογίων προγραμμάτων, η έκδοση ενδεικτικών φοίτησης, καθώς και ο διορισμός και ο διοικητικός έλεγχος του διδακτικού προσωπικού. Βλέπε Χρίστος Σπ. Σολδάτος, Η εκπαιδευτική και πνευματική κίνηση τον Ελληνισμού της Μ. Ασίας (1800-1922), τόμος Γ': Η εξάρτηση και η δραστηριότητα των σχολείων, Αθήνα 1989, σ. 17, 29-31· επίσης Eleni Fournarald, "Institutrice, femme et mère": Idées sur l'éducation des femmes grecques au XIXeme siècle (1830-1880), These de 3em cycle en histoire et civilisation, Παρίσι 1992, σ. 248-249.

Σελ. 323
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/324.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

στο πνεύμα της Εκκλησίας"15 σε τέτοιο μάλιστα βαθμό ώστε να νομιμοποιείται κάποιος να μιλήσει για "Πατριαρχικό σχολικό σύστημα"16 παρά την πολυδιάσπαση που εμφάνιζε σε ζητήματα εκπαίδευσης, διδακτικού προσωπικού, γνωστικών αντικειμένων και διδακτικών εγχειριδίων17 και επίσης παρά το γεγονός ότι "δεν είχαν όλα τα εκπαιδευτήρια το ίδιο κοινωνικό βάρος"18.

Από το 1870 περίπου το Πατριαρχείο ανέθεσε άτυπα την οργάνωση, την εξάπλωση και τη χρηματοδότηση του ελληνορθόδοξου σχολικού δικτύου στον Ελληνικό Φιλολογικό Σύλλογο Κωνσταντινουπόλεως19, Ο ΕΦΣΚ συγκροτήθηκε από επιστήμονες, λογίους και παιδαγωγούς, χρηματοδοτούνταν από τους πλούσιους Έλληνες της Διασποράς και οι εκπαιδευτικές του προτεραιότητες συνοψίζονταν στη διάδοση και ενίσχυση της ελληνικής γλώσσας, στη διαμόρφωση εθνικού φρονήματος και στην επιλεκτική εγκόλπωση στην παρεχόμενη εκπαίδευση στοιχείων επιστημονικού και παιδαγωγικού εκσυγχρονισμού, που στο πλαίσιο της στρατηγικής της ενσωμάτωσης του νέου στο παραδοσιακό δεν ανέτρεπαν την κυριαρχία του ορθόδοξου θρησκευτικού κοσμοειδώλου.

Οι άξονες της εκπαιδευτικής πολιτικής του Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως είναι οι εξής: 1ον) Η αναγωγή της παιδείας σε καθολικό αγαθό, αλλά, συγχρόνως, και η διαφοροποίηση της παρεχόμενης εκπαίδευσης με κριτήριο την ταξική διαστρωμάτωση των ελληνορθόδοξων πληθυσμών20. 2ον) Ο μονομερής προσανατολισμός της εκπαιδευτικής διαδικασίας στη "μόρφωσιν εν γένει όλου του έσω ανθρώπου", η οποία ορίζεται ως "σύμμετρος και κανονική εξάσκησις και ανάπτυξις πασών των ψυχικών του ανθρώπου δυνάμεων", δηλαδή ως συνδυασμός της "τόν νουν φωτιζούσης γνώσεως" και της "την καρδίαν ηθοποιούσης χρηστότητος" η αλλιώς ως συγκερασμός "σοφίας" και "αρετής"21. Το σώμα, αν δεν απαξιώνεται, τουλάχιστον αγνοείται, ενώ, παρόλο που έμμεσα αναγνωρίζεται η σκοπιμότητα της και κατανοούνται οι κώδικες της, επίκληση της

15. Χάρης Εξερτζόγλου, ο,π., σ. 93. Γενικά για το ρόλο που διαδραμάτισε το Οικουμενικό Πατριαρχείο στο τελευταίο τέταρτο του 19ου αιώνα βλέπε Χρήστος Δ. Καρδαράς, Το Οικουμενικό Πατριαρχείο και ο αλύτρωτος ελληνισμός της Μακεδονίας-Θράκης-Ηπείρου μετά το Συνέδριο του Βερολίνου, Αθήνα, Επικαιρότητα, 1996, αλλά και Σταύρος Θ. Ανεστίδης, Η εθναρχική παράδοση της Μεγάλης Εκκλησίας και ο Μανουήλ Ιω. Γεδεών, διδακτορική διατριβή, Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Δημόσιας Διοίκησης, Σχολή Νομικών, Οικονομικών και Πολιτικών Επιστημών Πανεπιστημίου Αθηνών, Αθήνα 1993.

16. Χάρης Εξερτζόγλου, ο.π., σ. 23.

17. Στο ίδιο, σ. 144.

18. Στο ίδιο, σ. 50.

19. Στο ίδιο, σ. 23-24, αλλά και Eleni Fournaraki, ο.π., σ. 249-250.

20. Μ.Δ.Χ., "Δημοτική εν Κωνσταντινουπόλει εκπαίδευσις", Εκκλησιαστική Αλήθεια Α', Θ' (26 Νοεμβρίου 188ο) 141.

21. "Περί της αληθούς παιδείας και του τρόπου της κτήσεως αυτής. Διατριβή Χριστοφόρου Ιεροδιδ. Προδρομίτου". Εκκλησιαστική Αλήθεια Θ', 39 (26 Ιουλίου 1889), 307.

Σελ. 324
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/325.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

γυμναστικής γίνεται μόνο μεταφορικά για να καταδειχθεί αναλογικά η διαπλαστική λειτουργία της παιδείας: "Και τω όντι, η παιδεία εστίν ως προς την ψυχήν ό,τι η γυμναστική ως προς το σώμα. Καθώς λοιπόν εκείνη πάντα τα μέλη του σώματος, ούτω και αυτή πάσας τας δυνάμεις της ψυχής δι' ασκήσεων ποικίλων και καταλλήλων προτίθεται ίνα ενίσχυση και επιρρώση"22. Στους εκκλησιαστικούς κύκλους της Κωνσταντινούπολης, ο φρονηματιστικός χαρακτήρας της παιδείας δεν συναρτάται ακόμη στη δεκαετία του 1880, όπως συμβαίνει ήδη αρκετές δεκαετίες πριν στην Ευρώπη, αλλά και στην Ελλάδα23 με το ρόλο της σωματικής αγωγής ως μηχανισμού ελέγχου της παιδικής και της νεανικής ενεργητικότητας, εσωτερίκευσης της πειθαρχίας και στο συμβολικό επίπεδο αποδοχής των ιεραρχικών δομών της κατεστημένης τάξης πραγμάτων. Αυτό συμβαίνει λόγου χάριν στην περίπτωση της Καθολικής Εκκλησίας στη Γαλλία24. Αλλά ούτε ως τρόπου συγκρότησης νεοτερικών μορφών συλλογικότητας, που πρωτογενώς θα μπορούσαν να ασκήσουν ηθοπλαστικό ρόλο, προφυλάσσοντας "από βλαβερών εντευκτηρίων και θεαμάτων την αθώαν ηλικίαν, ήτις οιονεί κηρός εύπλαστος δέχεται πάντα τύπον επ' αυτής εγχαραττόμενον υγιούς αναπλάσεως η βλαβεράς εκλύσεως και κακοηθείας"25, και δευτερογενώς να διαμορφώσουν μια γυμναζομενη και μαχητική χριστιανική νεολαία, που να αποδεικνύει στους στίβους την υπεροχή του δόγματος. Άλλωστε, από κοινού με την εξαρτημένη θέση του Πατριαρχείου και της ελληνορθόδοξης κοινότητας από την οθωμανική εξουσία και τον θεοκρατικό χαρακτήρα του οθωμανικού κράτους, που δεν επέτρεπε την ανάδυση νεοτερικών και εκκοσμικευμένων μορφών συλλογικότητας, αυτός είναι ο λόγος που κυριαρχεί η εμμονή στο πρότυπο του αστυνομικού ελέγχου και της παιδονομικής επιτήρησης της εξωσχολικής συμπεριφοράς του μαθητικού πληθυσμού και εξαίρονται γι' αυτό οι αστυνομικές αρχές της Πάτρας και της Χαλκίδας, αλλά συγχρόνως και η οθωμανική "κεντρική αστυνομία"26.

Ακόμη και στις αρχές της δεκαετίας του 1890, ο αρχιεπίσκοπος Χαρκόβου Αμβρόσιος αντιλαμβάνεται ως αντικανονική συμπεριφορά όχι μόνο τα "απρεπή

22. Στο ίδιο, σ. 306.

23. Ενδεικτικά αναφέρω ότι στα 1887 ο πρύτανις του Εθνικού Πανεπιστημίου, γιατρός και καθηγητής της Φαρμακευτικής και της Βοτανικής Θεόδωρος Αφεντούλης θεωρεί τη Σωματική Αγωγή ως μέσο απεμπλοκής της "ηβασκούσης νεολαίας από τον συναγελασμόν εν τοις καφενείοις και εις της νικοτιανής τάς ήδυπαθείας". Βλέπε σχετικά: Λόγος εκφωνηθείς εν τη μεγάλη αιθούση του Πανεπιστημίου τη 29 Νοεμβρίου 1887 ημέρα της εγκαταστάσεως των νέων πρυτανικών αρχών, Αθήνα 1887, σ. 17.

24. Arnaud, ο.π., σ. 211.

25. Μανουήλ Γεδεών, "Αι εξετάσεις των παρ' ημίν σχολείων", Εκκλησιαστική Αλήθεια Δ', 37 (4 Ιουλίου 1884) 542.

26. Στο ίδιο.

Σελ. 325
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/326.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

λόγια και κινήματα", αλλά έμμεσα κάθε κινητική πρακτική των μαθητών, η οποία αντιβαίνει στο αφύσικο κανονιστικό πλαίσιο που προσδιορίζει τη λειτουργία του "κατοικητηρίου της επιστήμης" και δεν ανταποκρίνεται "προς τον ευγενή αυτού προορισμόν". Ανάγει μάλιστα την "επιτήρησιν της ευπρεπούς διαγωγής των εκπαιδευομένων" σε κυρίαρχο σκοπό της εκπαιδευτικής διαδικασίας27. Αλλά και στο τέλος της ίδιας δεκαετίας, αρθρογράφος της "Εκκλησιαστικής Αλήθειας" όχι μόνο δεν συμπεριλαμβάνει τη σωματική αγωγή στους άξονες της εκπαιδευτικής διαδικασίας, αλλά αναζητεί τα αίτια της "πλημμελούς παιδεύσεως" των γόνων της ελληνορθόδοξης κοινότητας στην "ετεροσκελή" παιδεία που τους παρέχεται, δηλαδή στον υπερθεματισμό του γνωστικού περιεχομένου των σπουδών και την παραμέληση της ηθικής διαπαιδαγώγησης, Η επιχειρηματολογία του, πλήρης, άλλωστε, αντιδιαφωτιστικού ζήλου, καταλήγει στο συμπέρασμα ότι "τα γράμματα και αι επιστήμαι άνευ της ηθικής αγωγής και ορθής παιδεύσεως ουδαμώς άγουσιν εις εύσχημον και τεταγμένον και ηθικώς υγιαίνοντα βίον, αλλά μάλλον ως όπλα κακίας και πάσης πλημμελείας χρησιμεύοντα εις επαύξησιν της ημετέρας κακοδαιμονίας συμβάλλονται"28,

Η απαξίωση της σωματικής άσκησης ως φαινομένου της νεοτερικότητας, που ανατρέπει, το παραδοσιακό αξιακό σύστημα και προβάλλει, νέες μορφές συλλογικών δραστηριοτήτων χειραφετημένων από τον καταπιεστικό λόγο και τις πρακτικές της Εκκλησίας, είναι εμφανής ήδη από το 1878 με την απαγόρευση σύστασης η συμμετοχής των σπουδαστών της Μεγάλης του Γένους Σχολής σε οποιασδήποτε μορφής "σωματείο, σύλλογο η αδελφότητα"29. Βρίσκει, ωστόσο, τη διαυγέστερη έκφραση της στα 1898, όταν καταγγέλλεται έμμεσα η εκκοσμίκευση του ελληνικού κράτους, διαμέσου των επικριτικών σχολίων που εξαπολύονται από τους εκκλησιαστικούς κύκλους της Κωνσταντινούπολης εναντίον των ελληνικών αρχών, διότι επέτρεψαν την εκγύμναση των μαθητών στο γυμναστήριο της Αθήνας "[...] κατ' αυτήν την Κυριακήν της Πεντηκοστής, καθ' ην ώραν ετελείτο εν τοις ιεροίς ναοίς η κατανυκτικωτάτη ακολουθία της επιφανούς εορτής και πας χριστιανός ώφειλε να προσεύχηται εκεί γονυκλινής [...]"3°

Την ίδια, ωστόσο, περίοδο, δηλαδή στην τελευταία δεκαετία του 19ου αιώνα

27. Αμβρόσιος, αρχιεπίσκοπος Χαρκόβου, "Λόγος περί αισχύνης και αιδούς". Εκκλησιαστική Αλήθεια IB', 26 (28 Αυγούστου 1892) 206. Έως το 1870 περίπου και στην Ελλάδα υπό την κυριαρχία της αλληλοδιδακτικής μεθόδου επιχειρείται αντίστοιχη καταστολή της παιδικής κινητικότητας στη σχολική τάξη.

28. Ιωαν. Δ. Ιωαννίδης, "Οι ηθικοί καρποί της παρ' ημίν εκπαιδεύσεως" (τρίτη συνέχεια), Εκκλησιαστική Αλήθεια IH', 38 (31 Αυγούστου 1898) 317.

29. "Εκθεσις της Μ. του Γ. Σχολής 1878-1888", Εκκλησιαστική Αλήθεια Η', 30 (8 Ιουνίου 1888) 240.

30. Α.Π., "Η θρησκευτική ανατροφή θεμέλιον της ηθικής και της κοινωνίας". Εκκλησιαστική Αλήθεια ΠΓ, 45 (16 Οκτωβρίου 1898) 371.

Σελ. 326
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/327.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

η Καθολική Εκκλησία της Γαλλίας αρχίζει να παρεμβαίνει ενεργά στα τεκταινόμενα της σωματικής αγωγής και του αθλητισμού. Αν και σημαντική μερίδα των κληρικών παραμένει δέσμια του δόγματος, που απαξιώνει, το σώμα επιβάλλοντας την άθληση της ψυχής και του πνεύματος31, η Καθολική Εκκλησία προχωρεί στην οργάνωση γυμναστικών και αθλητικών συλλόγων, θέλοντας με τον τρόπο αυτό να εκμεταλλευτεί τις ευκαιρίες που της παρείχαν οι νεοτερικές μορφές ψυχαγωγίας και να διεξαγάγει αποτελεσματικότερα -μέσω της αθλούμενης χριστιανικής νεολαίας- τον ιδεολογικό αγώνα της εναντίον του εκκοσμικευμένου ρεπουμπλικανικού κράτους, του λαϊκού σχολείου και του σοσιαλισμού32.

Ωστόσο, οι επίσημες αυτές αντιλήψεις δεν συμφωνούν ούτε με την πρακτική της ίδρυσης ελληνικών γυμναστηρίων και σταδίων33, της σύστασης αθλητικών συλλόγων34, της διεξαγωγής τοπικών και περιφερειακών αθλητικών αγώνων ενταγμένων σε πολιτιστικά δρώμενα η θρησκευτικές τελετουργίες των ελληνορθόδοξων πληθυσμών της Κωνσταντινούπολης και της Μικράς Ασίας35. Είναι χαρακτηριστικό στην περίπτωση αυτή το παράδειγμα των ετήσιων αθλητικών αγώνων που διεξάγονταν στην περιοχή της Βιθυνίας στο πλαίσιο της εορτής του πολιούχου της πόλης Ορτάκιοϊ Αγίου Γεωργίου, εγγράφοντας νεοτερικές κοινωνικές συνήθειες μέσα στο πλαίσιο της παραδοσιακής ελληνορθόδοξης κοινότητας, έστω και αν οι νοητικοί κώδικες των πληθυσμών αυτών κατά τη διαδικασία συγκρότησης της εθνοπολιτισμικής τους ταυτότητας προσλάμβαναν

31. Arnaud, ο.π., σ. 208.

32. Στο ίδιο, σ. 205-221.

33. Π.χ. ο Φιλεκπαιδευτικός Σύλλογος "Απάμεια" στα Μουδανιά της Βιθυνίας ιδρύει γυμναστήριο στα 1888, ενώ ο Φιλεκπαιδευτικός Σύλλογος "Προμηθεύς" της Τραπεζούντας στα 1890. Επίσης στάδια συναντώνται στη Σμύρνη, στην Πέργαμο, στις Τράλλεις, στην Έφεσο, στη Μαγνησία, στις Σάρδεις και στη Λαοδίκεια. Βλέπε σχετικά Χρίστος Σπ. Σολδάτος, Η εκπαιδευτική και πνευματική κίνηση τον Ελληνισμού της Μ. Ασίας 1800-1922, τ. Β': Η οργάνωση και η λειτουργία των σχολείων, Αθήνα 1989, σ. 237.

34. Π.χ. ο Γυμναστικός Σύλλογος "Ερμής" της Κωνσταντινούπολης ιδρύεται στα 1877. Βλέπε σχετικά Αντώνης Λιάκος, ο.π., σ. 13, σημείωση 8. Επίσης ο Πανιώνιος Γυμναστικός Σύλλογος (αρχικά "Ορφεύς") της Σμύρνης ιδρύεται στα 1890, ενώ η πρακτική αυτή εξακτινώνεται γρήγορα -και πάντως έως τα πρώτα χρόνια του 20ού αιώνα- ακόμη και στην περιοχή του Πόντου. Βλέπε Χρίστος Σπ. Σολδάτος, ο.π., Β', σ. 238 και 225 αντίστοιχα. Για την ιστορία του Πανιωνίου βλ. Πέτρος Λινάρδος, Η Σμύρνη του Πανιωνίου. Από τη μικρασιατική πρωτοπορία στην αθηναϊκή αναγέννηση, Νέα Σμύρνη, Οι φίλοι των τεχνών, 1998.

35. Χρίστος Σπ. Σολδάτος, ο.π.. Β', σ. 239: "[...] οι Πανιώνιοι Αγώνες είχαν γίνει θεσμός και γίνονταν στη Σμύρνη τουλάχιστον από το 1898. Το γενικό πρόγραμμα των αγωνισμάτων περιείχε: Αθλητικά, οπλομαχία, ποδηλασία, κολύμβηση, ναυτικά αγωνίσματα κι είχε εγκριθεί από τον Σύνδεσμο των Γυμναστικών και Αθλητικών Σωματείων της Σμύρνης" (διάβαζε: Σύνδεσμο Ελληνικών Αθλητικών και Γυμναστικών Σωματείων...).

Σελ. 327
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/328.gif&w=600&h=915 33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

τις νέες αυτές μορφές συλλογικής δραστηριότητας ως επιβιώσεις του αρχαιοελληνικού αθλητικού ιδεώδους36.

Όμως, οι αντιλήψεις της εκκλησιαστικής διανόησης της Κωνσταντινούπολης δεν αντιστοιχούν ούτε προς τις ακολουθούμενες εκπαιδευτικές πρακτικές της ελληνορθόδοξης κοινότητας, που συνδυάζουν δυτικο-ευρωπαϊκές και ελληνικές πρακτικές. Και αυτό γιατί, αν και το νομικό πλαίσιο που διέπει το οθωμανικό εκπαιδευτικό σύστημα δεν επέτρεπε έως το 1880 τουλάχιστον τη διδασκαλία του μαθήματος της Σωματικής Αγωγής σε καμμία βαθμίδα του εκπαιδευτικού συστήματος37, ενώ συγχρόνως μέχρι την παραχώρηση του συντάγματος του 1908 συνόδευε τη Γυμναστική η «κυβερνητική καχυποψία»38, παρ' όλα αυτά, στο πρότυπο αλληλοδιδακτικό σχολείο δημοτικής εκπαίδευσης της συνοικίας του Φαναριού ήδη από το 1877 διδάσκεται πειραματικά, θα λέγαμε, «γυμναστική ενθάλαμος»39. Το μάθημα της Σωματικής Αγωγής, της «Γυμναστικής κατά Schreber», της «Υγιεινής Σωμασκίας» και εναλλακτικά οι «παιδιές»40 διδάσκονται επίσης στο ίδιο χρονικό διάστημα στο Δημοτικό Σχολείο και το παρθεναγωγείο της συνοικίας Τσουμπαλή41, στο Δημοτικό Σχολείο των Ταταούλων42, στο τριτάξιο Νηπιαγωγείο της συνοικίας του Σταυροδρομίου43, όπως και στο Δημοτικό και το Ελληνικό Σχολείο της ενορίας της Παναγίας44.

36. Βλέπε ενδεικτικά Γεώργιος Δ. Παχτίκος, «Ολυμπιακοί αγώνες εν Βιθυνία» (Αθήναι 1893), όπως αναδημοσιεύεται στο Δελτίο Κέντρου Μικρασιατικών Σπονδών 11 (1995-

1996) 433-454.

37. «Το Υπουργείον της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως εν Τουρκία», Εκκλησιαστική Αλήθεια Α', 1 (1 Οκτωβρίου 1880) 9-11.

38. Βλέπε την παρέμβαση του Δ. Δαμασκηνού στην Β' Ειδική Εκπαιδευτική Συνεδρία που διοργάνωσε στα 1909 ο Ελληνικός Φιλολογικός Σύλλογος Κωνσταντινουπόλεως (στο εξής ΕΦΣΚ) με θέμα τη σωματική αγωγή, ΕΦΣΚ, Πρακτικά των Εκπαιδευτικών Συνεδριών, τεύχος Β' (1908-1909), παράρτημα ΛΒ' τόμου, σ. 44.

39. Μ.Δ.Χ., «Δημοτική εν Κωνσταντινουπόλει εκπαίδευσις», Εκκλησιαστική Αλήθεια Α', Η (19 Νοεμβρίου 1880) 126.

40. Πρόκειται θα λέγαμε για λαογραφική προσέγγιση της σωματικής άσκησης που αποσκοπεί όχι μόνο στη διευκόλυνση και ανάπτυξη των σωματικών λειτουργιών του παιδιού, αλλά συγχρόνως στην εγχάραξη του εθνικού φρονήματος και στην εξοικείωση με την τοπική κουλτούρα. Ο Ι. Κ. Παγούνης, «Προλήψεις, δεισιδαιμονίαι και παιδιαί των νεωτέρων Ελλήνων μετά παραλληλισμού προς τας των Αρχαίων», Ελληνικός Φιλολογικός Σύλλογος Κωνσταντινουπόλεως, τόμος ΙΕ' (1880-1881), σ. 124-141 αναφέρει, περιγράφει και αναζητεί τη γενεαλογία σαράντα τριών «παιδιών».

41. Θ. Σαλτελής, «Έκθεσις της Εκπαιδευτικής Επιτροπής περί των εν Κωνσταντινουπόλει και τοις περιχώροις Σχολείων», Ελληνικός Φιλολογικός Σύλλογος Κωνσταντινουπόλεως, τόμος IΓ΄ (Μάιος 1878 - Μάιος 1879), σ. 58,

42. Θ. Σαλτελής, ο.π., σ. 67.

43. Στο ίδιο, σ. 68.

44. Στο ίδιο, σ. 68-69.

Σελ. 328
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/329.gif&w=600&h=915 33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

Στα 1880 διδάσκεται «Σωμασκία» στο Νηπιαγωγείο της Ξυλόπορτας της ενορίας Αγίου Δημητρίου της Κωνσταντινούπολης45. Στα 1882 ο έως το 1883 αρχισυντάκτης της «Εκκλησιαστικής Αγωγής» Μηνάς Χαμουδόπουλος μας δίνει την πληροφορία ότι σε ορισμένα νηπιαγωγεία και δημοτικά σχολεία της Κωνσταντινούπολης διδάσκονται επιλεκτικά «παιδιαί διδακτικαί - παιδιαί γυμναστικαί», μια λαογραφική, θα λέγαμε, εκδοχή της σωματικής αγωγής, η «ανόργανος γυμναστική»46.

Οι ενδεικτικές αυτές περιπτώσεις συγκροτούν το επιχείρημα ότι στα συνεχούς —πρωινής και απογευματινής— λειτουργίας νηπιαγωγεία, όπου φοιτούσαν παιδιά ηλικίας τεσσάρων έως επτά ετών, και στα δημοτικά σχολεία, όπου οι ηλικίες των μαθητών κυμαίνονταν από τα έξι έως τα δεκαπέντε χρόνια47 διδασκόταν το μάθημα της Σωματικής Αγωγής, χωρίς όμως να έχει θεσμικό χαρακτήρα και χωρίς να υπάρχει εξειδικευμένο διδακτικό προσωπικό. Αντίθετα, την ίδια περίοδο και έως το 1900, αν και καλλιεργείται σταδιακά η άποψη ότι η σωματική υγεία και ευρωστία συμβαδίζει με την ηθική και πνευματική, γεγονός που αμφισβητεί τον φορμαλιστικό χαρακτήρα της παρεχόμενης εκπαίδευσης, εντούτοις δεν φαίνεται ότι το μάθημα της Σωματικής Αγωγής διδάσκεται ενιαία, συστηματικά και σε ικανή ακτίνα γύρω από την Κωνσταντινούπολη στη μέση και την ανώτερη βαθμίδα της εκπαιδευτικής πυραμίδας της ελληνορθόδοξης κοινότητας48, Η σποραδική, επιλεκτική και ανεπαρκής διδασκαλία τόσο από την άποψη του διατιθέμενου χρόνου, του είδους και της συστηματικής γνώσης του αντικειμένου της φυσικής αγωγής από τους διδάσκοντες όσο και από την άποψη των ακολουθούμενων διδακτικών και εξεταστικών πρακτικών,

45. Θ. Σαλτελής, «Δημοτική εν Κωνσταντινουπόλει εκπαίδευσις». Εκκλησιαστική Αλήθεια Α, Ι (3 Δεκεμβρίου 1880)156.

46. Μηνάς Δ. Χαμουδόπουλος, «Σχολικά», Εκκλησιαστική Αλήθεια Β', ΛΘ' (14 Ιουλίου 1882) 643,644- Μ' (2ι Ιουλίου ι882) 659· ΜΑ' (28 Ιουλίου 1882) 675,

47. Χρίστος Σπ. Σολδάτος, ο.π., τ. Β', σ. 28 και 42 αντίστοιχα.

48. Κ. Ξανθόπουλος, «Οποία παρ' ημίν η εκπαίδευσις» (1886), στο ΕΦΣΚ, Εικοσιπενταετηρίς 1861-1886, Παράρτημα IH' τόμου, Κωνσταντινούπολη 1888, 161· «Πρόγραμμα των μαθημάτων της Μεγάλης του Γένους Σχολής», Εκκλησιαστική Αλήθεια Α', Γ (10 Ιουνίου 1881) 45-46· «Λογοδοσία του σχολικού έτους 1891-1892 αναγνωσθείσα τη 24η Μαΐου υπό του σχολάρχου αρχιμ. Μιχαήλ Κλεοβούλου», Εκκλησιαστική Αλήθεια IB', 13 (29 Μαΐου 1892) 102-104· «Λογοδοσία της Μ. του Γ. Σχολής του σχολικού έτους 18921893 αναγνωσθείσα υπό του Σχολάρχου Μ. Κλεοβούλου [...]», ο.π., ΙΓ', 15 (11 Ιουνίου 1893) 118-120· του ίδιου, «Λογοδοσία περί του σχολικού έτους 1893-1894 [...]», ο.π., ΙΔ', 15 (10 Ιουνίου 1894) 115-117, ΙΔ', 17 (24 Ιουνίου 1894) 134-136· του ίδιου, «Λογοδοσία περί του σχολικού έτους 1894-1895 [...]», ο.π., IE', 17 (23 Ιουνίου 1895) 135-136, ΙΕ', 18 (Ι Ιουλίου 1895) 143-144· του ίδιου, «Λογοδοσία περί του σχολικού έτους 1899-1900 της Μεγάλης του Γένους Σχολής [...]», ο.π.. Κ', 24 (16 Ιουνίου 1900) 268-271, Κ', 25 (23 Ιουνίου 1900) 275-278.

Σελ. 329
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/330.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

ήταν συνέπεια του αθεσμοποίητου, μη "αναγκαίου" και προαιρετικού χαρακτήρα του μαθήματος49.

Τελικά, θέλοντας να άρει την αναντιστοιχία μεταξύ της ακολουθούμενης διδακτικής πρακτικής και της έλλειψης θεσμικής κύρωσης της διδασκαλίας της Σωματικής Αγωγής, αλλά συγχρόνως υπακούοντας στα κελεύσματα των καιρών και στη δυναμική των νεοτερικών ηθών, που αναδείκνυαν τη μέριμνα για την ατομική και δημόσια υγεία σε πρωταρχικής σημασίας πολιτική και κοινωνική πρακτική, η εκπαιδευτική επιτροπή της ελληνορθόδοξης κοινότητας της Κωνσταντινούπολης προτείνει το Νοέμβριο του 1900 -ένα μόλις χρόνο μετά τη θεσμοποίηση του μαθήματος στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση στην Ελλάδα60- την εισαγωγή της Σωματικής Αγωγής στο πρόγραμμα των παρθεναγωγείων (τύπος κοινοτικού σχολείου της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης) σε συνδυασμό με αυτό της Ωδικής, με το επιχείρημα ότι η Σωματική Αγωγή διδάσκεται ήδη "εν τοις αρρεναγωγείοις" (ο αντίστοιχος του παρθεναγωγείου τύπος σχολείου της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης)51. Επιχείρημα που, αν και αναδεικνύει την έμφυλη ταυτότητα σε βασική κατηγορία χωροθέτησης του πεδίου της σωματικής άσκησης, συγχρόνως, όμως, χωρίς να καταργεί τον παραδοσιακό αυστηρό διαχωρισμό των φύλων και τη συνάρτηση έμφυλου ρόλου και είδους εκπαίδευσης, υποδεικνύει τη σταδιακή μετατόπιση των νοητικών κωδίκων της ελληνορθόδοξης κοινότητας προς μορφές κοινωνικών πρακτικών που προσιδιάζουν στη νεοτερικότητα και όχι στο κυρίαρχο ακόμη τότε ορθόδοξο θρησκευτικό κοσμοείδωλο, καθώς με την αξιωματική παραδοχή της ισότητας στη διαφορά αναγνωρίζουν συναφή, αντίστοιχα, αλλά και εσωτερικά διαφοροποιημένα, θα λέγαμε, δικαιώματα εκπαίδευσης και ψυχαγωγίας και στα δύο φύλα62.

Ωστόσο, μόλις από το σχολικό έτος 1902-1903 εισάγεται η διδασκαλία του μαθήματος της Σωματικής Αγωγής στη Μεγάλη του Γένους Σχολή σε συνδυασμό με τη θεσμοθέτηση της περιοδικής ιατρικής εξετάσης των μαθητών με σκοπό την "πρόνοια περί της υγείας" τους. Στο σκεπτικό της απόφασης, το

49. Δ. Δαμασκηνός, "Γ' έκτακτος ειδική εκπαιδευτική συνεδρία τη 29 Δεκεμβρίου 1907", ΕΦΣΚ, Πρακτικά των εκπαιδευτικών συνεδριών, Παράρτημα ΛA' τόμου, Κωνσταντινούπολη 1909, σ 73.

50. Ο Χάρης Εξερτζόγλου, ο.π., σ. 141 πιστεύει ότι κάθε απόπειρα μερικής αναδιάταξης του εκπαιδευτικού συστήματος στην Ελλάδα θα μπορούσε να "νομιμοποιήσει" αντίστοιχη απόπειρα αναδιάταξης στο εκπαιδευτικό σύστημα της Ομογένειας.

51. Π.Κ. Εκπαιδευτική Επιτροπή, "Εκθεσις της Π.Κ. Εκπαιδευτικής Επιτροπής υποβληθείσα τω Α.Θ.Π και παραπεμφθείσα εις τα Δύο Σώματα προς μελέτην και έγκρισιν". Εκκλησιαστική Αλήθεια Κ', 46 (17 Νοεμβρίου 1900) 503.

52. Για τα ζητήματα που άπτονται της σχολικής εκπαίδευσης των κοριτσιών στην ελληνορθόδοξη κοινότητα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας βλέπε Eleni Fournaraki, ο.π., σ. 246-269.

Σελ. 330
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/331.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

μάθημα της σωματικής αγωγής κρίνεται ως "συντελεστικώτατον εις ενίσχυσιν των σωματικών δυνάμεων και αναγκαιότατον προς την αρμονικήν της ψυχής και του σώματος ανάπτυξιν"53. Η κυριαρχία του λόγου της υγείας σε συνάρτηση με το λόγο της καλοκαγαθίας είναι εμφανής, όσο επίσης εμφανής είναι και η ολοκληρωτική απουσία του λόγου της αλκής και της στρατιωτικοποίησης, που, ακριβώς επειδή παραπέμπει στην εθνικιστική ιδεολογία και λόγω της αντινομικής σχέσης Ορθοδοξίας και εθνικισμού54 δεν ήταν δυνατό να συνθεμελιώνει το επιχείρημα της αναγκαιότητας της σωματικής αγωγής στην εκπαίδευση των ελληνορθόδοξων πληθυσμών. Από το χρονικό αυτό σημείο και εφεξής το μάθημα της Σωματικής Αγωγής κοσμείται πλέον και στην Κωνσταντινούπολη με την αύρα του νεοτερικού ήθους, που εκόμισαν στην πολυεθνική πρωτεύουσα "πάντα τα άξια λόγου τινός εκπαιδευτήρια" (τα ανταγωνιστικά εκπαιδευτικά ιδρύματα, ιδιωτικά και ξένα κοσμοπολιτικού κυρίως τα πρώτα και προσηλυτιστικού χαρακτήρα τα δεύτερα), όπως η Μαράσλειος Σχολή, η οποία αναφέρεται ρητά, διότι εξασφαλίζει στη Μεγάλη του Γένους Σχολή το διδακτικό προσωπικό και την τεχνογνωσία για τη διεξαγωγή του μαθήματος στην έβδομη και την όγδοη τάξη του ειδικού διδασκαλείου55. Είναι χαρακτηριστικό όμως ότι στο σκεπτικό των αρμόδιων θρησκευτικών αξιωματούχων του Πατριαρχείου η καθυστέρηση της θεσμοθέτησης της σωματικής αγωγής στη Μεγάλη του Γένους Σχολή δεν συναρτάται σε καμία περίπτωση με την θεολογικού χαρακτήρα απαρέσκεια του σώματος, καθώς και με το φορμαλιστικό, δογματικό και ιδεοκρατικό χαρακτήρα της θρησκευτικής εκπαίδευσης, αλλά με την έλλειψη της απαραίτητης υποδομής, που ανάγκαζε τους τροφίμους του ιδρύματος στην προσφυγή σε μια άτυπη μορφή εκγύμνασης διά της "ανόδου και της καθόδου των κλιμάκων"56. Η συνάρτηση αυτή είναι ενδιαφέρουσα διότι αποδεικνύει τη βαθμιαία και επιλεκτική εξοικείωση της εκκλησιαστικής διανόησης με το νεοτερικό αξιακό σύστημα, γεγονός που της εξασφαλίζει ένα minimum προσαρμογής στις ραγδαία μεταβαλλόμενες συνθήκες του σύγχρονου βίου. Τέλος, μόλις στα 1912-13 η Ιερά Σύνοδος εγκρίνει την εισαγωγή του μαθήματος της Σωματικής

53. "Λογοδοσία περί του σχολικού έτους 1902-1903 της Πατριαρχικής Μ. του Γ. Σχολής. Ε'", Εκκλησιαστική Αλήθεια ΚΓ', 27 (4 Ιουλίου 1903) 303.

54. Paschalis Μ. Kitromilides, ""Imagined Communities" and the Origins of the National Question in the Balkans", στο Martin Blinkhorn - Thanos Verernis (ed.), Modern Greece: Nationalism and Nationality, Athens, Rage-Eliamep, 1990, σ. 51, 53.

55. "Λογοδοσία περί του σχολικού έτους 1902-1903 της Πατριαρχικής Μ. του Γ. Σχολής, αναγνωσθείσα εν τη αιθούση αυτής υπό του σχολάρχου μητροπολιτου Σάρδεων Μιχαήλ Κλεοβούλου, τη 8η Ιουνίου Κυριακή 1903", Εκκλησιαστική Αλήθεια ΚΙ", 25 (20 Ιουνίου 1903) 283.

56. "Λογοδοσία περί του σχολικού έτους 19Ο2-1903 [...]", ο.π., ΚΓ', 27 (4 Ιουλίου 1903) 303.

Σελ. 331
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Οι χρόνοι της Ιστορίας για μια ιστορία της παιδικής ηλικίας και της νεότητας»
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 312
    33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

    Οι ιδεολογικοί αυτοί επαναπροσδιορισμοί, διάχυτοι στον παιδαγωγικό και κανονιστικό λόγο τουλάχιστον από τη δεκαετία του 1860-70, έχουν πολλαπλή σημασία για το θέμα που εξετάζουμε. Αντίδοτο στη "φυσική" ευαισθησία και αδυναμία του γυναικείου φύλου, προς επίρρωσιν της υγείας, προς ενίσχυση του ευερέθιστου νευρικού συστήματος και θωράκιση από τα "πάθη της ψυχής", η φυσική αγωγή για πρώτη ίσως φορά αξιολογείται ιδιαίτερα και συγχρόνως προσδιορίζεται σαφέστερα το περιεχόμενο της, στη βάση της διαφοράς των φύλων.

    Στα σχετικά κείμενα απορρίπτεται κατά κανόνα η αγωνιστική γυμναστική ως μη συνάδουσα προς την ιδιαίτερη ανατροφή των κοριτσιών, η αντενδείκνυται το αθλητικό της μέρος, και ειδικότερα οι ενόργανες ασκήσεις, ως μη συμβατά με τη "φυσική" χάρη του γυναικείου σώματος. Το μοντέλο φυσικής αγωγής που προβάλλεται για το γυναικείο φύλο είναι σχεδόν πανομοιότυπο με την εξειδικευμένη πλέον, όπως είδαμε, σωμασκία της παιδικής ηλικίας: αυτή η "κυρίως παιδαγωγική γυμναστική" αντλεί στοιχεία από την υγιεινή η ιατρική γυμναστική, και δίνει έμφαση αφενός στην "καλλιτεχνικήν του σώματος διάπλασιν" και αφετέρου στην έκφραση "μετά χάριτος" ψυχικών διαθέσεων, μέσα από μιμητικές κινήσεις, δάνειο ορχηστικών κινήσεων43. Κατά τον Ι. Φωκιανό, η φυσική αγωγή των κορασίων μπορεί να ενσωματώνει και παιδιές, λιγότερο όμως ριψοκίνδυνες· εξάλλου, μετά το 5ο έτος της ηλικίας, η ψυχοσωματική ιδιοσυγκρασία του θήλεος φύλου το αποτρέπει από την πλέον διευρυμένη και σύνθετη σωμασκία των αρρένων: "το παιδίον είναι θορυβώδες και επιθυμεί ασκήσεις εν αις δεικνύεται δύναμις και επιτηδειότης", ενώ "το κοράσιον έχει την φύσιν ασθενή, την ηθικήν και φυσικήν ευαισθησίαν εις μείζονα βαθμόν και ευχαριστείται εις παιδιάς ήττον παραβόλους"43. Η "γυναικεία φύση" αλλά και συνακόλουθα η κοινωνική "κλήσις" της γυναίκας στην ιδιωτική σφαίρα οριοθετούν ρητά τη σωματική αγωγή, περιορίζοντας το φάσμα των δυνατών κινήσεων, ενώ υπόρρητα και ως ακραία έκφραση, πιστεύουμε, της ίδιας λογικής, η αυστηρότητα της σεξουαλικής ηθικής παρεμβαίνει για να αμφισβητήσει "πάσαν βιαίαν και ανοίκειον κίνησιν"44.

    ισχύ νόμου και διάρκεια, και ως εκ τούτου δυσκολότερα μπορεί να αμφισβητηθεί. Για μια ανάλυση του λόγου αυτού περί βιολογικής-ψυχολογικής διαφοράς των φύλων και περί γυναικείας "φύσης" βλ. Fournarald, ο.π.,σ. 183-200.

    42. Βλ. χαρακτηριστικά τις απόψεις της παιδαγωγού και διευθύντριας του Ζαππείου Παρθεναγωγείου Κωνσταντινούπολης, Καλλιόπης Κεχαγιά, από το βιβλίο της Παιδαγωγικοί μελέται, ήτοι λόγοι εκφωνηθέντες εν τω Ζαππείω κατά την διανομήν των βραβείων, Κωνσταντινούπολη 188Ο, σ. 38.

    43. Ι. Φωκιανός, Εγχειρίδιον της Γυμναστικής, Αθήνα 1883, σ. 70 (η υπογράμμιση δική μου).

    44. Γρηγόριος Γ. Παππαδόπουλος, Δοκί/ίιον πρακτικών παιδαγωγικών οδηγιών, Αθήνα 1866, σ. 12· πρβλ. Σαπφώ Λεοντιάς, "Τίνα τα μέσα της παιδεύσεως της γυναικός ως ανθρώπου", περ. Ευρυδίκη 25 (10.5.1871) 41.