Συγγραφέας:Διεθνές Συμπόσιο
 
Τίτλος:Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Οι χρόνοι της Ιστορίας για μια ιστορία της παιδικής ηλικίας και της νεότητας»
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:33
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1998
 
Σελίδες:399
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Διεθνή Συμπόσια
 
Μαθητεία και εργασία
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Περίληψη:Ο τόμος περιέχει τα πρακτικά του 3ου Διεθνούς Συμποσίου, που πραγματοποιήθηκε στην Αθήνα από τις 17 έως τις 19 Απριλίου του 1997, με θέμα «Οι χρόνοι της Ιστορίας. Για μια ιστορία της παιδικής ηλικίας και της νεότητας», διαρθρωμένο σε 4 ενότητες: Εκπαιδευτικοί μηχανισμοί, Εργασία και πολιτική, Στους χρόνους της Ανθρωπολογίας και των νοοτροπιών, Στον κόσμο της τέχνης, Ελεύθερος χρόνος και αθλητισμός.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 31.76 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 249-268 από: 418
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/249.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

αντιθετικές αξίες, προτερήματα και ελαττώματα του ανθρώπου, όπως για παράδειγμα "ευγνωμοσύνη-αχαριστία", "φιλοξενία-αφιλοξενία" κλπ,

Γενικά από την ανάγνωση των κειμένων προκύπτει ότι η γνώση της Ιστορίας οφείλει να οδηγεί στην καλλιέργεια της αγάπης για την πατρίδα και την ελευθερία χωρίς όμως να συνυφαίνεται με πατριωτικές εξάρσεις, ούτε με την έντονη προβολή της Μεγάλης Ιδέας. Η αντίθεση βαρβάρου και Έλληνα, συνήθης σε πολλά αναγνωσματάρια, στον Κουρτίδη είναι σαφώς υποτονισμένη. Μεγαλύτερη έμφαση δίνεται στην αξία της ελευθερίας ως υπέρτατου αγαθού και στη διατήρηση των πολιτισμικών αξιών παρά στην προβολή της γενναιότητας και της ανδρείας ως αρετών του Έλληνα, αρχαίου και νεότερου.

Όσα όμως στοιχεία νεοτερισμού του Κουρτίδη διαφαίνονται αχνά, για ευνόητους λόγους, μέσα από τα επισήμως εγκεκριμένα διδακτικά του βιβλία, παρουσιάζονται εντονότερα και σαφέστερα στα παιδικά του διηγήματα, Στην ουσία πρόκειται για τον απόηχο της γερμανικής Kulturgeschichte, της Ιστορίας του Πολιτισμού, η οποία δίνει έμφαση στην πολιτισμική διάσταση της ιστορικής εξέλιξης, Η χρήση των ιστορικών θεμάτων από τον Κουρτίδη στα παιδικά διηγήματα και τους διαλόγους ακολουθεί ακριβώς τον άξονα αυτό και θα μπορούσε κάλλιστα να περιγραφεί και να προσδιορισθεί από όσα είχε σημειώσει, το 1866, ο Γ. A. Βακαλόπουλος στον πρόλογο της ελληνικής έκδοσης της "Γενικής Ιστορίας" του W, Pütz: "Το μάθημα της ιστορίας [,,,] διδάσκει συγχρόνως ημάς ότι η σημασία εκάστου λαού δεν εξαρτάται μόνον εκ των πολεμικών πράξεων, αλλά και εκ της προς τον πολιτισμόν αναπτύξεως αυτού"34,

Το διήγημα "Ο ανδριάς του ήρωος" είναι το μοναδικό με ιστορικό περιεχόμενο και καταλαμβάνει την τελευταία θέση στη συλλογή των "Παιδικών Διηγημάτων"35 του Κουρτίδη. Η θέση του αυτή παραπέμπει ίσως και σε εκείνη που καταλαμβάνουν τα ιστορικά θέματα στα αναγνωσματάρια, δηλαδή στο τέλος του βιβλίου, Στον "Ανδριάντα του ήρωος" το άψυχο πεντελικό μάρμαρο παίρνει ζωή από τη σμίλη του γλύπτη και το δημιούργημα αποκτά φωνή, αισθήματα και τα ιδεώδη της μορφής που ο γλύπτης του αποδίδει:

"Κ' εγέμισε το στήθος μου από αισθήματα, Και ήρχισα ν' αγαπώ την Ελλάδα πολύ, πολύ, και την ήθελα μεγάλην, και διά την ελευθερία της ήθελα ν' αποθάνω. Και εφανταζόμην πολέμους και καρυοφύλλια, βουνά και μονοπάτια, μάχας και νίκας, σημαίας εχθρικάς κερδισμένας, και Σουλιώτας και καραούλια"36.

34. Γ. Α. Βακαλόπουλος, Γενική ιστορία μεταφρασθείσα εκ. της δωδέκατης εκδόσεως της επιτομής του καθηγητού Γουλιέλμου Πυτσίου [...] Πρώτον τεύχος, Αθήνα, Ν. Αγγελίδης, 1866, σ. θ'. Αναφέρεται από την Χριστίνα Κουλούρη, ο.π.. Ανθολόγιο 49α, σ. 210.

35. Αιμιλίου Ειμαρμένου, Παιδικά διηγήματα, ο.π., σ. 162-168.

36.Ο.π..σ. 164.

Σελ. 249
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/250.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

Η μορφή αυτή είναι ο ήρωας της Επανάστασης, ο Μάρκος Μπότσαρης, τιμή μεγάλη για το πεντελικό μάρμαρο. Όταν το έργο ολοκληρώθηκε, ο ανδριάντας μεταφέρθηκε σε βιβλιοθήκη σπιτιού. Ο πατέρας και τα δύο αγόρια της οικογενείας θαυμάζουν την εξαιρετική τέχνη του γλύπτη, ενώ συγχρόνως, από τα λόγια τους, το κέντρο βάρους της αφήγησης μετατίθεται από την έξαρση της γενναιότητας και των ηρωικών πράξεων στην προβολή της σημασίας της τέχνης. Το παιδαγωγικό μήνυμα εκφράζεται με τα λόγια του πατέρα:

"Εις τον ανδριάντα αυτόν, [...] συναπαντήθηκαν τα δύο πλέον ελληνικά πράγματα, τα οποία είχαν οι αρχαίοι Έλληνες περισσότερον από κάθε έθνος: η καλλιτεχνία και ο ηρωισμός. Εκείνοι ενικούσαν εις τον Μαραθώνα, αλλ' έκαμναν και τον Παρθενώνα. Ημείς όμως οι νέοι Έλληνες μόνον εις το εν τους εφθάσαμεν: εις τον ηρωισμόν, αλλ' όχι και εις την καλλιτεχνίαν, και διά τούτο δεν είμεθα σωστοί Έλληνες ακόμη"37.

Γίνεται φανερό ότι η αξία του νεότερου ελληνισμού προσμετράται σε σύγκριση με το αρχαίο παρελθόν του, γεγονός που προϋποθέτει βεβαίως ότι οι νεότεροι Έλληνες είναι άμεσοι απόγονοι των αρχαίων, χωρίς ωστόσο να έχουν διατηρήσει όλες τις αρετές των προγόνων τους. Ανάμεσα στις αρετές που χάθηκαν είναι η ικανότητα για καλλιτεχνική δημιουργία, για καλλιέργεια των πολιτισμικών αξιών γενικότερα, ως αλληλένδετες με το εθνικό φρόνημα και τον ηρωισμό.

Στον διάλογο "Π Ελλάς μεγάλη", από τους "Παιδικούς Διάλογους" που δημοσιεύθηκαν το 1883, αποθαρρύνεται η ανάπτυξη πολεμοχαρούς συμπεριφοράς μέσα στο παιχνίδι των παιδιών και προκρίνεται η πνευματική καλλιέργεια:

"Ευτυχισμένο είναι το έθνος που έχει στρατιώτας αξίους να γίνουν στρατηγοί, και όχι στρατηγούς που δεν είναι άξιοι ούτε για στρατιώται"38.

Ωστόσο, το μεγαλείο ενός έθνους δεν στηρίζεται μόνο σε στρατηγούς και πολεμικές επιτυχίες, αλλά και στα πνευματικά επιτεύγματα. Για να γίνει, η Ελλάδα μεγάλη, τα παιδιά μοιράζονται αμέσως τους ρόλους: ένας στρατιώτης, ένας δάσκαλος και ένας συγγραφέας.

Ο Αγησίλαος είναι ο ήρωας του διηγήματος "O μικρός ιππεύς" από τη συλλογή "Παιδικαί Σελίδες" που δημοσιεύθηκαν το 1881 ως Παράρτημα της "Διαπλάσεως των Παίδων", O Αγησίλαος έχει την κακή συνήθεια να καβαλάει το κάγκελο της σκάλας προσποιούμενος ότι είναι πάνω σε άλογο ενώ συγχρόνως τραγουδά:

37.Ο.π.,σ.167.

38. Αιμυλίου Ειμαρμένου, Παιδικοί διάλογοι, ο.π., σ. 30.

Σελ. 250
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/251.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

"Πέτα, φθάσε τα πουλιά, πέτα στο φεγγάρι, τώρα πώχεις, σαν κ' εμέ, τέτοιο καβαλάρη. Μ' ένα πήδημα απ" εκεί έμβα μέσ' στην Πόλι. Πέτα να την πάρωμε να θαυμάσουν όλοι"39.

Ο Αγησίλαος όμως γκρεμίζεται από τη σκάλα και μαθαίνει να μην αγαπά πια τα ξύλινα άλογα. Η αιτία της πτώσης του Αγησιλάου είναι φυσικά η ανυπακοή, αλλά η, έστω και έμμεση, σύνδεση της Μεγάλης Ιδέας με τα ξύλινα άλογα παραπέμπει σαφώς στις νέες κοινωνικές συνθήκες και την νέα ιδεολογία που διαμορφώνονται στα τέλη του 19ου αιώνα, Ο Παναγιώτης Μουλλάς γράφει για τη γενιά του 1880: "Αν η Μεγάλη Ιδέα διατηρεί ακόμη τη δυναμική της, αναπτύσσονται όμως παράλληλα, σαν αντίβαρο στις υποσχέσεις του μυθικού αύριο, οι ρεαλιστικές αξιώσεις του σήμερα: η ευζωία, η χαρά, η αυτάρκεια"40.

Η εικόνα αυτή αποτυπώνεται ξεκάθαρα και μέσα από εκείνα τα διηγήματα του Αριστοτέλη Κουρτίδη που δεν απευθύνονται αποκλειστικά στα παιδιά αλλά σε ολόκληρη την οικογένεια. Οι υψηλές αξίες και τα ιδανικά, τα εθνικά οράματα και οι ρομαντικές αισθηματικές αναζητήσεις υποχωρούν μπροστά στα υλικά αιτούμενα της σύγχρονης ζωής: ο αρραβώνας χαλάει γιατί ο αδελφός έχασε τις μετοχές του στο χρηματιστήριο 41, ο γενναίος πυρπολητής αγωνιά για τη σύνταξη του σε ένα καπηλειό της Πλάκας42, ο στρατιώτης δεν σκοτώνεται υπέρ πίστεως και πατρίδος, αλλά δολοφονείται από εγκληματικό χέρι43 και ο εγγονός του αγωνιστή της Επανάστασης συγκινείται περισσότερο από τις προοπτικές της επαγγελματικής του αποκατάστασης παρά από τα εθνικοαπελευθερωτικά οράματα 44, Η διάσταση ανάμεσα στην παλιά γενιά, πλησιέστερη στον Αγώνα και αναθρεμμένη με το όραμα της Μεγάλης Ιδέας, και στην νεότερη γενιά, περισσότερο προσηλωμένη σε καθημερινές αξίες και συμπεριφορές, εμφανίζεται ως φυσική εξέλιξη των πραγμάτων προς μία προσγειωμένη αντίληψη του καθημερινού βίου.

Μια τέτοια αντίληψη εξηγεί ίσως και την μικρή παρουσία εθνικών και ιστορικών θεμάτων στα παιδικά διηγήματα του Κουρτίδη, τα οποία συνήθως αρθρώνονται γύρω από οικογενειακές σκηνές στην ύπαιθρο και την πόλη. Η αιτιολόγηση της μικρής αυτής παρουσίας βρίσκεται στον επίλογο των "Παιδικών Διηγημάτων". Σε φανταστικό διάλογο, τα "Παιδικά Διηγήματα" συνομιλούν με την Γραμματική, την Ελληνική Ιστορία και το Λεξικό, προσπαθώντας

39. Αιμυλίου Ειμαρμένου, Παιδικαί Σελίδες, ο.π., σ. 38.

40. Παναγιώτης Μουλλάς, ο.π., σ. 87.

41. Βλ. το διήγημα "Το τέλος του ονείρου", Εστία 17 (1884) 361-363.

42. Βλ. το διήγημα "Ο πυρπολητής", Εστία 20 (1885) 55-57.

43. Βλ. το διήγημα "ο ανωφελής θάνατος", Εστία 20 (1885) 795-799.

44. Βλ. το διήγημα "Πάππος και εγγονός", Εστία 20 (1885) 637-640.

Σελ. 251
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/252.gif&w=600&h=915 33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

το κάθε ένα να αποδείξει τη σημασία και τη σπουδαιότητα του ρόλου του45. Η Ελληνική Ιστορία θα διηγηθεί στα ελληνόπουλα τα κατορθώματα αλλά και τα σφάλματα των προγόνων τους, με στόχο να αναδείξει την αξία τους και να τα κάνει να αγαπήσουν την πατρίδα τους. Τα «Παιδικά Διηγήματα» προβάλλουν τον ψυχαγωγικό και παιδευτικό τους ρόλο χωρίς σοφίες, «μεγάλας ιδέας, δυσκολονοήτους λέξεις». Τα «Παιδικά Διηγήματα» ονειρεύονται ότι συγκινούν αθώες ψυχές και αγγελικά προσωπάκια, διοχετεύοντας καλά αισθήματα.

Και αυτός είναι ο παιδαγωγικός στόχος του Κουρτίδη. Τα παιδικά του διηγήματα περισσότερο εστιάζουν στην ηθική αγωγή και προκρίνουν την πνευματική καλλιέργεια και ηθική συγκρότηση παρά καλλιεργούν ένα στείρο πατριωτισμό και έναν ανώφελο ηρωισμό. Μέσα από τα αναγνωσματάρια και τα διηγήματα του ο Αριστοτέλης Κουρτίδης δίνει το στίγμα του και αποβαίνει χαρακτηριστικός εκφραστής των νέων τάσεων του καιρού του: χωρίς να ενστερνίζεται τον μεγαλοϊδεατισμό της εποχής του, καλλιεργεί την αγάπη της Ελλάδας και αναζητά στην Ιστορία παραδείγματα αγωγής. Μιας αγωγής που δίνει έμφαση τόσο στο εθνικό φρόνημα όσο και στον πολιτισμό. Ο εθνικισμός του παραμένει πολιτισμικός και κυρίως ρεαλιστικός.

45. Αιμιλίου Ειμαρμένου, Παιδικά διηγήματα, ο.π., σ. 181-183.

Σελ. 252
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/253.gif&w=600&h=915 33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

ΝΕΑΡΟΙ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΕΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ

Η ΚΟΥΛΤΟΥΡΑ ΤΟΥ ΕΓΩΤΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΚΑΠΟΙΕΣ «ΕΛΛΕΙΨΕΙΣ»

ΑΓΓΕΛΑ ΚΑΣΤΡΙΝΑΚΗ

Πόσους νεαρούς ποιητές, ζωγράφους, γλύπτες η μουσικούς διαθέτει η ελληνική πεζογραφία στην πινακοθήκη των ηρώων της; Πόσους και σε τι είδους ρόλους: κύριους η δευτερεύοντες, θετικούς η αρνητικούς; Σε ποιο βαθμό οι Έλληνες συγγραφείς παρουσιάζουν και αναλύουν την ίδια τους την καλλιτεχνική διάσταση μέσα στο έργο τους και την ίδια τους τη μαθητεία στην τέχνη;

Μια πρώτη απάντηση στα ερωτήματα αυτά —με μια έρευνα που πολύ απέχει βέβαια από το να είναι επαρκής— διαμορφώνεται περίπου ως εξής: οι Έλληνες πεζογράφοι κατά κανόνα αποφεύγουν να παρουσιάσουν καλλιτέχνες στο έργο τους· στην περίπτωση που παρουσιάζουν, το πορτρέτο που φιλοτεχνούν γι' αυτούς είναι συνήθως ιδιαίτερα αρνητικό, συνιστώντας ένα κακέκτυπο του πραγματικού δημιουργού' άλλοτε οι καλλιτέχνες παρουσιάζονται με τονισμένη την κοινωνική η ιδεολογική τους διάσταση και υποτονισμένη την καλλιτεχνική, ενώ χαρακτηριστικό είναι και το γεγονός ότι ορισμένες φορές επιλέγεται ως σκηνικό των αφηγήσεων αυτών κάποιος χώρος εκτός Ελλάδος. Επίσης σπανίζει η τουλάχιστον υποεκπροσωπείται στην ελληνική πεζογραφία ένα είδος μυθιστορήματος πολύ διαδεδομένο σε άλλες ευρωπαϊκές παραδόσεις, το μυθιστόρημα της διαμόρφωσης του νεαρού ανθρώπου (ο οποίος είναι συνήθως και καλλιτέχνης), αφηγηματικό είδος που είναι γνωστό με τον γερμανικό όρο Bildungsroman1.

Ελάχιστοι είναι λοιπόν στην ελληνική πεζογραφία οι νεαροί ήρωες που έχουν ως βασική ιδιότητα τους την καλλιτεχνική δημιουργία, ελάχιστοι οι νέοι που παρουσιάζονται στο μυθιστόρημα σε μια διαδικασία καλλιτεχνικής μαθητείας, μύησης στην τέχνη. Πολύ λίγοι —σε αντίθεση με την αφθονία— και αναιμικοί

1. Μια πρώτη προσπάθεια χαρτογράφησης των διανοουμένων και καλλιτεχνών, ως ηρώων στην ελληνική πεζογραφία, έχω επιχειρήσει στην Αυγή [Ενθέματα], 9.2.1997, σ. 27, και 16.2.1997, σ. 27.

Σελ. 253
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/254.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

σε αντίθεση με τη σημασία που έχουν οι ήρωες στα ευρωπαϊκά έργα με θέμα τη μύηση του νεαρού άνθρωπου στη ζωή και στην τέχνη2.

Τους λόγους της υποτονικής παρουσίας του λογοτεχνικού αυτού είδους Θα δοκιμάσω να θίξω στην ανακοίνωση αυτή, παρουσιάζοντας -αντί για την πολύ δύσκολη "μέτρηση" μιας συγκριτικής απουσίας- δύο πραγματοποιήσεις: δύο προσπάθειες να παραχθεί μυθιστόρημα της διαμόρφωσης στην Ελλάδα. Και οι δύο απόπειρες είναι, όπως θα δούμε, "ατελείς" η δειλές, κι ωστόσο αποτελούν ό,τι πιο συγγενικό διαθέτουμε προς το ευρωπαϊκό -ακριβέστερα, προς το αγγλικό- Bildungsroman: πρόκειται για το "Φλογισμένο ράσο" του Πλάτωνος Ροδοκανάκη, έργο του 1908, και για τον "Λεωνή" του Γιώργου Θεοτοκά, του 1940. Η σχέση των έργων αυτών με την αγγλόφωνη κυρίως παράδοση -την οποία, άλλωστε, παρακολουθούν οι Έλληνες συγγραφείς, ενώ η γερμανική τους είναι μάλλον άγνωστη- θα μας επιτρέψει ίσως να διακρίνουμε ορισμένες ιδιαιτερότητες της ελληνικής λογοτεχνίας και να εννοήσουμε κάποια χαρακτηριστικά φαινόμενα της ελληνικής κουλτούρας3.

"Το φλογισμένο ράσο" του Πλάτωνος Ροδοκανάκη είναι ένα σύντομο μυθιστόρημα στο κλίμα και στο ύφος του πιο γνήσιου Αισθητισμού, με σχοινοτενείς μελωδικές προτάσεις και αισθησιακές περιγραφές4. Ένα μικρό αγόρι μεγαλώνει σε αρχοντικό σπίτι, διαβάζοντας και ονειροπολώντας. Μια αρρώστια του προξενεί φόβο θανάτου και η γνωριμία με έναν καθολικό ιερωμένο τον κάνει να αποφασίσει πως πεπρωμένο του είναι η ιεροσύνη. Μπαίνει εσωτερικός στη Θεολογική Σχολή της Χάλκης κι εκεί, ανάμεσα στα μικρά φιλάρεσκα αγόρια, αρχίζει να νιώθει "διαλεχτός", "σημειωμένος". Ανατρεπτικά βιβλία που διαβάζει κρυφά, σαρκικές ανησυχίες που γεννιούνται μέσα του, μια ομαδική σεξουαλική παράκρουση των μοναχών -συνηθισμένο λογοτεχνικό θέμα του τέλους του 19ου αιώνα- γεννούν στον νεαρό "αμφιβολίες τρομερές": "το ιερό του

2. Για την πυκνότητα και τη σημασία του μυθιστορήματος καλλιτεχνών στην ευρωπαϊκή παράδοση, βλ. Maurice Beebe, Ivory Towers and Sacred Founts. The Artist as Hero in Fiction from Goethe to Joyce, New York University Press 1964, σ. v, 3-4.

3. Μια ενδιαφέρουσα προσέγγιση του ελληνικού σε σχέση με το ευρωπαϊκό Bildungsroinan έχει κάνει η Φραγκίσκη Αμπατζοπούλου, "Αυτοβιογραφικός λόγος: ιστορικοί και μυθιστορηματικοί βίοι στο μυθιστόρημα της εφηβείας", περ. Εντευκτήριο 28-29 (Χειμώνας 1994) 74-88. Η ερευνήτρια επιμένει, ωστόσο, πολύ, κατά την άποψη μου, στις δυσμενείς ιστορικές και κοινωνικές συνθήκες, που δεν επέτρεψαν στους ποικιλοτρόπως κατατρεγμένους νεοέλληνες την πολυτέλεια της "αυτοδιαμόρφωσης". Το περίεργο είναι όμως πως ούτε οι μη κατατρεγμένοι νεοέλληνες συνέγραψαν Bildungsroman, πρόβλημα στο οποίο θα δοκιμάσω εδώ να δώσω κάποιες απαντήσεις.

4. "Το φλογισμένο ράσο" πρωτοδημοσιεύεται στην εφημ. Ακρόπολις το 1908 και σε τόμο το 1911. Βλ. Απ. Σαχίνης, Η πεζογραφία του αισθητισμού, Αθήνα 1981, σ. 405-458, και περιληπτικότερα στην "Εισαγωγή" στο Πλάτων Ροδοκανάκης, Το φλογισμένο ράσο, Αθήνα, Εστία, 1988, έκδοση στην οποία, και παραπέμπω.

Σελ. 254
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/255.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

ναού είναι αδειανό", διαπιστώνει (σ. 79). Μες στη Μεγάλη Βδομάδα, απορρίπτει τη "θρησκεία του φόβου" για να υιοθετήσει την "αρχαία θρησκεία της ομορφιάς", που ταιριάζει στις "καλλιεργημένες ράτσες" (σ. 88-89). Εντέλει κι ύστερα από μια αποκαλυπτική οπτασία μες στο δάσος, όπου μια δρυάδα του μιλά για τον Παρνασσό και για τις δυσκολίες της δημιουργίας, ο νέος αντιλαμβάνεται τον προορισμό του:

"Έτσι λοιπόν η απομόνωση της καλογερίστικης ζωής ξύπνησε μέσα μου μια δύναμη που ίσαμε την ώρα κείνη φανερά δεν είχε πουθενά εκδηλωθεί. Μπροστά στο Φοίβο που ανέβαινε πανώριος και εσκέπαζε τον άλλο το Θεό του Ου' του 'μη' και κάθε απαγόρευσης, έσπασα το ψαλτήρι του κλαυθμού και πήρα το αρχαίο της χελώνας καύκαλο, οπούθε σφυρηλατημένοι βγαίνουν στρογγυλοί οι ήχοι της ζωής ίδια χρυσά στεφάνια και σκορπιούνται στον αέρα για ν' αστράψουν σε περήφανα κεφάλια νικητών" (σ. 109).

Γυρνά στο σπίτι του, γυρνά "οπίσω στη ζωή", κουρεύει τα μακριά καλογερίστικα μαλλιά του και αφήνει "να κυλιστεί το ράσο, ανεβαίνοντας ίδιος Απόλλωνας στο δίφρο της διανοητικής ελευθερίας", γίνεται ικανός να κρατήσει στα χέρια "τού Πήγασου τα γκέμια" (σ, 115).

Ένα αφήγημα αποδέσμευσης από την πνευματική δουλεία του χριστιανισμού -προφανείς οι καταβολές στον νιτσεϊσμό- και μύησης στην Τέχνη είναι "Το φλογισμένο ράσο", έργο πολύ προκλητικό, υποθέτει κανείς, για την εποχή του,

Η διαδικασία αυτή της απελευθέρωσης από τη θρησκεία και από την Εκκλησία είναι στην ελληνική λογοτεχνία πολύ σπάνια. Αντίθετα συνιστά πολύ συχνό θέαμα στα αγγλόφωνα μυθιστορήματα διαμόρφωσης. Εκεί ο νεαρός ήρωας περνά ένα στάδιο έντονης θρησκευτικής προσήλωσης, κάποτε γίνεται κιόλας ιερέας, ενώ η διαδικασία απομάκρυνσης είναι ιδιαίτερα οδυνηρή. Στο "Η κοινή ανθρώπινη μοίρα" του Σάμουελ Μπάτλερ, για παράδειγμα, τυπικό Bildungsroman του 1903, ο ήρωας, επηρεασμένος από ένα κήρυγμα, γίνεται παπάς, αλλά τόσο έντονα βιώνει το λάθος της επιλογής του, ώστε μια δυσάρεστη εμπειρία φυλάκισης να αποβαίνει θετική, επειδή τον απελευθερώνει από το ιερατικό σχήμα5.

Παρόμοιο κλίμα αποπνέει και "Το πορτρέτο του [νεαρού] καλλιτέχνη" του Τζέημς Τζόυς (1916). Ο νεαρός Στήβεν Δαίδαλος, εσωτερικός σε καθολικό σχολείο, έχοντας γνωρίσει την αμαρτία της σάρκας και την ευτυχία του εξαγνισμού, περνά μια περίοδο μεγάλης θρησκευτικής αφοσίωσης. Τελικά δεν προσχωρεί στο τάγμα, παρόλο που του άρεσε να φαντάζεται τον εαυτό του ως ιερέα:

5. Samuel Butler, The Way of All Flesh, ελλ. μτφ. Η κοινή ανθρώπινη μοίρα, εισαγωγή-μτφ. Έφη Καλλιφατίδη, Αθήνα, Gutenberg, 1994.

Σελ. 255
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/256.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

"κάποιο ένστικτο" τον αποτρέπει, "το κάλεσμα της ζωής στην ψυχή του", που αρνείται τώρα την "άχρωμη φωνή του κόσμου του καθήκοντος και της απελπισίας". Έτσι, η ψυχή του υψώνεται "απ' τον τάφο της εφηβείας, πετώντας τα σάβανα της", και κάτω από τον καταπιεσμένο έφηβο αναδεικνύεται ο μελλοντικός καλλιτέχνης, που αντιλαμβάνεται τώρα τη συμβολική σημασία του ονόματος του: Δαίδαλος6.

Οι ομοιότητες ανάμεσα στον Ροδοκανάκη και στον Τζόυς είναι εντυπωσιακές: το σχολείο, η αφοσίωση, η ενοχή και η απελευθέρωση, που συνιστά αποκάλυψη του καλλιτεχνικού προορισμού' αλλά και η εικόνα της πτώσης του ενδύματος που συμβολίζει την πνευματική δουλεία -του ράσου στον Ροδοκανάκη, του σάβανου στον Τζόυς- και της ανόδου του ήρωα προς τα ύψη, ως Απόλλωνα η αναβάτη του Πήγασου στον Ροδοκανάκη, ως Δαίδαλου στον Τζόυς" όλα αυτά στοιχειοθετούν μια αδιαμφισβήτητη σχέση ανάμεσα στα έργα, που προφανώς αντλούν από μια κοινή δεξαμενή συμβόλων και ιδεών.

Η διαφορά τους, ωστόσο, είναι επίσης χαρακτηριστική. Η διαδικασία απελευθέρωσης από τη θρησκεία στο ελληνικό έργο είναι μια χλωμή αντανάκλαση της βασανιστικής εμπειρίας, που βιώνουν οι Άγγλοι-Ιρλανδοί αντίστοιχοι ήρωες. Το βάθος του συναισθήματος, ο ηθικός τρόμος, η βίωση της αμαρτίας, η ανακούφιση της εξιλέωσης είναι άγνωστα στον Έλληνα μικρό μαθητευόμενο ιερέα. Όπως παρατηρεί και ο Τέλλος Άγρας, η θρησκευτικότητα του νεαρού ήρωα του Ροδοκανάκη είναι πολύ αμφίβολη: "Όσο συγκεχυμένη, όσο ελάχιστα πειστική και περίπου πλαστογραφημένη μας παρουσιάστηκε η νεανική του 'vocation', παρόμοια ανεύθυνη, αδιάφορη, αμελημένη είναι τώρα κι η ενεργός θρησκευτική του στάση". "'Οπωσδήποτε", καταλήγει ο Άγρας, "πολύ ολίγα πράγματα θα είχε κανείς να μάθει μέσα από τούτο το θαυμάσιο βιβλίο, πολύ ολίγα για την αποκάλυψη της Θείας Χάριτος μέσα σ' έν' ανθρώπινο 'σκεύος εκλογής'"7.

Κι ωστόσο είναι ενδεικτικό ότι το μοναδικό ίσως βιβλίο που διαθέτουμε στην Ελλάδα με θέμα την αφοσίωση-αποσκίρτηση από τη θρησκεία είναι γραμμένο από κάποιον ο οποίος γνωρίστηκε με τον καθολικισμό. Η ορθοδοξία φαίνεται να δημιουργεί-για λόγους που είναι βέβαια αδύνατο να εξετάσουμε εδώ- μια εντελώς διαφορετική σχέση με τη θρησκεία.

Η ανυπαρξία του θέματος αυτού στα άλλα ελληνικά μυθιστορήματα και η χλωμή αντανάκλαση στον Ροδοκανάκη μπορούν να μας οδηγήσουν, πιστεύω, σε μία· από τις αφετηρίες, στη γένεση του μυθιστορήματος της διαμόρφωσης.

6. Τζέημς Τζόυς, Το πορτρέτο τον καλλιτέχνη, μτφ. Μαίρη Σαρασιώτου, Αθήνα, Γαλαξίας, 1965, σ. 173-174.

7. Τέλλος Άγρας, "Πλάτων Ροδοκανάκης, ένας μικρός αποστάτης", Κριτικά, Γ', επιμ. Κ. Στεργιόπουλος, Αθήνα 1984, σ. 258-267 (α' δημ. 1942).

Σελ. 256
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/257.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

Το αγγλικό Bildungsroman μπορεί ν" εξηγηθεί ως η προσπάθεια του ατόμου να επιβιώσει των θεσμών, να εξασφαλίσει την ατομικότητα του έναντι πολύ ισχυρών μηχανισμών: της Εκκλησίας κατά πρώτο λόγο, αλλά και της οικογενείας και του σχολείου8. Μήπως λοιπόν ένας από τους λόγους που δεν έχουμε στην Ελλάδα Bildungsroman είναι ότι οι Έλληνες συγγραφείς δεν έχουν να αντιταχθούν και να απελευθερωθούν από θεσμούς τόσο ισχυρούς;

Και το δεύτερο παράδειγμα μας, ο "Λεωνής", συνιστά μια ένδειξη ότι η παραπάνω υπόθεση πιθανότατα ευσταθεί. Η σχέση του "Λεωνή" με το αγγλικό Bildungsroman είναι από τις πιο αναγνωρίσιμες' στο έργο αυτό του Θεοτοκά θα συναντήσουμε τα περισσότερα από τα μοτίβα του μυθιστορηματικού αυτού είδους: γραμμική έκθεση της εξέλιξης ενός αγοριού από τα παιδικά του χρόνια έως την ενηλικίωση του, γνωριμία με τον έρωτα μέσω μίας ιδεατής και μιας σαρκικής αγάπης, ζωή στο σχολείο, διαμόρφωση του καλλιτεχνικού αισθητηρίου, συζητήσεις για την τέχνη, ανοικτό τέλος, αυτοβιογραφικός χαρακτήρας9.

Ο "Λεωνής" διαφοροποιείται ωστόσο σε ορισμένα πολύ βασικά σημεία. Ένα πρώτο είναι η αντιμετώπιση της οικογένειας. Στο αγγλικό μυθιστόρημα χαρακτηριστική είναι η παρουσία ενός πατέρα ο οποίος "δυσπιστεί και ζητά να ματαιώσει τα ισχυρότερα ένστικτα και. τις βαθύτερες επιθυμίες" του γιου του10, Η οικογένεια στον "Λεωνή", αντίθετα, είναι φιλική, με προεξάρχουσα τη συμπαθητική φυσιογνωμία του παππού, Σε κανένα ελληνικό μυθιστόρημα διαμόρφωσης, αν δεν κάνω λάθος, δεν θα συναντήσουμε τις σκηνές οικογενειακής καταπίεσης, τη σφοδρή απόρριψη της οικογένειας, όπως απαντούν, για παράδειγμα, στο "Η κοινή ανθρώπινη μοίρα", όπου η οικογένεια παρουσιάζεται 6.>ς ο τόπος στον οποίο "σκοτώνεται ξανά και ξανά" η αγάπη του παιδιού προς τους γονείς του11.

Ένα δεύτερο σημείο διαφοροποίησης του "Λεωνή" σχετίζεται με το σχολείο, Στα αγγλικά έργα η πρώτη σχολική εμπειρία είναι "αν όχι εντελώς ακατάλληλη

8. Η εξήγηση αύτη, που προκύπτει από τη συγκριτολογική εξέταση των ελληνικών με τα αγγλόφωνα μυθιστορήματα διαμόρφωσης, συμπίπτει με την άποψη που διαμορφώνει και ο μελετητής του γερμανικού Bildungsroman Martin Swales για το αγγλικό μυθιστόρημα σε αντίθεση με το γερμανικό: το αγγλικό μυθιστόρημα, γράφει, "Operates with a precisely articulated and documented sense of the specific pressures -societal, institutional, psychological- wich militate against the hero's quest for self-fulfilment"; The German Bildungsroman from Wieland to Hesse, Princeton University Press 1978, σ. 35.

9. J. Η. Bnckley, Season of Youth. The Bildungsroman from Dickens to Golding, Harvard University Press, Cambridge, Massachusetts 1974, σ. 17-26.

10. Ο.π.,σ. 19.

11. Π κοινή ανθρώπινη μοίρα, ο.π., σ. 351. Πβ. και τη σκηνή όπου η μητέρα του ήρωα τον "στριμώχνει" στον καναπέ για να του αποσπάσει με μειλίχιο τρόπο εξομολογήσεις που θα τον ενοχοποιούσαν' "όλες οι μητέρες κάνουν το ίδιο", σχολιάζει ο αφηγητής (κεφ. 40).

ir

Σελ. 257
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/258.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

πάντως απογοητευτική"12, και τα πανεπιστήμια προσδιορίζονται κάποτε, με φοβερή φραστική βιαιότητα, ως "τ' απόνερα αυτού του κόσμου"13. Ούτε αυτή τη διάσταση θα συναντήσουμε στον "Λεωνή": εδώ το σχολείο είναι αγαθός μηχανισμός, κι αν υπάρχει κάποια τριβή, αυτή περιορίζεται στη σχέση του ήρωα με έναν υστερικά αυστηρό καθηγητή.

Ανύπαρκτη παντελώς είναι στο μυθιστόρημα η σχέση με την Εκκλησία και με τη θρησκεία. Εύλογα, αφού ο Θεοτοκάς -μέσα στη δεκαετία του '30 τουλάχιστον- θεωρεί ότι οι Έλληνες δεν διακρίνονται για τη θρησκευτικότητά τους· σύμφωνα με τις διατυπώσεις ενός φορέα του συγγραφικού λόγου στην "Αργώ", ο "νεοελληνικός λαός" είναι ""βαθύτατα παγανός, σ" όλες τις εκδηλώσεις του, προσηλωμένος στις ομορφιές της φύσης και του ανθρώπινου σώματος, στα γήινα αγαθά, σε ιδανικά καθαυτό ανθρώπινα, και σχεδόν ολότελα αδιάφορος για το υπερπέραν". "Από το χριστιανισμό", λέει, "κρατά τις εκδηλώσεις της λατρείας, γιατί τις βρίσκει όμορφες και γιατί δεν καταδέχεται να πετάξει τις αιωνόβιες συνήθειες, που του κληροδότησαν οι πατέρες του" αλλά το χριστιανικό δόγμα "υπάρχει μόνο τυπικά"14.

Καθόλου περίεργο λοιπόν, ότι μια μικρή ιστορία μεταστροφής που υπάρχει στην "Αργώ", η ιστορία του Δαμιανού Φραντζή, που από τρόφιμος της Χάλκης (και αυτός) γίνεται κομμουνιστής, παρουσιάζεται χωρίς καμία εσωτερική σύγκρουση, αφού "η θρησκεία ποτέ δεν είχε απασχολήσει το πνεύμα του Δαμιανού αυτοτελα", παρά μόνο ως τμήμα της εθνικής υπόθεσης15.

Ούτε οικογένεια βασισμένη στην πουριτανική ηθική, ούτε εσωτερικά σχολεία με κανονισμούς απάνθρωπης σκληρότητας, ούτε μια Εκκλησία με ικανότητα διείσδυσης και ελέγχου των συνειδήσεων: όλες αυτές οι "ελλείψεις" στην Ελλάδα φαίνεται πως δεν καθιστούν απαραίτητη την ανάπτυξη αντίπαλων μηχανισμών άμυνας και επιβεβαίωσης του εγώ.

Αλλά η έλλειψη θεσμών είναι μάλλον η μία μόνο όψη του φαινομένου, Η δεύτερη σχετίζεται με την ελλιπή επιθυμία απελευθέρωσης του ατόμου, με τη χαμηλή ανάπτυξη στην Ελλάδα ενός πνεύματος ατομισμού.

Γιατί το μυθιστόρημα της διαμόρφωσης είναι το κατεξοχήν ατομιστικό μυθιστόρημα. Γέννημα της ανόδου της αστικής τάξης, προϊόν των φιλελεύθερων αστικών ιδεών του τέλους του 18ου αιώνα, τείνει -ιδιαίτερα στη γερμανική εκδοχή του- να διαχωρίσει το άτομο από την κοινωνία και την πολιτική: "Τι με ωφελεί να φτιάχνω γερό σίδερο, τη στιγμή που ο μέσα μου κόσμος είναι γεμάτος σκουριές; Και τι με ωφελεί να βελτιώσω έναν αγρό, αν δεν τα πάω

12. Buckley, ο.π.,σ. 17.

13. Η κοινή ανθρώπινη μοίρα, ο.π., σ. 324.

14. Γ. Θεοτοκάς, Αργώ, 141995, σ. 234-235.

15. Ο.π., σ. 178-179.

Σελ. 258
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/259.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

καλά με τον εαυτό μου; Για να σ' το πω σταράτα: το να διαπλάσω τον εαυτό μου, έτσι ακριβώς όπως είμαι, υπήρξε απ' τα μικράτα μου ο κρυφός μου καημός και σκοπός", δηλώνει ο νεαρός Βίλελμ στο κλασικό πρότυπο του Bildungsroman, "Τα χρόνια μαθητείας του Βίλελμ Μάιστερ" του Γκαίτε (1795-96)1β, Η Bildung -σε μία τουλάχιστον εκδοχή και φάση της- προτείνει την εσωτερική καλλιέργεια του ατόμου ως ύψιστο στόχο, ως "θεϊκό εγωισμό"17,

Η (ατελής) ύπαρξη του ελληνικού μυθιστορήματος της διαμόρφωσης σχετίζεται λοιπόν στενά με τις περιπέτειες του ατομισμού στην Ελλάδα. Ο Πλάτων Ροδοκανάκης βγαίνει μέσα από μια περίοδο άκρατου ατομισμού, όταν μετά την ήττα του 1897 οι νεαροί διανοούμενοι ασπάζονται τον νιτσεϊσμό και τον Αισθητισμό, ως αντίδραση στην αποστροφή που τους προξενούν τα κοινά και οποιοδήποτε πνεύμα συλλογικότητας. Πρόκειται για μια σύντομη φάση, που υποχωρεί -προς όφελος νέων συλλογικών ιδεωδών- στην πρώτη δεκαετία του αιώνα18, Η γενιά που θα διεκδικήσει ξανά με έμφαση το δικαίωμα στον ατομισμό είναι η γενιά του '30 στο ξεκίνημα της. Επικεφαλής της, στο αίτημα αυτό, ο νεαρός Θεοτοκάς, που υπήρξε -κατά την περίοδο της διαμόρφωσης του- ένας παθιασμένος θιασώτης της "λατρείας του εγώ":

"Η μόνη χειροπιαστή πραγματικότητα είναι το εγώ", τον βλέπουμε να δηλώνει στα 1928, όταν γράφει ένα φλογερό άρθρο υπέρ του "εγωτιστή" Ίωνα Δραγούμη και του δασκάλου και των δύο τους Μωρίς Μπάρες: το εγώ πρέπει να καλλιεργηθεί και να προστατευθεί από τους ποικίλους βαρβάρους της μετριότητας· πατρίδα, θρησκεία, ανθρωπότητα, όλες οι συλλογικές οντότητες συνιστούν θανάσιμους αντιπάλους του· αυτό που μετρά είναι μόνο ο "εσωτερικός άνθρωπος"19. Και το 1929 στο "Ελεύθερο πνεύμα" ο Θεοτοκάς ζητούσε, όπως είναι γνωστό, από τους Έλληνες συγγραφείς να αφήσουν επιτέλους τους ταπεινούς στην ψυχή και στο πνεύμα ήρωες της ηθογραφίας και να ασχοληθούν με "τη ζωή ενός άνθρωπου που αισθάνεται υψηλά, που σκέπτεται βαθιά, που

16. J. W. von Goethe, Τα χρόνια μαθητείας τον Βίλελμ Μάιστερ, μτφ. Άγγελος Παρθένης, τ. Β', Αθήνα, Ίδρυμα Κώστα και Ελένης Ουράνη, 1995, σ. 16.

17. Μια χρήσιμη συνόψιση των απόψεων για την περίπλοκη έννοια της Bildung μπορει να βρει κανείς στο Vassilis Lambropoulos, The Rise of Eurocentrism. Anatomy of Interpretation, Princeton University Press 1993, σ. 123-136. Πβ. Γιώργος Κόκκινος, "Κουλτούρα και ιστορία. Η νοηματοδότηση της έννοιας 'κουλτούρα' από τη γερμανική διανόηση του 19ου και των αρχών του 20ού αιώνα (1807-1918)", Μνήμων 18 (1996) 157-180.

18. Το θέμα αυτό επιχείρησα να ανιχνεύσω στο "Ο ποιητής είν' ο μεγάλος πατριώτης". Η ήττα του '97 και η ανάδυση μιας νέας καλλιτεχνικής συνείδησης", βλ. Πρακτικά του Διημέρου "Ο πόλεμος του 1897", Εταιρεία σπουδών νεοελληνικού πολιτισμού και γενικής παιδείας (υπό έκδοση).

19. Γ. Θεοτοκάς, Ένας άλλος Δραγούμης", Στοχασμοί και θέσεις. Πολιτικά κείμενα 1925-1966, επιμ. Ν. K. Αλιβιζάτος και M. Τσαπόγας, Αθήνα, Εστία, 1996, σ. 139-153 (α' δημοσίευση περ. Αναγέννηση, Μάιος και Ιούλιος 1928).

Σελ. 259
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/260.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

ζει εντατικά", και επαινούσε τον "Δωδεκάλογο του Γύφτου", επειδή ήταν "κατά βάθος το δράμα μιας βασανισμένης σκέψης που γυρεύει τον εαυτό της", μια "πνευματική αυτοβιογραφία του ποιητή"20.

Θα έλεγε λοιπόν κανείς ότι ο Θεοτοκάς ήταν το κατάλληλο πρόσωπο για να γράψει το ελληνικό μυθιστόρημα της διαμόρφωσης. Όμως με την επιστροφή του στην Ελλάδα, το 1929, ο εγωτιστής νεαρός μετατρέπεται ταχύτατα σε πολιτικό υποκείμενο. Το μυθιστόρημα του, η "Αργώ", είναι ένα παράδειγμα όχι ατομισμού αλλά συλλογικότητας: η ζωή ενός σωματείου αντί για τη ζωή ενός προσώπου, πλήθος ήρωες αντί για έναν. Το μυθιστόρημα της "νέας γενιάς" είναι στην πραγματικότητα η ελληνική απάντηση της συλλογικότητας στον ευρωπαϊκό ατομοκεντρισμό του Bildungsroman21.

Ωστόσο, μετά τον πολιτικό πυρετό της περιόδου 1933-1936, ο Θεοτοκάς περνά στην υποχρεωτική αποστράτευση. Μέσα στη δικτατορία του Μεταξά, ο συγγραφέας στρέφεται στα θέματα της παιδικής ηλικίας και της εφηβείας, και γράφει δύο διηγήματα, που μαζί με ένα κείμενο του 1932 συνιστούν μια τριλογία της παιδικής ηλικίας22. Γνωριμία με τον έρωτα, μια πρώτη συγκίνηση από το θέαμα της "ζωής", γνωριμία με τον θάνατο: πρόκειται για τρία σκίτσα από τη διαμόρφωση ενός νέου. Και πάλι ο Θεοτοκάς φαίνεται, να προετοιμάζεται για τη συγγραφή ενός Bildungsroman. Όμως μια νέα ευκαιρία στράτευσης παρουσιάζεται στον ορίζοντα: ο πόλεμος. Και το πρόγραμμα του ατομισμού ματαιώνεται για άλλη μία φορά.

Αν συγκρίνουμε τον "Λεωνή" με τα τρία διηγήματα της παιδικής ηλικίας, θα διαπιστώσουμε ότι ο συγγραφέας αναδιοργανώνει τις παιδικές του μνήμες (η εφευρίσκει νέες) μέσα από ένα καινούριο πρίσμα: τον πόλεμο. Αν και αναγνωρίζουμε στα κείμενα του 1932-1937 ένα κοινό υπόβαθρο εμπειριών με το κατά τρία χρόνια υστερότερο μυθιστόρημα, πολλαπλές μετατοπίσεις δίνουν ένα πολύ διαφορετικό στίγμα. Στα διηγήματα, όπως και στον "Λεωνή", ο Θεοτοκάς έχει ανακαλύψει ένα σχήμα κλιμάκωσης, με βάση το οποίο οργανώνει τα έργα: το σχήμα παιχνίδι-ζωή. Στη "Συμμορία" τα παιδιά παίζουν τους κακοποιούς και έπειτα έρχονται σε επαφή με πραγματικούς εγκληματίες, των οποίων η εκτέλεση αποτελεί για τον αφηγητή "την πρώτη αυτή μεγάλη συγκίνηση, που μού χάριζε αναπάντεχα η ζωή"23. Στον "Κήπο με τα κυπαρίσσια" τα παιδιά

20. Γ. Θεοτοκάς, Ελεύθερο πνεύμα, επιμ. Κ. Θ. Δημαράς, Αθήνα 21973, σ. 46, 48.

21. Για το μυθιστόρημα με θέμα τη νέα γενιά, βλ. Αγγέλα Καστρινάκη, Οι περιπέτειες της νεότητας. Η αντίθεση των γενεών στην ελληνική πεζογραφία (1890-1945), Αθήνα, Καστανιώτης, 1995.

22. Γ. Θεοτοκάς, "Πρώτος έρωτας", "Η συμμορία", "Ο κήπος με τα κυπαρίσσια", Σημαίες στον ήλιο, επιμ. Γ. Π. Σαββιδης και Μ. Πιερής, Αθήνα, Ερμής, 1985, σ. 185-222.

23. Σημαίες στον ήλιο, ο.π., σ. 207.

Σελ. 260
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/261.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

παίζουν μακάβρια παιχνίδια στο νεκροταφείο, ώσπου γνωρίζονται με τον αληθινό θάνατο. Στον "Λεωνή" η σχέση παιχνίδι-ζωή διατηρείται αλλά με διαφορετικούς όρους: τα παιδιά παίζουν τώρα πολεμικά παιχνίδια, που έπειτα κλιμακώνονται έως τον αληθινό πόλεμο, Av στα κείμενα της περιόδου 1932-1937 κυριαρχούσε θεματολογικά το δίδυμο ζωή-θάνατος, στο μυθιστόρημα του 1940 κυρίαρχη είναι πια η Ιστορία (με κεφαλαίο, όπως την θέλει ο Λεωνής και ο συγγραφέας24). Άλλωστε και η μετατόπιση από την εξοχή, όπου διαδραματίζονται τα δύο από τα τρία διηγήματα, στην πόλη, όπου διαδραματίζεται ο "Λεωνής", φανερώνει επίσης μια μετάβαση από τη φύση στην Ιστορία.

Ας επανέλθουμε όμως στη συσχέτιση των ελληνικών με τα ευρωπαϊκά έργα. Ο "Λεωνής" θυμίζει και αυτός σαφώς "Το πορτρέτο του [νεαρού] καλλιτέχνη", αποτελώντας ένα από τα πολλά παραδείγματα της επίδρασης που άσκησε στο παγκόσμιο σώμα των καλλιτεχνών το μυθιστόρημα του Τζόυς25. Τα πρώτα κεφάλαια του "Λεωνή", όπου ο κόσμος δίνεται μέσα από τα μάτια και εν μέρει μέσα από τη γλώσσα ενός μικρού παιδιού, είναι ολοφάνερα ένα δείγμα της μαθητείας του Θεοτοκά στον Τζόυς. Μεγάλο όμως ενδιαφέρον για το θέμα μας παρουσιάζει και πάλι η αντίθεση μέσα στην ομοιότητα. Ένα από τα προβλήματα που θίγει ο Τζόυς είναι το ζήτημα της ιρλανδικής γλώσσας σε σχέση με τα αγγλικά: πρέπει η όχι να μάθει ιρλανδικά ο νεαρός (Ιρλανδός) Στήβεν - να γράψει στη γλώσσα των προγόνων του η στην αγγλική ; Σε αυτό το θέμα, και ενώ πιέζεται, από εθνικιστές συμφοιτητές του, ο Στήβεν απαντά κατηγορηματικά:

"Οι πρόγονοί μου πέταξαν τη γλώσσα τους και πήραν μίαν άλλη [,..]. Επέτρεψαν σε μια χούφτα ξένους να τους εξουσιάσουν. Μήπως φαντάστηκες ότι εγώ πρόκειται να πληρώσω με τη ζωή μου και την προσωπικότητά μου τα δικά τους χρέη;", "Γιά την ελευθερία μας, για τα ιδανικά, για την πατρίδα", απαντά ο συνομιλητής του, για να πάρει την οριστική απάντηση από τον νεαρό υπό διαμόρφωση καλλιτέχνη: "Μου μιλάς για εθνικισμό, γλώσσα, θρησκεία. Θα προσπαθήσω να ξεφύγω απ' αυτά τα δίχτυα"26,

Ο νεαρός Λεωνής αντίθετα, σε αντίστοιχη συζήτηση γύρω από τη γλώσσα, θα απαντήσει εντελώς διαφορετικά: όταν ο καθηγητής του των γαλλικών και ποιητής, κύριος Γκαλιμπούρ, τον συμβουλεύει να γράψει στη διεθνή γαλλική γλώσσα, ο υπό διαμόρφωση ποιητής επιμένει ελληνικά: "Δε δυσκολεύομαι

24. "Κι ο Λεωνής ήταν κι αυτός μέσα στην ιστορία. [...] Και θαρρείς ένιωθε το μεγάλο κύμα της Ιστορίας να τον σηκώνει ανάλαφρα και να τον σέρνει μαζί με όλους αυτούς τους στρατούς, τους λαούς και τις αυτοκρατορίες", παραπέμπω στην έκδ. του Λεωνή που αποκαθιστά το κείμενο του 1940 και περιλαμβάνεται στο Σημαίες στον ήλιο, ο.π., σ. 100.

25. Μια αποτίμηση της επίδρασης του "Πορτρέτου" του Τζόυς, βλ. στο Μ. Beebe, ο.π., σ. 260.

26. Το πορτρέτο του καλλιτέχνη, ο.π., σ. 2Ο8.

Σελ. 261
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/262.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

να καταλάβω ένα διεθνιστικό ιδανικό, νομίζω μάλιστα πως είμαι κι εγώ ως ένα σημείο αρκετά κοσμοπολίτης, αλλά υπάρχει ένα πράμα που με δένει πολύ στενά με το έθνος μου κι αυτό είναι ακριβώς η γλώσσα" κλπ.27.

Άλλωστε, όταν ο Λεωνής σε μια στιγμή αποθάρρυνσης πιστεύει πως έχει χάσει τα πάντα, πατρίδα, φίλους, αγαπημένη, και την ίδια την τέχνη του, θα πάρει κουράγιο για ζωή ακριβώς από ό,τι απορρίπτει ο Στήβεν: από το χώμα της πατρίδας και τους προγόνους, Σκαρφαλώνοντας πάνω στα ελληνικά τα βουνά, ο νεαρός ήρωας "αισθάνεται πως η ελληνική γή τον ξαναπαίρνει μέσα της, [...] συλλογίζεται τους προγόνους του, τους γεωργούς και τους ναύτες του Αιγαίου", και νιώθει νέες δυνάμεις για "μια καινούρια ζωή"28, Σε αντίθεση με τους νεαρούς εγωτιστές, από τον Βίλελμ Μάιστερ του Γκαίτε έως τον Στήβεν Δαίδαλο του Τζόυς, ο ήρωας του Θεοτοκά όχι μόνο δεν επιμένει στο Εγώ, αλλά στο τέλος του μυθιστορήματος το εγκαταλείπει -και γραμματικά- για χάρη του Εμείς:

"'Χάσαμε ό,τι είχαμε', συλλογίζεται ο Λεωνής, 'χάσαμε όλες τις αγάπες μας, μα είμαστε ερωτευμένοι με χίλια πράματα, [,..] Από όποια μεριά κι αν πιάσουμε τον εαυτό μας είμαστε σκισμένοι στη μέση [...] τέτοιους μας θέλησε ο αιώνας αυτός που ορίζει την ύπαρξη μας'" κλπ.29,

Ο Θεοτοκάς θέλει, λοιπόν, τον ήρωά του αντιπροσωπευτικό της γενιάς του και του αιώνα. Έτσι μόνο φαίνεται να πιστεύει ότι δικαιώνεται μια ιστορία "εξομολογητική", αυτοβιογραφική, με θέμα τη διαμόρφωση του νεαρού καλλιτέχνη. Στο επιλογικό σημείωμα του βιβλίου καθώς και στα ημερολόγια του, ο Θεοτοκάς είναι ιδιαίτερα απολογητικός: δηλώνει πως έγραψε το μυθιστόρημα του "στο περιθώριο των αληθινών απασχολήσεων της περιόδου που περνούμε", τονίζει την προσπάθεια του να δώσει έναν "χαρακτήρα οπωσδήποτε αντιπροσωπευτικό" στις ψυχικές καταστάσεις που περιγράφει, μιλά για την κρίση της εφηβείας ως εμπειρία "κάθε ανθρώπου"30,

Με άλλα λόγια, από την ιδεολογία του "εγωτισμού" που ο Θεοτοκάς ασπαζόταν στα νιάτα του έχει μείνει μόνο ο σκελετός: το αυτοβιογραφικό μυθιστόρημα της διαμόρφωσης του νεαρού καλλιτέχνη έχει επενδυθεί με τόση ποσότητα ιστορίας και "αντιπροσωπευτικότητας", ώστε το πλαίσιο, η "Ιστορία", τείνει να παίξει μεγαλύτερο ρόλο από το ίδιο το πρόσωπο. Ο "Λεωνής" συνιστά τελικά το μυθιστόρημα ενός ματαιωμένου εγωτισμού.

27. Ο Λεωνής [= Σημαίες], ο.π., σ. 164. Ας προσεχθεί η αντίφαση "ως ένα σημείο αρκετά κοσμοπολίτης".

28. Λεωνής [= Σημαίες], ο.π , σ. 178, 181.

29. Ο.π., σ. 180-181.

30. Βλ. το "Σημείωμα του συγγραφέα", ο.π., σ. 182-184.

Σελ. 262
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/263.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

Λιγότερη θεσμοθετημένη καταπίεση, ελλιπής επιθυμία απελευθέρωσης: υπάρχει ωστόσο και μια τρίτη αποφασιστικής σημασίας "έλλειψη" - αναγκαστικά, μονάχα θα την υπαινιχθούμε.

Ο Βίλελμ Μάιστερ, ο ήρωας του Γκαίτε, δηλώνει πως νιώθει μίαν "ακατανίκητη έλξη προς την αρμονική καλλιέργεια του χαρακτήρα του", αυτήν ακριβώς που "του αρνήθηκε η καταγωγή του"31, Ο νεαρός αστός επιθυμεί να γίνει αριστοκράτης και το πετυχαίνει, χάρη στη Bildung του: χάρη σ' αυτήν -γράφοντας και παίζοντας θέατρο- εισχωρεί στις αυλές των ηγεμόνων και χάρη στην ολοκλήρωση της συνάπτει, στο τέλος του μυθιστορήματος, γάμο με μίαν αριστοκράτισσα. Άλλωστε, ένας από τους στόχους της Bildung υπήρξε ο εκδημοκρατισμός της κουλτούρας, δηλαδή ο εξευγενισμός των μεσαίων στρωμάτων32, Στα αγγλικά μυθιστορήματα διαμόρφωσης πάλι, όλοι, η σχεδόν, οι νεαροί Άγγλοι κατευθύνονται στη ζωή από την επιθυμία να γίνουν gentlemen33.

Η εξίσωση με την αριστοκρατία: να ένα κίνητρο των Ευρωπαίων -τόσο των μυθιστορηματικών ηρώων όσο και των συγγραφέων τους- που δεν μπορούν, από τα πράγματα, να το συμμεριστούν οι Έλληνες. Η απουσία της αριστοκρατίας στην Ελλάδα ίσως είναι τελικά ο απώτερος λόγος της υποτονικής παρουσίας του Bildungsroman, αλλά -ας αποτολμήσουμε μια υπόθεση- και του ίδιου του μυθιστορηματικού είδους.

31. Τα χρόνια μαθητείας του Βίλελμ Μάιστερ, ο.π., σ. 18.

32. Lambropoulos, ο.π., σ. 126,132.

33. Buckley, ο.π.,σ. 20.

Σελ. 263
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/264.gif&w=600&h=915 33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 264
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/265.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

ΟΙ ΝΕΟΙ ΔΙΑΣΚΕΔΑΖΟΥΝ

ΕΛΕΥΘΕΡΟΣ ΧΡΟΝΟΣ ΚΑΙ ΨΥΧΑΓΩΓΙΑ ΣΤΙΣ ΚΩΜΩΔΙΕΣ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΚΙΝΗΜΑΤΟΓΡΑΦΟΥ

EΛIZA-ANNA ΔΕΛΒΕΡΟΥΔΗ 

Ο ελεύθερος χρόνος αναδεικνύεται σε υπολογίσιμο στοιχείο της καθημερινής ζωής, σε αντιδιαστολή προς τον χρόνο της εργασίας, κατά την περίοδο μετά τον πόλεμο, σε όλη την Ευρώπη και στην Ελλάδα1, Την ίδια εποχή δημιουργείται το υλικό που θα μας απασχολήσει εδώ και που είναι οι κωμωδίες του ελληνικού κινηματογράφου, από το 1948 ως τις αρχές της δεκαετίας του '60. Αυτά τα έργα, στο σύνολο τους, μας δίνουν σαφή εικόνα για τη χρήση του ελεύθερου χρόνου, που εν πολλοίς ταυτίζεται με τον χρόνο διασκέδασης των κινηματογραφικών προσώπων, Ο ελεύθερος χρόνος και οι τρόποι διασκέδασης συναρτώνται με τις ομάδες που συγκροτούν αυτά τα πρόσωπα. Οπωσδήποτε, και ο ελεύθερος χρόνος και οι τρόποι διασκέδασης διαφοροποιούνται στη διάρκεια της εικοσαετίας, ανάλογα με την ηλικία, την κοινωνική τάξη και το φύλο των προσώπων. Θα εστιάσουμε την προσοχή μας στους νέους, για να δούμε πως διασκεδάζουν, πως η διασκέδαση τους εξελίσσεται στο χρόνο, αν αυτή η εξέλιξη έχει κάποια ιδιαίτερη σημασία, που συνδέεται με τον επαναπροσδιορισμό της έννοιας και της αξίας της νεότητας.

Δεν θα αναφερθώ σε θεωρητικά επιχειρήματα που αποδεικνύουν τη σχέση του κινηματογράφου με την κοινωνία της εποχής και θα θεωρήσω δεδομένο, ότι η εικόνα της διασκέδασης αντιπροσωπεύει τις δυνατότητες που παρέχονται στους νέους και τις συνήθειες που οι ίδιοι καλλιεργούν ως προς τη διασκέδαση τους2.

Στις κωμωδίες η έννοια του ελεύθερου χρόνου είναι στενά συνυφασμένη με τη διασκέδαση. Οι νέοι, στη διάρκεια του ελεύθερου χρόνου τους, αναζητούν τρόπους και μέρη κατάλληλα η ειδικά για διασκέδαση. Τόποι διασκέδασης είναι

1. Αλεξάνδρα Κορωναίου, Κοινωνιολογία του ελεύθερου χρόνου, Αθήνα, Νήσος, 1996, σ. 15,22.

2. Για τη σχέση κοινωνίας και κινηματογράφου βλ. Ιan C. Jarvie, Towards a Sociology of the Cinema, Λονδίνο, Routledge and Kegan Paul, 197O· Νίκος Κολοβός, Κοινωνιολογία του κινηματογράφου, Αθήνα, Αιγόκερως, 1988, όπου και βιβλιογραφία.

Σελ. 265
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/266.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

το ζαχαροπλαστείο, το μουσικό και το χορευτικό κέντρο, η ακρογιαλιά και το ταβερνάκι, ακόμα και κάποιο μεταφορικό μέσον, ιδίως το πλοίο, που μεταφέρει τους επιβάτες του σε τόπους διακοπών. Το μεγαλύτερο ποσοστό του ελεύθερου χρόνου διατίθεται στη διασκέδαση μετά μουσικής και στο χορό, σε εκδρομές με το αυτοκίνητο, σε περιπάτους σε εξοχικά μέρη και σε πάρκα, στο μπάνιο στη θάλασσα και στο παιχνίδι στην παραλία. Μικρότερο ποσοστό καταλαμβάνουν οι διακοπές, σπάνια εμφανίζεται η γυμναστική και ο αθλητισμός ("Γραφείο συνοικεσίων", 1956· "Ραντεβού με τον έρωτα", 1957), σχεδόν καθόλου το διάβασμα ("Τα τέσσερα σκαλοπάτια", 1951· "Μια νύχτα στον Παράδεισο", 1951· "Το αγοροκόριτσο", 1959)3.

Η μεγαλύτερη ποικιλία παρουσιάζεται στη νυκτερινή διασκέδαση και προσδιορίζεται από το είδος της μουσικής που προσφέρουν τα διάφορα κέντρα. Στις παλαιότερες ταινίες η μουσική που κυριαρχεί είναι η λατινοαμερικάνικη ("Εκατό χιλιάδες λίρες", 1948· "Η ωραία των Αθηνών", 1954), Πρόκειται για μόδα που κυριαρχεί τόσο στο θέατρο, όσο και στον ελληνικό κινηματογράφο, ως τα μέσα της δεκαετίας του '50. Δίπλα της υπάρχει η ελαφρά ελληνική μουσική, η τζαζ, το ροκ ("Π φτώχεια θέλει καλοπέραση", 1958· "Άνδρα θέλω με πυγμή", 1959). Η λαϊκή, που κάνει την εμφάνιση της στο "Έλα στο θείο", το 1950, εμφανίζεται στη συνέχεια σποραδικά, ιδιαίτερα με τη μορφή του αρχοντορεμπέτικου και καθιερώνεται στις αρχές της δεκαετίας του '60, Η δημοτική μουσική γενικώς σπανίζει, συνήθως όσοι γνωρίζουν δημοτικούς χορούς η ακούν μόνο αυτή τη μουσική είναι παρωχημένων και καθηλωμένων αντιλήψεων και οπωσδήποτε μεγάλοι σε ηλικία ("Ο Θείος της Βιολέττας", 1957).

Ορισμένα κέντρα, εκτός από μουσική και τραγούδι, προσφέρουν κάποιες ατραξιόν, συνήθως χορό από μία χορεύτρια, ένα χορευτικό ζευγάρι η μπαλέτο ("Να ζήσουν τα φτωχόπαιδα", 1959' "Ο μπαμπάς μου κι εγώ", 1963). Λιγότερο συχνή είναι η παρουσία ταχυδακτυλουργών. Μετά την εμφάνιση των καλλιτεχνών πίστας, δηλαδή του προγράμματος του κέντρου, οι θαμώνες και ιδιαίτερα τα νεαρά ζευγάρια έχουν τη δυνατότητα να χορέψουν, πάντα χορούς της μόδας, γρήγορους η αργούς,

Η παραπάνω εικόνα ταιριάζει περισσότερο στα κέντρα που απευθύνονται σε εύπορους θαμώνες. Για όσους διαθέτουν λιγότερα χρήματα, η δεν αφίστανται της λαϊκής καταγωγής τους, υπάρχει η ταβέρνα, όπου ακούγεται λαϊκή μουσική, ενώ δεν λείπουν οι ερασιτέχνες, που πιάνουν μια κιθάρα και τραγουδούν ένα-δυο τραγούδια ("Τα τέσσερα σκαλοπάτια", "Ο θείος της Βιολέττας"). Τυχαίνει βέβαια, αντί της μοναδικής κιθάρας που βλέπει, ο θεατής, να ακούγεται

3. Οι αναφορές σε ταινίες είναι ενδεικτικές. Τα πλήρη στοιχεία των ταινιών στο Φιλμογραφία του ελληνικού κινηματογράφου, 1914-1984, επιμ. Στάθης Βαλούκος, Εταιρεία Ελλήνων σκηνοθετών, 1984.

Σελ. 266
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/267.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

ολόκληρη ορχήστρα, αλλά αυτό δεν είναι πρόβλημα ούτε για το κοινό, ούτε για τους συντελεστές της ταινίας, που προτιμούν να παραβιάσουν την αληθοφάνεια για να επιτύχουν πιο ευχάριστο αποτέλεσμα,

Το τραγούδι στο δρόμο είναι μια λαϊκή συνήθεια, που οι ανώτερες τάξεις θεωρούν αναξιοπρεπή. Μία μορφή τραγουδιού στο δρόμο προσφέρουν οι μεθυσμένοι νέοι, που επιστρέφουν από τη διασκέδαση καταστρατηγώντας τους κανόνες της ευπρέπειας και συνεχίζουν το γλέντι τους υπερβαίνοντας τον χώρο που έχει οριστεί γι' αυτό ("Τα τέσσερα σκαλοπάτια"), Η πιο καταξιωμένη μορφή του τραγουδιού στο δρόμο είναι η καντάδα, το τραγούδι που αφιερώνει ο ερωτευμένος άνδρας στην αγαπημένη του, τη νύχτα, με τη βοήθεια καλλίφωνων φίλων και ενός η δύο οργάνων, Η καντάδα προφταίνει να κάνει την εμφάνιση της ως καθιερωμένη ερωτική πρακτική στο "Διαγωγή μηδέν" (1949) και στο "Έλα στο θείο", πριν παρωδηθεί ως μνημείο άλλων εποχών ("Της κακομοίρας!", 1963). Οι πλούσιοι δεν τραγουδούν στο δρόμο, έχουν όμως τη συνήθεια να κάνουν κοσμικές συγκεντρώσεις στις βίλλες τους, στις οποίες καλούνται μέλη της τάξης τους, αδιακρίτως ηλικίας ("Εκατό χιλιάδες λίρες", "Το τρελλοκόριτσο", 1958),

Στα τέλη της δεκαετίας του '50 ερχόμαστε αντιμέτωποι με πολύ σημαντικές αλλαγές. Οι συγκεντρώσεις σε σπίτια επεκτείνονται στα μεσοαστικά και μικροαστικά διαμερίσματα, ενώ παράλληλα εστιάζονται στη νέα γενιά και λαμβάνουν την ειδική ονομασία "πάρτυ", με απαραίτητα συστατικά τη μουσική και τον χορό ("Αυτό το κάτι άλλο", 1963· "Ο Αριστείδης και τα κορίτσια του", 1964), Εννοείται ότι το πιάνο, που εξασφάλιζε τη μουσική ψυχαγωγία στις συγκεντρώσεις των προηγούμενων γενεών, διαγράφεται, ως υπόλειμμα του παρελθόντος. Τώρα είναι η εποχή των πικάπ και των τζουκ-μποξ ("Ποια είναι η Μαργαρίτα", 1961). Η ζωντανή μουσική στα κέντρα αντικαθίσταται συχνά από αυτά τ" μηχανήματα, που επιτρέπουν στους θαμώνες να ακούσουν τα τραγούδια της αρεσκείας τους στην πρωτότυπη εκτέλεση τους.

Συμβαίνουν ταυτόχρονα δύο αλλαγές, το "άνοιγμα" της κατ' οίκον διασκέδασης σε μία ευρύτερη κοινωνική ομάδα, που έχει πλέον τα οικονομικά μέσα για να εγκατασταθεί σε ένα μοντέρνο διαμέρισμα και να αγοράσει ένα πικάπ, και το "κλείσιμο" στην ηλικία των συμμετεχόντων, ο περιορισμός τους σε νέους της ίδιας ηλικίας. Εμπεδώνεται έτσι σταδιακά και αναδεικνύεται ολοένα και περισσότερο η ξεχωριστή ομάδα των νέων, σε ηλικία που δεν έχουν ακόμα μπει στα βάσανα της ζωής, δεν έχουν δημιουργήσει υποχρεώσεις και διεκδικούν το δικαίωμα μιας αυθύπαρκτης κίνησης και ζωής. Αναγνωρίζεται κατά κάποιον τρόπο μία περίοδος χάριτος, ανάμεσα στην ανύπαρκτη στις κωμωδίες παιδική ηλικία και στην ενηλικίωση, στην ένταξη στο κοινωνικό σώμα, που εξασφαλίζει η ανάληψη συγκεκριμένων οικογενειακών υποχρεώσεων. Όσον αφορά στη διασκέδαση, ο διαχωρισμός της ευδιάκριτης πλέον νεανικής ομάδας γίνεται με τον

Σελ. 267
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/268.gif&w=600&h=915 33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

αποκλεισμό των πρεσβυτέρων από τις διασκεδάσεις. Παλαιότερα οι διάφορες ηλικίες διασκέδαζαν από κοινού, συνυπήρχαν την ώρα της διασκέδασης, ιδιαίτερα της νυκτερινής, σύχναζαν στα ίδια μέρη· Τώρα οι νέοι συγκεντρώνονται μεταξύ τους στα κλαμπ και στα πάρτυ, ακούν τη δική τους μουσική και χορεύουν τους δικούς τους μοντέρνους χορούς.

Η αλλαγή στα μουσικά γούστα, που παρακολουθεί την αντίστοιχη εξωκινηματογραφική επικαιρότητα, συντελεί κατά κύριο λόγο στον διαχωρισμό των ηλικιών. Στα τέλη της δεκαετίας του '50 οι νέοι αρχίζουν να έχουν τις δικές τους μουσικές προτιμήσεις και να απομακρύνονται, για έναν επιπλέον λόγο από τον κοινό κορμό διασκέδασης που κυριαρχούσε τα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια. Ενώ στις πρώτες ταινίες, από το '48 και μετά, οι νέοι και οι μεγαλύτεροι ακούν και χορεύουν την ίδια μουσική, δέκα χρόνια αργότερα μόνο οι νεότεροι παρακολουθούν τον συνεχή εμπλουτισμό της μουσικής από νέους ρυθμούς και χορούς, όπως το τσα-τσα («Ψιτ! κορίτσια», 1959), το ροκ («Οι κληρονόμοι του Καραμπουμπούνα», 1959), το τουίστ, το σέικ στις αρχές της δεκαετίας του '60, το μπλουζ η το χάλι-γκάλι. Η διάκριση στα μουσικά ακούσματα εκφράζεται και με τη δημιουργία νεανικών, μοντέρνων συγκροτημάτων, που έχουν αποτυπωθεί χαρακτηριστικά στα μιούζικαλ του Δαλιανίδη. Οι βραδινές δεξιώσεις των πλούσιων σπιτιών, στις οποίες συνυπήρχαν φίλοι γονιών και παιδιών και διασκέδαζαν από κοινού, δεν έχουν καμία σχέση με τα νεανικά πάρτυ, όπου οι γονείς και οι φίλοι τους είναι πλέον ανεπιθύμητοι. Ένα από τα δικαιώματα που αναγνωρίζονται σταδιακά στους νέους από τους κηδεμόνες τους, είναι η συμμετοχή τους σ' αυτές τις αποκλειστικά νεανικές διασκεδάσεις.

Το πάρτυ έχει ξεκάθαρα τον χαρακτήρα τόπου συνάντησης με απώτερο σκοπό τη δημιουργία ερωτικής σχέσης, επομένως είναι ηθικά επικίνδυνο, κατά την αντίληψη των κηδεμόνων. Η παρουσία των ενηλίκων στα νεανικά πάρτυ συνδέεται οπωσδήποτε με κάποιου είδους έλεγχο, επομένως με την ανατροπή της διασκέδασης, Η απουσία της επίβλεψης τους αφήνει τους νέους μόνους με τις παρορμήσεις τους. Δεν ισχύει το ίδιο για τα νυκτερινά κέντρα, π.χ, τα νάιτ κλαμπ, όπου οι νέοι χορεύουν, επειδή εκεί λειτουργεί ο περιορισμός του δημόσιου χώρου και δεν είναι εύκολο να φτάσει κανείς σε ακρότητες.

Γενικότερα, ο ελεύθερος χρόνος συνδέεται κατεξοχήν με τις ερωτικές σχέσεις των νέων. Τα ζευγάρια γνωρίζονται, φλερτάρουν και συναντιούνται στη διάρκεια και σε δραστηριότητες του ελεύθερου χρόνου. Στα ραντεβού τους απεικονίζεται η ρομαντική πλευρά του έρωτα, με περιπάτους στα πάρκα της πόλης. Λιγότερο ρομαντικές και αθώες, τουλάχιστον από την πλευρά της κινηματογράφησης, είναι οι εκδρομές στη θάλασσα, το παιχνίδι η ο χορός στην παραλία με μαγιό, που επιτρέπει την ημίγυμνη εμφάνιση ωραίων σωμάτων και μάλιστα σε κίνηση. Τέτοιου τύπου σκηνές όσο προχωράμε στη δεκαετία του '50 επαναλαμβάνονται με ολοένα μεγαλύτερη συχνότητα και καταντούν στερεότυπες.

Σελ. 268
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Οι χρόνοι της Ιστορίας για μια ιστορία της παιδικής ηλικίας και της νεότητας»
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 249
    33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

    αντιθετικές αξίες, προτερήματα και ελαττώματα του ανθρώπου, όπως για παράδειγμα "ευγνωμοσύνη-αχαριστία", "φιλοξενία-αφιλοξενία" κλπ,

    Γενικά από την ανάγνωση των κειμένων προκύπτει ότι η γνώση της Ιστορίας οφείλει να οδηγεί στην καλλιέργεια της αγάπης για την πατρίδα και την ελευθερία χωρίς όμως να συνυφαίνεται με πατριωτικές εξάρσεις, ούτε με την έντονη προβολή της Μεγάλης Ιδέας. Η αντίθεση βαρβάρου και Έλληνα, συνήθης σε πολλά αναγνωσματάρια, στον Κουρτίδη είναι σαφώς υποτονισμένη. Μεγαλύτερη έμφαση δίνεται στην αξία της ελευθερίας ως υπέρτατου αγαθού και στη διατήρηση των πολιτισμικών αξιών παρά στην προβολή της γενναιότητας και της ανδρείας ως αρετών του Έλληνα, αρχαίου και νεότερου.

    Όσα όμως στοιχεία νεοτερισμού του Κουρτίδη διαφαίνονται αχνά, για ευνόητους λόγους, μέσα από τα επισήμως εγκεκριμένα διδακτικά του βιβλία, παρουσιάζονται εντονότερα και σαφέστερα στα παιδικά του διηγήματα, Στην ουσία πρόκειται για τον απόηχο της γερμανικής Kulturgeschichte, της Ιστορίας του Πολιτισμού, η οποία δίνει έμφαση στην πολιτισμική διάσταση της ιστορικής εξέλιξης, Η χρήση των ιστορικών θεμάτων από τον Κουρτίδη στα παιδικά διηγήματα και τους διαλόγους ακολουθεί ακριβώς τον άξονα αυτό και θα μπορούσε κάλλιστα να περιγραφεί και να προσδιορισθεί από όσα είχε σημειώσει, το 1866, ο Γ. A. Βακαλόπουλος στον πρόλογο της ελληνικής έκδοσης της "Γενικής Ιστορίας" του W, Pütz: "Το μάθημα της ιστορίας [,,,] διδάσκει συγχρόνως ημάς ότι η σημασία εκάστου λαού δεν εξαρτάται μόνον εκ των πολεμικών πράξεων, αλλά και εκ της προς τον πολιτισμόν αναπτύξεως αυτού"34,

    Το διήγημα "Ο ανδριάς του ήρωος" είναι το μοναδικό με ιστορικό περιεχόμενο και καταλαμβάνει την τελευταία θέση στη συλλογή των "Παιδικών Διηγημάτων"35 του Κουρτίδη. Η θέση του αυτή παραπέμπει ίσως και σε εκείνη που καταλαμβάνουν τα ιστορικά θέματα στα αναγνωσματάρια, δηλαδή στο τέλος του βιβλίου, Στον "Ανδριάντα του ήρωος" το άψυχο πεντελικό μάρμαρο παίρνει ζωή από τη σμίλη του γλύπτη και το δημιούργημα αποκτά φωνή, αισθήματα και τα ιδεώδη της μορφής που ο γλύπτης του αποδίδει:

    "Κ' εγέμισε το στήθος μου από αισθήματα, Και ήρχισα ν' αγαπώ την Ελλάδα πολύ, πολύ, και την ήθελα μεγάλην, και διά την ελευθερία της ήθελα ν' αποθάνω. Και εφανταζόμην πολέμους και καρυοφύλλια, βουνά και μονοπάτια, μάχας και νίκας, σημαίας εχθρικάς κερδισμένας, και Σουλιώτας και καραούλια"36.

    34. Γ. Α. Βακαλόπουλος, Γενική ιστορία μεταφρασθείσα εκ. της δωδέκατης εκδόσεως της επιτομής του καθηγητού Γουλιέλμου Πυτσίου [...] Πρώτον τεύχος, Αθήνα, Ν. Αγγελίδης, 1866, σ. θ'. Αναφέρεται από την Χριστίνα Κουλούρη, ο.π.. Ανθολόγιο 49α, σ. 210.

    35. Αιμιλίου Ειμαρμένου, Παιδικά διηγήματα, ο.π., σ. 162-168.

    36.Ο.π..σ. 164.