Συγγραφέας:Διεθνές Συμπόσιο
 
Τίτλος:Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Οι χρόνοι της Ιστορίας για μια ιστορία της παιδικής ηλικίας και της νεότητας»
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:33
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1998
 
Σελίδες:399
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Διεθνή Συμπόσια
 
Μαθητεία και εργασία
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Περίληψη:Ο τόμος περιέχει τα πρακτικά του 3ου Διεθνούς Συμποσίου, που πραγματοποιήθηκε στην Αθήνα από τις 17 έως τις 19 Απριλίου του 1997, με θέμα «Οι χρόνοι της Ιστορίας. Για μια ιστορία της παιδικής ηλικίας και της νεότητας», διαρθρωμένο σε 4 ενότητες: Εκπαιδευτικοί μηχανισμοί, Εργασία και πολιτική, Στους χρόνους της Ανθρωπολογίας και των νοοτροπιών, Στον κόσμο της τέχνης, Ελεύθερος χρόνος και αθλητισμός.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 31.76 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 237-256 από: 418
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/237.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

συνδέεται με ιστορικά συμβάντα των Γαλλικών μεταβολών, και εν μέρει της ενδόξου μας επαναστάσεως".

"Την αλήθειαν λοιπόν, Δρουϊνώ [...] και σεις, όσοι ηυτυχήσατε να ήσθε διδάσκαλοι της κοινωνίας, την αλήθειαν χρεωστείτε να διδάσκετε [,.,]"12.

Εμπνευσμένος συνεχιστής ο Νικόλαος Ι. Σαλτέλης στους σύγχρονους δύσκολους καιρούς πατρικών ανησυχιών, που στάθηκαν ορόσημο στην εποχή τους. Όπως το 1818 ο Εμμανουήλ Σαλτέλης ζητούσε την συμβουλή του "Γ, Κωζάκη Τυπάλδου ιατρού εκ της σχολής των Παρισίων, μέλους της Βασιλικής και Ακαδημιακής Εταιρίας των Επιστημών" για την βελτίωση της παιδείας στην περίφημη σχολή της πατρίδας του, των Κυδωνιών. Και εκεί ο πρόλογος υπογράμμιζε την σημασία των φυσικών και θετικών επιστημών και άνοιγε πλατιούς ορίζοντες στην παιδεία, και η μετάφραση του λόγου του ριζοσπάστη πολιτικού Joseph Hume "Περί των ευκταίων αποτελεσμάτων της ανατροφής εις τας κατωτέρας κλάσεις της κοινωνίας" μαρτυρούσε κοινωνική ευαισθησία και οξυδέρκεια13.

Στον "Ερνέστη", ο Νικόλαος Σαλτέλης πέρα από το κοινωνικό περιεχόμενο βρίσκει αναλογίες με τον ίδιο και με την πατρίδα του, τις Κυδωνιές: "Περιγυρισμένος από δυσχερείς περιστάσεις εύρισκα εν μέρει ομοιότητα μεταξύ τινών συμφορών του και των ιδικών μου [...]". Ο Ερνέστης ήταν ο 23χρονος γιος ενός μικρέμπορου στην επαρχιακή πόλη της "Λα Ροχέλλης", τον οποίο ο πατέρας του σπουδάζει με στερήσεις. Το στενό μικροαστικό περιβάλλον του πατρικού σπιτιού και της γειτονιάς τον στενοχωρεί. Του προδιαγράφει μία φρόνιμη και ταχτοποιημένη ζωή δίπλα στην κόρη του τοπικού συμβολαιογράφου, που θα τον διαδεχθεί μόλις τελειώσει τα νομικά του στο Πουατού.

Ωστόσο ο νεαρός Ερνέστης είναι μελαγχολικός, τον αηδιάζει η αντιγραφή των συμβολαίων εις τα οποία "αι άθλιαι των ανθρώπων ιδιοτέλειαι περιγράφονται". Προτιμά να διαβάζει "Όσσιανόν παρά τας όχθας του Ατλαντικού", "[,..] σύννους περιφέρομαι εις τα δάση, αχόρταστα αναγινώσκω τον Βύρωνα και ακολουθώ τον Χίλδ Αρόλδην εις τας περιοδείας του [...] και ορμώ προς βοήθειαν των υπέρ ελευθερίας αποθνησκόντων Ελλήνων [,..]". Προτιμά την ποίηση από το Δίκαιο, στέλνοντας κρυφά στην αγαπημένη του "εμπαθείς ερωτικούς στίχους".

Ο γηραιός συμβολαιογράφος, οπαδός του Διαφωτισμού και λάτρης του

12. Αγγελία μυθιστορήματος βλ. εφημ. Ελλάς, 29 Νοεμβρίου 1839· αναδημοσιεύεται από την εφημερίδα Ο Άργος της Σμύρνης.

13. Επιστολή προς τον Χ" Εμμανουήλ Σαλτέλη συντεθείσα μεν παρά Γ. Κωζάκη Τυπάλδου Ιατρού εκ της Σχολής των Παρισίων, [. .]. Τυπωθείσα δε παρά Κωνσταντίνου Τόμπρα Κυδωνιέως. Εξεδόθη εν Παρισίοις εν έτει 1818 [...] Εν τη Ελληνική Τυπογραφία του Κυρίου Αμβροσίου Φιρμίνου Διδότου.

Σελ. 237
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/238.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

Μονταίνιου, του προσφέρει το γιατρικό των πατρικών συμβουλών του αλληλογραφώντας μαζί του για σημαντικά κοινωνικά ζητήματα της εποχής. Γρήγορα όμως το περιβάλλον του αναρωτιέται πως με τόσο "θερμήν κεφαλήν, θέλει αποφασίσειν να γενή συμβολαιογράφος χωρίου". Και ο μέλλων πεθερός του διαπιστώνει με στενοχώρια, πως η ανατροφή που του δόθηκε δεν συμφωνεί με την κοινωνική του θέση.

Η κατάσταση θα επιδεινωθεί, όταν θα γοητευθεί από τις αγορεύσεις ενός νέου φιλόδοξου και κυνικού δικηγόρου από το Παρίσι, του Πλίνσιου, του οποίου οι τολμηροί συλλογισμοί για την κοινωνία τον ελκύουν. Θεωρεί ότι. ο κόσμος είναι "πεδίον μάχης, όπου όλα τα πάθη διασταυρούνται, [...] όπου ο αδύνατος θυσιάζεται από τον ισχυρόν [...] επιζητούνται δε μόνοι οι εν ισχύι". Η γνωριμία τους θα αποδειχθεί μοιραία, καθώς τον ενθαρρύνει να ξεπεράσει τα εμπόδια "περί εαυτόν και εν εαυτώ εις τας μυστικάς του επιθυμίας". Υποκινώντας τις ποιητικές του φιλοδοξίες, που έρχονται σε σύγκρουση με το αυστηρό οικογενειακό του περιβάλλον, τον ωθεί να εγκατασταθεί στο Παρίσι ικανοποιώντας τις ανησυχίες του για λαμπρότερη σταδιοδρομία. Το κόστος θα πληρώσουν οι γονείς του υποθηκεύοντας τα κτήματά τους. Οι προκλήσεις της μεγαλούπολης, ο έρωτας, οι λογοτεχνικές του φιλοδοξίες μαζί με την έλλειψη χρημάτων και την μίζερη φοιτητική ζωή τον φέρνουν αντιμέτωπο με τις αρχές του και τον οδηγούν σε αδιέξοδα, που τον βασανίζουν.

Ο φίλος του Πλίνσιος αποκαλύπτοντας τις παρισινές περιπέτειες του άπειρου Ερνέστη στο συντηρητικό οικογενειακό του περιβάλλον καταφέρνει να προωθήσει τις πολύ προσγειωμένες φιλοδοξίες του. Τον υποκαθιστά στο συμβολαιογραφείο του μέλλοντος πεθερού του και παντρεύεται την αγαπημένη του. Ο Ερνέστης καταρρέει, όταν διαπιστώνει το μέγεθος της καταστροφής στην οποία οδηγήθηκε. Προσπαθεί να περιορίσει τις φιλοδοξίες του, να αφοσιωθεί στις σπουδές του, να ζήσει για τους γονείς του. Τα ποιητικά του έργα δεν έχουν εμπορική επιτυχία και η τραγωδία του επιστρέφεται από το Θέατρο του Ωδείου. Αρνείται να συμβιβαστεί με την κερδοσκοπία και την μόδα. Όταν ο πατέρας του θα εξαναγκασθεί να πουλήσει τα κτήματά του για να ξεπληρώσει τους δανειστές του, ο Ερνέστης θα καταφύγει στην εργασία για να επιβιώσει. Τον συστήνουν σε υψηλά πρόσωπα της παρισινής κοινωνίας από τα οποία θα εισπράξει ανάλογες διαψεύσεις, καθώς αρνείται να προδώσει τις αρχές του και να υπηρετήσει τους σκοπούς τους. Η αναζήτηση μιας θέσης στην πόλη που ονειρεύτηκε τον φέρνει σε επαφή με έναν κόσμο που αγνοούσε και στον οποίον κυριαρχεί το συμφέρον, ο καιροσκοπισμός και το χρήμα. Οι στερήσεις, οι διαψεύσεις και οι τύψεις για τον θάνατο των αγαπημένων του θα τον οδηγήσουν προοδευτικά στην αρρώστια, στο πτωχοκομείο και στον θάνατο, ενώ ο ψευτοευλαβής και καιροσκόπος Πλίνσιος θα θριαμβεύει στην παρισινή κοινωνία.

Και ο Σαλτέλης, όπως ο Ερνέστης, ασφυκτιά στον στενό ορίζοντα της ερειπωμένης

Σελ. 238
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/239.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

πατρίδος, ασφυκτιά σ' αυτούς τους ορίζοντες στους οποίους βασιλεύει η θεοκρατία και υποφέρει από τους περισπασμούς των εμπορικών του ενασχολήσεων. Αφού τυπώσει τον Ερνέστη βιάζεται να κλείσει τα εμπορικά του τεφτέρια και να αποσυρθεί από το εμπόριο14. Ο φωτισμός του έθνους με την συμβολή της τυπογραφίας και της δημοσιογραφίας είναι η νέα σταδιοδρομία, που ανοίγεται μπροστά του. Στην Σμύρνη συνεργάζεται με τις εφημερίδες "Αμάλθεια" και "Ο Αστήρ της Ανατολής", καθώς και με το περιοδικό "Αποθήκη των ωφελίμων γνώσεων". Η μελέτη του για τον Σωκράτη το 1842 "προς χάριν των Κυδωνιακών μειρακίων" σε ζωντανή καθομιλουμένη γλώσσα προδίδει τις εκλαϊκευτικές του προθέσεις και τα μελλοντικά του σχέδια: "Θέλω ίσως εκδώσειν σειράν μελετών τοιούτων, αν η παρούσα φανή χρήσιμος"15. Στην Αθήνα θα τυπώσει το έμμετρο μυθιστόρημα του, "Ο Κυδωνιάτης" το 1842, με εκτεταμένη εισαγωγή στα ιστορικά των Κυδωνιών, της πατρίδας του16. Όπως τον Ερνέστη, οι μεγάλες πόλεις με τον ευρύ τους ορίζοντα τον ελκύουν. Το 1843 φεύγει στο Παρίσι να σπουδάσει Ιατρική.

Ο φίλος του Σμυρναίος Ιωάννης Ι. Σκυλίτσης, γεννημένος το 1S19, θα διαγράψει ανάλογη πορεία. Θα εγκαταλείψει στα 15 του χρόνια την Ευαγγελική Σχολή όπου φοιτούσε, όταν διώκεται ο σχολάρχης της Αβράμιος Ομηρόλης ως "λουθηροκαλβινιζων"17. Το τυπογραφείο όμως, το οποίο σύστησε ο "λουθηροκαλβινίζων" σχολάρχης στη σχολή, και η νεανική εφημερίδα, που τύπωνε από κοινού με τους Αμερικανούς μισσιοναρίους, θα δώσουν την ευκαιρία στο νεαρό Σκυλίτση να πάρει μια πρώτη γεύση της τυπογραφίας. Οι γονείς του τον βάζουν σε εμπορικό κατάστημα ως γραμματικό, αλλά αυτός γράφει στίχους, δημοσιεύει σε εφημερίδες και περιοδικά, μεταφράζει και προετοιμάζει τη φυγή του στη Μασσαλία το 1842, Στο Παρίσι το 1843 με συντροφιά τον φίλο του Ν. Σαλτέλη και τον Πέτρο Ζάνο παρακολουθεί μαθήματα Φυσιολογίας του Flourens και συζητήσεις των γαλλικών βουλευτηρίων, και αναπνέει τον αέρα της παρισινής μεγαλούπολης με τους νεοτερισμούς της18.

Θα επιστρέψει στην Σμύρνη τέλη του 1844 με μεγάλα σχέδια και ένα τυπογραφείο

14. Απόσυρση από το εμπορικό στάδιο. Ιστορικό Αρχείο ΥΠΕΞ, Απαιτήσεις Ελλήνων υπηκόων, φάκελλος 65:1, 1841.

15. Σωκράτης. Μελέτη υπό Ν. Ι. Σαλτέλη. Εκδίδεται διά δαπάνης Δ. Χ. Αθανασίου. Εν Σμύρνη, εκ της τυπογραφίας Γ. Γριφφίτου, 1842.

16. Ο Κυδωνιάτης. Ποίημα εις άσματα τέσσαρα υπό Ν. Ι. Σαλτέλη [...]. Εκδίδεται διά δαπάνης Π. Ιωαννίδου. Εν Αθήναις, 1842.

17. Για τον Αβράμιο Ομηρόλη βλ. Ο 'Ανθρωπος της Σμύρνης. Έλεγχος υπό Ι. Ισιδωρίδου Σκυλίσση. Εν Σμύρνη, Τυπογραφείον των Παρισιανών Απόκρυφων, 1845, σ. 4-8, αλλά και εφημ. Αθηνά, 1839, αρ. 600 και 601.

18. Για τον Ιωάννη Ισιδωρίδη Σκυλίτση βλ. Στέφανος Παπαμιχάλης, Ι. Ισιδωρίδης Σκυλίσσης", περ. Βίων Α' (Σμύρνη 1878-79) 385-394.

Σελ. 239
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/240.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

όπου θα επιχειρήσει να εφαρμόσει δημοσιογραφικές καινοτομίες που τον εντυπωσίασαν στο Παρίσι. Μεταφράζει και τυπώνει σε φυλλάδια από το 1845 έως το 1846 το νεώτατο μυθιστόρημα του Ευγενίου Σύη, "Παρισίων Απόκρυφα", που δημοσιευόταν στην επιφυλλίδα της εφημερίδας "Journal des Débats" το 1843 με τεράστια επιτυχία. Επρόκειτο για ένα κοινωνικό romanfeuilleton με προθέσεις διαφωτιστικές και εκλαϊκευτικές. Οι σοσιαλιστικές εφημερίδες της εποχής έβλεπαν στον Ευγένιο Σύη τον άνθρωπο που αποκάλυπτε την εξαθλίωση του λαού.

Η μεγάλη του απήχηση στο ελληνικό αναγνωστικό κοινό της εποχής είναι μαρτυρημένη. Οι συνδρομητές των φυλλαδίων του έφτασαν τους 800, όπως αναφέρει ο ίδιος ο Σκυλίτσης. Δύο τόμοι 650 σελίδων ο καθένας αποτέλεσαν το έργο, όγκος επιβλητικός για το εκλαϊκευτικό του περιεχόμενο, Στην αλληλογραφία του με τον Θεόφιλο Καΐρη ο Σκυλίτσης αναφερόταν σε αυτό: "Καταγίνομαι περί την έκδοσιν των Παρισιανών Απόκρυφων, ευαγγελίου φιλανθρωπίας, θεοσεβείας [..,]"19. Στον πρόλογο του ήταν ευτυχής, γιατί παρουσίαζε στους ομογενείς ένα έργο το οποίο κατέτασσε στα "συγγράμματα ανωτέρου χαρακτήρος, αρμόδια να εμπνέωσιν εις τάς ψυχάς όλου του έθνους γενναία φρονήματα - να μεταδίδωσιν ιδέας, αίτινες και το πνεύμα να φωτίζωσι, και την καρδίαν να καθαρίζωσι"20.

Η εφημερίδα "Αναμόρφωσις" του Περικλή Αργυρόπουλου το χαρακτήριζε "τολμηρόν"21. Το θέμα του μυθιστορήματος αφορούσε το σύγχρονο Παρίσι του 1838, και έφερνε στο προσκήνιο κάτι ασυνήθιστο έως τότε για την λογοτεχνία της εποχής, τον υπόκοσμο και τις εργατικές τάξεις του Παρισιού. Μία κατάδυση στον άδη των κακόφημων και λαϊκών συνοικιών του Παρισιού, και συγχρόνως μια περιπλάνηση στον άθλιο κόσμο του κοινωνικού περιθωρίου της πόλης, που τροφοδοτείται από αυτόν των εξαθλιωμένων εργατών. Το μυθιστόρημα επιχειρούσε μια εξερεύνηση και στις άλλες κοινωνικές τάξεις της εποχής με πρόθεση να εκθέσει τα σημαντικότερα κοινωνικά προβλήματα προτείνοντας λύσεις, που να αμβλύνουν τις κοινωνικές αδικίες. Το "Παρισίων Απόκρυφα" προσπαθούσε να αναδείξει τις κοινωνικές διαστάσεις της εγκληματικότητας και της φτώχειας ευαισθητοποιώντας το αναγνωστικό κοινό για τους μελλοντικούς κινδύνους που εγκυμονούσαν.

19. Β. Τατάκης, "Γράμματα Μικρασιατών προς Θ. Καΐρη", Μικρασιατικά Χρονικά (1955) 105.

20. Πρόλογος τον μεταφραστού, σ. στ'. Βλ. Παρισίων Απόκρυφα. Μυθιστορία Ευγενείου Σύη, μεταφρασθείσα εκ του γαλλικού υπό Ι. Ισιδωρίδου Σκυλίσση. Τόμος πρώτος. Σμύρνη, εκ του τυπογραφείου των Παρισιανών Απόκρυφων [...], 1845. Ευχαριστώ τον Τριαντάφυλλο Σκλαβενίτη για την ευγενική του μέριμνα να φωτογραφίσει τον πρόλογο από το αντίτυπο της βιβλιοθήκης της Μονής Ξηροποτάμου στο Άγιο Όρος.

21. Εφημ. Αναμόρφωσις, 1 Αυγούστου 1844.

Σελ. 240
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/241.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

Το τολμηρό όμως για την εποχή και την κοινωνία του αυτό μυθιστόρημα, που μεταφράστηκε και συζητήθηκε πολύ στην εποχή του απασχολώντας πολιτικούς και κοινωνικούς μεταρρυθμιστές συμπεριλαμβανομένου και του Μαρξ, για να καταλήξουν, ότι τίποτε το ιδιαιτέρως ριζοσπαστικό δεν υποστήριζε, αλλά πρέσβευε αντίθετα μια συντηρητική ιδεολογία και ηθική, φαίνεται ότι είχε στην ελληνική κοινωνία της εποχής τέτοια απήχηση, που απελευθέρωσε πλήθος ανάλογων αποκαλύψεων. Οι σκανδαλώδεις ήρωες του δάνειζαν τα ονόματα τους σε πολιτικούς αρχηγούς και πράκτορες τους, πολιτικά κόμματα βαφτίζονταν με τα ονόματα των κακόφημων καπηλειών της Cité και ένας σημαντικός αριθμός φυλλαδίων, επιφυλλίδων και μυθιστορημάτων επιχειρούσε να φέρει στο φως ποικίλα απόκρυφα της ελληνικής κοινωνίας.

Ο ενθουσιασμός του αναγνωστικού κοινού φαίνεται να συγκίνησε και να συνεπήρε τον 26χρονο, τότε, μεταφραστή του, οδηγώντας τον να αποκαλύψει και άλλα απόκρυφα, που αυτή την φορά αφορούσαν την Σμύρνη και σοβούσαν χρόνια στην κοινωνία της. Τον Οκτώβριο του 1845 αποφασίζει να σπάσει την σιωπή του και με το φυλλάδιο του "Ο Άνθρωπος της Σμύρνης", που τύπωσε στο τυπογραφείο του των "Παρισιανών Απόκρυφων" τολμούσε να κατονομάσει ανοιχτά τον διώκτη των Φώτων στη Σμύρνη Βενέδικτο Κωνσταντινίδη, τον άνθρωπο που είχε χρηματίσει "σύμβουλος, διδάσκαλος, επίτροπος, συνεργός ιεροκήρυξ, βιβλιοκρίτης, ρήτωρ, παντέφορος πολλάκις αυτόκλητος, εξεταστής και επικυρωτής των διδασκάλων του εσωτερικού της Ανατολής, πανάνθρωπος, πάνδημος και παντεπόπτης", τον άνθρωπο που είχε κατηγορήσει για λουθηροκαλβινισμό η ευρωπαϊσμό φωτισμένους σχολάρχες της Σμύρνης και είχε καταδιώξει κάθε διαφωτιστική πρωτοβουλία της κοινότητας στερώντας μία μεγαλούπολη όπως αυτή από το αγαθό της ανώτερης, σύγχρονης, δημόσιας παιδείας.

Ο σάλος ήταν μεγάλος και προκάλεσε την επέμβαση του Πατριαρχείου υπέρ του ιεροκήρυκα του. Στις εκκλησίες της Σμύρνης διαβάστηκε πατριαρχικό γράμμα "παραγγέλλον εις τους Σμυρναίους να τιμώσι και να σέβωνται τον Βενέδικτον Κωνσταντινίδην και να μισούν και να αποστρέφωνται τον Ιωάννη Ισ. Σκυλίσση"22. Στο "Ημερολόγιον", φυλλάδιο που ο Ιωάννης Σκυλίτσης τύπωσε αμέσως μετά για ν' απαντήσει στους συμπολίτες του, τον Βενέδικτο Κωνσταντινίδη και την Μεγάλη Εκκλησία, ομολογούσε: "Η αλήθεια είναι, ότι αν είχα άλλο κανέν μέσον να βάλω εις ενέργειαν προς σωτηρίαν της Παιδείας των συμπολιτών μου, δεν ήθελα εκδόσει τον Άνθρωπον της Σμύρνης, Αλλ' ο δυστυχής, δεν έχω, ειμή μόνον ένα κάλαμον, ένα ξηρόν κάλαμον. Είναι η μόνη μου δυναμις"· και απευθυνόμενος προς την Μεγάλη Εκκλησία της ζητούσε: "Μη μου άπτου λοιπόν, ω μήτερ μου ! άφες μοι την λαμπηδόνα του ηλίου της αληθείας να χαρώ! Άφες με, μήτερ μου, άφες μ' ελεύθερον!"

22. Εφημ. Αθηνά, 15 Νοεμβρίου 1845 και εφημ. Αμάλθεια, 2 Νοεμβρίου 1845. 16

Σελ. 241
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/242.gif&w=600&h=915 33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 242
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/243.gif&w=600&h=915 33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

ΟΙ ΧΡΟΝΟΙ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΣΤΑ ΑΝΑΓΝΩΣΜΑΤΑΡΙΑ ΚΑΙ ΤΑ ΠΑΙΔΙΚΑ ΔΙΗΓΗΜΑΤΑ ΤΟΥ Α. Π. ΚΟΥΡΤΙΔΗ

PANIA ΠΟΛΥΚΑΝΔΡΙΩΤΗ

Ο Αριστοτέλης Κουρτίδης υπήρξε μια χαρακτηριστική μορφή της ελληνικής παιδικής λογοτεχνίας και της εκπαίδευσης στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα. Η παρουσία του είναι χαρακτηριστική γιατί με το λογοτεχνικό του έργο πιστοποιεί τη στροφή σε θέματα της οικογενειακής ζωής και το νέο ενδιαφέρον για το παιδί και την παιδική αγωγή που εκφράζει η γενιά του 18801, ενώ παράλληλα η επιστημονική του κατάρτιση σε θέματα εκπαίδευσης και ψυχολογίας του παιδιού τον εντάσσει στην γενιά των συγχρόνων του γερμανοτραφών παιδαγωγών που επέδρασαν καθοριστικά στην εικόνα της εκπαίδευσης αλλά και στην διαμόρφωση των επίσημων εκπαιδευτικών προγραμμάτων στην Ελλάδα. Το Πανεπιστήμιο της Ιένας στην Γερμανία, όπου ο Κουρτίδης υποστήριξε το 1892 την διδακτορική του διατριβή, ήταν το κέντρο των ερβαρτιανών σπουδών, και φυτώριο νέων επιστημόνων οι οποίοι θέλησαν να εφαρμόσουν τις αρχές τους στην ελληνική πραγματικότητα. Με την εγκατάλειψη της αλληλοδιδακτικής μεθόδου το 1880, επικράτησε στην Ελλάδα η ερβαρτιανή παιδαγωγική μέθοδος, της οποίας κυριότεροι εκπρόσωποι ήταν ο Χαρίσιος Παπαμάρκου, ο Π. Π, Οικονόμου και ο Σπ. Μωραίτης2. Ας υπενθυμίσουμε ότι και ο Δημήτρης Γληνός παρακολούθησε στην Ιένα, όπως και ο Κουρτίδης πριν από αυτόν3, τα μαθήματα φιλοσοφίας του νομπελίστα Ροδόλφου Όυκεν4.

Λογοτέχνη-παιδαγωγό είχε χαρακτηρίσει εύστοχα ο Γρηγόριος Ξενόπουλος5, τον Κουρτίδη και πράγματι ως επιστήμονας παιδαγωγός αλλά και ως λογοτέχνης

1. Παναγιώτης Μουλλάς, «Γύρω στα 1880: οι όροι της αλλαγής», Ρήξεις και συνέχειες. Μελέτες για τον 19ο αιώνα, Αθήνα, Σοκόλης, 1993, σ. 88-89.

2. Θεοφάνης Χατζηστεφανίδης, Ιστορία της Νεοελληνικής Εκπαίδευσης (1821-1986), Αθήνα, Παπαδήμας, 1986, σ. 73.

3. Δημ. Γρ. Καμπούρογλους, «Μνημόσυνα», θρακικά 2 (1929) 243.

4. Φίλιππος Ηλιου, «Σημειώσεις», στο Δημήτρης Γληνός, Απαντά, τ. 1 (1898-1910), Αθήνα, Θεμέλιο, 1983, σ. 550-551. Ευαγγελία κοκκίνη, Δημήτρης Γληνός 1882-1943, Αθήνα 1989, σ. 13.

5. «ο λογοτέχνης παιδαγωγός», Νέα Εστία 4, τχ. 33 (1.9.1928) 772-775.

Σελ. 243
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/244.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

υπηρέτησε το παιδί σε όλη του τη ζωή προσφέροντας του αναγνώσματα σχολικά και εξωσχολικά. Αρχικά δημοσίευε στη "Διάπλαση των Παίδων", της οποίας υπήρξε ο πρώτος αρχισυντάκτης από το 1881 μέχρι το 1894, οπότε και τον διαδέχθηκε ο Γρηγόριος Ξενόπουλος, και παράλληλα εξέδιδε αυτοτελώς διηγήματα και διαλόγους για παιδιά στο "Παράρτημα" και στη "Βιβλιοθήκη" της "Διαπλάσεως των Παίδων". Επίσης μετέφραζε, από τα γαλλικά και τα γερμανικά, διηγήματα και μυθιστορήματα για παιδιά συμβάλλοντας έτσι στην διάδοση της ευρωπαϊκής παιδικής λογοτεχνίας στην Ελλάδα, Αργότερα, από το 1885, ο Κουρτίδης μείωσε αισθητά την λογοτεχνική του δραστηριότητα για να αφοσιωθεί στη συγγραφή αναγνωσματαρίων και εγχειριδίων Ιστορίας που διδάσκονταν στις τάξεις του Δημοτικού 6.

Σε μια προσπάθεια να προσδιορίσουμε το στίγμα του Κουρτίδη μέσα από το σύνολο του έργου του θα μπορούσαμε να πούμε ότι ήταν ένας εκσυγχρονιστής χαμηλών τόνων. Ο Κουρτίδης παρακολουθούσε τις νέες τάσεις της εποχής του, αλλά δύσκολα θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ριζοσπαστικός. Για παράδειγμα θα αναφέρω ότι συνυπογράφει το ιδρυτικό καταστατικό του Εκπαιδευτικού Ομίλου', αλλά φαίνεται ότι σύντομα η συμμετοχή του στην προσπάθεια ατόνησε 8. Ήταν υπέρμαχος της δημοτικής 9 αποφεύγοντας ωστόσο λεκτικές ακρότητες. Ειδικότερα στα παιδικά διηγήματα και τους διαλόγους ο Κουρτίδης δεν χρησιμοποιούσε τα "βαθειά ελληνικά"10 αλλά στόχευε σε μία γλώσσα απόλυτα κατανοητή από τα παιδιά11. Η ανανέωση της κοινωνίας για τον Κουρτίδη

6. Για τα βιογραφικά του Κουρτίδη βλ. το σχετικό λήμμα του Γρηγόριου Ξενόπουλου στη Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια "Πυρσού", τ. ΙΕ', και του Κώστα Στεργιόπουλου στην Εγκυκλοπαίδεια Πάπυρος-Larousse-Britannica, τ. 35. Βλ. επίσης, Ράνια Πολυκανδριώτη, "Αριστοτέλης Κουρτίδης", στο Η παλαιότερη πεζογραφία μας, τ. Ζ' (1880- 1900), Αθήνα, Σοκόλης, 1997, σ. 254-270.

7. "Καταστατικό [του Εκπαιδευτικού Ομίλου]", Δελτίο του Εκπαιδευτικού Ομίλου l (Ιαν. 1911), και στο Δημήτρης Γληνός, Άπαντα, επιμ. Φίλιππος Ηλιού, ο.π., τ. Β', σ. 81-82.

8. Αξίζει να σημειωθεί ότι λίγα χρόνια αργότερα η Πηνελόπη Δέλτα ασκεί έντονη κριτική στα αναγνωσματάρι" του Κουρτίδη μέσα από τις σελίδες του Δελτίου του Εκπαιδευτικού Ομίλου. Βλ. σχετικά Δήμητρα Μακρυνιώτη, Η παιδική ηλικία στα αναγνωστικά βιβλία 1834-1919, Αθήνα, Δωδώνη, 1986, σ. 92.

9. "Η δημώδης πως δεν μ' αρέσει. "Αν Θέλετε μάλιστα εγώ και ο Φέρμπος εξ άλλου είμαι όπως επιχειρήσαμεν να εισαγάγωμεν κατά πρώτην φοράν την δημώδη εις το πεζόν, διά μεταφράσεων εις τους διάλογους. Εγώ μάλιστα μετέφρασα άλλωστε εις την δημώδη ολόκληρα έργα, την Πλημμύραν, τον Ζωντανοαπεθαμένον του Ζολα και μού είπαν ότι είχα πολύ επιτύχει", από συνέντευξη στον Μποέμ [Δημ. Χατζόπουλος], εφημ. Το Άστυ, 31 Μαρτίου -1 Απριλίου 1893.

Ι0. Βλ. τον "Πρόλογο" στο Παιδικοί διάλογοι, Αθήνα, Ν. Π. Παπαδόπουλος Υδραίος, 1883, σ. 9.

11. "Ω! μη φοβείσαι. Αυτά τα παιδιά, τα ιδικά μας, μιλούν σχεδόν σαν εσέ και σαν

Σελ. 244
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/245.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

στηρίζεται κυρίως στην παιδεία, στην ψυχική και πνευματική εξύψωση του ατόμου και όχι σε ρηξικέλευθες λύσεις. "Ενεωτέριζεν εν μέτρω", γράφει ο Γρηγόριος Ξενόπουλος, "γνωρίζων ανέκαθεν να χαλιναγωγή τας επαναστατικάς του ορμάς"12.

Για τους λόγους αυτούς ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η ιστορική θεματολογία στο έργο του και ο τρόπος με τον οποίο η θεματική αυτή εξυπηρετεί την ανάπτυξη του παιδαγωγικού μηνύματος. Πηγές μας αποτελούν τα παιδικά διηγήματα και οι διάλογοι καθώς και τα διδακτικά βιβλία που συνέταξε, είτε μόνος του είτε σε συνεργασία με άλλους. Αρχικά πρέπει να παρατηρήσουμε ότι έχουμε να κάνουμε με δύο διαφορετικά αντικείμενα. Τα σχολικά αναγνωσματάρια και εγχειρίδια Ιστορίας, εγκρίνονται για διδασκαλία σε επίσημο διαγωνισμό και συντάσσονται σύμφωνα με τις ευγκύκλιες οδηγίες του Υπουργείου Παιδείας. Εφόσον εκφράζουν την επίσημη ιδεολογία του ελληνικού κράτους, δεν αφήνουν μεγάλα περιθώρια στην επιλογή και χρήση των θεμάτων. Αντίθετα, στα παιδικά διηγήματα και τους διαλόγους, που δημοσίευσε με το ψευδώνυμο Αιμίλιος (η Αιμύλιος) Ειμαρμένος στη "Διάπλαση των Παίδων" αλλά και σε αυτοτελείς εκδόσεις13, ο Αριστοτέλης Κουρτίδης ήταν ασφαλώς πολύ πιο ελεύθερος στην οριοθέτηση της θεματικής κατεύθυνσης καθώς και στην επιλογή του παιδαγωγικού μηνύματος, εφαρμόζοντας τις προσωπικές του απόψεις για την παιδική αγωγή.

Διδακτικά βιβλία δημοσιεύει ο Κουρτίδης χωρίς διακοπή από το 1885. Αρχικά συνέταξε μία παιδική ανθολογία για τα δημοτικά σχολεία14 και συνέχισε με αναγνωσματάρια και βιβλία ιστορικά. Ας σημειωθεί ότι στην περίοδο 1883-1894, η διδασκαλία της Ιστορίας στο Δημοτικό στηριζόταν στα αναγνωσματάρια με περιεχόμενο σχεδόν αποκλειστικά ιστορικό15. Το 1888 ο Κουρτίδης δημοσιεύει την "Ελληνική ιστορία από των αρχαιοτάτων χρόνων μέχρι

ημάς· διότι εκείνος που μας έγραψε [...] νομίζει ότι, για να γράψη για παιδιά, πρέπει να μάθη τι είνε τα παιδιά. Και προσπαθεί ολοένα να το μάθη· [...] και προσπαθεί τα παιδιά, διά τα οποία γράφει, να τα κάμνη να ομιλούν σαν αληθινά παιδιά, να αισθάνωνται σαν αληθινά παιδιά, να σκέπτωνται σαν αληθινά παιδιά". Παιδικοί διάλογοι, ο.π., σ. 10.

12. "Κουρτίδης Αριστοτέλης", λήμμα στη Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια "Πυρσού".

13. Παιδικοί διάλογοι διά παιδία 7 έως 15 ετών. Αθήνα, Ν. Π. Παπαδόπουλος Υδραίος, 1883· Παιδικοί διάλογοι προς χρήσιν των δημοτικών σχολείων, των παρθεναγωγείων και των νηπιαγωγείων, Αθήνα, Ν. Π. Παπαδόπουλος, χ.χ.' Παιδικαί σελίδες, Αθήνα, Ανδρέας Κορομηλάς, 1881· Παιδικά διηγήματα, Αθήνα, Ανδρέας Κορομηλάς, 1883.

14. Παιδική ανθολογία προς χρήσιν των δημοτικών σχολείων, μετά προλόγου περί απαγγελίας ποιημάτων, Αθήνα, Γεώργιος Κασδόνης, 1885.

15. Χριστίνα Κουλούρη, Ιστορία και Γεωγραφία στα ελληνικά σχολεία (1834-1914), ΙΑΕΝ 18, Αθήνα 1988, σ. 53-54.

Σελ. 245
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/246.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

της σήμερον" σε συνεργασία με τον Βλάσιο Σκορδέλη16, τους "Ηρωικούς χρόνους της Αρχαίας Ελλάδος" μόνος του17 και τους "Βίους επιφανών ανδρών της αρχαίας Ελλάδος" σε συνεργασία με τον Παναγιώτη Φέρμπο18. Το 1889 περνάει στην νεότερη ιστορία με το "Σκηνογραφίαι εκ της ελληνικής επαναστάσεως" πάλι σε συνεργασία με τον Βλάσιο Σκορδέλη19.

Από το 1894, εντείνεται η διδασκαλία της Ιστορίας στο δημοτικό και πραγματοποιείται τόσο με τα αναγνωσματάρια που διατηρούν σε μεγάλο βαθμό το ιστορικό περιεχόμενο τους, όσο και με εγχειρίδια Ιστορίας. Ο Κουρτίδης δημοσιεύει το 1894 το "Ελληνικόν Αναγνωσματάριον" για την Δ' τάξη20 και το 1896 το "Ελληνικόν Αναγνωσματάριον" για την Β' τάξη21 που αργότερα αποκτά τον τίτλο "Ιστορίες"22 και γνωρίζει πολλές μετατροπές και επανεκδόσεις. Η ενασχόληση του με τους νεότερους χρόνους της ελληνικής ιστορίας συνεχίζεται με την "Ιστορία της νεωτέρας Ελλάδος"23 που δημοσιεύεται το 1896. Ενόσω τα αναγνωσματάρια και τα βιβλία Ιστορίας επανεκδίδονται ο Κουρτίδης σε συνεργασία με τον Γ, Σ, Κονιδάρη και τον Γ. Α. Καλαρά μεταφράζει και συντάσσει την "Οδύσσεια"24 της οποίας η τρίτη έκδοση έγινε στα 1919 και το "Στα παλιά χρόνια"25, διασκευή από το "Πρόας ο Νικίου" του André

16. Βλάσιος Σκορδέλης, Αριστοτέλης Κουρτίδης, Ελληνική ιστορία από των αρχαιοτάτων χρόνων μέχρι της σήμερον, προς χρήσιν των Δημοτικών Σχολείων και Παρθεναγωγείων, μετά εικόνων, Αθήνα, Ανέστης Κωνσταντινίδης, 1888.

17. Αριστοτέλης Κουρτίδης, Ηρωικοί χρόνοι της Αρχαίας Ελλάδος, εγκριθέντες εν τω διαγωνισμώ του 1888. Το βιβλίο δεν εντοπίστηκε στις βιβλιοθήκες. Η πληροφορία προέρχεται από το οπισθόφυλλο του Σκηνογραφίαι εκ της ελληνικής επαναστάσεως, που συνέταξε μαζί με τον Βλ. Γ. Σκορδέλη, Αθήνα, Ν. Π. Παπαδόπουλος Υδραίος, 1889.

18. Παναγιώτης Ι. Φέρμπος, Αριστοτέλης Κουρτίδης, Βίοι επιφανών ανδρών της αρχαίας Ελλάδος μετά εικόνων προς χρήσιν των Ελληνικών σχολείων και των Παρθεναγωγείων κατά το πρόγραμμα τον Υπουργείου. Τεύχος πρώτον. Αθήνα, Ανέστης Κωνσταντινίδης, 1888.

19. Βλ. παραπάνω, σημείωση αρ. 17.

20. Ελληνικόν Αναγνωσματάριον προς χρήσιν της Δ' τάξεως των Δημοτικών Σχολείων, Βραβευθέν εν τω Αιαγωνισμώ των Διδακτικών Βιβλίων κατά τον ΒΡΛ' Νόμον, Αθήνα, Εστία, 1894.

21. Ελληνικόν Αναγνωσματάριον προς χρήσιν της Β' τάξεως των Δημοτικών σχολείων. Εγκριθέν διά πενταετίαν εν τω Διαγωνισμώ των Διδακτικών Βιβλίων κατά τον ΒΤΓ' Νόμον, Αθήνα, Ανέστης Κωνσταντινίδης, 1896.

22. Ιστορίες. Αναγνωστικό Β' Δημοτικού 101923,131926,141927,181982, 1η έκδ. διορθωμένη από τον Γρηγόριο Ξενόπουλο, 1934 2η διορθωμένη από τον Γρηγόριο Ξενόπουλο.

23. Βλάσιος Γ. Σκορδέλης, Αριστοτέλης Κουρτίδης, Ιστορία της νεωτέρας Ελλάδος διά την Δ' τάξιν του Τετραταξίου Δημοτικού Σχολείου, Αθήνα, Ανέστης Κωνσταντινίδης, 1896.

24. Αρ. Κουρτίδης, Γ. Σ. Κονιδάρης, Γ. Α. Καλαράς, Οδύσσεια, Αναγνωστικό Γ' Δημοτικού, 31919,4192ο, 51924, '1926,81927.

25. Αρ. Κουρτίδης, Γ. Κονιδάρης, Στα παλιά χρόνια, Αναγνωστικό Δ' Δημοτικού, Αθήνα, Εστία, 3 1920, 5 1925, 6 1926,10 1933. 111934.

Σελ. 246
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/247.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

Laurie, που είχε ήδη μεταφρασθεί από τον Κωστή Παλαμά και δημοσιευθεί το 1898 από την "Βιβλιοθήκη της Διαπλάσεως των Παίδων"36. Η τρίτη έκδοση έγινε το 1920 και η πέμπτη έγινε το 1925. Μαζί με την 8η έκδοση του "Αναγνωστικού Β' Δημοτικού" (1920), τα τρία αυτά βιβλία εγκρίθηκαν από το Υπουργείο μέσα στα πλαίσια της μεταρρύθμισης του 1917 αλλά καταδικάστηκαν από την επιτροπή των κριτών το 1920, με το τέλος της μεταρρυθμιστικής προσπάθειας27. Το 1927, δύο μόλις χρόνια πριν από τον θάνατο του δημοσιεύει για πρώτη φορά τρία βιβλία: τα "Σκόρπια Λουλούδια", αναγνωστικό της Γ' Δημοτικού, σε συνεργασία με τον Γ. Κονιδάρη28, τον "Πύργο του Βοσπόρου" σε συνεργασία με τον Γρ. Ξενόπουλο29 και τον Γ, Κονιδάρη καθώς και τα "Βασανισμένα και δοξασμένα χρονιά", αναγνωστικό για την ΣΤ' Δημοτικού, σε συνεργασία με τον Γ. Κονιδάρη30.

Σε γενικές γραμμές η βιβλιογραφική εικόνα της διδακτικής συγγραφικής δραστηριότητας του Κουρτίδη δεν μπορεί παρά να αντανακλά την επίσημη άποψη για τη διδασκαλία της Ιστορίας, έτσι όπως εκφράζεται μέσα από τις εγκυκλίους για τη σύνταξη των αναγνωσματαρίων αλλά και τις εκθέσεις των κριτών. Έμφαση δίνεται στην Μυθολογία, στην αρχαία και νεότερη Ιστορία, ενώ η βυζαντινή περίοδος στα αντίστοιχα αποσπάσματα των αναγνωσματαρίων συνδέεται άμεσα με τον ελληνισμό και τον χριστιανισμό, Στις σχετικές αναφορές αναπτύσσεται κυρίως η προβληματική της ελευθερίας των εθνών, της επικράτησης του χριστιανισμού αλλά και της πολιτιστικής κληρονομιάς, που πάντα αποτελούσε αντικείμενο σεβασμού από τους κατακτητές, Η μέθοδος διδασκαλίας με τη βοήθεια "σκηνογραφιών", σκηνών δηλαδή της ελληνικής Ιστορίας, και βίων επιφανών ανδρών -προτύπων συμπεριφοράς για τους μαθητές- την οποία ακολουθεί συνήθως ο Κουρτίδης, ήταν η πλέον ενδεδειγμένη για τις τάξεις του Δημοτικού έως το 189731,

26. Βίκυ Πάτσιου, Η Διάπλασις των Παίδων (1879-1922). Το πρότυπο και η συγκρότηση του, ΙΑΕΝ 15, Αθήνα 1987, σ. 32, σημ. 3. Βλ. σχετικά και στο Έκθεσις της επιτροπείας της διορισθείσης προς εξέτασιν της γλωσσικής διδασκαλίας των Δημοτικών Σχολείων, Αθήνα 1921, σ. 82.

27. Έκθεσις της επιτροπείας..., ο.π., σ. 79-81, 100-101, 102-107. Τα μέλη της Επιτροπείας ήταν οι Σ. Σακελλαρόπουλος, A. Σκιάς, Ν. Εξαρχόπουλος, Θ. Μιχαλόπουλος, Ι. Μεγαρεύς, Χρ. Οικονόμου.

28. A. Κουρτίδης, Γ. Κονιδάρης, Σκόρπια Λουλούδια, Αναγνωστικό της Τρίτης Δημοτικού. 1η έκδ.. Αθήνα, Ιωάννης Δ. Κολλάρος & ΣΙΑ, Βιβλιοπωλείον της "Εστίας", 1927.

29. Γρ. Ξενόπουλος, Αρ. Κουρτίδης, Γ. Κονιδάρης, Ο Πύργος του Βοσπόρου και άλλες ιστορίες. Αναγνωστικό Ε' Δημοτικού, 1η έκδ., Αθήνα, Ι. Δ. Κολλάρος & ΣΙΑ, 1927.

30. Αρ. Κουρτίδης, Γ. Κονιδάρης, Βασανισμένα και δοξασμένα χρόνια, Αναγνωστικό εγκεκριμένο για την ΣΤ' του Δημοτικού. Έκδ. 1η. Αθήνα, Ιω. Δ. Κολλάρος & ΣΙΑ, Βιβλιοπωλείον της "Εστίας", 1927.

31. Χριστίνα Κουλούρη, ο.π., σ. 56-58.

Σελ. 247
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/248.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

Στα τέλη του 19ου αιώνα πιστοποιείται μια στροφή προς την έρευνα των πηγών για τη μελέτη και τη διδασκαλία των ιστορικών γεγονότων, στροφή που συνδέεται με γενικότερη αλλαγή στην ιστοριογραφική μέθοδο32. Ο Κουρτίδης, ήδη στα 1891, είχε ακολουθήσει αυτή τη μέθοδο για τη σύνταξη των "Ηρωικών χρόνων της Αρχαίας Ελλάδος" για την Β' τάξη των δημοτικών σχολείων, Στον πρόλογο δηλώνει ότι προσπάθησε να παραμείνει πιστός στο πρωτότυπο κείμενο καθώς και να διατηρήσει την καλλιέπεια της μορφής, αλλά και συγχρόνως να διασκευάσει τον μύθο ώστε να γίνει κατανοητός στα μικρά παιδιά. Έχοντας υπόψη του ότι τα αναγνώσματα αυτά "δεν προτίθενται σκοπόν την διδασκαλίαν της Ελληνικής Μυθολογίας, αλλά την διά των μύθων διανοητικήν ανάπτυξιν και ηθικήν διάπλασιν των παίδων", προσέτρεξε σε μία μέθοδο, κοινό τόπο και σε άλλους συγγραφείς διδακτικών βιβλίων της εποχής του: χρησιμοποίησε "τας κορυφάς των ηρώων, τας μεγάλας σελίδας της αρχαίας Ελληνικής μυθολογίας" με στόχο να αναπτύξει το παιδαγωγικό του μήνυμα, Συγχρόνως ενσωμάτωσε στην αφήγηση του μύθου περιγραφές ελληνικών τόπων και φυσικών φαινομένων, επιχειρώντας έτσι και την αύξηση των εγκυκλοπαιδικών γνώσεων των παιδιών.

Η ίδια λογική ισχύει και στα αναγνωσματάρια. Τα ιστορικά θέματα απουσιάζουν από τα αναγνωσματάρια της Β' αλλά είναι σαφώς παρόντα στα αναγνωσματάρια της Δ' Δημοτικού. Σε γενικές γραμμές ωστόσο, τα μαθήματα αγωγής στηρίζονται σε καθημερινές και σύγχρονες σκηνές της οικογενείας στην πόλη και την ύπαιθρο. Η θεματική κατηγορία "Πατρίς", στην έκδοση του 1894, τοποθετείται στο τέλος του εγχειριδίου, αποκομμένη από τα υπόλοιπα κείμενα, στα οποία κατά κανόνα δεν χρησιμοποιούνται ιστορικά θέματα. Ο Χαρίσιος Παπαμάρκου στο βιβλίο του "Τα Αναγνωστικά των Μικρών Ελληνοπαίδων"33 άσκησε έντονη κριτική στον Κουρτίδη για το συγκεκριμένο αναγνωσματάριο το οποίο προκρίθηκε έναντι του δικού του στον αντίστοιχο διαγωνισμό. Μεταξύ όσων ο Παπαμάρκου καταμαρτυρεί στον Κουρτίδη είναι και η ύπαρξη ιδιαίτερης θεματικής ενότητας με αντικείμενο την Ιστορία, πράγμα το οποίο θεωρεί ως αντιπαιδαγωγική τακτική, αφού με τον τρόπο αυτό τα αναγνωσματάρια καταλήγουν να είναι περιλήψεις των διαφόρων μαθημάτων που διδάσκονται στα σχολεία. Ίσως για τον λόγο αυτό σε επόμενες εκδόσεις του αναγνωσματαρίου (π.χ. έκδ. του 1915) παρά το γεγονός ότι η θεματική ενότητα "Πατρίς" βρίσκεται και πάλι στο τέλος του βιβλίου, ο Κουρτίδης χρησιμοποιεί και θέματα μυθολογικά τα οποία, εν είδει συμβολικών παραβολών, εξυπηρετούν το ηθικό δίδαγμα και άλλων θεματικών ενοτήτων. Οι ενότητες αυτές αντιπροσωπεύουν

32. Χριστίνα Κουλούρη,ο.π., σ. 40.

33. Τα Αναγνωστικά Βιβλία των Μικρών Ελληνοπαίδων, Αθήνα, Αδελφοί Περρή, 1897.

Σελ. 248
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/249.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

αντιθετικές αξίες, προτερήματα και ελαττώματα του ανθρώπου, όπως για παράδειγμα "ευγνωμοσύνη-αχαριστία", "φιλοξενία-αφιλοξενία" κλπ,

Γενικά από την ανάγνωση των κειμένων προκύπτει ότι η γνώση της Ιστορίας οφείλει να οδηγεί στην καλλιέργεια της αγάπης για την πατρίδα και την ελευθερία χωρίς όμως να συνυφαίνεται με πατριωτικές εξάρσεις, ούτε με την έντονη προβολή της Μεγάλης Ιδέας. Η αντίθεση βαρβάρου και Έλληνα, συνήθης σε πολλά αναγνωσματάρια, στον Κουρτίδη είναι σαφώς υποτονισμένη. Μεγαλύτερη έμφαση δίνεται στην αξία της ελευθερίας ως υπέρτατου αγαθού και στη διατήρηση των πολιτισμικών αξιών παρά στην προβολή της γενναιότητας και της ανδρείας ως αρετών του Έλληνα, αρχαίου και νεότερου.

Όσα όμως στοιχεία νεοτερισμού του Κουρτίδη διαφαίνονται αχνά, για ευνόητους λόγους, μέσα από τα επισήμως εγκεκριμένα διδακτικά του βιβλία, παρουσιάζονται εντονότερα και σαφέστερα στα παιδικά του διηγήματα, Στην ουσία πρόκειται για τον απόηχο της γερμανικής Kulturgeschichte, της Ιστορίας του Πολιτισμού, η οποία δίνει έμφαση στην πολιτισμική διάσταση της ιστορικής εξέλιξης, Η χρήση των ιστορικών θεμάτων από τον Κουρτίδη στα παιδικά διηγήματα και τους διαλόγους ακολουθεί ακριβώς τον άξονα αυτό και θα μπορούσε κάλλιστα να περιγραφεί και να προσδιορισθεί από όσα είχε σημειώσει, το 1866, ο Γ. A. Βακαλόπουλος στον πρόλογο της ελληνικής έκδοσης της "Γενικής Ιστορίας" του W, Pütz: "Το μάθημα της ιστορίας [,,,] διδάσκει συγχρόνως ημάς ότι η σημασία εκάστου λαού δεν εξαρτάται μόνον εκ των πολεμικών πράξεων, αλλά και εκ της προς τον πολιτισμόν αναπτύξεως αυτού"34,

Το διήγημα "Ο ανδριάς του ήρωος" είναι το μοναδικό με ιστορικό περιεχόμενο και καταλαμβάνει την τελευταία θέση στη συλλογή των "Παιδικών Διηγημάτων"35 του Κουρτίδη. Η θέση του αυτή παραπέμπει ίσως και σε εκείνη που καταλαμβάνουν τα ιστορικά θέματα στα αναγνωσματάρια, δηλαδή στο τέλος του βιβλίου, Στον "Ανδριάντα του ήρωος" το άψυχο πεντελικό μάρμαρο παίρνει ζωή από τη σμίλη του γλύπτη και το δημιούργημα αποκτά φωνή, αισθήματα και τα ιδεώδη της μορφής που ο γλύπτης του αποδίδει:

"Κ' εγέμισε το στήθος μου από αισθήματα, Και ήρχισα ν' αγαπώ την Ελλάδα πολύ, πολύ, και την ήθελα μεγάλην, και διά την ελευθερία της ήθελα ν' αποθάνω. Και εφανταζόμην πολέμους και καρυοφύλλια, βουνά και μονοπάτια, μάχας και νίκας, σημαίας εχθρικάς κερδισμένας, και Σουλιώτας και καραούλια"36.

34. Γ. Α. Βακαλόπουλος, Γενική ιστορία μεταφρασθείσα εκ. της δωδέκατης εκδόσεως της επιτομής του καθηγητού Γουλιέλμου Πυτσίου [...] Πρώτον τεύχος, Αθήνα, Ν. Αγγελίδης, 1866, σ. θ'. Αναφέρεται από την Χριστίνα Κουλούρη, ο.π.. Ανθολόγιο 49α, σ. 210.

35. Αιμιλίου Ειμαρμένου, Παιδικά διηγήματα, ο.π., σ. 162-168.

36.Ο.π..σ. 164.

Σελ. 249
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/250.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

Η μορφή αυτή είναι ο ήρωας της Επανάστασης, ο Μάρκος Μπότσαρης, τιμή μεγάλη για το πεντελικό μάρμαρο. Όταν το έργο ολοκληρώθηκε, ο ανδριάντας μεταφέρθηκε σε βιβλιοθήκη σπιτιού. Ο πατέρας και τα δύο αγόρια της οικογενείας θαυμάζουν την εξαιρετική τέχνη του γλύπτη, ενώ συγχρόνως, από τα λόγια τους, το κέντρο βάρους της αφήγησης μετατίθεται από την έξαρση της γενναιότητας και των ηρωικών πράξεων στην προβολή της σημασίας της τέχνης. Το παιδαγωγικό μήνυμα εκφράζεται με τα λόγια του πατέρα:

"Εις τον ανδριάντα αυτόν, [...] συναπαντήθηκαν τα δύο πλέον ελληνικά πράγματα, τα οποία είχαν οι αρχαίοι Έλληνες περισσότερον από κάθε έθνος: η καλλιτεχνία και ο ηρωισμός. Εκείνοι ενικούσαν εις τον Μαραθώνα, αλλ' έκαμναν και τον Παρθενώνα. Ημείς όμως οι νέοι Έλληνες μόνον εις το εν τους εφθάσαμεν: εις τον ηρωισμόν, αλλ' όχι και εις την καλλιτεχνίαν, και διά τούτο δεν είμεθα σωστοί Έλληνες ακόμη"37.

Γίνεται φανερό ότι η αξία του νεότερου ελληνισμού προσμετράται σε σύγκριση με το αρχαίο παρελθόν του, γεγονός που προϋποθέτει βεβαίως ότι οι νεότεροι Έλληνες είναι άμεσοι απόγονοι των αρχαίων, χωρίς ωστόσο να έχουν διατηρήσει όλες τις αρετές των προγόνων τους. Ανάμεσα στις αρετές που χάθηκαν είναι η ικανότητα για καλλιτεχνική δημιουργία, για καλλιέργεια των πολιτισμικών αξιών γενικότερα, ως αλληλένδετες με το εθνικό φρόνημα και τον ηρωισμό.

Στον διάλογο "Π Ελλάς μεγάλη", από τους "Παιδικούς Διάλογους" που δημοσιεύθηκαν το 1883, αποθαρρύνεται η ανάπτυξη πολεμοχαρούς συμπεριφοράς μέσα στο παιχνίδι των παιδιών και προκρίνεται η πνευματική καλλιέργεια:

"Ευτυχισμένο είναι το έθνος που έχει στρατιώτας αξίους να γίνουν στρατηγοί, και όχι στρατηγούς που δεν είναι άξιοι ούτε για στρατιώται"38.

Ωστόσο, το μεγαλείο ενός έθνους δεν στηρίζεται μόνο σε στρατηγούς και πολεμικές επιτυχίες, αλλά και στα πνευματικά επιτεύγματα. Για να γίνει, η Ελλάδα μεγάλη, τα παιδιά μοιράζονται αμέσως τους ρόλους: ένας στρατιώτης, ένας δάσκαλος και ένας συγγραφέας.

Ο Αγησίλαος είναι ο ήρωας του διηγήματος "O μικρός ιππεύς" από τη συλλογή "Παιδικαί Σελίδες" που δημοσιεύθηκαν το 1881 ως Παράρτημα της "Διαπλάσεως των Παίδων", O Αγησίλαος έχει την κακή συνήθεια να καβαλάει το κάγκελο της σκάλας προσποιούμενος ότι είναι πάνω σε άλογο ενώ συγχρόνως τραγουδά:

37.Ο.π.,σ.167.

38. Αιμυλίου Ειμαρμένου, Παιδικοί διάλογοι, ο.π., σ. 30.

Σελ. 250
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/251.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

"Πέτα, φθάσε τα πουλιά, πέτα στο φεγγάρι, τώρα πώχεις, σαν κ' εμέ, τέτοιο καβαλάρη. Μ' ένα πήδημα απ" εκεί έμβα μέσ' στην Πόλι. Πέτα να την πάρωμε να θαυμάσουν όλοι"39.

Ο Αγησίλαος όμως γκρεμίζεται από τη σκάλα και μαθαίνει να μην αγαπά πια τα ξύλινα άλογα. Η αιτία της πτώσης του Αγησιλάου είναι φυσικά η ανυπακοή, αλλά η, έστω και έμμεση, σύνδεση της Μεγάλης Ιδέας με τα ξύλινα άλογα παραπέμπει σαφώς στις νέες κοινωνικές συνθήκες και την νέα ιδεολογία που διαμορφώνονται στα τέλη του 19ου αιώνα, Ο Παναγιώτης Μουλλάς γράφει για τη γενιά του 1880: "Αν η Μεγάλη Ιδέα διατηρεί ακόμη τη δυναμική της, αναπτύσσονται όμως παράλληλα, σαν αντίβαρο στις υποσχέσεις του μυθικού αύριο, οι ρεαλιστικές αξιώσεις του σήμερα: η ευζωία, η χαρά, η αυτάρκεια"40.

Η εικόνα αυτή αποτυπώνεται ξεκάθαρα και μέσα από εκείνα τα διηγήματα του Αριστοτέλη Κουρτίδη που δεν απευθύνονται αποκλειστικά στα παιδιά αλλά σε ολόκληρη την οικογένεια. Οι υψηλές αξίες και τα ιδανικά, τα εθνικά οράματα και οι ρομαντικές αισθηματικές αναζητήσεις υποχωρούν μπροστά στα υλικά αιτούμενα της σύγχρονης ζωής: ο αρραβώνας χαλάει γιατί ο αδελφός έχασε τις μετοχές του στο χρηματιστήριο 41, ο γενναίος πυρπολητής αγωνιά για τη σύνταξη του σε ένα καπηλειό της Πλάκας42, ο στρατιώτης δεν σκοτώνεται υπέρ πίστεως και πατρίδος, αλλά δολοφονείται από εγκληματικό χέρι43 και ο εγγονός του αγωνιστή της Επανάστασης συγκινείται περισσότερο από τις προοπτικές της επαγγελματικής του αποκατάστασης παρά από τα εθνικοαπελευθερωτικά οράματα 44, Η διάσταση ανάμεσα στην παλιά γενιά, πλησιέστερη στον Αγώνα και αναθρεμμένη με το όραμα της Μεγάλης Ιδέας, και στην νεότερη γενιά, περισσότερο προσηλωμένη σε καθημερινές αξίες και συμπεριφορές, εμφανίζεται ως φυσική εξέλιξη των πραγμάτων προς μία προσγειωμένη αντίληψη του καθημερινού βίου.

Μια τέτοια αντίληψη εξηγεί ίσως και την μικρή παρουσία εθνικών και ιστορικών θεμάτων στα παιδικά διηγήματα του Κουρτίδη, τα οποία συνήθως αρθρώνονται γύρω από οικογενειακές σκηνές στην ύπαιθρο και την πόλη. Η αιτιολόγηση της μικρής αυτής παρουσίας βρίσκεται στον επίλογο των "Παιδικών Διηγημάτων". Σε φανταστικό διάλογο, τα "Παιδικά Διηγήματα" συνομιλούν με την Γραμματική, την Ελληνική Ιστορία και το Λεξικό, προσπαθώντας

39. Αιμυλίου Ειμαρμένου, Παιδικαί Σελίδες, ο.π., σ. 38.

40. Παναγιώτης Μουλλάς, ο.π., σ. 87.

41. Βλ. το διήγημα "Το τέλος του ονείρου", Εστία 17 (1884) 361-363.

42. Βλ. το διήγημα "Ο πυρπολητής", Εστία 20 (1885) 55-57.

43. Βλ. το διήγημα "ο ανωφελής θάνατος", Εστία 20 (1885) 795-799.

44. Βλ. το διήγημα "Πάππος και εγγονός", Εστία 20 (1885) 637-640.

Σελ. 251
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/252.gif&w=600&h=915 33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

το κάθε ένα να αποδείξει τη σημασία και τη σπουδαιότητα του ρόλου του45. Η Ελληνική Ιστορία θα διηγηθεί στα ελληνόπουλα τα κατορθώματα αλλά και τα σφάλματα των προγόνων τους, με στόχο να αναδείξει την αξία τους και να τα κάνει να αγαπήσουν την πατρίδα τους. Τα «Παιδικά Διηγήματα» προβάλλουν τον ψυχαγωγικό και παιδευτικό τους ρόλο χωρίς σοφίες, «μεγάλας ιδέας, δυσκολονοήτους λέξεις». Τα «Παιδικά Διηγήματα» ονειρεύονται ότι συγκινούν αθώες ψυχές και αγγελικά προσωπάκια, διοχετεύοντας καλά αισθήματα.

Και αυτός είναι ο παιδαγωγικός στόχος του Κουρτίδη. Τα παιδικά του διηγήματα περισσότερο εστιάζουν στην ηθική αγωγή και προκρίνουν την πνευματική καλλιέργεια και ηθική συγκρότηση παρά καλλιεργούν ένα στείρο πατριωτισμό και έναν ανώφελο ηρωισμό. Μέσα από τα αναγνωσματάρια και τα διηγήματα του ο Αριστοτέλης Κουρτίδης δίνει το στίγμα του και αποβαίνει χαρακτηριστικός εκφραστής των νέων τάσεων του καιρού του: χωρίς να ενστερνίζεται τον μεγαλοϊδεατισμό της εποχής του, καλλιεργεί την αγάπη της Ελλάδας και αναζητά στην Ιστορία παραδείγματα αγωγής. Μιας αγωγής που δίνει έμφαση τόσο στο εθνικό φρόνημα όσο και στον πολιτισμό. Ο εθνικισμός του παραμένει πολιτισμικός και κυρίως ρεαλιστικός.

45. Αιμιλίου Ειμαρμένου, Παιδικά διηγήματα, ο.π., σ. 181-183.

Σελ. 252
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/253.gif&w=600&h=915 33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

ΝΕΑΡΟΙ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΕΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ

Η ΚΟΥΛΤΟΥΡΑ ΤΟΥ ΕΓΩΤΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΚΑΠΟΙΕΣ «ΕΛΛΕΙΨΕΙΣ»

ΑΓΓΕΛΑ ΚΑΣΤΡΙΝΑΚΗ

Πόσους νεαρούς ποιητές, ζωγράφους, γλύπτες η μουσικούς διαθέτει η ελληνική πεζογραφία στην πινακοθήκη των ηρώων της; Πόσους και σε τι είδους ρόλους: κύριους η δευτερεύοντες, θετικούς η αρνητικούς; Σε ποιο βαθμό οι Έλληνες συγγραφείς παρουσιάζουν και αναλύουν την ίδια τους την καλλιτεχνική διάσταση μέσα στο έργο τους και την ίδια τους τη μαθητεία στην τέχνη;

Μια πρώτη απάντηση στα ερωτήματα αυτά —με μια έρευνα που πολύ απέχει βέβαια από το να είναι επαρκής— διαμορφώνεται περίπου ως εξής: οι Έλληνες πεζογράφοι κατά κανόνα αποφεύγουν να παρουσιάσουν καλλιτέχνες στο έργο τους· στην περίπτωση που παρουσιάζουν, το πορτρέτο που φιλοτεχνούν γι' αυτούς είναι συνήθως ιδιαίτερα αρνητικό, συνιστώντας ένα κακέκτυπο του πραγματικού δημιουργού' άλλοτε οι καλλιτέχνες παρουσιάζονται με τονισμένη την κοινωνική η ιδεολογική τους διάσταση και υποτονισμένη την καλλιτεχνική, ενώ χαρακτηριστικό είναι και το γεγονός ότι ορισμένες φορές επιλέγεται ως σκηνικό των αφηγήσεων αυτών κάποιος χώρος εκτός Ελλάδος. Επίσης σπανίζει η τουλάχιστον υποεκπροσωπείται στην ελληνική πεζογραφία ένα είδος μυθιστορήματος πολύ διαδεδομένο σε άλλες ευρωπαϊκές παραδόσεις, το μυθιστόρημα της διαμόρφωσης του νεαρού ανθρώπου (ο οποίος είναι συνήθως και καλλιτέχνης), αφηγηματικό είδος που είναι γνωστό με τον γερμανικό όρο Bildungsroman1.

Ελάχιστοι είναι λοιπόν στην ελληνική πεζογραφία οι νεαροί ήρωες που έχουν ως βασική ιδιότητα τους την καλλιτεχνική δημιουργία, ελάχιστοι οι νέοι που παρουσιάζονται στο μυθιστόρημα σε μια διαδικασία καλλιτεχνικής μαθητείας, μύησης στην τέχνη. Πολύ λίγοι —σε αντίθεση με την αφθονία— και αναιμικοί

1. Μια πρώτη προσπάθεια χαρτογράφησης των διανοουμένων και καλλιτεχνών, ως ηρώων στην ελληνική πεζογραφία, έχω επιχειρήσει στην Αυγή [Ενθέματα], 9.2.1997, σ. 27, και 16.2.1997, σ. 27.

Σελ. 253
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/254.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

σε αντίθεση με τη σημασία που έχουν οι ήρωες στα ευρωπαϊκά έργα με θέμα τη μύηση του νεαρού άνθρωπου στη ζωή και στην τέχνη2.

Τους λόγους της υποτονικής παρουσίας του λογοτεχνικού αυτού είδους Θα δοκιμάσω να θίξω στην ανακοίνωση αυτή, παρουσιάζοντας -αντί για την πολύ δύσκολη "μέτρηση" μιας συγκριτικής απουσίας- δύο πραγματοποιήσεις: δύο προσπάθειες να παραχθεί μυθιστόρημα της διαμόρφωσης στην Ελλάδα. Και οι δύο απόπειρες είναι, όπως θα δούμε, "ατελείς" η δειλές, κι ωστόσο αποτελούν ό,τι πιο συγγενικό διαθέτουμε προς το ευρωπαϊκό -ακριβέστερα, προς το αγγλικό- Bildungsroman: πρόκειται για το "Φλογισμένο ράσο" του Πλάτωνος Ροδοκανάκη, έργο του 1908, και για τον "Λεωνή" του Γιώργου Θεοτοκά, του 1940. Η σχέση των έργων αυτών με την αγγλόφωνη κυρίως παράδοση -την οποία, άλλωστε, παρακολουθούν οι Έλληνες συγγραφείς, ενώ η γερμανική τους είναι μάλλον άγνωστη- θα μας επιτρέψει ίσως να διακρίνουμε ορισμένες ιδιαιτερότητες της ελληνικής λογοτεχνίας και να εννοήσουμε κάποια χαρακτηριστικά φαινόμενα της ελληνικής κουλτούρας3.

"Το φλογισμένο ράσο" του Πλάτωνος Ροδοκανάκη είναι ένα σύντομο μυθιστόρημα στο κλίμα και στο ύφος του πιο γνήσιου Αισθητισμού, με σχοινοτενείς μελωδικές προτάσεις και αισθησιακές περιγραφές4. Ένα μικρό αγόρι μεγαλώνει σε αρχοντικό σπίτι, διαβάζοντας και ονειροπολώντας. Μια αρρώστια του προξενεί φόβο θανάτου και η γνωριμία με έναν καθολικό ιερωμένο τον κάνει να αποφασίσει πως πεπρωμένο του είναι η ιεροσύνη. Μπαίνει εσωτερικός στη Θεολογική Σχολή της Χάλκης κι εκεί, ανάμεσα στα μικρά φιλάρεσκα αγόρια, αρχίζει να νιώθει "διαλεχτός", "σημειωμένος". Ανατρεπτικά βιβλία που διαβάζει κρυφά, σαρκικές ανησυχίες που γεννιούνται μέσα του, μια ομαδική σεξουαλική παράκρουση των μοναχών -συνηθισμένο λογοτεχνικό θέμα του τέλους του 19ου αιώνα- γεννούν στον νεαρό "αμφιβολίες τρομερές": "το ιερό του

2. Για την πυκνότητα και τη σημασία του μυθιστορήματος καλλιτεχνών στην ευρωπαϊκή παράδοση, βλ. Maurice Beebe, Ivory Towers and Sacred Founts. The Artist as Hero in Fiction from Goethe to Joyce, New York University Press 1964, σ. v, 3-4.

3. Μια ενδιαφέρουσα προσέγγιση του ελληνικού σε σχέση με το ευρωπαϊκό Bildungsroinan έχει κάνει η Φραγκίσκη Αμπατζοπούλου, "Αυτοβιογραφικός λόγος: ιστορικοί και μυθιστορηματικοί βίοι στο μυθιστόρημα της εφηβείας", περ. Εντευκτήριο 28-29 (Χειμώνας 1994) 74-88. Η ερευνήτρια επιμένει, ωστόσο, πολύ, κατά την άποψη μου, στις δυσμενείς ιστορικές και κοινωνικές συνθήκες, που δεν επέτρεψαν στους ποικιλοτρόπως κατατρεγμένους νεοέλληνες την πολυτέλεια της "αυτοδιαμόρφωσης". Το περίεργο είναι όμως πως ούτε οι μη κατατρεγμένοι νεοέλληνες συνέγραψαν Bildungsroman, πρόβλημα στο οποίο θα δοκιμάσω εδώ να δώσω κάποιες απαντήσεις.

4. "Το φλογισμένο ράσο" πρωτοδημοσιεύεται στην εφημ. Ακρόπολις το 1908 και σε τόμο το 1911. Βλ. Απ. Σαχίνης, Η πεζογραφία του αισθητισμού, Αθήνα 1981, σ. 405-458, και περιληπτικότερα στην "Εισαγωγή" στο Πλάτων Ροδοκανάκης, Το φλογισμένο ράσο, Αθήνα, Εστία, 1988, έκδοση στην οποία, και παραπέμπω.

Σελ. 254
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/255.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

ναού είναι αδειανό", διαπιστώνει (σ. 79). Μες στη Μεγάλη Βδομάδα, απορρίπτει τη "θρησκεία του φόβου" για να υιοθετήσει την "αρχαία θρησκεία της ομορφιάς", που ταιριάζει στις "καλλιεργημένες ράτσες" (σ. 88-89). Εντέλει κι ύστερα από μια αποκαλυπτική οπτασία μες στο δάσος, όπου μια δρυάδα του μιλά για τον Παρνασσό και για τις δυσκολίες της δημιουργίας, ο νέος αντιλαμβάνεται τον προορισμό του:

"Έτσι λοιπόν η απομόνωση της καλογερίστικης ζωής ξύπνησε μέσα μου μια δύναμη που ίσαμε την ώρα κείνη φανερά δεν είχε πουθενά εκδηλωθεί. Μπροστά στο Φοίβο που ανέβαινε πανώριος και εσκέπαζε τον άλλο το Θεό του Ου' του 'μη' και κάθε απαγόρευσης, έσπασα το ψαλτήρι του κλαυθμού και πήρα το αρχαίο της χελώνας καύκαλο, οπούθε σφυρηλατημένοι βγαίνουν στρογγυλοί οι ήχοι της ζωής ίδια χρυσά στεφάνια και σκορπιούνται στον αέρα για ν' αστράψουν σε περήφανα κεφάλια νικητών" (σ. 109).

Γυρνά στο σπίτι του, γυρνά "οπίσω στη ζωή", κουρεύει τα μακριά καλογερίστικα μαλλιά του και αφήνει "να κυλιστεί το ράσο, ανεβαίνοντας ίδιος Απόλλωνας στο δίφρο της διανοητικής ελευθερίας", γίνεται ικανός να κρατήσει στα χέρια "τού Πήγασου τα γκέμια" (σ, 115).

Ένα αφήγημα αποδέσμευσης από την πνευματική δουλεία του χριστιανισμού -προφανείς οι καταβολές στον νιτσεϊσμό- και μύησης στην Τέχνη είναι "Το φλογισμένο ράσο", έργο πολύ προκλητικό, υποθέτει κανείς, για την εποχή του,

Η διαδικασία αυτή της απελευθέρωσης από τη θρησκεία και από την Εκκλησία είναι στην ελληνική λογοτεχνία πολύ σπάνια. Αντίθετα συνιστά πολύ συχνό θέαμα στα αγγλόφωνα μυθιστορήματα διαμόρφωσης. Εκεί ο νεαρός ήρωας περνά ένα στάδιο έντονης θρησκευτικής προσήλωσης, κάποτε γίνεται κιόλας ιερέας, ενώ η διαδικασία απομάκρυνσης είναι ιδιαίτερα οδυνηρή. Στο "Η κοινή ανθρώπινη μοίρα" του Σάμουελ Μπάτλερ, για παράδειγμα, τυπικό Bildungsroman του 1903, ο ήρωας, επηρεασμένος από ένα κήρυγμα, γίνεται παπάς, αλλά τόσο έντονα βιώνει το λάθος της επιλογής του, ώστε μια δυσάρεστη εμπειρία φυλάκισης να αποβαίνει θετική, επειδή τον απελευθερώνει από το ιερατικό σχήμα5.

Παρόμοιο κλίμα αποπνέει και "Το πορτρέτο του [νεαρού] καλλιτέχνη" του Τζέημς Τζόυς (1916). Ο νεαρός Στήβεν Δαίδαλος, εσωτερικός σε καθολικό σχολείο, έχοντας γνωρίσει την αμαρτία της σάρκας και την ευτυχία του εξαγνισμού, περνά μια περίοδο μεγάλης θρησκευτικής αφοσίωσης. Τελικά δεν προσχωρεί στο τάγμα, παρόλο που του άρεσε να φαντάζεται τον εαυτό του ως ιερέα:

5. Samuel Butler, The Way of All Flesh, ελλ. μτφ. Η κοινή ανθρώπινη μοίρα, εισαγωγή-μτφ. Έφη Καλλιφατίδη, Αθήνα, Gutenberg, 1994.

Σελ. 255
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/256.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

"κάποιο ένστικτο" τον αποτρέπει, "το κάλεσμα της ζωής στην ψυχή του", που αρνείται τώρα την "άχρωμη φωνή του κόσμου του καθήκοντος και της απελπισίας". Έτσι, η ψυχή του υψώνεται "απ' τον τάφο της εφηβείας, πετώντας τα σάβανα της", και κάτω από τον καταπιεσμένο έφηβο αναδεικνύεται ο μελλοντικός καλλιτέχνης, που αντιλαμβάνεται τώρα τη συμβολική σημασία του ονόματος του: Δαίδαλος6.

Οι ομοιότητες ανάμεσα στον Ροδοκανάκη και στον Τζόυς είναι εντυπωσιακές: το σχολείο, η αφοσίωση, η ενοχή και η απελευθέρωση, που συνιστά αποκάλυψη του καλλιτεχνικού προορισμού' αλλά και η εικόνα της πτώσης του ενδύματος που συμβολίζει την πνευματική δουλεία -του ράσου στον Ροδοκανάκη, του σάβανου στον Τζόυς- και της ανόδου του ήρωα προς τα ύψη, ως Απόλλωνα η αναβάτη του Πήγασου στον Ροδοκανάκη, ως Δαίδαλου στον Τζόυς" όλα αυτά στοιχειοθετούν μια αδιαμφισβήτητη σχέση ανάμεσα στα έργα, που προφανώς αντλούν από μια κοινή δεξαμενή συμβόλων και ιδεών.

Η διαφορά τους, ωστόσο, είναι επίσης χαρακτηριστική. Η διαδικασία απελευθέρωσης από τη θρησκεία στο ελληνικό έργο είναι μια χλωμή αντανάκλαση της βασανιστικής εμπειρίας, που βιώνουν οι Άγγλοι-Ιρλανδοί αντίστοιχοι ήρωες. Το βάθος του συναισθήματος, ο ηθικός τρόμος, η βίωση της αμαρτίας, η ανακούφιση της εξιλέωσης είναι άγνωστα στον Έλληνα μικρό μαθητευόμενο ιερέα. Όπως παρατηρεί και ο Τέλλος Άγρας, η θρησκευτικότητα του νεαρού ήρωα του Ροδοκανάκη είναι πολύ αμφίβολη: "Όσο συγκεχυμένη, όσο ελάχιστα πειστική και περίπου πλαστογραφημένη μας παρουσιάστηκε η νεανική του 'vocation', παρόμοια ανεύθυνη, αδιάφορη, αμελημένη είναι τώρα κι η ενεργός θρησκευτική του στάση". "'Οπωσδήποτε", καταλήγει ο Άγρας, "πολύ ολίγα πράγματα θα είχε κανείς να μάθει μέσα από τούτο το θαυμάσιο βιβλίο, πολύ ολίγα για την αποκάλυψη της Θείας Χάριτος μέσα σ' έν' ανθρώπινο 'σκεύος εκλογής'"7.

Κι ωστόσο είναι ενδεικτικό ότι το μοναδικό ίσως βιβλίο που διαθέτουμε στην Ελλάδα με θέμα την αφοσίωση-αποσκίρτηση από τη θρησκεία είναι γραμμένο από κάποιον ο οποίος γνωρίστηκε με τον καθολικισμό. Η ορθοδοξία φαίνεται να δημιουργεί-για λόγους που είναι βέβαια αδύνατο να εξετάσουμε εδώ- μια εντελώς διαφορετική σχέση με τη θρησκεία.

Η ανυπαρξία του θέματος αυτού στα άλλα ελληνικά μυθιστορήματα και η χλωμή αντανάκλαση στον Ροδοκανάκη μπορούν να μας οδηγήσουν, πιστεύω, σε μία· από τις αφετηρίες, στη γένεση του μυθιστορήματος της διαμόρφωσης.

6. Τζέημς Τζόυς, Το πορτρέτο τον καλλιτέχνη, μτφ. Μαίρη Σαρασιώτου, Αθήνα, Γαλαξίας, 1965, σ. 173-174.

7. Τέλλος Άγρας, "Πλάτων Ροδοκανάκης, ένας μικρός αποστάτης", Κριτικά, Γ', επιμ. Κ. Στεργιόπουλος, Αθήνα 1984, σ. 258-267 (α' δημ. 1942).

Σελ. 256
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Οι χρόνοι της Ιστορίας για μια ιστορία της παιδικής ηλικίας και της νεότητας»
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 237
    33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

    συνδέεται με ιστορικά συμβάντα των Γαλλικών μεταβολών, και εν μέρει της ενδόξου μας επαναστάσεως".

    "Την αλήθειαν λοιπόν, Δρουϊνώ [...] και σεις, όσοι ηυτυχήσατε να ήσθε διδάσκαλοι της κοινωνίας, την αλήθειαν χρεωστείτε να διδάσκετε [,.,]"12.

    Εμπνευσμένος συνεχιστής ο Νικόλαος Ι. Σαλτέλης στους σύγχρονους δύσκολους καιρούς πατρικών ανησυχιών, που στάθηκαν ορόσημο στην εποχή τους. Όπως το 1818 ο Εμμανουήλ Σαλτέλης ζητούσε την συμβουλή του "Γ, Κωζάκη Τυπάλδου ιατρού εκ της σχολής των Παρισίων, μέλους της Βασιλικής και Ακαδημιακής Εταιρίας των Επιστημών" για την βελτίωση της παιδείας στην περίφημη σχολή της πατρίδας του, των Κυδωνιών. Και εκεί ο πρόλογος υπογράμμιζε την σημασία των φυσικών και θετικών επιστημών και άνοιγε πλατιούς ορίζοντες στην παιδεία, και η μετάφραση του λόγου του ριζοσπάστη πολιτικού Joseph Hume "Περί των ευκταίων αποτελεσμάτων της ανατροφής εις τας κατωτέρας κλάσεις της κοινωνίας" μαρτυρούσε κοινωνική ευαισθησία και οξυδέρκεια13.

    Στον "Ερνέστη", ο Νικόλαος Σαλτέλης πέρα από το κοινωνικό περιεχόμενο βρίσκει αναλογίες με τον ίδιο και με την πατρίδα του, τις Κυδωνιές: "Περιγυρισμένος από δυσχερείς περιστάσεις εύρισκα εν μέρει ομοιότητα μεταξύ τινών συμφορών του και των ιδικών μου [...]". Ο Ερνέστης ήταν ο 23χρονος γιος ενός μικρέμπορου στην επαρχιακή πόλη της "Λα Ροχέλλης", τον οποίο ο πατέρας του σπουδάζει με στερήσεις. Το στενό μικροαστικό περιβάλλον του πατρικού σπιτιού και της γειτονιάς τον στενοχωρεί. Του προδιαγράφει μία φρόνιμη και ταχτοποιημένη ζωή δίπλα στην κόρη του τοπικού συμβολαιογράφου, που θα τον διαδεχθεί μόλις τελειώσει τα νομικά του στο Πουατού.

    Ωστόσο ο νεαρός Ερνέστης είναι μελαγχολικός, τον αηδιάζει η αντιγραφή των συμβολαίων εις τα οποία "αι άθλιαι των ανθρώπων ιδιοτέλειαι περιγράφονται". Προτιμά να διαβάζει "Όσσιανόν παρά τας όχθας του Ατλαντικού", "[,..] σύννους περιφέρομαι εις τα δάση, αχόρταστα αναγινώσκω τον Βύρωνα και ακολουθώ τον Χίλδ Αρόλδην εις τας περιοδείας του [...] και ορμώ προς βοήθειαν των υπέρ ελευθερίας αποθνησκόντων Ελλήνων [,..]". Προτιμά την ποίηση από το Δίκαιο, στέλνοντας κρυφά στην αγαπημένη του "εμπαθείς ερωτικούς στίχους".

    Ο γηραιός συμβολαιογράφος, οπαδός του Διαφωτισμού και λάτρης του

    12. Αγγελία μυθιστορήματος βλ. εφημ. Ελλάς, 29 Νοεμβρίου 1839· αναδημοσιεύεται από την εφημερίδα Ο Άργος της Σμύρνης.

    13. Επιστολή προς τον Χ" Εμμανουήλ Σαλτέλη συντεθείσα μεν παρά Γ. Κωζάκη Τυπάλδου Ιατρού εκ της Σχολής των Παρισίων, [. .]. Τυπωθείσα δε παρά Κωνσταντίνου Τόμπρα Κυδωνιέως. Εξεδόθη εν Παρισίοις εν έτει 1818 [...] Εν τη Ελληνική Τυπογραφία του Κυρίου Αμβροσίου Φιρμίνου Διδότου.