Συγγραφέας:Διεθνές Συμπόσιο
 
Τίτλος:Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Οι χρόνοι της Ιστορίας για μια ιστορία της παιδικής ηλικίας και της νεότητας»
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:33
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1998
 
Σελίδες:399
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Διεθνή Συμπόσια
 
Μαθητεία και εργασία
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Περίληψη:Ο τόμος περιέχει τα πρακτικά του 3ου Διεθνούς Συμποσίου, που πραγματοποιήθηκε στην Αθήνα από τις 17 έως τις 19 Απριλίου του 1997, με θέμα «Οι χρόνοι της Ιστορίας. Για μια ιστορία της παιδικής ηλικίας και της νεότητας», διαρθρωμένο σε 4 ενότητες: Εκπαιδευτικοί μηχανισμοί, Εργασία και πολιτική, Στους χρόνους της Ανθρωπολογίας και των νοοτροπιών, Στον κόσμο της τέχνης, Ελεύθερος χρόνος και αθλητισμός.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 31.76 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 215-234 από: 418
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/215.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

ΠΑΙΔΑΡΙΟΓΕΡΩΝ: Η ΑΠΕΙΚΟΝΙΣΗ ΤΗΣ ΠΡΩΙΜΗΣ ΣΟΦΙΑΣ

ΗΛΙΑΣ ΑΝΤΩΝΟΠΟΥΛΟΣ 

πολιός το νόημα

(Έλλην. Ανθολ. β, 152)

Στο ποικιλοτρόπως περιεκτικό σχήμα με τις προτάσεις και τις παραστάσεις που αναπτύσσονται και συζητούνται στο Γ' διεθνές Συμπόσιο για τους "Χρόνους της Ιστορίας", εισάγω ένα ζήτημα χωρίς περιοριστική χρονολογία και/η ταξινομική στενότητα, στηριζόμενος ωστόσο σε έργα του όψιμου ρωμαϊκού και κυρίως του βυζαντινού κόσμου· ζήτημα-σταυροδρόμι απ' όπου, με τη μνήμη προηγούμενων χρονολογικών φάσεων, μπορεί κανείς να κινηθεί προς τους πιο απροσδόκητους συσχετισμούς - με την επιμέρους απαραίτητη, βέβαια, μέγιστη δυνατή ακρίβεια.

Ανατρέχοντας σε άμεσα -ακόμη- αναγνώσιμες, κοντινές μας στο χρόνο προσωπογραφικές παραστάσεις (που είναι ήδη εντεταγμένες, πάντως, στο συνεχές -υλικά μαρτυρούμενο- κληροδότημα της ιστορικά τεκμηριωμένης μνήμης), με παλαιότερες (ζωγραφική) η νεότερες απεικονιστικές τεχνικές (φωτογραφία), σημειώνουμε ότι τα εικονιζόμενα παιδιά, πέρα από τη φυσική τους

Ανατίθεται στη μνήμη του J.- Ρ. Néraudau (1940-1998). Η ζήτηση από την οποία πηγάζει η εικονογραφική αυτή ανακοίνωση είχε παλαιότερα ενταχθεί σε ευρύτερο ερευνητικό πλαίσιο. Βλ. "Προλεγόμενα για μια τυπολογία της παιδικής ηλικίας και της νεότητας στη βυζαντινή εικονογραφία", Πρακτικά του διεθνούς Συμποσίου (Αθήνα, 1 -5 Οκτ. 1984) Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας, τ. A', Αθήνα 1986, σ. 271-86. "Textes figurés et texte pictural: recherches d'iconographie byzantine [...] IL Enfance et jeunesse: réalisme et idéographie", École prat. des Hautes Et., Sect, des sciences relig., Annuaire 95 (1986-87), 1987, σ. 356, 357-8. "Christianisme byzantin". Annuaire, δ.π., 99 (1990-91), 1992, σ. 343-5. Όψεις του θέματος με ευρύτερο η πιο περιορισμένο δειγματολόγιο έχουν εκτεθεί στα πανεπιστήμια Αιγαίου (Τμ. Κοινων. Ανθρωπολογίας, Μυτιλήνη 4.ΧΠ.96) και Κύπρου (Ερευν. Μον. Αρχαιολογίας, Λευκωσία 12.V.97)· ευχαριστώ τους εκεί συναδέλφους για την ερευνητική συμπάθεια και τη φιλική τους ξενία. Φωτογρ. τεκμηρίωση: Εικ. 1, Αλεξάνδρεια, Aziz & Dorès. Εικ. 2, Αθήνα 1993 (σημ. 3, παρακάτω). Εικ. 3, Trier, Rheinisches Landesmuseum. Εικ. 4-5, 15, Παρίσι, Μουσείο του Λούβρου. Εικ. 6, 8-9, 14, Παρίσι, Bibliothèque nationale de France. Εικ. 7, Αθήνα, Βυζαντινό Μουσείο. Εικ. 10-11, Γαλάβαρης 1990 (σημ. 26, παρακάτω). Εικ. 12-13, Παπαζώτος 2 1997 (σημ. 28, παρακάτω). Εικ. 16, Παρίσι, Μουσείο Picasso.

Σελ. 215
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/216.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

εμφάνιση και το ένδυμα, χαρακτηρίζονται και από σύμβια των προσώπων "αντικείμενα" των οποίων η "χρήση" και συμπαρουσία προσιδιάζει κατ' εξοχήν στην ηλικία τους· έμψυχα όντα: το κατοικίδιο ζώο, η παιχνίδια: το τσέρκι (η κρικηλασία) και η κούκλα, στη φωτογραφία (εικ. 1), αλλά και στη ζωγραφική, την ακαδημαϊκή, η την αφελέστερη. Το ίδιο απαντά, απώτερα, στην κλασική η την ελληνιστική εποχή, αλλά και περαιτέρω, στη ρωμαιοβυζαντινή συνέχεια της αρχαιότητας1. Και τούτο, όχι μόνο στον φωτεινό κόσμο της ζωής, του οίκου η του υπαίθρου, αλλά και στον υπόγειο, των νεκρών, όπως δ.χ, στη μεταγενέστερη κατακόμβη του Νοβατιανού, του 3ου αιώνα, με την οστέινη, με κινητά τα άκρα pupa (την πλαγγόνα, την κόρη), τη μισοβυθισμένη στο κονίαμα του τοίχου που κλείνει τη λαξευτή ταφική θήκη ενός κοριτσιού2. Ωστόσο, εντυπωσιάζει μάλλον το παράδοξο του να βλέπεις (εξαρτάται από τις εποχές, και τον θεατή) ότι αντί για το παιχνίδι, η το άθλημα (εξαρτάται και από την ηλικία), το προσωπογραφούμενο νεανικό άτομο χαρακτηρίζεται από το βιβλίο (είκ. 2)3, Επιστρέφουμε όμως στην αφετηρία που ορίσαμε προηγουμένως. Από την αλκή του γυμνού σώματος (θεών η ηρώων, η στην κοινωνία του Γυμνασίου της κλασικής εποχής), ο τόνος, η προσοχή, μετακινούνται, στις πολυάνθρωπες κοσμοπόλεις της ύστερης αρχαιότητας, προς το καταφύγιο της μελέτης, τον πνευματικό ζήλο. Διαγράφεται τοιουτοτρόπως το ιστορικό δρομολόγιο που κατευθύνει από την (ενάρετη, στην ωριμότητα της) ανδρεία, προς τη σοφία. (Τηρουμένων των αναλογιών, η εξέλιξη αυτή προς την υπεροπλία της "σοφίας" -αλλά και, περαιτέρω, της τρυφής, λόγων και αισθήσεων- παραπέμπει, κάπως, στη σημασιοδότηση του χρονολογικού ανοίγματος και την αντίστοιχη εκτίμηση του

1. Πρβλ. ενδεικτ. το κορίτσι με τα περιστέρια του Μητροπολ. Μουσείου της Νέας Υόρκης (μαρμ. επιτ. στήλη, 5ος αι. π.Χ.) και το γυμνό αγόρι με τη χήνα του ΕΘν. Αρχαιολογικού Μουσείου (μαρμ. αγαλμάτιο, 3ος αι. π.Χ.): Η. Ruhfel, Das Kind in der griechischen Kunst, Mainz 1984, εικ. 41α-41β και 95 αντιστοίχως.

2. Βλ. προχ. F. Mancinelli, Catacombes et basiliques. Les premiers chrétiens à Rome, Φλωρεντία 1984, εικ. 10. Πρβλ. Μ. Αργυριάδη, Η κούκλα στην ελληνική ζωή και τέχνη από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα, Αθήνα 1991, σ. 24 κέ. Εν γένει, για το παιχνίδι στην αρχαιότητα πρβλ. Μασσαλία (Musée d'Archéologie Méditerranéenne, 22.XL91-16. Π.92) 1991, Jouer dans l'antiquité.

3. Μερικώς, στην προβαλλόμενη προσωπογραφία (117 X83 εκ.): Διότι ο αδελφός του Παύλου Μελά έχει αποθέσει στο πάτωμα (στο αριστερό άκρο του πίνακα) το τυπωμένο κείμενο, και ποζάρει κρατώντας στο δεξί του χέρι, σαν σκήπτρο, την ξύλινη κορίνα. Η αυτάρεσκη σοβαρότητα του νεαρού αστού επιβεβαιώνεται από το βιβλίο, χωρίς όμως να λείπει από την εικόνα το όργανο του παιχνιδιού - μεταποιημένο, εδώ, σε υπαινικτικό εξάρτημα κλειστού χώρου. Αθήνα (Εθν. Πινακοθήκη) 1993, Το παιδί στη νεοελληνική τέχνη, 19ος-20ός αιώνας, αρ. 39, σ. 106-7 (Α. Κούρια)· πρβλ. σ. 13, 21, 105, στο ίδιο. Πρβλ. Α. Κούρια, Το παιδί στη νεοελληνική τέχνη, 1833-1922. Εικόνες - αντιλήψεις, Αθήνα-Γιάννινα, 1985, σ. 105, εικ. 23. Πρβλ. σ. 93-5, στο ίδιο.

Σελ. 216
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/217.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

αισχύλειου έργου από τον καβαφικό Σιδώνιο νέο, το "ζωηρό, φανατικό για γράμματα" παιδί.)

Δεν θα σταθούμε ιδιαίτερα σε σκηνές που καταγράφουν την πραγματικότητα του σχολείου η απηχούν, ενδεχομένως, τη ματαιοδοξία του εντολοδότη, όπως στο επιτάφιο ανάγλυφο από το Neumagen (2ος/αρχ. 3ος αι.) στο μουσείο του Trier (εικ. 3)4, αλλά σε παραστάσεις όπου εκθειάζεται η κλίση του -νεκρού, πλέον- παιδιού προς τους λόγους, μέσω της οποίας υπερβαίνεται ο θάνατος5.

Στην κύρια όψη ρωμαϊκής σαρκοφάγου (47,5X149 εκ.), των μέσων του 2ου μ.Χ. αιώνα, παριστάνονται, σε συνεχή αφήγηση, τέσσερα στιγμιότυπα από τη ζωή του Μάρκου Κορνηλίου Στατίου, ενός νεαρού αγοριού που χάθηκε πρόωρα (εικ. 4)6,

Καθήμενη, στο αριστερό άκρο της παράστασης μία γυναίκα, η τροφός η -μάλλον- η μητέρα, θηλάζει ένα βρέφος που κρατεί στην αγκαλιά της. Απορροφημένος από το θέαμα τροφού και βρέφους, ένας γενειοφόρος άνδρας στέκει όρθιος μπροστά τους, με τον δεξιό αγκώνα σε ένα πεσσίσκο και το σαγόνι να

4. Συνολ. διαστ.: 60x193 εκ. D. Strong, Roman Art, Harmondsworth, Middlesex 31980, σ. 242, εικ. 180. Παρίσι (Musée du Luxembourg, 6-31.Χ 83), 1983, La civilisation romaine de la Moselle à la Sarre, αρ. 223, σ 264. Η. Blank, Das Buch in der Antike, Μόναχο 1992, σ. 36-7, εικ. 16. Αριστερά και δεξιά από τον κατ' ενώπιον καθήμενο, ανάμεσα τους, δάσκαλο εικονίζονται δύο μαθητές με ανελιγμένα στα χέρια τους Volumina, Ένας τρίτος μαθητής, όρθιος, στο δεξιό άκρο της σύνθεσης, χαιρετά την ομήγυρη με το ανασηκωμένο δεξί του χέρι' με το κατεβασμένο αριστερό φέρει ενα δεμένο πολύπτυχο πέντε ξύλινων πινακίδων γραφής (με επίστρωση κεριού): πρβλ. αρ. 221, στο ιδιο. Για το φορητό γραφείο του μαθητή, την μία η τις περισσότερες -δεμένες σε πολύπτυχο- κηρόχριστες (σε αρχαιότερες φάσεις) πινακίδες, βλ. Φ. Κουκουλές, Βυζαντινών βίος και πολιτισμός, τ. A' Ι, Αθήνα 1948, σ. 52-3,75-9 Πρβλ. Daremberg-Saglio 5, σ. 1 κέ., λ "tabella cerata (δέλτος, δελτίον, δελτίδιον, γραμματείον)". Blank, όπ., εικ 28-9.

5. Πρβλ. Η.-1, Marrou, Μουσικός ανήρ. Étude sur les scènes de la vie intellectuelle figurant sur les monuments funéraires romaines, Grenoble 1938, σ. 231 κε.

6. F. Baratte - C. Metzger, Catalogue des sarcophages en pierre d'époque romaine et paléochrétienne, Παρίσι 1985, αρ. 3, σ. 29-31. Πρβλ. Marron, όπ., αρ. 2, σ. 29-30.

R. Turcan, Les sarcophages romains à représentations dionysiaques. Essai de chronologie et d'Histoire religieuse, Παρίσι 1966, σ. 4Ο7. P. Zänker, The Mask of Socrates. The Image of the Intellectual in Antiquity, Berkeley-Los Angeles-Οξφόρδη 1995, σ. 253-4, εικ. 138. Έργο ρωμαϊκού εργαστηρίου, προερχόμενο κατά πάσα πιθανότητα από την Όστια, το γλυπτό αυτό απόκειται στο Λούβρο. Στην πλίνθο του κάτω μέρους διακρίνεται η επιγραφή: M(arco) . CORNELIO . M(arci) . F (ili) . PAL(atina tribu] .STATIO . P[arentes ] . FECER(unt}. Οι μνημονευόμενοι γονείς θα πρέπει να ταυτίζονται με τα εικονιζόμενα ένηλ\ικα πρόσωπα. Θα μπορούσε ο αναγνώστης να θεωρήσει ότι στο έργο αυτό προβάλλεται -απλούστερα- το αγαθό της παίδευσης: Marrou, όπ., σ. 198. Πρβλ. Μασσαλία 1991, ο.π. (σημ. 1), σ. 45, εικ. 9. Δεικτικότερο από τη δική μας άποψη είναι το επόμενο δείγμα (εικ. 5).

Σελ. 217
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/218.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

στηρίζεται στην ανοικτή παλάμη του ίδιου χεριού· στο αριστερό του χέρι φέρει ένα ειλητό, σύμβολο παιδείας. Στην επόμενη φάση το ίδιο πρόσωπο, ενδεχομένως ο πατέρας -μάλλον, παρά ο παιδαγωγός-, όρθιο, μετωπικά εικονιζόμενο, έχει πάρει το βρέφος στην αγκαλιά του. Η τρίτη προς τα δεξιά σκηνή παρουσιάζει το μεγαλωμένο αγόρι να οδηγεί το παιδικό του άρμα, που το σύρει ένας τράγος. Τέλος, στο δεξιό άκρο, το ίδιο αγόρι, όρθιο, κρατώντας ειλητό στο αριστερό του χέρι (ως ένδειξη της πρώιμης σοφίας που θα το χαρακτήριζε όσο ζούσε), παριστάνεται με το δεξί υψωμένο σε σχήμα προσλαλιάς, απευθυνόμενο προς τον καθήμενο ενώπιον του συλλογισμένον άνδρα (γνώριμο μας από τις προηγούμενες φάσεις της παράστασης), φίλο και εκείνον των Μουσών, με περίσκεπτο (περίλυπο) πρόσωπο, που εικονίζεται με σταυρωμένα τα πόδια του -ο αριστερός μηρός επάνω στον δεξιό-, το ειλητό στο αριστερό, και το σαγόνι να στηρίζεται στο δεξιό του χέρι.

'Ορισμένες φάσεις της σπονδυλωτής αυτής παράστασης, όπως ο θηλασμός του βρέφους, αριστερά, η η σκηνή της lectio δεξιά (αυτή η "φιλόλογος" φάση, με το παιδί να απαγγέλλει το μάθημά του), απαντούν και σε άλλα έργα της ίδιας κατηγορίας. Η δήλωση της πρώιμης σοφίας γίνεται πιο δραματική με τη σκέψη του πρόωρου θανάτου -της mors immatura- που την νέκρωσε. Διάχυτη στην όλη παράσταση είναι η βαρύνουσα αίσθηση του πένθους, που δηλώνεται με τις συλλογισμένες στάσεις του πατέρα η παιδαγωγού7.

Στο συνωστισμό των συντεταγμένων σε σκηνές μορφών της πρόσθιας όψης μιας άλλης σαρκοφάγου (34X120 εκ.), που χρονολογείται στα τέλη του 3ου μ.Χ. αιώνα (απόκειται στο Λούβρο, όπως και η προηγούμενη), δεσπόζει το κεντρικό σχήμα του μετωπικά εικονιζόμενου, να αγορεύει, ένθρονου αγοριού, με ένα ελαφρά ξετυλιγμένο ειλητό στο αριστερό του χέρι., περιβαλλόμενο συμμετρικά

7. Ανάλογη προαίσθηση του θανάτου (πρβλ. Λουκ. 2, 34-5) δηλώνεται στη μεσοβυζαντινή εικονογραφία της Υπαπαντής, όπου ο γέρων Συμεών υποδέχεται στην αγκαλιά του τον νήπιο Χριστό' ο Ιησούς επιθυμεί να επιστρέψει στην αγκαλιά της μητέρας του, που τον κοιτάζει λυπημένη. Βλ. Η. Maguire, "The Iconography of Syrneon with the Christ Child in Byzantine Art", DOP 34-5 (1980-81) 267 κέ. Τούτο τονίζεται στην παράσταση της Παναγίας Αρακιώτισσας, στα Λαγουδερά, σε τοιχογραφία του ομώμυμου ναού (1192), με την παρουσία αγγέλων που κρατούν τα σύμβολα του πάθους: στο ίδιο, σ. 269, εικ. 11. Πρβλ. A. Nicolaïdès, "L'église de la Panagia Arakiotissa à Lagoudéra, Chypre. Étude iconographique des fresques de 1192", DOP 50 (1996) 11O-1, εικ. 3· πρβλ. στο ίδιο, σ. 79-83, εικ. 64-5: ο θεοδόχος Συμεών. Για το θέμα του "αώρου Θανάτου" βλ. Ε. Griessmair. Das Motiv der Mors immatura in den griechischen metrischen Grabinschriften, Innsbruck 1966. J.- P. Néraudau, Être enfant à Rome, Παρίσι 1984, σ. 373 κε. Τ. Wiedemann. Adults and Children in the Roman Empire, Λονδίνο 1989, σ. 40-3, 92-3, 129, 168-70. Η. Lohmann, "Das Motiv der mors immatura in der griechischen Grabkunst", Kotinos. Festschrift für Erika Simon, Mainz 1992, σ. 103-13.

Σελ. 218
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/219.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

μετρικά από τέσσερις Μούσες (εικ. 5)8· σχήμα καθεδρικής κατάδειξης του μεγέθους του κεντρικού προσώπου, που απαντά και στην κρατική τέχνη και προπαγάνδα ως τα τέλη του μεσαίωνα9. Μέσω του ίδιου σχήματος προβάλλεται άλλωστε και ο κατ' εξοχήν "παιδαριογέρων", ο Ιησούς (χωρίς τούτο, βέβαια, να δηλώνεται αυτολεξεί και με αποκλειστικά ενθαδικούς όρους), όχι μόνο σε έργα της παλαιοχριστιανικής περιόδου10, αλλά και -κυρίως, και σε απευθείας σχέση με τη ζήτηση μας- σε μεταγενέστερες παραστάσεις, από τον 9ο και πέρα αιώνα· σύμφωνα με τις κανονικές πηγές (Λουκ. 2, 46-7), εικονίζεται εδώ ο δωδεκαετής 'Ιησούς, στον Ναό, ανάμεσα στους διδασκάλους (εικ. 6). Η μελέτη της εικονογράφησης αυτού του ευαγγελικού περιστατικού θα αποτελούσε ένα από τα μακροσκελέστερα κεφάλαια της προσέγγισης μας (βλ. παρακάτω). Τούτο προφανώς οφείλεται στο πλήθος των διαθέσιμων παραστάσεων που επιτρέπουν μια συστηματικότερη εξέταση.

Οι διαμετρικά αντίθετοι τύποι του παιδιού και του γέροντα συναιρούνται σε ένα προσωπογραφικό συμβιβασμό που συνδυάζει τη μορφή και το μέλλον του ενός με την πνευματική ωριμότητα και το παρελθόν του άλλου. Πέρα από την έμμονη παρουσία στον μεσογειακό χώρο: σε Έλληνες, Ρωμαίους, Ιουδαίους, χριστιανούς και εθνικούς, από τους ελληνιστικούς κιόλας χρόνους -κυρίως

8. Baratte, ο.π. (σημ. 6), αρ. 4, σ. 31-3· Marrou, όπ. (σημ. 5), αρ. 19, σ. 50-1. Αριστερά, διακρίνεται το παιδικό άρμα, όπως και στην προηγούμενη σύνθεση. Στο δεξιό άκρο της παραστατικής ζώνης, ανάμεσα σε δευτερεύοντα, ανήλικα/πλασματικά πρόσωπα, ο νεκρός παις, μισοξαπλωμένος σε ανάκλιντρο, με γυμνωμένο το στέρνο, εικονίζεται σε σκηνή μεταθανάτιου, διηνεκούς συμποσίου.

9. Πρβλ. την εκτίμηση του R. Bianchi Bandinelli στην έξέτασή του των αναγλύφων της oratio και της lìberalitas στην αψίδα του Κωνσταντίνου (Ρωμη, 315) : Dall'ellenismo al medioevo, Ρώμη 1978, σ. 64 κε., 104 κε., εικ. 59-60. Σέ σχέση με την κεντρική σκηνή της σαρκοφάγου που εξετάζουμε, πρβλ. την ανάλογη διάταξη στη λεγόμενη "σαρκοφάγο του Πλωτίνου": Marrou, ο.π., αρ. 17, σ. 47-50, εικ. 7. Μ. Wegner, Die Musen Sarkophage, Βερολίνο 1966, αρ. 116, σ. 47, πίν. 71 (στο ιδιο, αρ. 77, σ. 38, πίν. 145β: η σαρκοφάγος του Λούβρου). Και πάλι σε σχέση με το κεντρικό σχημα της σύνθεσης και τα πρόσωπα που συμμετέχουν σε αυτό (εικ. 5) πρβλ. τον Βιργίλιο, σε ψηφιδωτό δάπεδο του 3ου μ.Χ. αιώνα, ανάμεσα στην Κλειώ και την Μελπομένη: R. Bianchi Bandinelli, Roma La fine dell'arte antica, Μιλάνο 21976, σ. 237, είκ. 218. K. Dunbabin, The Mosaics of Roman North Africa. Studies in Iconography and Patronage, Οξφόρδη 1978, σ. 131, 242, εικ. 130.

10. Βλ., δ.χ., το κεντρικό διάχωρο της άνω ζώνης στην πρόσθια όψη της σαρκοφάγου του Ιουνίου Βάσσου (f 359), στο Βατικανό (Άγ. Πέτρος): Strong, ο.π. (σημ. 4), σ. 289290, εικ. 224. Ε. Kitzmger, Byzantine Art in the Making. Main Lines of Stylistic Development in Mediterranean Art, 3rd-7th Century, Λονδίνο 1977, σ. 26 κε., είκ. 43. Ν. Υόρκη (The Metropolitan Mus. of Art, 19.XI.77-12.II.78) 1979, Age of Spirituality. Late Antique, and Early Christian Art, Third to Seventh Century, αρ. 386, σ. 427-9 (E. Dinkier).

Σελ. 219
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/220.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

όμως στην όψιμη φάση της αρχαιότητας-, το θέμα απαντά και σε βαθύτερα στον χρόνο στρώματα, αλλά και σε απώτερα στον χώρο πεδία· τόσο που ο Ερνστ Ρόμπερτ Curtius να το θεωρήσει αρχέτυπο, παράσταση του συλλογικού υποσυνειδήτου (σύμφωνα με τον ορισμό του Γιουνγκ)11. Η αινετήρια αυτή συνταγή χρησιμοποιείται για την προβολή επιφανών προσώπων που έχουν μακροημερεύσει· η, σε διευρυμένη πλέον χρήση, για να εξαρθεί η φρονιμάδα και η λογιοσύνη νεαρών, πρόωρα χαμένων ατόμων: με αυτό τον τρόπο αναπληρώνεται κάπως το κενό της ανολοκλήρωτης ζωής τους. Αυτής της κατηγορίας τις μαρτυρίες αποκρυσταλλώνουν η επιγραφική με την παραστατική τέχνη. Ας πάρουμε από κοντά ένα επιπλέον παράδειγμα.

Στο σήμα του δωδεκάχρονου Κοΐντου Σουλπικίου Μαξίμου, η ανάγλυφη εικόνα του εκλιπόντος συνδυάζεται με τις επιγραφικές μαρτυρίες· συμπεριλαμβάνονται μια ποιητική του σύνθεση, και δύο επιγράμματα που υποτίθεται ότι μεταφέρουν, αντιστοίχως, λόγους του παιδιού και των γονέων του. Είχε μετάσχει στους τρίτους (94 μ.Χ.) ποιητικούς αγώνες ελληνικής γλώσσας προς τιμήν του Καπιτωλίου Διός, απαγγέλλοντας (όπως και εικονίζεται ο τηβεννοφόρος παις, με ανοικτό το ειλητό στο χέρι του) το αναγραφόμενο ποίημα, σαραντατριών εξαμέτρων, με μυθολογικό θέμα: "Κ(οιντου) Σουλπικίου Μαξίμου καίριον· Τίσιν αν λόγοις χρήσαιτο Ζεύς επιτιμών Ηλίω ότι το άρμα έδωκε Φαέθοντι". Όπως ο ίδιος δηλώνει (επίγρ. α'), ο υπερβολικός ζήλος τον αφάνισε· ημέρα και νύκτα μονάχη έγνοια του ήταν οι Μούσες: "Μούνος απ' αιώνος δυοκαίδεκα

Ιί. Ε. R.Curtius, Europäische Literatur und lateinisches Mittelalter, Βέρνη 1948, σ. 106 κε. Για την πολύπτυχη τυπολογία του παιδιού-θαύματος βλ. ενδεικτικώς: Marrou, ο.π. (σημ. 5), σ. 197-207. Η. Herter, "Das unschuldige Kind", JAC 4 (1961) 148. Μ. Aubineau, "L'enfant vieillard", στο Grégoire de Nysse, Traité de la virginité, έκδ. Μ. Aubineau (SC 119), Παρίσι 1966, σ. 575-7. S. Hackel (εκδ.), The Byzantine Saint (Univ. of Birmingham, Fourteenth Spring Symposium of Byzant. Studies), Λονδίνο 1981, σ. 92 (E. Patlagean)· 121,124,126 (R. Browning)· 166 (J. Munitiz). Néraudau, ο.π (σημ. 7), σ. 123-8,163,238, 264. Wiedemann, ο.π. (σημ. 7), σ. 76,79, 92-3,98-9, 168-70,180-1. Zänker, ο.π. (σημ. 6), σ. 276-7, 291-2, 295, 299, εικ. 149,158. A. Billault, "Le mythe de l'enfance philosophique dans les biographies des philosophes grecs". Enfants et enfances dans les mythologies (Actes du Vile coll. du Centre de recherches mythoiog. de l'Univ. de Paris-X), Παρίσι 1995, σ. 220-3. C. Jouanno, "Le roman d'Alexandre ou l'enfance d'un héros". Enfants et enfances, ο.π., σ. 269-89. Α. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες ατή βυζαντινή κοινωνία. Η κλίμακα των ηλικιών από τα αγιολογικά κείμενα της μέσης εποχής (7ος-11ος αι. ), Αθήνα 1997, σ. 73-5. Βλ. και την πρόσφατη ανακεφαλαίωση της εν γένει θεματικής του παιδιού που υπερβαίνει -στην αντίληψη και την άσκηση δεξιοτήτων- τα φυσιολογικά για την ηλικία του μέτρα, στην εξελικτική χρονολογία της με τις κατά καιρούς και κοινωνίες αντιλήψεις, στον τόμο (με αφορμή μια έκθεση στην Bibliothèque Nationale): M. Sacquin κ.οι.. Le printemps des génies. Les enfants prodiges, Παρίσι 1993 (πρβλ. τον συνοπτικό κατάλογο της έκθεσης: Bibl. Nationale, 25.II-23.V.93, Le printemps des génies}.

Σελ. 220
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/221.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

παις ενιαυτών / Μάξιμος εξ αέθλων εις Άιδην έμολον'/ νούσος και κάματος με διώλεσαν· ούτε γαρ ηούς,/ ουκ όρφνης Μουσέων εκτός έθηκα φρένα". Και οι γονείς απαντούν (επίγρ. β'): "Βαιόν μεν τόδε σήμα, το δε κλέος ουρανόν ίκει [,..]"12,

Η έξαρση της πρώιμης σοφίας δεν περιορίζεται στα αγόρια. Η μικρή Magnilla πεθαίνει στα επτά της χρόνια. Ήταν όμορφη, με θαυμαστή αντίληψη και πρόωρη για την ηλικία της σοφία: "formosa, et sensu mirabilis et super annos docta"13.

Με την εισαγωγή του συμβολικού αυτού ανθρωπολογικού τύπου στη χριστιανική αγιογραφία μετακινούνται όχι μόνο οι τόνοι, από την πρώιμη λογιοσύνη στην πρακτική των αρετών (την κατά Χριστόν φιλοσοφία), αλλά και οι ηλικίες, από τα παιδικά σε ωριμότερα χρόνια. Ο Μακάριος ο Αιγύπτιος, όπως περιγράφεται στο "Λαυσαϊκόν" από τον Παλλάδιο (4ος-5ος αι.), επίσκοπο Ελενοπόλεως: "Τριακονταετής ανελθών νεώτερος τη ηλικία σφριγών, τοσαύτη ... εχρήσατο καρτερία πόνων ασκητικών εν όλοις δέκα έτεσιν, ως πολλής και μεγάλης τούτον αξιωθήναι διακρίσεως' ώστε καλείσθαι αυτόν παιδαριογέροντα, επειδή θάττον της ηλικίας προέκοψεν ταις αρεταίς". Σημειωτέον ότι το "θάττον της ηλικίας" αντιστοιχεί με την τέταρτη δεκαετία της ζωής του Μακαρίου (+ 391)14. Στόν "Βίο" του οσίου Σάβα του Ηγιασμένου (5ος-6ος αι.), που συνέγραψε ο Κύριλλος ο Σκυθοπολίτης (6ος αι.), δεν λείπουν οι αναφορές στην πρωιμότητα ενός γόνιμου πνευματικού βίου, που είχε επιδείξει ο βιογραφούμενος. Γύρω στα δεκαοκτώ του χρόνια χαρακτηρίζεται "νεανίας πρεσβύτης"· αλλά συμπλήρωνε τα τριανταπέντε, όταν: "Ταυτην έχειν αυτόν την πολιτείαν γνους ο μέγας Ευθύμιος ελάμβανεν αυτόν μεθ' εαυτού ... εις την πανέρημον του Ρουβά ... πληροφορίαν έχων εις αυτόν και παιδαριογέροντα αυτόν ονομάζων, και ως καλός παιδοτρίβης προεβίβαζεν αυτόν και εγύμναζεν εις υψηλοτέρας αρετάς". Η ορολογία του Γυμνασίου στρατεύεται εδώ στην υπηρεσία του ουρανού16.

12. IG XIV, αρ. 2012 (σ. 494-6). Η στήλη απόκειται στα Μουσεία του Καπιτωλίου (Ρώμη, Pai. dei Conservatori). Βλ. Marrou, ο.π., αρ. 151, σ. 13Ο, 205-6. Wiedemann, ο.π., σ. 169. Blank, ο.π. (σημ. 4), σ. 72 κε., εικ. 45. Zanker, ο.π., σ. 215-6, εικ. 113.

13. Marrou, ο.π., 202-3. Néraudau, ο.π. (σημ. 7), σ. 125. Wiedemann, ο.π., σ. 169-170.

14. PG 34, 1043Β. Πρβλ. το σχετικό απόσπασμα του Σωζομενού: Sozomène, Histoire ecclésiastique, III-IV, έκδ. J. Bidez - G. Sabbah - A.- J. Festugière (SC 418), Παρίσι 1996, σ. 116.7-10: "αυτίκα τε φιλοσοφείν αρχόμενος έτι νέος ων διέπρεπεν, ως παιδαριογέροντα παρά των μοναχών ονομάζεσθαι και τεσσαράκοντα έτη γεγονότα χειροτονηθήναι πρεσβύτερον". Γιά τη σημασιολογική μετατόπιση του όρου φιλοσοφία και τις καταβολές της στη βιοθεωρία των πρώτων χριστιανικών αιώνων, βλ. Η. Hunger, Βυζαντινή λογοτεχνία. Η λόγια κοσμική γραμματεία των Βυζαντινών, τ. Α', Αθήνα 1987, σ. 41 κέ. Πρβλ. P. Hadot, Qu'est-ce que la philosophie antique?, Παρίσι 1995, σ. 355 κέ.

15. Kyrillos von Skythopolis, έκδ. Ε. Schwartz, Λιψία 1939, σ. 89.24 και 94Α3-18

Σελ. 221
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/222.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

Έχουμε ήδη προβάλει παραστάσεις από παιδικές σαρκοφάγους των αυτοκρατορικών χρόνων (εικ, 4), Για λόγους θείας οικονομίας ο 'Ιησούς, ενσαρκωμένος Λόγος, περνά και αυτός, αναγκαστικά, από το ίδιο βιογραφικό στάδιο. Βέβαια, η ζωή του δεν διακόπτεται τόσο πρόωρα' άλλωστε, δεν υπηρετεί την εγκόσμια αποδεικτική του σοφού παιδιού. Ο σταυρικός θάνατος λαμβάνει χώρα σε πιο προχωρημένη ηλικία, νεανική πάντως, αλλά στο κατώφλι της ωριμότητας: ηλικία ανδρική18. Η πορεία είναι ωστόσο προδιαγεγραμμένη και το τέλος δεδομένο17. Περνά λοιπόν ο 'Ιησούς από το ίδιο στάδιο, αλλά και παράλληλα το προδίδει - δεν συμβιβάζεται με αυτό. Δεν έχουμε εδώ να κάνουμε με ένα οποιοδήποτε παιδί1 είναι ο ίδιος ο θεός. Πώς είναι όμως δυνατόν, με παιδικές αναλογίες, να εικονίσεις τη δύναμη της θεϊκής παρουσίας;

Η θητεία του παιδιού κοντά στον δάσκαλο (πρβλ. εικ. 3) μας είναι εικονογραφικά οικεία, κυρίως από σχετικές σκηνές βιογραφικών απεικονίσεων του αγίου Νικολάου σε παιδική ήλικία18, Η αντίστοιχη απόπειρα αναπαράστασης ανάλογου σταθμού από τον βίο του Χριστού δεν απαντά πριν από την όψιμη βυζαντινή περίοδο. Άλλωστε, σε αυτή την περίπτωση, το εικονογραφούμενο περιστατικό δεν απορρέει από κανονική πηγή.

Στό γνωστό, σύμφωνα με μεταγενέστερη ονομασία, ως "Ευαγγέλιο του Θωμά" απόκρυφο κείμενο (= Τα παιδικά του Κυρίου), περιγράφονται τα παθήματα, (απαραιτήτως) ενώπιον μαρτύρων, των δασκάλων που επιχείρησαν να

αντιστοίχως. Μεταγενέστερο δείγμα εντοπίζουμε στον συγγεγραμμένο από τον Νικόλαο Κατασκεπηνό Βίο του οσίου Κυρίλλου του Φιλεώτου, από την Ανατολική Θράκη, που πεθαίνει το 1110, σε ηλικία 96 έτών: "Κατά γαρ το θρακώον μέρος εν τω χωρίω Φιλέα γέγονέ τις ανήρ συν Θεώ εν ταις εσχάταις και πονηραίς ταύταις ημέραις βίω και λόγω κεκοσμημένος, ος εκ βρέφους τα ιερά γράμματα μεμαθηκώς, μάλλον δε ολίγα εξ αυτών, πάντας τους ομήλικας υπερέβαλλεν εν τε αγχινοία και συνέσει. Ην γαρ θεοσόφιστος ο παις. Προκόψας δε τη κατά Θεόν ηλικία εδέξατο και σφραγίδα αναγνώστου παρά του της χώρας αρχιεπισκόπου. Ένθεν τοι και τω θείω ναώ αφιερωθείς έν τω νόμω Κυρίου εμελέτα ημέρας και νυκτός. Και ην αυτόν ιδείν ποτέ μεν τας βίβλους αναγινώσκοντα, ποτέ δε ψαλμούς δαυϊτικούς άδοντα, ποτέ δε τας ευχάς αυτού τω Θεώ αποδιδόντα μετά πλήθους γονυκλισιών" (κεφ. 2, 1). Έφευγε δε και τας συνομηλίκων και άτακτων συναυλίας· και τη μεν σιωπή τας γλωσσαλγίας ιάτο, τη δε ησυχία το ταραχώδες της ψυχής εκ της των ανωφελών συνουσίας... [...]. Και ην ιδείν αυτόν ως τινά προβεβηκότα, μάλλον δε πολιόν, βρέχοντα τας παρειάς αυτού τω πλήθει των δακρύων. [...] ... ούτως ουν αυτόν ορώντες οι μεν αρετής επιμελόμενοι έχαιρον και υπερετίμων, παιδαριογέροντα αυτόν αποκαλούντες" (κεφ. 2, 2). Βλ. La Vie de saint Cyrille le Philéote, moine Byzantin ff 1110), εκδ. E. Sargologos, Βρυξέλλες 1964, σ. 44-6.

16 Για τις ηλικίες του ανθρώπου βλ. Ε. Sears, The Ages of Man. Medieval Interpretations of the Life Cycle, Princeton 1986. Κιουσοπούλου, ο.π. (σημ. 11), σ. 46-58.

17. Πρβλ. σημ. 7, παραπάνω.

18. Ν. Patterson Ševčenko, The Life of Saint Nicholas in Byzantine Art, Τουρίνο 1983.

Σελ. 222
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/223.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

διδάξουν τον Ιησού, Ο πρώτος από αυτούς, ονόματι Ζακχαίος, είχε πείσει τον Ιωσήφ να του εμπιστευθεί τον γιο του. "[···] Και είπεν αυτώ πάντα τα γράμματα από του α έως του ω μετά πολλής εξετάσεως τρανώς, Εμβλέψας δε τω καθηγητή Ζακχαίω λέγει αυτώ· Σύ το άλφα μή ειδώς κατά φύσιν, το βήτα πως άλλους διδάσκεις; Τποκρι-τα, πρώτον ει οίδας δίδαξον το α, και τότε σοι πιστεύσομεν περί του β". Εμβρόντητος ο δάσκαλος, "τας τοσαύτας και τοιαύτας αλληγορίας του πρώτου γράμματος ειρηκότος του παιδός", αναγκάζεται να ομολογήσει: "Οίμοι, ηπορήθην ο τάλας ... εμαυτώ αισχύνην παρέχων επισπασάμενος το παιδίον τούτο. [...] Ου φέρω το αυστηρόν του βλέμματος αυτού, ου τρανώ τον λόγον άπαξ. Τούτο το παιδίον γηγενής ουκ εστί, τούτο δύναται και πυρ δαμάσαι· τάχα τούτο προ της κοσμοποιίας εστίν γεγεννημέvov. Ποία γαστήρ τούτο εβάστασεν, ποία δε μήτρα τούτο έξέθρεψεν, εγώ αγνοώ, Οίμοι φίλε, εξηχεί με, ου παρακολουθήσω τη διανοία αυτού· ηπάτησα εαυτόν, ο τρισάθλιος εγώ· ηγωνιζόμην έχειν μαθητήν και ευρέθην έχειν διδάσκαλον. Ενθυμούμαι φίλοι την αισχύνην, ότι γέρων υπάρχων υπό παιδίου ενικήθην. Και έχω εκκακήσαι και αποθανείν διά τούτου του παιδός· ου δύναμαι γαρ εν τη ώρα ταύτη εμβλέψαι εις την όψιν αυτού. Και πάντων ειπόντων ότι ενικήθην υπό παιδίου μικρού, τι έχω ειπείν; [...] Ούτος τί ποτέ μέγα εστίν, η θεός η άγγελος, η τί είπω ουκ οίδα". Ωστόσο, ο Ιωσήφ, "ιδών ... τον νουν του παιδίου και την ήλικιότητα, ότι ακμάζει, πάλιν εβουλευσατο μή είναι αυτό άπειρον των γραμμάτων, και ... παρέδωκεν ετέρω διδασκάλω". Το πρόγραμμα επρόκειτο να περιλάβει ελληνικά και έπειτα εβραϊκά (στή Ρώμη: ελληνικά και έπειτα λατινικά)· "ήδει γαρ ο διδάσκαλος την πείραν του παιδίου, και εφοβήθη αυτό [...]". Ο Ιησούς δεν αποφεύγει να τον προκαλέσει: "... ειπέ μοι του άλφα την δύναμιν, καγώ σοι ερώ την του βήτα". Ο δάσκαλος οργίζεται και δεν συγκρατείται· τα επακόλουθα είναι γι' αυτόν θλιβερά. "Πικρανθείς δε ο διδάσκαλος έκρουσεν αυτού εις την κεφαλήν. Το δε παιδίον πονέσας κατηράσατο αυτόν, και ευθέως ελιποθύμησε και έπεσεν χαμαί επί πρόσωπον". Τέλος, την ευθύνη αναλαμβάνει "έτερος πάλιν καθηγητής, γνήσιος φίλος ων του Ιωσήφ", ελπίζοντας ότι "μετά κολακίας" θα μπορέσει να διδάξει στο παιδί τα γράμματα. Πράγματι, όντας σωφρονέστερος, ο δάσκαλος αυτός στάθηκε και πιο τυχερός από τους προηγουμένους (το απαιτούσε ο αποδεικτικός μηχανισμός του κειμένου), ευεργετώντας με τη στάση που επέδειξε και τον προηγούμενο συνάδελφο του. Ο Ιησούς, "εισελθών θρασύς εις το διδασκαλείον εύρε βιβλίον κείμενον εν τω αναλογίω, και λαβών αυτό ουκ ανεγίνωσκε τα γράμματα τα εν αυτώ, αλλά ανοίξας το στόμα αυτού ελάλει πνεύματι αγίω, και εδίδασκε τον νόμον τους περιεστώτας, Όχλος δε πολύς συνελθόντες παριστήκεισαν ακούοντες αυτού, και εθαύμαζον εν τη ωραιότητι της διδασκαλίας αυτού και τη ετοιμασία των λόγων αυτοΰ, ότι νήπιον ων τοιαύτα φθέγγεται, [...] Είπε δε ο καθηγητής τω Ιωσήφ· "Ινα ειδής, αδελφέ, ότι εγώ μεν παρέλαβον το παιδίον ως μαθητήν, αυτό δε

Σελ. 223
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/224.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

πολλής χάριτος και σοφίας μεστόν εστιν [...], Ως δε ήκουσεν το παιδίον ταύτα, ευθέως προσεγέλασεν αυτώ και είπεν Επειδή ορθώς ελάλησας και ορθώς εμαρτύρησας, διά σε κακείνος ο πληγωθείς ιαθήσεται"19.

Σε μοναδικό στη θεματική του μαρμάρινο ανάγλυφο (80-82X56-67 εκ.), της υστεροβυζαντινής περιόδου (13ος αι.), εικονίζεται η Θεοτόκος, αριστερά (στο μέσον, περίπου, της παράστασης), να οδηγεί το παιδί της προς τον καθήμενο, δεξιά, δάσκαλο (εικ. 7)2°. Η Θεοτόκος: Η MAKPINITIΣΣA ΚΑΙ ΟΞΕΙΑ ΕΠΙΣΚΕΨΙΣ, σύμφωνα με την επιγραφή, κρατεί από τον καρπό του αριστερού χεριού τον μικρό 'Ιησού, που φέρει βραχύ, ζωσμένο στη μέση χιτώνα. Ένα επίμονο μάτι διακρίνει ότι το παιδί κρατούσε στο δεξί του χέρι τη σχολική του πλάκα, με διατηρούμενα ακόμη, στην επιφάνεια της, ίχνη γραμμάτων. Ο καθήμενος στο δεξιό άκρο της παράστασης γέροντας δεν φέρει φωτοστέφανο: ο μοναχός Λεόντιος, αναθέτης της πλάκας, όπως μαρτυρεί το υπόλοιπο της επιγραφής: ΔΕΗΣΙΣ EYTEΛOYΣ ΛΕΟΝΤΙΟΥ ΜΟΝΑΧΟΥ, προέβαινε άραγε, μέσω της εικαστικής απόδοσης του περιστατικού, στην αναγνώριση του πεπερασμένου και ετεροφυούς της λογιοσύνης του μπροστά στον Λόγο του θεού; Μήπως ο ίδιος ήτανε δάσκαλος;

Η ανάδυση από την εικονιστική αφάνεια και η μνημειώδης προβολή αυτού του περιστατικού που παραδίδεται από ένα απόκρυφο κείμενο προδίδει, βέβαια, κάποια σύγχρονη με το έργο διεύρυνση της περιέργειας του εκκλησιαστικού κοινού για τα βιογραφικά του Χριστού, αλλά και την εμπιστοσύνη του εντολοδότη σε αυτή την κατηγορία των μαρτυριών. Η προβολή του θέματος στο πεδίο της τέχνης παρέμεινε ωστόσο εξαιρετικά περιορισμένη21. Θα ήταν οπωσδήποτε

19. Thorn, gr. Α. VI-VII, Α. XIV και Α. XV: C. v. Tischendorf, Evangelio, Apocrypha, Λιψία 1876, σ 145-8, 152-3 και 153-4 αντιστοίχως. Πρβλ. το κείμενο της βραχύτερης παραλλαγής, Β. VI-VII, ο.π , σ. 160-1. Γιά την ιστορία του κειμένου βλ. S. Voicu, "Notes sur l'histoire du texte de l'Histoire de l'enfance de Jésus", La fable apocryphe Η, Παρίσι 1991, σ. 119-32.

20. Βλ. ωστόσο τη σύνθεση στον βόρειο τοίχο του Αγίου Νικολάου στα Κυριακοσέλλια (1230-6): Μ. Borboudakis - Κ. Gallas - K. Wessel, Byzantinisches Kreta, Μόναχο 1983, σ. 248. Το ανάγλυφο που εξετάζουμε ήταν άλλοτε εντοιχισμένο στην ανατολική εξωτερική όψη του ναού της Κοιμήσεως της Θεοτόκου, στον λόφο της Επισκοπής, στον Άνω Βόλο. Βλ. Α. Ξυγγόπουλος, "Το ανάγλυφον της Επισκοπής Βόλου", ΕΕΒΣ2 (1925) 107-21. R. Lange,-Die byzantinische Reliefikone, Recklinghausen 1964, σ. 115-7, εικ. 44. Αθήνα (Βυζαντ. και Χριστιαν. Μουσείο Αθηνών, 6.X.84-30.VL85) 1984, Έκθεση για τα εκατό χρόνια της Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρείας (1884-1984), αρ. 2, σ. 13-4 (Μ.Μαυροειδή).

21. Θα μπορούσαμε εδώ, παρεκβατικά, να προχωρήσουμε σε μιαν εκτενέστερη αναγνώριση, σε συγκεκριμένο χρόνο και κοινωνικό περιβάλλον, των πιθανοτήτων εικαστικής απόδοσης που παρουσιάζουν διάφορα θέματα. Φαίνεται ότι ορισμένες αφηγήσεις, παρά τη γραπτή και την -πολύ ευρύτερη- προφορική τους διάδοση, δεν επρόκειτο σε καμιά περίπτωση να αναδυθούν στην εικονογραφική πραγματικότητα.

Σελ. 224
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/225.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

ενδιαφέρον να μπορούσαμε να διακρίνουμε ακριβέστερα τους λόγους που οδήγησαν στην πλαστική διατύπωση του θέματος, Ένα προγενέστερο υπόδειγμα δεν θα ήταν απαραίτητο· αν όμως υποθέσουμε ότι υπήρχε, ήταν άραγε έργο του ελλαδικού -η, γενικότερα, του ευρύτερου ορθόδοξου χώρου-, η προερχόταν από τον λατινικό (μεσαιωνικό) κόσμο; Εικονογραφικά δείγματα δεν λείπουν, πάντως, ούτε από τη μιά, ούτε από την άλλη μεριά.

Η σειρά των σχολικών επεισοδίων αποτυπώνεται εν εκτάσει -ως εικονογράφηση, τώρα, του αντίστοιχου λατινικού κειμένου που αποδίδεται στον (ψευδο)Ματθαίο- στον παρισινό κώδικα ΒΝΓ lat. 2688 (δ'/4 13ου αι.).22 Σε παραπλήσιες με εκείνη του ανάγλυφου στον Βόλο παραστάσεις, με διαφορετική εκάστοτε σύνθεση προσώπων και με σκηνικές παραλλαγές, εικονίζονται: ο Ιησούς, οι γονείς του, ο δάσκαλος, οι μαθητές και οι μάρτυρες/ακροατές. Στη μικρογραφία που καταλαμβάνει το άνω ήμισυ της γραπτής επιφάνειας του φ. 36β, ο εξεταζόμενος Ιησούς δέχεται το κτύπημα του διδασκαλικού χάρακα (εικ. 8), Κατάπληκτοι παρακολουθούν το περιστατικό οι καθήμενοι συμμαθητές. Η σκηνή εκτυλίσσεται σε κλειστό κύκλο δασκάλου και διδασκομένων. Στη μεθεπόμενη μικρογραφία (φ, 40β), κρατώντας πινακίδα με το αριστερό του χέρι, ο Ιησούς, όρθιος (αριστ.), ομιλεί απευθυνόμενος σε ομήγυρη ακροατών (εικ. 9). Έκπληκτοι και πάλι εικονίζονται οι μαθητές, που έχουν συμπτυχθεί σε όμιλο τριών καθήμενων ατόμων. Εκτείνοντας αμήχανα τα χέρια του στα πλάγια, ο δάσκαλος ομολογεί την απορία του στρεφόμενος προς το κοινό των μαρτύρων/ ακροατών (δεξ. άκρο)23.

Χωρίς να αυτονομείται, απομακρυνόμενος από κανονικώς αποδεκτά συμβάντα, ο ασφαλέστερος τρόπος για την προβολή της πρώιμης σοφίας του ενσαρκωμένου Λόγου πραγματώνεται εμμέσως, μέσω της εικονογραφικής απόδοσης ενός ευαγγελικού περιστατικού: της παρουσίας του δωδεκαετούς Ιησού στον Ναό, ανάμεσα στους διδασκάλους (Λουκ. 2, 46-7). Στην αρχαιότερη διαθέσιμη παράσταση, στον παρισινό κώδικα ΒΝΓ gr. 510, φ. 165, στην άνω ζώνη ολοσέλιδου πίνακα αποδίδονται τρία στιγμιότυπα του εν λόγω επεισοδίου (εικ. 6). Στόν άξονα της σύνθεσης, κατ' ενώπιον, καθήμενος, ο δωδεκαετής παις

22. Διαστάσεις του κωδικός: 21,5 Χ14,5 εκ. Για το λατινικό κείμενο (βλ. Tischendorf ο.π. (σημ. 19). Πιθανή προέλευση: Κεντρική Ιταλία (Ρώμη;). Η αφήγηση εκκινεί από το φ. 30. Μικρογραφίες απαντούν στα φ 31, 32, 34, 35β, 36β, 38, 40β, 55β, 57β. Βλ. F. Avril Μ.- T. Gousset, Manuscrits enluminés d'origine italienne, II, XHIe siècle, Παρίσι 1984, αρ. 162, σ. 133-5, πίν. XC. Παρίσι (Bibl. Nationale, 8.m-3o.V.84) 1984, Dix siècles d'enluminure italienne (VIe-XVIe siècles), αρ. 37, σ. 48-9. P. Riche - D. Alexandre Bidon, L'enfance au Moyen Age, Παρίσι 1994, εικ. σ. 121, 130· πρβλ. 124. Sacquin, ο.π. (σημ. 11), εικ. σ 41. Για το ίδιο θέμα, βλ. L Ragusa, "II manoscritto ambrosiano L. 58 Sup.: l'infanzia di Cristo e le fonti apoctife". Arte Lombarda 1987/4, σ. 5-19.

23. Για τις δύο αυτές μικρογραφίες πρβλ. Avril-Gousset, ο.π., σ. 133.

15

Σελ. 225
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/226.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

εικονίζεται διαλεγόμενος με τους δύο, εκατέρωθεν, γύρω από τράπεζα καθήμενους, και σε μειωμένη κλίμακα αποδιδόμενους διδασκάλους 24,

Ένας άλλος τρόπος προβολής της σοφίας του Χριστού, εικονιζομένου σε βρεφική ηλικία, απαντά από τους προεικονομαχικους χρόνους σε εικόνες της βρεφοκρατούσας Θεοτόκου. Σε ευρύτερα γνώριμη εικόνα (68,5X49,7 εκ.), στη μονή του Σινά, του 6ου/αρχών 7ου αιώνα, που διατηρεί ακόμη ζωηρά τα αποτυπώματα των κινήσεων και των τεχνικών της ζωγραφικής δεξιότητας του αρχαίου κόσμου (εικ. 10), ο ενσαρκωμένος Λόγος, ως θεός, "ανατέλλει εξ ύψους"25 και ταυτόχρονα, ως άνθρωπος, επιφαίνεται στο γεωμετρικό κέντρο της σύνθεσης, φερόμενος στον κόλπο της μητέρας του, θρόνο της σοφίας' παράδοξο αλήθεια βρέφος (εικ, 11), με τονισμένο το μέγεθος του μετώπου, ένδυμα αρχαίου φιλοσόφου (χιτώνα και ιμάτιο), το ειλητό του διδασκάλου στο αριστερό του χέρι, σε χειρονομία ευλογίας το δεξί26.

Το καίρια εντυπωσιακό αυτό σχήμα -στην εξέλιξη της αρχικής σύλληψης ως αυτό το σημείο-, αποδυναμώνεται, καλλιεργούμενο, με τον μετριασμό των τόνων, την οιονεί τυποποιημένη επανάληψη, τον προοδευτικό εθισμό του θεατή/ πιστού27, Παραδιδόμενη άλλωστε επί γενεές γενεών, και με την εγγύηση αυθεντικής

24. Συνοπτικώς, για την εικονογραφία αυτής της σκηνής, που συνδέεται και με εκείνην της Μεσοπεντηκοστής, βλ. Δ. Πάλλας, "Ο Χριστός ως η Θεία Σοφία Η εικονογραφική περιπέτεια μιας θεολογικής έννοιας", ΔΧΑΕ 15 (1991) 131 κέ.

25. Βλ. στο άνω μέρος του πίνακα τη δέσμη φωτός που εκπορεύεται από την "δεξιά του Υψίστου" και πρβλ. το τροπάριο της Γεννήσεως.

26. G. Sotiriou, "Εγκαυστική εικών της ενθρόνου Θεοτόκου της Μονής του Σινά", BGH 70 (1946) 552-6, πίν. 25-6. Κ. Weitzmann, The Monastery of St Catherine at Mount Sinai. The Icons, I, From the Sixth to the Tenth Century, Princeton 1976, αρ. B.3, σ. 18-21, πίν. 4-6, 43-6. Για τον συσχετισμό της μορφής του Ιησού με τη θεματική του παιδαριογέροντος, βλ. στο ίδιο, σ. 20 (πρβλ. Ε. Kantorowicz, "Puer exoriens. On the Hypapante in the Mosaics of S. Maria Maggiore", Selected Studies, Ν. Υόρκη 1965, σ. 33. Kitzinger, ο.π. (σημ. 10), σ. 117-8, εικ. 210-1. Ν. Υόρκη 1979, ο.π. (σημ. 10), αρ. 478, σ. 533-4 (Β. Boyd). Πρβλ., στο ίδιο, το ελεφάντινο δίπτυχο του Βερολίνου: αρ. 474, και τον υφασμένο πίνακα του Cleveland: αρ. 477, με την ταυτόχρονη, συνδυασμένη παρουσία Βρέφους και Παντοκράτορος. Γ. Γαλάβαρης, "Πρώιμες εικόνες στο Σινά από τον 6ο ως τον 11ο αιώνα", Σινά. Οι θησαυροί της Ί. Μονής Αγίας Αικατερίνης, Αθήνα 1990, σ. 93-4, εικ. 4. Π Βοκοτόπουλος, Ελληνική τέχνη. Βυζαντινές εικόνες, Αθήνα 1995, αρ. 3, σ. 191, (σ. 31) εικ. 3. Η Θεοτόκος περιστοιχίζεται από δύο στρατιωτικούς αγίους, όρθιους, στο ίδιο με εκείνην επίπεδο, και υψηλότερα, πίσω από τον θρόνο, από δύο σκηπτροφόρους, πανομοιόμορφους αρχαγγέλους -στέρεης στους όγκους διάπλασης, αλλά αιθέριας, στα χρώματα και τις εντυπώσεις, παρουσίας- που γεφυρώνουν το διάστημα μεταξύ ουρανού και γης, έχοντας το βλέμμα στραμμένο προς την "δεξιά του Υψίστου".

27. Για την αφετηρία του εικονογραφικού τύπου βλ. Παλλάς, ο.π. (σημ. 24), σ. 141. Πρβλ. A. Grabar, Les voies de la création en iconographie chrétienne. Antiquité et Moyen Age, Παρίσι 1979, εικ. 5, 6, 21, 41.

Σελ. 226
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/227.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

αρχαιότητας που της προσδίδουν αναχρονιστικά χαρακτηριστικά της, η παράσταση αποτελεί τον κανόνα.

Προς τα τέλη της κωνσταντινουπολίτικης τέχνης σημειώνεται μια νέα -εμφαντική- απόπειρα προβολής της σοφίας του βρέφους, με την αύξηση της επιφάνειας του μετώπου. Στην αρχαιότερη όψη αμφιπρόσωπης εικόνας (115X85 εκ.) των αρχών του 14ου αιώνα, από τον ναό του Χριστού στη Βέροια, το σύμπλεγμα Θεοτόκου και Ιησού, στον εικονογραφικό τύπο της 'Οδηγήτριας, προβάλλεται -δυσδιάκριτα κάπως (εξαιρούνται τα εντόνως φωτισμένα πρόσωπα), αλλά επιβλητικά- μέσα από ένα μολυβόχρωμο, φθαρμένο στην επιφάνεια του κάμπο (εικ. 12). Είναι πιθανό οι μορφές να περιβάλλονταν αρχικά από επένδυση αργυρών ελασμάτων28. Ο φερόμενος στον αριστερό βραχίονα της θεομήτορος Ιησούς, εικονίζεται στην αλληγορικά εικαστική ηλικία του υπερφυούς βρέφους. Ο ενσαρκωμένος Λόγος εμφανίζεται με λεπτοφυές, αναπτυγμένο σε ύψος σώμα, να ευλογεί με το δεξί του χέρι, αποκρινόμενος στην προς τα άνω δεητική κίνηση της Παναγίας, ενώ με το αριστερό κρατεί το ειλητό του νόμου, που στηρίζεται στο υπερυψωμένο του γόνυ.

Οι σύνολες διαστάσεις της κεφαλής δεν συνιστούν υπέρβαση σε σχέση με τα (οιονεί) φυσιολογικά μέτρα. Όμως, η συμπίεση των χαρακτηριστικών του προσώπου στο κάτω τρίτο της συνολικής του επιφάνειας, που συνεπάγεται αντιστοίχως μίαν υπερβολική ανάπτυξη της έκτασης του μετώπου (εικ. 13), προδίδει ασφαλώς τη βούληση του ζωγράφου να καταστήσει πασίδηλο κάτι πού, σε αυτή την περίπτωση, υπερβαίνει τα μέτρα. Η απόπειρα απόδοσης αυτής της υπέρβασης, μέσω της υπερβολής, δεν συνιστά ύβρη, θα αντέτεινε ο ζωγράφος, εφόσον εικονίζεται εδώ "ο "Ων". Ωστόσο, ο τρόπος που ακολούθησε, εγγίζοντας τα όρια της παραμόρφωσης, θα μπορούσε να οχλήσει· αλλά βρισκόμαστε σε μιαν εποχή που επέτρεπε δηλώσεις στοιχείων τα οποία παρέμεναν βωβά -όντας αυτονόητα- η προβάλλονταν πιο διακριτικά (και λιτότερα) σε προγενέστερες συνθέσεις.

Διαπιστώνουμε εντέλει ότι ένια δυναμικά -από την αφετηρία, της γένεσης

28. Θ. Παπαζώτος, "Εικόνα Παναγίας Οδηγήτριας από το ναό "τού Χριστού" Βέροιας", Μακεδονικά 20 (1980) 167-74. Ο ίδιος. Βυζαντινές εικόνες της Βέροιας, Αθήνα 21997, σ. 47-8, πίν. 21. Ενδιαφέρουσα είναι η επανάληψη του εγχειρήματος, με άλλους τρόπους, στην ίδια εικόνα, στην μεταγενέστερη Οδηγήτρια της άλλης όψης (γ'/4 16ου αι.): ο.π., σ. 75, πίν. 133. Πρβλ. A. Xyngopoulos, "Icônes du XHIe siècle en Grèce", L'art byzantin du XHIe siècle. Symposium de Sopocani 1965, Βελιγράδι 1967, σ. 77-8. Παραπλήσια οξυκεφαλία παρουσιάζει ο Χριστός σε κατά τι αρχαιότερη εικόνα (13ος αι.) της Πινακοθήκης Τρετιακόφ: A. Grabar, Les revêtements en or et en argent des icônes byzantines du moyen âge. Βενετία 1975, αρ. 18, σ. 45-6, εικ. 43. Με ποικίλλουσες εικονογραφικές διατυπώσεις, ανάλογα γνωρίσματα απαντούν και σε άλλα υστεροβυζαντινά και μεταβυζαντινά έργα· βλ., δ.χ., Βοκοτόπουλος, ο.π. (σημ. 26), αρ. 99,113 (14ος αι.).

Σελ. 227
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/228.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

τους- στοιχεία, ληθαργούν στην εικονιστική ενδοχώρα, χωρίς να αποκτούν φραστική αυτονομία παρά μονάχα σε εξαιρετικές στον αριθμό και τον χρόνο περιπτώσεις' και τότε ακόμη, δεν φθάνουν στο σημείο να επικρατήσουν προκαλώντας την περαιτέρω τυπολογική γενίκευση των συνθέσεων στις οποίες μετέχουν, Πάντως, συμβαίνει ενίοτε μια ασυγκράτητη δεικτική ορμή να διαστέλλει τα "μεγέθη" (τους τύπους που ήδη έχουν εμπεδωθεί στην εικονογραφική πρακτική), στα γνωρίσματα και τους φυσιογνωμικούς τρόπους που χρησιμοποιεί (εικ. 13). Ήδη, όμως, τα εν λόγω μεγέθη, ως έχουν, σηματοδοτούν μια μετακίνηση σε σχέση με την πραγματικότητα. Η μετακίνηση αυτή, όπως σημειώνεται στον εικονογραφικό τύπο του Ιησού ως υπερφυούς/υπερήλικου βρέφους, είναι δεκτή από το κοινό, διότι οι όροι της διατύπωσης της συντάσσονται σε αληθοφανή κλίμακα και, βέβαια, αφορούν στον Λόγο του θεού (εικ. 11).

Ενώ στην περίπτωση της υστεροβυζαντινής εικόνας η διάταση του μετώπου επιχειρείται στο πρόσωπο του Ιησού από άγνωστο ζωγράφο (τον Γεώργιο Καλλιέργη;) -που εντάσσεται, πάντως, στο αυστηρό πλαίσιο της βυζαντινής παράδοσης-, στις αρχές του μεθεπόμενου αιώνα, στο ευρύτερο ρεύμα της Αναγέννησης, στη δυτική πολιτισμική επικράτεια και σε τελείως διαφορετικό πεδίο ζητήσεων, ένας ιδιότυπος στην ερευνητική του ευαισθησία δημιουργός, εξαιρετικού μεγέθους, ελευθερώνει το χέρι του προς την ίδια -κάπως- κατεύθυνση· βέβαια, το σκεπτικό -ο στόχος-, το εύρος και το ήθος της δεξιότητας είναι τελείως διαφορετικά. Ο Άλμπρεχτ Ντύρερ, σε σχέδιο (21,8X37,9 εκ.) που φιλοτέχνησε το 1506 (κατά τη διάρκεια της δεύτερης παραμονής του στη Βενετία), ερευνά ασκούμενος στον εικονισμό όψεων/στάσεων παιδικών η αγγελικών κεφαλών τρυφερής ηλικίας (εΐκ. 14)29,

Με αφετηρία την εικόνα του πραγματικού, ο Ντύρερ ασκείται "καταχρηστικά" στις προεκτάσεις του' του το επιτρέπει, άλλωστε, η "φύση" των -εν μέρει- πλασματικών αυτών προσώπων (αν πρόθεση του ήταν πράγματι να ζωγραφίσει αγγέλους), αλλά και η μακρόθεν εμπεδωμένη (και αναγεννώμενη τότε) εικαστική παράδοση, που εκτείνεται, παλινδρομικά, ως τους ερωτιδείς της παγανιστικής αρχαιότητας30. Διαπιστώνουμε σε αυτό το σχέδιο τη διόγκωση της περιμέτρου του κρανίου, κυρίως του μεσαίου παιδιού, σε βαθμό υδροκεφαλικής παραμόρφωσης. ' Η δοκιμαστική αυτή απεικόνιση εκφραστικών παραλλαγών στα πρόσωπα και τις στάσεις, αποτελεί μέρος μελέτης (δευτερευόντων, εδώ) στοιχείων που προορίζονται για μιαν ευρύτερη ζωγραφική σύνθεση' ωστόσο, το σχέδιο αυτό συνιστά μίαν αυτόνομη εικόνα.

29. Παρίσι (Μουσείο του Λούβρου, 22.X.91-20.L92) 1991, Dessins de Dürer et de la Renaissance germanique dans les collections publiques parisiennes, αρ. 47, σ. 59 (F. Fossier).

30. Πρβλ. R. Stuvéras, Le putto dans l'art romain, Βρυξέλλες 1969.

Σελ. 228
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/229.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

Ο ίδιος πάντοτε δημιουργός σε ζωγράφημα του 1527 (53,2x27,8 εκ.), της συλλογής του Λούβρου, συνθέτει σε ενιαίο πρόσωπο όψεις παιδιού και γέροντα1 η πρόθεση του ωστόσο παραμένει αδιάγνωστη (είκ, 15). Πρόκειται άραγε για μια μελέτη που προδίδει την περιέργεια του ζωγράφου για τις μορφές που παρεκκλίνουν από τα φυσιολογικά μέτρα, η για μια δοκιμή εικαστικής σύνθεσης διαμετρικά αντίθετων ηλικιών του ανθρώπου, με ευρύτερο, ενδεχομένως, αλληγορικό νόημα; Στη δεύτερη περίπτωση, η σύνθεση αύτη θα μπορούσε να εξαρτάται από αρχαία πηγή, σε ερμηνευτική επανάγνωση -η και εσφαλμένη μετάφραση- από σύγχρονο του Ντύρερ λόγιο (τον ουμανιστή από τη Φερράρα Celio Calcagnini, του οποίου μετάφραση μπορεί να εγνώριζε από τον φίλο του Willibald Pirckheimer), η από τον ίδιο τον ζωγράφο31.

Μετακινούμαι στα μέσα του αιώνα μας. Ένα βρέφος όπως όλα τα άλλα αποτυπώνεται, σύμφωνα με την αντίληψη και τον ιδιότυπο ζωγραφικό μηχανισμό της πικασικής μορφογραφίας, σε πίνακα του 1943 (είκ. 16): απεικονίζεται, καθήμενο στο έδαφος, πλάι σε κάθισμα όπου στέκουν, στην επιφάνεια και τη ράχη του, δύο περιστέρια32. Εδώ, η φιλοπαικτικά και συμπαθητικά παραμορφωτική απόδοση στη σύνθεση των πλαστικών όγκων και των επιφανειών της μορφής, τονίζει γνώριμους χαρακτήρες που προσιδιάζουν στα βρέφη, υπογραμμίζοντας, με brio, την πιο στενή τους (κατ1 εικόνα) σημασία· εκβάλλει τοιουτοτρόπως στη σύνθεση της βρεφικής παρουσίας του εικονιζομένου προσώπου, με το βαρύ, υπερμέγεθες κεφάλι, όπως ταιριάζει στα "μωρά", χωρίς όμως αλληγορικές η παθολογικές δηλώσεις33. Χωρίς, εξάλλου, και τη γνώριμη μας από προηγούμενα παραδείγματα διάταση του μετώπου: την φυσιολογική, η την επί τούτω εμφαντικά επιχειρηματολογική.

Ο μουσικός παις, ο νήπιος μαθητής των απόκρυφων διηγήσεων η ο δωδεκαετής Χριστός των κανονικών πηγών, το υπερφυές βρέφος, ο παιδογέρων·

31. Παρίσι 1991, ο.π. (σημ. 29), αρ. 84, σ. 88-9 (Ε. Starcky). P. Strieder κ.ά., Dürer, Μιλάνο, (21989) 1992, αρ. 429, σ. 329-30. Πρβλ. το κείμενο του Πλουτάρχου (Περί "Ισιδος και Οσίριδος 32F) που στάθηκε -ενδεχομένως- αφορμή για την παράξενη αυτή σύνθεση: "Εν Σάϊ γουν εν τω προπύλω του ιερού της Αθηνάς ην γεγλυμμένον βρέφος, γέρων και μετά τούτον ιέραξ, εφεξής δ' ιχθύς, επί πάσι δ' ίππος ποτάμιος. Εδήλουν δε συμβολικως [...] Το μεν γαρ βρέφος γενέσεως σύμβολον, φθοράς δ' ο γέρων". Plutarque, Oeuvres morales, τ. V.2, Isis et Osiris, έκδ. C. Froidefond (GUF), Παρίσι 1988, σ. 205-6.

32. Διαστ. του πίνακα: 162X130 έκ. P. Daix, Dictionnaire Picasso, Παρίσι 1995, σ. 301-2. W. Spies κ.ά., Picasso's World of Children, Μόναχο - Ν. Υόρκη 1966, σ. 50 και πριν από πίν. 93, πίν. 118.

33. Τυχαίνει κάποτε ο συνδυασμός των αντιθέτων να δένει σε παράξενες μορφές -με αφορμή, ενδεχομένως, την προσωπογραφία συγκεκριμένου προσώπου-, χωρίς συνειδητές αναφορές σε εικαστικό η γραμματειακό προηγούμενο. Βλ. Χ. Καμπουρίδης, Η ελληνική ζωγραφική τον 20ού αιώνα στη Δημοτική Πινακοθήκη της Ρόδου, σ. 113 (Α. Γκίνη, "Το απόκρημνο βρέφος").

Σελ. 229
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/230.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

ένιοι τύποι του θέματος κυριαρχούν στην προσέγγιση μας, χωρίς να εξαντλούνται στη χρονολογία, την πυκνότητα και τις παραλλαγές των εμφανίσεων τους, ούτε να εξαντλούν την πολυτυπία του. Παραλείπουμε όψεις του ζητήματος που ιχνεύονται σε άλλα εικονογραφικά πεδία, καθώς και πτυχές, η/και παραλλαγές των τύπων που εξετάζουμε, εγγραφόμενες όμως σε ευρύτερο εννοιολογικό πλαίσιο, από το οποίο πηγάζουν και μέσα στο οποίο αναπτύσσονται· όπως είναι, δ.χ,, η ταυτόχρονη -στην ίδια, πολύπτυχη/σπονδυλωτή παράσταση η, ακόμη και σε ενιαία μορφή-, πολυπρόσωπη παρουσία του θεού34. Υπενθυμίζουμε, τέλος, ότι στις γραμματειακές πηγές αφθονούν δηλώσεις που δεν επρόκειτο να τύχουν εικονογραφικής απόδοσης.

34. Βλ. συνοπτ. Annuaire 99, ο.π. (ανάριθμη πρώτη σημ.). Το επιμέρους αυτό θέμα, στην εικαστική του απόδοση και πέρα από τα όρια της βυζαντινής τέχνης, δεν περιορίζεται στη χριστολογική του οπτική.

Σελ. 230
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/231.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΕΙΚΟΝΩΝ

Εικ. 1. Η Ειρήνη και ο Σπύρος (από την Χίο), στην Αλεξάνδρεια.

Εικ. 2. Λάρισα, Δημοτική Πινακοθήκη/Μουσείο Κατσίγρα. Νικηφόρου Λύτρα, προσωπογραφία Κ. Μελά (π. 1880).

Εικ. 3. Trier, Rheinisches Landesmuseum. Επιτάφιο ανάγλυφο (π. 200 μ.Χ.).

Εικ. 4. Μουσείο του Λούβρου. Πρόσθια όψη παιδικής σαρκοφάγου (μ. 2ου αι. μ.Χ.).

Εικ. 5. Μουσείο του Λούβρου. Πρόσθια όψη παιδικής σαρκοφάγου (λήγ. 3ος αι. μ.Χ.).

Εικ. 6. Παρίσι, Εθνική Βιβλιοθήκη της Γαλλίας. Κώδιξ gr. 510, φ. 165, άνω ζώνη (9ος αι.).

Εικ. 7. Άνω Βόλος, ναός της Κοιμήσεως της Θεοτόκου. Μαρμάρινο ανάγλυφο (13ος αι.).

Εικ. 8. Παρίσι, Εθνική Βιβλιοθήκη της Γαλλίας. Κώδιξ lat. 2688, φ. 36β (13ος αι.).

Εικ. 9. Παρισι, Εθνική Βιβλιοθήκη της Γαλλίας. Κώδιξ lat. 2688, φ. 40β (13ος αι.).

Εικ. 10. Σινά, μονή Αγίας Αικατερίνης. Εγκαυστική εικόνα (6ος/7ος αι.).

Εικ. 11. Λεπτομέρεια της Εικ. 10.

Εικ. 12. Βέροια, Αρχαιολογικό Μουσείο. Αρχαιότερη όψη αμφιπρόσωπης εικόνας (αρχ. 14ος αι.).

Εικ. 13. Λεπτομέρεια της Εικ. 12.

Εικ. 14. Παρίσι, Εθνική Βιβλιοθήκη της Γαλλίας (Cabinet des estampes). Albrecht Dürer, κεφαλές παιδιών η αγγέλων (1506).

Εικ. 15. Παρίσι, Μουσείο του Λούβρου. Albrecht Dürer, αινιγματική βρεφογεροντική μορφή (1527).

Εικ. 16. Παρίσι, Μουσείο Picasso. Pablo Picasso, "L'enfant aux colombes" (1943),

Σελ. 231
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/232.gif&w=600&h=915 33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 232
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/233.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

ΑΝΗΣΥΧΟΙ ΚΑΙ ΝΕΟΙ ΓΥΡΩ ΣΤΑ 1845

MAPIETTA ΣΕΡΒΟΥ 

Στα 1838 ο 23χρονος Νικόλαος Σαλτέλης1, έμπορος λαδιού από τις Κυδωνιές της Μ. Ασίας, τολμούσε να εμφανιστεί "εις τον λαμπρόν της τυπογραφίας ορίζοντα με των γνώσεων του τα πενιχρά ράκη" μεταφράζοντας μία κοινωνική σάτιρα της Ισπανίας της Ιεράς Εξέτασης, που στόχευε τα ήθη της εποχής του. Ήταν το μυθιστόρημα "Ο Χωλός Διάβολος και αι Ράβδοι του" του Lesage2. Στον πρόλογο του, πραγματικό μανιφέστο, που υπόγραφε από την πατρίδα του τις Κυδωνίες, "τόπον στερούμενον, ως όλαι αι τυραννούμεναι πόλεις, παντός ό,τι δύναται να δώση τροφήν εις το πνεύμα και να υπόθαλψη της παιδείας τους σπινθήρας", χτυπούσε με πάθος την θεοκρατία, την δεισιδαιμονία και τον δεσποτισμό. Αναρωτιόταν αν "η ελευθερία της συνειδήσεως ήθελε ποτέ πράξει εις τον κόσμον τόσα παρανομήματα, όσα το τρομερόν της ιεράς εξετάσεως κριτήριον, όσα το επάρατον τάγμα των 'Ιησουϊτών". Διαβεβαίωνε, ότι "ουδ' είναι μακράν η εποχή, καθ' ην οι λαοί θέλουν ζητήσει την ικανοποίησιν των καταπατημένων δικαιωμάτων των" και έκλεινε απαντώντας "Εις τους ερωτώντας που λοιπόν δύναται να εύρη τις την αρετήν αφού λείπει εκείθεν, όπου έπρεπε να ήναι, από τα στίλβοντα διαδήματα και από τάς λιθοκοσμήτους μίτρας; αποκρίνομαι υπό τα ταπεινά τριβώνια του Ευστρατίου Πέτρου3 και του Θεοφίλου Καΐρη".

Είχε και η Ανατολή τους "ινκουιζιτόρους" της, τους "ταρτούφους" και

1. Γιά τον Νικόλαο I. Σαλτέλη βλ. Μ. Αργυρόπουλος, "Νικόλαος Π. Σαλτέλης", Χρονικά της Ανατολής 1 (1944) 85-93 και L Î. Σκυλίτσης, Εφημερίς της Σμύρνης, 1 Δεκεμβρίου 1850.

2. Ο Χωλός Διάβολος και αι ράβδοι του. Μυθιστορικόν σύγγραμμα τον Λε-Σάζη. Εκ του γαλλικού μεταφρασθέν υπό Ν. Ι. Σαλτέλη, τ. Α'-Β', Εν Ερμονπόλει Σύρου, Εκ της τυπογραφίας Γ. Μελισταγούς, 1838.

3. Δίδαξε μαζί με τον Θεόφιλο Καΐρη στη σχολή των Κυδωνιών. Μετά την Επανάσταση κατέφυγε στην Τήνο, όπου δίδαξε στη σχολή της Ευαγγελίστριας. Δάσκαλος του Νικόλαου L Σαλτέλη στην Τήνο. Βλ. Ν. Ι. Σαλτέλης, Ο Κυδωνιάτης, Αθήνα 1842, σ. ο' και 147-148.

Σελ. 233
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/234.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

τους "ιησουίτες" της και πριν καλά καλά προλάβει να σβήσει ο απόηχος του διωγμού, που είχαν εξαπολύσει στα σχολεία των Αγγλαμερικανών ιεραποστόλων σε Κωνσταντινούπολη, Σμύρνη και Ερμούπολη με συκοφάντηση της διδασκαλίας τους, πυρές βιβλίων, απειλές αφορισμού και φυλάκισης δασκάλων και γονέων4, νέα γεγονότα ξεσήκωναν την κοινωνία της Σμύρνης τον Δεκέμβρη του 1838.

Ο φωτισμένος σχολάρχης της Ευαγγελικής Σχολής Νεοκλής Παπάζογλου, εμψυχωτής της Βιβλιοθήκης και του Μουσείου της, διωκόταν, ως παραβάτης των εκκλησιαστικών κανόνων, και το Μουσείο ονομαζόταν "άντρον ολεθριοφρόνων και ασεβών" που "ως και ανατομίαν διδάσκουν", Στις εκκλήσεις της κοινότητας υπέρ του σχολάρχη ο πατριάρχης απαντούσε, ότι "Άνθρωποι ευρωπαΐζοντες δεν φρονούν ορθώς, διά τούτο αβελτέρους αυτούς αποκαλούμεν"5. Τον επόμενο χρόνο, 1839, η κατηγορία στρεφόταν εναντίον του Θεόφιλου Καΐρη, Η Σύνοδος της Εκκλησίας της Ελλάδος τον αφόριζε και τον εκτόπιζε ως αιρετικό και έκλεινε το Σχολείο και Ορφανοτροφείο του στην Άνδρο.

Ο νέος έμπορος ασφυκτιούσε: "[...] εις τον εικοστόν έκτον χειμώνα του έτι και ερριμμένος εις την πλέον σκοτεινήν του φιλολογικού κόσμου γωνίαν [...]" εκεί που "η εξουσία επηρεαζόμενη από ιερατικάς ραδιουργίας καθείργει τους φιλοσόφους και δασκάλους του έθνους, καταδιώκει τους ποιητάς του", "αφού οι σοφοί της ενασχολούνται εις ματαίας έριδας περί Βαραχίου [...] αντί να ενασχολώνται εις την μόρφωσιν της ευγενούς νεολαίας της"6. Δεν έμενε λοιπόν στην Ελλάδα παρά "να αρύεται από πηγάς ξένας τα νάματα των ιδεών και των φρονίμων παραινέσεων". Έτσι το 1840 "Περιγυρισμένος από δυσχερείς περιστάσεις" μετάφραζε το μυθιστόρημα του Γουστάβου Δρουινώ "Ερνέστης ήτοι η διαστροφή του αιώνος".

Ήταν το πρώτο με αυτοβιογραφικά στοιχεία μυθιστόρημα, του Gustave Drouineau (1798-1878), γνωστού δραματικού συγγραφέα στο λογοτεχνικό Παρίσι της εποχής, που γνώρισε μεγάλη και αναπάντεχη επιτυχία το 1829 με πολλές επανεκδόσεις και μεταφράσεις. Τα μυθιστορήματα του Drouineau γίνονται

4. Βλ. Life and letters of Daniel Temple, for twenty-three years a missionary of the A.B.C.P.M. in Western Asia [...], Boston, [.··] 1855, σ. 1O4, 143-147.

5. Για τον Νεοκλή Παπάζογλου και τα γεγονότα της Ευαγγελικής βλ. εφημ. Αθηνά, 25 Ιανουαρίου, 5 και 11 Φεβρουαρίου και 1 Απριλίου 1839.

6. Βλ. τον πρόλογο του Ν. Σαλτέλη στο Ερνέστης ήτοι η διαστροφή του αιώνος, Σμύρνη 1841. "Περί Βαραχίου"· πρόκειται για την αντιδικία μεταξύ του Κωνσταντίνου Οικονόμου και του Θεόκλητου Φαρμακίδη με αφορμή το άρθρο του Οικονόμου στην Ευαγγελική Σάλπιγγα του 1837 "Περί Ζαχαρίου του πατρός του Προδρόμου υπομνηματική επιστολή". Θα απαντήσει ο Θεόκλητος Φαρμακίδης με την πραγματεία Περί Ζαχαρίου νιου Βαραχίου, Αθήνα 1838, σ. 178, στην οποία εξομολογείται "Ηναγκάσθημεν να γράψωμεν ταύτα, διότι ηξεύρομεν ότι από τινός καιρού το "ασεβής", "ετεροδιδάσκαλος" κτλ. είναι του συρμού".

Σελ. 234
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Οι χρόνοι της Ιστορίας για μια ιστορία της παιδικής ηλικίας και της νεότητας»
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 215
    33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

    ΠΑΙΔΑΡΙΟΓΕΡΩΝ: Η ΑΠΕΙΚΟΝΙΣΗ ΤΗΣ ΠΡΩΙΜΗΣ ΣΟΦΙΑΣ

    ΗΛΙΑΣ ΑΝΤΩΝΟΠΟΥΛΟΣ 

    πολιός το νόημα

    (Έλλην. Ανθολ. β, 152)

    Στο ποικιλοτρόπως περιεκτικό σχήμα με τις προτάσεις και τις παραστάσεις που αναπτύσσονται και συζητούνται στο Γ' διεθνές Συμπόσιο για τους "Χρόνους της Ιστορίας", εισάγω ένα ζήτημα χωρίς περιοριστική χρονολογία και/η ταξινομική στενότητα, στηριζόμενος ωστόσο σε έργα του όψιμου ρωμαϊκού και κυρίως του βυζαντινού κόσμου· ζήτημα-σταυροδρόμι απ' όπου, με τη μνήμη προηγούμενων χρονολογικών φάσεων, μπορεί κανείς να κινηθεί προς τους πιο απροσδόκητους συσχετισμούς - με την επιμέρους απαραίτητη, βέβαια, μέγιστη δυνατή ακρίβεια.

    Ανατρέχοντας σε άμεσα -ακόμη- αναγνώσιμες, κοντινές μας στο χρόνο προσωπογραφικές παραστάσεις (που είναι ήδη εντεταγμένες, πάντως, στο συνεχές -υλικά μαρτυρούμενο- κληροδότημα της ιστορικά τεκμηριωμένης μνήμης), με παλαιότερες (ζωγραφική) η νεότερες απεικονιστικές τεχνικές (φωτογραφία), σημειώνουμε ότι τα εικονιζόμενα παιδιά, πέρα από τη φυσική τους

    Ανατίθεται στη μνήμη του J.- Ρ. Néraudau (1940-1998). Η ζήτηση από την οποία πηγάζει η εικονογραφική αυτή ανακοίνωση είχε παλαιότερα ενταχθεί σε ευρύτερο ερευνητικό πλαίσιο. Βλ. "Προλεγόμενα για μια τυπολογία της παιδικής ηλικίας και της νεότητας στη βυζαντινή εικονογραφία", Πρακτικά του διεθνούς Συμποσίου (Αθήνα, 1 -5 Οκτ. 1984) Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας, τ. A', Αθήνα 1986, σ. 271-86. "Textes figurés et texte pictural: recherches d'iconographie byzantine [...] IL Enfance et jeunesse: réalisme et idéographie", École prat. des Hautes Et., Sect, des sciences relig., Annuaire 95 (1986-87), 1987, σ. 356, 357-8. "Christianisme byzantin". Annuaire, δ.π., 99 (1990-91), 1992, σ. 343-5. Όψεις του θέματος με ευρύτερο η πιο περιορισμένο δειγματολόγιο έχουν εκτεθεί στα πανεπιστήμια Αιγαίου (Τμ. Κοινων. Ανθρωπολογίας, Μυτιλήνη 4.ΧΠ.96) και Κύπρου (Ερευν. Μον. Αρχαιολογίας, Λευκωσία 12.V.97)· ευχαριστώ τους εκεί συναδέλφους για την ερευνητική συμπάθεια και τη φιλική τους ξενία. Φωτογρ. τεκμηρίωση: Εικ. 1, Αλεξάνδρεια, Aziz & Dorès. Εικ. 2, Αθήνα 1993 (σημ. 3, παρακάτω). Εικ. 3, Trier, Rheinisches Landesmuseum. Εικ. 4-5, 15, Παρίσι, Μουσείο του Λούβρου. Εικ. 6, 8-9, 14, Παρίσι, Bibliothèque nationale de France. Εικ. 7, Αθήνα, Βυζαντινό Μουσείο. Εικ. 10-11, Γαλάβαρης 1990 (σημ. 26, παρακάτω). Εικ. 12-13, Παπαζώτος 2 1997 (σημ. 28, παρακάτω). Εικ. 16, Παρίσι, Μουσείο Picasso.