Συγγραφέας:Διεθνές Συμπόσιο
 
Τίτλος:Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Οι χρόνοι της Ιστορίας για μια ιστορία της παιδικής ηλικίας και της νεότητας»
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:33
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1998
 
Σελίδες:399
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Διεθνή Συμπόσια
 
Μαθητεία και εργασία
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Περίληψη:Ο τόμος περιέχει τα πρακτικά του 3ου Διεθνούς Συμποσίου, που πραγματοποιήθηκε στην Αθήνα από τις 17 έως τις 19 Απριλίου του 1997, με θέμα «Οι χρόνοι της Ιστορίας. Για μια ιστορία της παιδικής ηλικίας και της νεότητας», διαρθρωμένο σε 4 ενότητες: Εκπαιδευτικοί μηχανισμοί, Εργασία και πολιτική, Στους χρόνους της Ανθρωπολογίας και των νοοτροπιών, Στον κόσμο της τέχνης, Ελεύθερος χρόνος και αθλητισμός.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 31.76 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 201-220 από: 418
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/201.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

ΦΙΛΑΝΘΡΩΠΙΚΟΣ ΛΟΓΟΣ, ΟΡΦΑΝΑ ΚΑΙ

ΑΠΟΚΡΥΣΤΑΛΛΩΣΗ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΤΑΥΤΟΤΗΤΩΝ

ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΟΡΘΟΔΟΞΗ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑ

ΤΗΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗΣ (1861-1912) 

ΕΦΗ KANNEP

Είναι εξαιρετικά δύσκολο να σκιαγραφήσουμε τη δόμηση της παιδικής ηλικίας ως ιδιαίτερης κατηγορίας στην ύστερη Οθωμανική Αυτοκρατορία. Το βέβαιο σε κάθε περίπτωση είναι ότι δεν πρόκειται για μια έννοια που αναδύεται εκ του μη όντος κατά την εποχή των Μεταρρυθμίσεων. Πριν από την περίοδο αυτή υπήρχε ήδη -συμφωνά με τον Μ. Γεδεών- μέριμνα μερικών ενοριακών ναών για τα έκθετα, των οποίων η επιμέλεια ανετίθετο σε τροφούς, πριν δοθούν για υιοθεσία. Επιπλέον ακολουθείτο συχνά η βυζαντινή παράδοση της προικοδότησης των "απόρων κορασιών". Ας μην ξεχνούμε ακόμη το ενδιαφέρον που πυροδότησε ο Νεοελληνικός Διαφωτισμός για την παιδεία,

Το νέο στοιχείο που αναδύεται σταδιακά και που παγιώνεται μετά τα μέσα του 19ου αιώνα είναι το ότι οι δραστηριότητες αυτές συγκεντρώνονται στα χέρια κεντρικών φορέων. Το 1836 ο πατριάρχης Γρηγόριος ΣΤ' ιδρύει την Κεντρική Εκκλησιαστική Επιτροπή "ήτις επώπτευε και την εκπαίδευσιν εξετάζουσα τους διοριζομένους διδασκάλους και τα ελληνιστί εκδιδόμενα βιβλία"1. Με αυτόν τον τρόπο το Πατριαρχείο "προήσπιζε την Ορθόδοξον παίδευσιν [,,.] καταδιώκον διδασκάλους θρησκευτικώς διαφθαρέντας"2. Επιπλέον, ο A. Πασπάτης μας πληροφορεί ότι στα Εθνικά Φιλανθρωπικά Καταστήματα -στο Νοσοκομείο, δηλαδή, των Επτά Πύργων- στέλνονταν προς σωφρονισμό εκτός των άλλων "[...] τέκνα άρρενα και θήλεα, ορεγόμενοι η διαδηλώσαντες την πρόθεσιν [,,,] να εξομόσωσιν. Τοιούτων πολλών την επιθυμίαν εδηλοποίει η Οθωμανική αρχή προς τον Πατριάρχην, κατ' εξοχήν μετά το 1843 [,..]"3, Τέλος, ο πατριάρχης Γερμανός Δ' το 1853 θέτει τα θεμέλια του κτιρίου που προοριζόταν για Ορφανοτροφείο, "όπου άπορα και ανέστια τέκνα να εκπαιδεύωνται και

1. Μ. Γεδεών, Αποσημειώματα Χρονογράφου, Αθήνα 1932, σ. 169.

2.Ό.π.

3. Α. Γ. Πασπάτης, Υπόμνημα περί τον Γραικικού Νοσοκομείου των Επτά Πύργων, Αθήνα 1862, σ. 15.

Σελ. 201
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/202.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

διδασκόμενα τέχνην τινά, να πορίζωνται ακολούθως πόρον έντιμον και επαρκή"4. Οι εργασίες για την οικοδόμηση του Ορφανοτροφείου αναστέλλονται βέβαια προσωρινά με το θάνατο του πατριάρχη Γερμανού, όμως στις αρχές της δεκαετίας του 1860 οι έφοροι του Νοσοκομείου των Επτά Πύργων "μετέφεραν τα άτακτα και κακόβια τέκνα εις τας άνω αιθούσας [...] μακράν από την επιμιξίαν πονηρών ανδρών και φαυλοβίων γυναικών"5.

Το Πατριαρχείο λοιπόν παρουσιάζεται, παραδόξως εκ πρώτης όψεως, ως ο φορέας ο οποίος πρώτος αναλαμβάνει τις ρυθμίσεις εκείνες που οριοθετούν την παιδική ηλικία. Αναλαμβάνει την κεντρική εποπτεία της, χρησιμοποιεί δηλαδή ένα νεοτερικό στοιχείο, για να κατοχυρώσει και να ενισχύσει την ηγεμονία του έναντι των οποιωνδήποτε αντιπάλων του- συμπεριλαμβανομένης φυσικά, όπως θα δούμε στη συνέχεια, και της ίδιας της νεοτερικότητας. Τα "άτακτα, ανέστια και κακόβια τέκνα", που εκλαμβάνονται ως ο αδύνατος κρίκος της Ορθοδοξίας, αποτελούν τους πρώτους "κατοίκους" του παιδικού εγκλεισμού στην οθωμανική πρωτεύουσα. Το λαϊκό στοιχείο, που αποκτά μερίδιο στη διαχείριση των υποθέσεων της ελληνορθόδοξης κοινότητας από τις αρχές της δεκαετίας του 1860 με τη σύνταξη των "Εθνικών Κανονισμών", εξακολουθεί να κινείται σε μια πορεία που είχε ήδη δρομολογηθεί.

Ποια είναι όμως η ταυτότητα αυτών των παιδιών; Πρόκειται για το νεότερο ηλικιακά τμήμα του πλήθους που διαχρονικά συνέρεε στην Κωνσταντινούπολη προς εύρεση εργασίας η προς επαιτεία, εμπλουτισμένο κατά πολύ στα μέσα του 19ου αιώνα από τους απόκληρους τεχνίτες της ίδιας της Πόλης και των επαρχιών της Αυτοκρατορίας που η οικονομική διείσδυση της Δύσης έχει καταστρέψει6, καθώς και από τους κατοίκους του νεοπαγούς ελληνικού κράτους, τους οποίους η εξαθλίωση ωθεί μαζικά προς τα αστικά κέντρα της Αυτοκρατορίας7. Το περιπλανώμενο αυτό ετερόκλητο πλήθος, αναπόσπαστο τμήμα της εικόνας της Πόλης σε όλη τη διάρκεια της ιστορίας της, προβάλλεται τώρα ως δημόσιος κίνδυνος που πρέπει να εξαλειφθεί. Ο πολύβουος και πολύχρωμος δρόμος του Γαλατά, σημείο συνάντησης φυλών και γλωσσών, περιγράφεται από τον Πασπάτη ως εξής: "Θα περιγράψω την Κωνσταντινούπολιν καθώς είναι, τας βορβορώδεις οδούς, τους δυσώδεις οχετούς, τα αφόρητα μιάσματα, [...] τα πνιγηρά και ανήλια χάνια, όπου καταλύουν, ασθενούν και θνήσκουν ανέστιοι και αφρόντιδες, οι τόσοι από τας επαρχίας και την αλλοδαπήν εδώ συρρέοντες"8.

4.Ο.π.,σ.17.

5. Ο.π.,σ. 18.

6. Βλ. Caglar Keyder, State and Class in Turkey, 1987, σ. 25-48.

7. Για το φαινόμενο της μετανάστευσης στην Οθωμανική Αυτοκρατορία από το ελληνικό κράτος βλ. Σία Αναγνωστοπούλου, Μικρά Ασία 19ος αι.- 1919: οι Ελληνορθόδοξες κοινότητες. Από το μιλλέτ των Ρωμιών στο Ελληνικό Έθνος, Αθήνα 1997, σ. 107-133.

8. Α. Γ. Πασπάτης, ο.π., σ. 42.

Σελ. 202
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/203.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

Και συνεχίζει: "Εις τους δρόμους τούτους, παραγκωνίζονται οι πλούσιοι μετά των ρακενδυτών, οι φίλεργοι μετά των άεργων, οι τίμιοι μετά των κλεπτών, πράγμα το Οποίον σπανίως βλέπομεν εις άλλας μεγαλουπόλεις της Ευρώπης [.,.]"9.

Το νεοτερικό πνεύμα, από το οποίο ο λόγος του συγγραφέα διαπνέεται, δεν αποτελεί, ως φαίνεται, δική του ιδιαιτερότητα. Αντίθετα διακρίνει τους πολεοδόμους του Τανζιμάτ, κύρια επιδίωξη των οποίων αποτελεί η μεταμόρφωση του κλασικού οθωμανικού-ισλαμικού τοπίου της πόλης σε ευρωπαϊκό: επιχειρείται ο εξωραϊσμός του κεντρικού τριγώνου Πέραν-Γαλατάς-Τοπχανέ (διαπλάτυνση των δρόμων, συγκρότηση οργανωμένου οδικού δικτύου, εγκατάσταση συστημάτων ύδρευσης, αποχέτευσης και υγραερίου, διάνοιξη μεγάλων πλατειών), που συνοδεύεται με την κατεδάφιση των παραγκών και τον εξοβελισμό των ενδεών σε απόκεντρες συνοικίες. Προωθείται, με άλλα λόγια, η κάθετη διχοτόμηση μεταξύ του εύπορου και του μη εύπορου, του ευρωπαϊκού και του μη ευρωπαϊκού τμήματος της οθωμανικής πρωτεύουσας10, Η τάση πάντως του ευπρεπισμού και της αποκάθαρσης από κάθε στοιχείο που δεν εγγράφεται σε αυτή τη σφαίρα χρονολογείται αρκετά πριν από την περίοδο των Μεταρρυθμίσεων. Σε διάταγμα του 1792 ο σουλτάνος Σελήμ Γ' δίνει εντολή "[...] όπως οι ανάπηροι και αόμματοι του Γραικικού και του 'Ιουδαϊκού έθνους εγκαθιστώνται εις τα Νοσοκομεία, αποστέλλωνται δε εις τάς εαυτών πατρίδας, όσοι τας χείρας και τους πόδας υγιώς έχουσιν, και εμποδίζωνται οι τοιούτοι του ενοχλείν τον κόσμον επαιτούντες"11.

Από τη δεκαετία του 1860 και εξής, με την άνθηση του ελληνικού τύπου της οθωμανικής πρωτεύουσας η ενδεής παιδική ηλικία εισέρχεται στο προσκήνιο· φιλεκπαιδευτικοί σύλλογοι, ίδρυση εκπαιδευτηρίων σε οικονομικά ασθενείς κοινότητες, άποροι μαθητές κλπ. είναι τα θέματα που συναντά κανείς στις σελίδες του σε καθημερινή βάση, Στα δημοσιεύματα αυτά το παιδί παρουσιάζεται ως αναξιοπαθές θύμα μιας κοινωνίας που το έχει καταδικάσει, στην υλική και, κυρίως, στην ηθική ένδεια, καταπατώντας τις αρετές που του αποδίδονται: αγνότητα, καλοσύνη, αθωότητα. Επιστέγασμα όλων αυτών των ιδιοτήτων που συνθέτουν την καταπατημένη αγνότητα αποτελούν τα ορφανά. Η εικόνα του μικρού,

9. Ο.π.,σ. 70.

10. Zeynep Celik, The Remaking of Istanbul. Portrait of an Ottoman City in the Nineteenth Century. Σηάτλ και Λονδίνο 1986, σ. 31-81. Επίσης, Steven Rosenthal, "Minorities and Municipal Reform in Istanbul" στο Β. Brande - Β. Lewis (επιμ.), Christians and Jews in the Ottoman Empire. The functioning of a plural society, Νέα Υόρκη και Λονδίνο 1985, σ. 369-385.

11. A. Σταυρόπουλος, Τα Νοσοκομεία και η νοσηλευτική πολιτική της ελληνικής εθνότητας στην Κωνσταντινούπολη, Αθήνα 1984, σ. 508.

Σελ. 203
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/204.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

πεινασμένου, ρακένδυτου, περιτριγυρισμένου από χίλιους κινδύνους παιδιού συναντάται σε όλα ανεξαιρέτως τα ελληνικά έντυπα της οθωμανικής πρωτεύουσας κατά τη συγκεκριμένη περίοδο.

Στις αρχές της δεκαετίας του 1860 έχουμε, όπως προαναφέραμε, την πρώτη συνάθροιση των ορφανών στον τελευταίο όροφο του κτιρίου των Εθνικών Φιλανθρωπικών Καταστημάτων, Τα "εν ταις αγυιαίς τέκνα" από την ελευθερία και το αίσθημα της αυτάρκειας που "προσέφερε" η ζωή στο δρόμο μεταβαίνουν σε ένα καθεστώς εξατομικευμένης και εξονυχιστικής επιτήρησης, που διαρκεί μέχρι το 210 έτος της ηλικίας τους, ακόμη, δηλαδή, και μετά την απομάκρυνση τους από το ίδρυμα12. Σύμβολο της επιτήρησης αυτής, ο παιδονόμος, επιβλέπει τους τροφίμους στην καθαριότητα, στον ύπνο, στο φαγητό και στους περιπάτους13. Ο τονισμός των πτυχών αυτών δεν είναι τυχαίος. Εκείνο που πρωτίστως ενδιαφέρει είναι η καταστολή του αταίριαστου για την παιδική ηλικία αισθήματος της ενηλικιότητας και ελευθερίας, καθώς και της σεξουαλικότητας που στον κανονιστικό λόγο ταυτίζονται με τη ρυπαρότητα και την κοινωνική αταξία. Επιτηρούνται συνεπώς οι στιγμές εκείνες, όπου υπάρχει φόβος ότι τα ένστικτα αυτά θα έρθουν στην επιφάνεια14,

Το καταστατικό του Ορφανοτροφείου του 1870 ορίζει ως σκοπό του ιδρύματος "την ανατροφήν και εις βιωφελείς τέχνας εκπαίδευσιν ορφανών και ομολογουμένως απόρων αρρένων παίδων"15, Η παρούσα, δηλαδή, κοινωνική θέση των παιδιών αυτών προσδιορίζει και τη μελλοντική τους, εκείνη του εργάτη, του τεχνίτη. Προβλέπεται εξάλλου ότι η Εφορία "καθά φυσικός κηδεμών φροντίζει περί της επωφελούς τοποθετήσεως των απολυομένων" ως τεχνιτών16. Γι' αυτό και εκείνοι δεν διδάσκονται παρά "την ανάγνωσιν, τας αναγκαιοτέρας πράξεις της Αριθμητικής, στοιχειώδη Γεωγραφίαν και την Ιεράν Κατήχησιν"17, ενώ ως απαραίτητα εφόδιά τους αναγνωρίζονται "αι χειρωνακτικαί τέχναι προς πορισμόν και αποκατάστασίν των"18. Προβλέπεται ακόμη η σύσταση εργαστηρίων μέσα στο ίδρυμα, όπου τα ορφανά θα διδάσκονται την κάθε τέχνη υπό την "επιστασίαν τεχνιτών ειδημόνων"19. Ο ενεργός παραγωγικός ρόλος τους

12. Διοργανισμός του εν Κωνσταντινουπόλει Εθνικού Ορφανοτροφείου των Ορθοδόξων, Κωνσταντινούπολη 187Ο, άρθρο 23, σ. 6-7.

13. Ό.π., άρθρο 27, σ. 7-8.

14. Βλ. σχετικά, Φιλίπ Αριές, Αιώνες παιδικής ηλικίας, Αθήνα 1990' Μισέλ Φουκώ, Επιτήρηση και τιμωρία. Η γέννηση της φυλακής, Αθήνα 1989, καθώς και του ιδίου. Ιστορία της σεξουαλικότητας, τ. 1, Η δίψα της γνώσης, Αθήνα 1982.

15. Διοργανισμός..., ο.π., άρθρο 1, σ. 3.

16. Ό.π., άρθρο 21, σ. 6. 17 Ό.π.,άρθρο 12, σ. 5.

18. Στο ίδιο.

19. Ό.π., άρθρο 13,0.5.

Σελ. 204
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/205.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

στα Εθνικά Φιλανθρωπικά Καταστήματα επιβεβαιώνεται στη λογοδοσία της Εφορίας του 1902: "Οι ορφανοί [...] κατασκευάζουσιν όλα τα απαιτούμενα υποδήματα δι' εαυτούς και τους εν τοις διαφόροις κλάδοις των Εθνικών Φιλανθρωπικών Καταστημάτων περιθαλπομένους, καθώς και όλα τα ενδύματα, τούθ" όπερ ανακουφίζει την υπέρ αυτών καταβαλλομένην δαπάνην"20. Από τον ατίθασο βίο του δρόμου τα παιδιά αυτά μαθητεύουν στα ιδεώδη της χρονικής και εργασιακής πειθαρχίας και στην υπαγωγή στην κοινωνική ιεραρχία. Θα πρέπει να σημειωθεί ότι οι εξελίξεις αυτές δεν αποτελούν ιδιαιτερότητα της ορθόδοξης κοινότητας: την ίδια περίοδο ιδρύεται στην Κωνσταντινούπολη μουσουλμανικό ορφανοτροφείο από τον Μιντχάτ πασά, τον εμπνευστή του οθωμανικού συντάγματος του 187621. Δεν είναι ασφαλώς τυχαίο, το ότι το συγκεκριμένο πρόσωπο προβαίνει στην ενέργεια αυτή.

Όπως αναφέρεται στον απολογισμό της Εφορίας των Εθνικών Φιλανθρωπικών Καταστημάτων για το 1863 "εκατόν και επέκεινα ορφανά πάσης 'Ορθοδόξου φυλής χθες ανέστια και γυμνά και εν ταις αγυιαίς απολλύμενα, σήμερον στεγάζονται και ενδύονται και τρέφονται και εν χριστιανική παιδεία και αγωγή ανατρέφονται"22. Όπως βλέπουμε, η έμφαση δίνεται στο χριστιανικό χαρακτήρα της αγωγής, η οποία προορίζεται για τα "ορφανά πάσης 'Ορθοδόξου φυλής". Όπως όμως αναφέραμε ήδη, τα παιδιά διδάσκονται ανάγνωση, στην ελληνική προφανώς γλώσσα. Το τελευταίο είναι επισήμανση δική μου, δεν τονίζεται μέσα στο κείμενο. Δεν είναι όμως και αμελητέο, ούτε θα πρέπει να αποσυνδεθεί από τις κινήσεις Βούλγαρων ιεραρχών της εποχής, επτά χρόνια πριν από τη δημιουργία της Βουλγαρικής Εξαρχίας, για την αντικατάσταση της ελληνικής γλώσσας στο τελετουργικό τυπικό των εκκλησιών της Βουλγαρίας από τη βουλγαρική και για τη δημιουργία αυτοκέφαλης Εκκλησίας23, Εδώ το ζητούμενο είναι η διασφάλιση της ηγεμονίας του Πατριαρχείου επί της Ορθοδοξίας. Η ελληνική γλώσσα δεν αναφέρεται, ούτε καν ως γλώσσα της ορθόδοξης λατρείας. Θα επιστρέψουμε όμως αργότερα στο σημείο αυτό.

Η δεκαετία του 1870 εγκαινιάζεται με την ίδρυση της Βουλγαρικής Εξαρχίας

20. Τα Εθνικά Φιλανθρωπικά Καταστήματα κατά το 1901, ήτοι συνοπτική περί αυτών λογοδοσία απαγγελθείσα υπό Ιωάννου Δ. Κατσέλη αντιπροέδρου της Εφορίας αυτών, Κωνσταντινούπολη 1902, σ. 64.

21. Εφημ. Νεολόγος, φ. 358,1θ Μαΐου 1868.

22. Διαχείρισις των Εθνικών Ορθοδόξων Φιλανθρωπικών Καταστημάτων του έτους 1863, Κωνσταντινούπολη 1864, σ. 4.

23. Οι διαμάχες αυτές είχαν εκδηλωθεί με σφοδρότητα ήδη από την περίοδο της εκπόνησης των Γενικών Κανονισμών (1858-1860). Βλ. Μ. Θ. Λάσκαρις, Το Ανατολικόν Ζήτημα, Θεσσαλονίκη 21978, σ. 259-275.

Σελ. 205
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/206.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

και την Κομμούνα του Παρισιού. Από τις αρχές της δεκαετίας αυτής το καθήκον του εξορθολογισμού και της πειθάρχησης αναλαμβάνουν μαζικά οι διαρκώς πολλαπλασιαζόμενοι φιλανθρωπικοί και φιλεκπαιδευτικοί σύλλογοι που ιδρύονται κατά το πρότυπο του Εν Κωνσταντινουπόλει Ελληνικού Φιλολογικού Συλλόγου34,

Σε ό,τι αφορά τα ορφανά κορίτσια, ενώ ήδη από τις αρχές της δεκαετίας του 1860 γίνεται λόγος περί του κινδύνου της διαφθοράς και της πορνείας που τα απειλεί, ο λόγος αυτός συστηματοποιείται μετά το 1871. Στα περισσότερα δημοσιεύματα τα ορφανά είναι στο εξής γένους θηλυκού: στα διηγήματα και στα μυθιστορήματα, στις πραγματείες και στα ποιήματα, σε όλο το φάσμα των λαϊκών και μη εντύπων, επανέρχεται ακατάπαυστα το μοτίβο της ορφανής κόρης, της οποίας την αγνότητα επιβουλεύεται ο κοινωνικός περίγυρος. Στο σημείο αυτό δύο εκδοχές εμφανίζονται. Σύμφωνα με την πρώτη, εκείνη, απροστάτευτη μετά το θάνατο του πατέρα της, αναγκάζεται να εκχωρήσει ό,τι πολυτιμότερο διαθέτει, είτε για να εξασφαλίσει τον επιούσιο, είτε παρασυρμένη από τα ξενόφερτα ήθη, που υποσκάπτουν την ηθική της ελληνοχριστιανικής οικογένειας, στερουμένη η ίδια του ηθικού σθένους που θα της επέτρεπε να τους αντισταθεί. Η ορφάνια προσδιορίζεται κυρίως με το θάνατο του πατέρα. Εκείνος συντηρεί την οικογένεια και επιτηρεί. Η μητέρα αποτελεί κατά κανόνα μάλλον παθητικό στοιχείο. Εφόσον δεν είναι σε θέση να αναλάβει βιοποριστική δραστηριότητα -στα περισσότερα αφηγήματα είναι μάλιστα ασθενής- τα παιδιά της, στις περισσότερες περιπτώσεις οι θυγατέρες της, αναγκάζονται να επωμισθούν αυτό το καθήκον καταλήγοντας στην πορνεία, φυσική συνέπεια ενός ρόλου ανάρμοστου για αυτές. Συχνά πάλι η μητέρα είτε παρεκτρέπεται ηθικά δίνοντας το κακό παράδειγμα στις θυγατέρες της, είτε τις οδηγεί στην πορνεία, ορμώμενη από την ευρωπαϊκή απελευθέρωση των ηθών η και για να ανταποκριθεί στις επιταγές του επίσης ευρωπαϊκού συρμού. Σύμφωνα με τη δεύτερη εκδοχή, η εργασία των χεριών της ορφανής κόρης σώζει την οικογένεια της από την οικονομική καταστροφή και την ίδια από τον ηθικό όλεθρο, μέχρι τη στιγμή που ο γάμος θα της εξασφαλίσει ένα νέο προστάτη. Το πρότυπο αυτό προβάλλεται κυρίως από τα περιοδικά "Φίλεργος" και "Ευρυδίκη". Το πρώτο εκδίδεται από τη Φίλεργο Εταιρία και το δεύτερο από την Αιμιλία Κτενά-Λεοντιάδα, μια από τις πρώτες παιδαγωγούς της Αυτοκρατορίας. Π Φίλεργος Εταιρία θέτει ως πρωταρχικό στόχο της "την εξάπλωσιν της εργασίας"25, ενώ η "Ευρυδίκη"

24. Βλ. Κυριακή Μαμώνη, "Εισαγωγή στην ιστορία των Συλλόγων Κωνσταντινουπόλεως (1861-1922)", Μνημοσύνη 11 (1990) 211-234, καθώς και της ιδίας, "Les associations pour la propagation de l'instruction grecque à Constantinople (1861-1922)", Balkan Studies 16/1 (1975) 103-112.

25. Εφημ. Αρμονία, έτ. Γ', αρ. 224 (26 Απριλίου 1866).

Σελ. 206
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/207.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

αποσκοπεί όπως επιμελετήση τας αρχάς της αποστολής της γυναικός", όπως αναφέρεται στο πρώτο τεύχος της28. Τόσο η Φίλεργος Εταιρία όσο και η Αιμιλία Κτενά-Λεοντιάς εξαίρουν την εκπαίδευση και την εργασία των γυναικών ως μέσα για την αρτιότερη εκτέλεση των οικογενειακών τους καθηκόντων, αφενός, και για την αξιοπρεπή επιβίωση τους, αφετέρου, σε περίπτωση που στερηθούν την οικογενειακή υποστήριξη.

Τελικά ο λόγος για την εργασία των ορφανών κοριτσιών σηματοδοτεί το λόγο για τη γυναικεία εργασία στο σύνολό της. Υπογραμμίζει το αφύσικο της εργασίας των γυναικών, η οποία γίνεται αποδεκτή μόνο ως άμυνα έναντι των αντιξοοτήτων της ζωής. Σε τελευταία ανάλυση και οι δύο εκδοχές για τις προοπτικές της ζωής των ορφανών κοριτσιών νομιμοποιούν το οικογενειακό ιδεώδες και την επιτήρηση των γυναικών.

Παρατηρούμε μια αλλαγή της εικόνας της Ευρώπης, η οποία, χωρίς ποτέ να καταβιβάζεται από το βάθρο του προτύπου, παύει ωστόσο να κατέχει αποκλειστικά τη θέση αυτή. Το πανταχού παρόν ιδεώδες του εκσυγχρονισμού συμβαδίζει με έναν ολοένα περισσότερο κατάδηλο αντιευρωπαϊσμό. Στο εξής αποκρυσταλλώνεται η εικόνα της Δύσης ως δύναμης επέμβασης στην Ανατολή, λόγω ακριβώς της ιδιότητας του πολιτισμικού προτύπου. Συνεκδοχές της Ευρώπης δεν αποτελούν τώρα μόνο οι εκσυγχρονιστικές μεταρρυθμίσεις αλλά και η αναρχία και η έκλυση των ηθών. Δύση και Ανατολή αποτελούν στο δημόσιο λόγο δύο πραγματικότητες συμβατές και αντίπαλες συνάμα, καθώς η κυρίαρχη Δύση προσπαθεί να καθυποτάξει την αγνή Ανατολή "εξάγοντας" την αναρχία και την έκλυση ηθών. Μέσο για την επίτευξη του στόχου αυτού αποτελεί η διάλυση της ορθόδοξης οικογένειας, μιας οικογενείας της οποίας ο ελληνικός χαρακτήρας προβάλλεται ολοένα και περισσότερο. Σε πρωταρχικό στοιχείο διάλυσης της ελληνορθόδοξης οικογενείας ανάγεται η γυναικεία σεξουαλικότητα με όλες τις συνδηλώσεις της: το άλογο, την αναρχία, την απουσία του μέτρου και της ευπρέπειας. Φορείς της οι γυναίκες, που η απουσία της οικογενειακής, δηλαδή της πατρικής, επιτήρησης φέρνει στην επιφάνεια τα στοιχεία τους αυτά. Πρόκειται συχνά για τις νέες κοπέλες που μεταβαίνουν στην Κωνσταντινούπολη από τα νησιά του Αιγαίου και την Ανατολία προς αναζήτηση μιας θέσης υπηρέτριας η παραμάνας - "το μάλλον ευολίσθητον του πληθυσμού τμήμα". Ο κίνδυνος θεωρείται αμεσότερος για τον επιπλέον λόγο ότι η Δύση λαμβάνει και μια άλλη μορφή: εκείνη των καθολικών και προτεσταντικών ιεραποστολών, οι οποίες αναπτύσσουν εκτεταμένη φιλανθρωπική δραστηριότητα στους ενδεείς πληθυσμούς της Αυτοκρατορίας. Όπως δηλαδή οι "αγυιόπαιδες", έτσι και οι ορφανές και ανεπιτήρητες γυναίκες εκλαμβάνονται ως η αχίλλειος πτέρνα της Ορθοδοξίας.

26. Ευρυδίκη 1 (21 Νοεμβρίου 1870).

Σελ. 207
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/208.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

Μόνο που τώρα η Ορθοδοξία, μετά το Βουλγαρικό Σχίσμα, εκλαμβάνεται ολοένα και ευκρινέστερα ως ελληνική.

Η Φιλόπτωχος Αδελφότης Κυριών Σταυροδρομίου είναι η πρώτη που αναλαμβάνει τον ανεξέλεγκτο αυτό γυναικείο πληθυσμό. Τα ιδρυτικά της μέλη ανήκουν στις επιφανέστερες οικογένειες της ελληνορθόδοξης κοινότητας της Κωνσταντινούπολης - μέλη του χρηματιστηριακού και εμπορικού κεφαλαίου, της διανόησης και της ανώτερης κρατικής γραφειοκρατίας27. Η Αδελφότητα αυτή ιδρύεται το 1861, την ίδια χρονιά με τον Εν Κωνσταντινουπόλει, Ελληνικό Φιλολογικό Σύλλογο. Όμως μόνο το 1876, 15 χρόνια μετά από την ίδρυση της, θα συγκροτήσει εργαστήριο ραπτικής για άπορες γυναίκες, όπου οι τελευταίες υπόκεινται σε αυστηρή επιτήρηση που υποκαθιστά την οικογενειακή. Όπως χαρακτηριστικά αναφέρεται "η κατάστασις αυτή [η ένδεια] [...] εις το θήλυ γένος είναι ου μόνον αξία λύπης, αλλά και κινδυνώδης [..,]. Η έλλειψις εργασίας ουχί σπανίως αμβλύνει τα αισθήματα του καθήκοντος και της τιμής, καθιστώσα την γυναίκα ουχί μόνον σκεύος άχρηστον αλλά και δηλητηριώδες"28. Όπως και στην περίπτωση του Ορφανοτροφείου των Εθνικών Φιλανθρωπικών Καταστημάτων έτσι και εδώ η εργασιακή πειθαρχία αποτελεί το μέσο για την επιβολή της ηθικής πειθαρχίας. Το εργασιακό ιδεώδες συνιστά μέσο για την προβολή του οικογενειακού ιδεώδους. Ποιοι κίνδυνοι επιδιώκεται να αντιμετωπισθούν με αυτόν τον τρόπο; "Εν τη καθ' ημάς εποχή, καθ' ήν [...] ποικίλαι επιδρομαί την Εκκλησίαν και το Έθνος ημών νέμονται, καθήκον έχομεν ανεξάντλητοι εις ευποιΐας να διατελώμεν βεβαίαν [...] έχοντες [.,,] αμοιβήν ότι διά της ημετέρας αγαθοεργίας θα βλέπωμεν ασφαλιζομένους εν τη πατρώα θρησκεία τους ομογενείς εκείνους, όσοι ένεκα της δυστυχίας διατελούσιν [...} ευάλωτοι εις τας υπό την μορφήν αγαθοεργίας πλεκτάνας των προσηλυτιστικών λειτουργών ξένων θρησκευμάτων"29,

Η γυναικεία ελίτ της Πόλης τοποθετείται λοιπόν στις επάλξεις της ελληνικής πλέον Ορθοδοξίας μέσα από τη θέση του υπερασπιστή του ιδεώδους της εργασίας και της ελληνοχριστιανικής οικογενείας έναντι της Δύσης και των αλλότριων εθνοφυλετισμών. Το παράδειγμα της Αδελφότητας που εξαίρεται ως πρωτοπόρο στον τύπο της Πόλης θα μιμηθούν πολλές από τις γυναικείες αδελφότητες που συγκροτούνται, μετά το 1871, π.χ. του Μεγάλου Ρεύματος και της Χαλκηδόνας.

27. Μεταξύ των μελών της Αδελφότητας συγκαταλέγονται οι Ελένη Γ. Ζαρίφη, Χαρίκλεια Ζαφειροπούλου, Πηνελόπη Βλαστού, Ελένη Σκυλίτση, Λουκία Καραθεοδωρή, Βιργινία Καλλιάδου.

28. Έκθεσις των πεπραγμένων της εν Σταυροδρομίω Φιλοππτώχου Αδελφότητος των Κυριών κατά το έτος 1878, Κωνσταντινούπολη 1879, σ. 28-29.

29. Έκθεσις των πεπραγμένων... 1885, Κωνσταντινούπολη 1886, σ. 43-46.

Σελ. 208
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/209.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

Στο ίδιο πνεύμα κινείται και η "Υπηρεσία των Εκθέτων της Παναγίας του Πέραν", που ιδρύεται το 1889, καθώς και οι αδελφότητες για την προστασία των επιτόκων και των λεχώνων που συγκροτούνται κατά τα τέλη του 19ου και την πρώτη δεκαετία του 20ού αιώνα, π.χ, η "Εν Πέραν Φιλόπτωχος Αδελφότης Κυριών του Αγίου Ελευθερίου" και η αδελφότητα "Το Άσυλον των Μητέρων"30. Η "Υπηρεσία των Εκθέτων της Παναγίας του Πέραν" χρήζει εκτενέστερης αναφοράς. Ιδρύεται με πρωτοβουλία του γιατρού Σπυρίδωνος Ζαβιτσιάνου, ο οποίος και τη διευθύνει., εφόσον από το καταστατικό της θεσμοθετείται ο διευθυντικός ρόλος του ιατρικού σώματος31. Το έργο της συνίσταται στην περισυλλογή των εκθέτων, στην ανάθεση τους σε τροφούς και στην ιατρική τους παρακολούθηση μέχρι να δοθούν προς υιοθεσία. Συγκροτείται ακόμη στα πλαίσια της η "Επιτροπή των Δεσποινίδων", οι οποίες κατασκευάζουν παιδικά ενδύματα, τόσο για τα ίδια τα έκθετα, όσο και προς πώληση για τη συγκέντρωση χρημάτων για αυτά32. Στο ομώνυμο σύγγραμμα του "Service des Enfants Trouvés de Notre Dame de Péra" ο Σπ. Ζαβιτσιάνος εκθέτει τα πλεονεκτήματα της Υπηρεσίας έναντι του ευρωπαϊκού θεσμού των βρεφοκομείων. Τα πλεονεκτήματα αυτά συνίστανται στις ικανοποιητικότερες συνθήκες υγιεινής -σε σύγκριση με τα υψηλά ποσοστά θνησιμότητας στα βρεφοκομεία της Ευρώπης- και στην ενσωμάτωση των παιδιών στο φυσικό τους περιβάλλον, το οικογενειακό, μέσω της υιοθεσίας. Έτσι τα παιδιά αυτά αποτρέπονται από μια αντικοινωνική και ανατρεπτική συμπεριφορά, εντάσσονται αρμονικά στο κοινωνικό σύνολο και καθίστανται άξιοι αγωνιστές των εθνικών ιδεωδών33, Τα στοιχεία αυτά προβάλλονται ως αποδεικτικά της προαιώνιας φιλαλληλίας του Έλληνα και κατά συνέπεια ως μια επιπλέον μαρτυρία υπέρ της τρισχιλιετούς συνέχειας του Ελληνισμού, φυσικού δικαιούχου της ηγεμονίας στην Ανατολή, η οποία, με τη σειρά της, του οφείλει την πολιτισμική της υπεροχή έναντι της Δύσης.

Οι αδράνειες δεν απουσιάζουν. Η συστέγαση των ορφανών με τους ηλικιωμένους και τους φρενοβλαβείς θα συνεχιστεί μέχρι το 1903, οπότε το Ορφανοτροφείο μεταφέρεται στο πρώην ξενοδοχείο "Πρίγκηπος Παλάς" στην ομώνυμη νήσο, με δωρεά της Ελένης Γ. Ζαρίφη. Από το 1860 μέχρι τη χρονιά αυτή ο αριθμός των τροφίμων παραμένει πρακτικά σταθερός. Περίπου 100 τρόφιμοι

30. Εφημ. Κωνσταντινούπολις, φ. 281, 12 Δεκεμβρίου 1906.

31. "Règlement du Service des Enfants Trouvés de Notre Dame de Péra", art. 1, στο Dr. S. G. Zavitsiano, Service des Enfants Trouvés de Notre Dame de Péra, Κωνσταντινούπολη 1904, σ. 22.

32. Ο.π.,σ. 19-21.

33. Ο.π., σ. I-VIII και 3-11. 14

Σελ. 209
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/210.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

υπήρχαν το 1862, στο νέο Ορφανοτροφείο το 1903 θα μεταφερθούν 14034, Στο ενδιάμεσο διάστημα ο αριθμός τους δεν θα υπερβεί ποτέ τους 150. Ακόμη, παρά το θόρυβο γύρω από τα ορφανά κορίτσια, η κατάρτιση ιδιαίτερου ιδρύματος γι' αυτά θα καθυστερήσει αξιοσημείωτα. Το Ορφανοτροφείο θηλέων θα ιδρυθεί στη Μονή του Σωτήρος στην Πρώτη το 1906, με δωρεά του Συμεών Σινιόσογλου.

Ωστόσο, στα νέα Ορφανοτροφεία οι προαναφερθείσες τάσεις θεσμοθετούνται. Στον Κανονισμό του Ορφανοτροφείου της Πριγκήπου τονίζεται ότι. "η εν τώ όρφανοτροφείω εν τη Ελληνική γλώσση παίδευσις θα περιορίζηται εις την ορθήν ανάγνωσιν, χρήσιν και γραφήν της καθομιλουμένης, απαγορευομένων των αρχαίων κειμένων και της γραμματικής αυτών, [...] η ιστορία και γεωγραφία, αι ανθρωπολογικαί και φυσιολογικαί σπουδαί θα περιορίζωνται εις τας στοιχειώδεις γνώσεις [,..] [ενώ] από του 4ου έτους [...] η τεχνική και επαγγελματική εκπαίδευσις εστίν υποχρεωτική δι' όλους ανεξαιρέτως τους τροφίμους του 'Ορφανοτροφείου [,,,]"35. Η επιτήρηση γίνεται ακόμη αυστηρότερη. Το προσωπικό γίνεται περισσότερο πολυάριθμο και ελέγχονται πλέον όλες ανεξαιρέτως οι πτυχές της ζωής, από την ανάπαυση μέχρι τις επιδόσεις στα μαθήματα36. Ο κανονισμός αυτός έφερε την πατριαρχική έγκριση, ενώ μέλος της Ι. Συνόδου κατείχε απαραίτητα την προεδρία της Εφορίας*7. Από την άλλη πλευρά ο Ιωακείμ Γ' επικροτεί την ίδρυση του Ορφανοτροφείου της Πρώτης. Εκεί "η ανατροφή των ορφανών περιστρέφεται εις την εκμάθησιν και άσκησιν χριστιανικών αρετών [..,]. Διδάσκονται [τα ορφανά] τα της θρησκείας [,.,] και εν γένει τα εν τοις δημοτικοίς σχολείοις μαθήματα και την οικιακήν οικονομίαν. Εκ των γυναικείων δ' έργων διδάσκονται [,..] εν γένει όλην την οικιακήν υπηρεσίαν [,..]"38.

Συμπερασματικά μπορούμε να διατυπώσουμε την υπόθεση ότι τα ορφανά σηματοδοτούν αρνητικά την παιδική ηλικία. Προσδιορίζουν δηλαδή, ό,τι δεν θα πρέπει να είναι η παιδική ηλικία, της οποίας η ταυτότητα δομείται στην αντιπαράθεση της με αυτά: είναι ευγενής, υπάκουη, επιτηρούμενη, επίδοξη κοινωνός της ελληνικής παιδείας. Παράλληλα μέσα από τις παραπάνω διαδικασίες, όπου το νεότερο ηλικιακά τμήμα της μάζας των περιπλανώμενων χειρωνακτών

34. Γενικός Κανονισμός του εν Πριγκήπω Εθνικού Ορφανοτροφείου, Κωνσταντινούπολη 1903, κεφ. Α', άρθρο 1, σ. 3. 35.0.π., άρθρα 34,36, σ. 20-22.

36. Ο.π. κεφ. Ε' (Περί της εσωτερικής διοικήσεως του Ορφανοτροφείου), σ. 13-16 και κεφ. Ζ' (Περί της ανατροφής των ορφανών), σ. 18-19.

37.0.π., άρθρο 5, σ. 6.

38. Κανονισμός του εν τη Νήσω Πρώτη Εθνικού Ορφανοτροφείου των θηλέων Συμεών Σινιόσογλου, 1906, άρθρο 24, σ. 23.

Σελ. 210
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/211.gif&w=600&h=915 33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

και επαιτών, αναγνωρίζεται και οριοθετείται ως τέτοιο, επιχειρείται η κοινωνική απομόνωση, η περιθωριοποίηση της μάζας αυτής, η οποία σηματοδοτείται ως επικίνδυνη τάξη. Τέλος η ομάδα των λογίων, εμπόρων και τραπεζιτών που καθοδηγούν τις εξελίξεις αυτές αναγορεύεται σε θεματοφύλακα ενός συστήματος αξιών που οφείλει να εγκολπωθεί ολόκληρο το ελληνορθόδοξο σώμα, Στην αντιπαράθεση με το δυνάμει αντίπαλο της, τις ομάδες εκείνες που θεωρεί ότι αμφισβητούν αυτό το σύστημα αξιών, η συγκεκριμένη ομάδα δομεί την ηγεμονία της και σε τελική ανάλυση την ταυτότητα της ως μεσαία τάξη.

Σελ. 211
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/212.gif&w=600&h=915 33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 212
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/213.gif&w=600&h=915 33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

Στον κόσμο της Τέχνης

Παρασκευή 18 Απριλίου 1997 Απογευματινή συνεδρία

Πρόεδρος: ΦΙΛΙΠΠΟΣ ΗΛΙΟΥ

Σελ. 213
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/214.gif&w=600&h=915 33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 214
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/215.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

ΠΑΙΔΑΡΙΟΓΕΡΩΝ: Η ΑΠΕΙΚΟΝΙΣΗ ΤΗΣ ΠΡΩΙΜΗΣ ΣΟΦΙΑΣ

ΗΛΙΑΣ ΑΝΤΩΝΟΠΟΥΛΟΣ 

πολιός το νόημα

(Έλλην. Ανθολ. β, 152)

Στο ποικιλοτρόπως περιεκτικό σχήμα με τις προτάσεις και τις παραστάσεις που αναπτύσσονται και συζητούνται στο Γ' διεθνές Συμπόσιο για τους "Χρόνους της Ιστορίας", εισάγω ένα ζήτημα χωρίς περιοριστική χρονολογία και/η ταξινομική στενότητα, στηριζόμενος ωστόσο σε έργα του όψιμου ρωμαϊκού και κυρίως του βυζαντινού κόσμου· ζήτημα-σταυροδρόμι απ' όπου, με τη μνήμη προηγούμενων χρονολογικών φάσεων, μπορεί κανείς να κινηθεί προς τους πιο απροσδόκητους συσχετισμούς - με την επιμέρους απαραίτητη, βέβαια, μέγιστη δυνατή ακρίβεια.

Ανατρέχοντας σε άμεσα -ακόμη- αναγνώσιμες, κοντινές μας στο χρόνο προσωπογραφικές παραστάσεις (που είναι ήδη εντεταγμένες, πάντως, στο συνεχές -υλικά μαρτυρούμενο- κληροδότημα της ιστορικά τεκμηριωμένης μνήμης), με παλαιότερες (ζωγραφική) η νεότερες απεικονιστικές τεχνικές (φωτογραφία), σημειώνουμε ότι τα εικονιζόμενα παιδιά, πέρα από τη φυσική τους

Ανατίθεται στη μνήμη του J.- Ρ. Néraudau (1940-1998). Η ζήτηση από την οποία πηγάζει η εικονογραφική αυτή ανακοίνωση είχε παλαιότερα ενταχθεί σε ευρύτερο ερευνητικό πλαίσιο. Βλ. "Προλεγόμενα για μια τυπολογία της παιδικής ηλικίας και της νεότητας στη βυζαντινή εικονογραφία", Πρακτικά του διεθνούς Συμποσίου (Αθήνα, 1 -5 Οκτ. 1984) Ιστορικότητα της παιδικής ηλικίας και της νεότητας, τ. A', Αθήνα 1986, σ. 271-86. "Textes figurés et texte pictural: recherches d'iconographie byzantine [...] IL Enfance et jeunesse: réalisme et idéographie", École prat. des Hautes Et., Sect, des sciences relig., Annuaire 95 (1986-87), 1987, σ. 356, 357-8. "Christianisme byzantin". Annuaire, δ.π., 99 (1990-91), 1992, σ. 343-5. Όψεις του θέματος με ευρύτερο η πιο περιορισμένο δειγματολόγιο έχουν εκτεθεί στα πανεπιστήμια Αιγαίου (Τμ. Κοινων. Ανθρωπολογίας, Μυτιλήνη 4.ΧΠ.96) και Κύπρου (Ερευν. Μον. Αρχαιολογίας, Λευκωσία 12.V.97)· ευχαριστώ τους εκεί συναδέλφους για την ερευνητική συμπάθεια και τη φιλική τους ξενία. Φωτογρ. τεκμηρίωση: Εικ. 1, Αλεξάνδρεια, Aziz & Dorès. Εικ. 2, Αθήνα 1993 (σημ. 3, παρακάτω). Εικ. 3, Trier, Rheinisches Landesmuseum. Εικ. 4-5, 15, Παρίσι, Μουσείο του Λούβρου. Εικ. 6, 8-9, 14, Παρίσι, Bibliothèque nationale de France. Εικ. 7, Αθήνα, Βυζαντινό Μουσείο. Εικ. 10-11, Γαλάβαρης 1990 (σημ. 26, παρακάτω). Εικ. 12-13, Παπαζώτος 2 1997 (σημ. 28, παρακάτω). Εικ. 16, Παρίσι, Μουσείο Picasso.

Σελ. 215
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/216.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

εμφάνιση και το ένδυμα, χαρακτηρίζονται και από σύμβια των προσώπων "αντικείμενα" των οποίων η "χρήση" και συμπαρουσία προσιδιάζει κατ' εξοχήν στην ηλικία τους· έμψυχα όντα: το κατοικίδιο ζώο, η παιχνίδια: το τσέρκι (η κρικηλασία) και η κούκλα, στη φωτογραφία (εικ. 1), αλλά και στη ζωγραφική, την ακαδημαϊκή, η την αφελέστερη. Το ίδιο απαντά, απώτερα, στην κλασική η την ελληνιστική εποχή, αλλά και περαιτέρω, στη ρωμαιοβυζαντινή συνέχεια της αρχαιότητας1. Και τούτο, όχι μόνο στον φωτεινό κόσμο της ζωής, του οίκου η του υπαίθρου, αλλά και στον υπόγειο, των νεκρών, όπως δ.χ, στη μεταγενέστερη κατακόμβη του Νοβατιανού, του 3ου αιώνα, με την οστέινη, με κινητά τα άκρα pupa (την πλαγγόνα, την κόρη), τη μισοβυθισμένη στο κονίαμα του τοίχου που κλείνει τη λαξευτή ταφική θήκη ενός κοριτσιού2. Ωστόσο, εντυπωσιάζει μάλλον το παράδοξο του να βλέπεις (εξαρτάται από τις εποχές, και τον θεατή) ότι αντί για το παιχνίδι, η το άθλημα (εξαρτάται και από την ηλικία), το προσωπογραφούμενο νεανικό άτομο χαρακτηρίζεται από το βιβλίο (είκ. 2)3, Επιστρέφουμε όμως στην αφετηρία που ορίσαμε προηγουμένως. Από την αλκή του γυμνού σώματος (θεών η ηρώων, η στην κοινωνία του Γυμνασίου της κλασικής εποχής), ο τόνος, η προσοχή, μετακινούνται, στις πολυάνθρωπες κοσμοπόλεις της ύστερης αρχαιότητας, προς το καταφύγιο της μελέτης, τον πνευματικό ζήλο. Διαγράφεται τοιουτοτρόπως το ιστορικό δρομολόγιο που κατευθύνει από την (ενάρετη, στην ωριμότητα της) ανδρεία, προς τη σοφία. (Τηρουμένων των αναλογιών, η εξέλιξη αυτή προς την υπεροπλία της "σοφίας" -αλλά και, περαιτέρω, της τρυφής, λόγων και αισθήσεων- παραπέμπει, κάπως, στη σημασιοδότηση του χρονολογικού ανοίγματος και την αντίστοιχη εκτίμηση του

1. Πρβλ. ενδεικτ. το κορίτσι με τα περιστέρια του Μητροπολ. Μουσείου της Νέας Υόρκης (μαρμ. επιτ. στήλη, 5ος αι. π.Χ.) και το γυμνό αγόρι με τη χήνα του ΕΘν. Αρχαιολογικού Μουσείου (μαρμ. αγαλμάτιο, 3ος αι. π.Χ.): Η. Ruhfel, Das Kind in der griechischen Kunst, Mainz 1984, εικ. 41α-41β και 95 αντιστοίχως.

2. Βλ. προχ. F. Mancinelli, Catacombes et basiliques. Les premiers chrétiens à Rome, Φλωρεντία 1984, εικ. 10. Πρβλ. Μ. Αργυριάδη, Η κούκλα στην ελληνική ζωή και τέχνη από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα, Αθήνα 1991, σ. 24 κέ. Εν γένει, για το παιχνίδι στην αρχαιότητα πρβλ. Μασσαλία (Musée d'Archéologie Méditerranéenne, 22.XL91-16. Π.92) 1991, Jouer dans l'antiquité.

3. Μερικώς, στην προβαλλόμενη προσωπογραφία (117 X83 εκ.): Διότι ο αδελφός του Παύλου Μελά έχει αποθέσει στο πάτωμα (στο αριστερό άκρο του πίνακα) το τυπωμένο κείμενο, και ποζάρει κρατώντας στο δεξί του χέρι, σαν σκήπτρο, την ξύλινη κορίνα. Η αυτάρεσκη σοβαρότητα του νεαρού αστού επιβεβαιώνεται από το βιβλίο, χωρίς όμως να λείπει από την εικόνα το όργανο του παιχνιδιού - μεταποιημένο, εδώ, σε υπαινικτικό εξάρτημα κλειστού χώρου. Αθήνα (Εθν. Πινακοθήκη) 1993, Το παιδί στη νεοελληνική τέχνη, 19ος-20ός αιώνας, αρ. 39, σ. 106-7 (Α. Κούρια)· πρβλ. σ. 13, 21, 105, στο ίδιο. Πρβλ. Α. Κούρια, Το παιδί στη νεοελληνική τέχνη, 1833-1922. Εικόνες - αντιλήψεις, Αθήνα-Γιάννινα, 1985, σ. 105, εικ. 23. Πρβλ. σ. 93-5, στο ίδιο.

Σελ. 216
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/217.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

αισχύλειου έργου από τον καβαφικό Σιδώνιο νέο, το "ζωηρό, φανατικό για γράμματα" παιδί.)

Δεν θα σταθούμε ιδιαίτερα σε σκηνές που καταγράφουν την πραγματικότητα του σχολείου η απηχούν, ενδεχομένως, τη ματαιοδοξία του εντολοδότη, όπως στο επιτάφιο ανάγλυφο από το Neumagen (2ος/αρχ. 3ος αι.) στο μουσείο του Trier (εικ. 3)4, αλλά σε παραστάσεις όπου εκθειάζεται η κλίση του -νεκρού, πλέον- παιδιού προς τους λόγους, μέσω της οποίας υπερβαίνεται ο θάνατος5.

Στην κύρια όψη ρωμαϊκής σαρκοφάγου (47,5X149 εκ.), των μέσων του 2ου μ.Χ. αιώνα, παριστάνονται, σε συνεχή αφήγηση, τέσσερα στιγμιότυπα από τη ζωή του Μάρκου Κορνηλίου Στατίου, ενός νεαρού αγοριού που χάθηκε πρόωρα (εικ. 4)6,

Καθήμενη, στο αριστερό άκρο της παράστασης μία γυναίκα, η τροφός η -μάλλον- η μητέρα, θηλάζει ένα βρέφος που κρατεί στην αγκαλιά της. Απορροφημένος από το θέαμα τροφού και βρέφους, ένας γενειοφόρος άνδρας στέκει όρθιος μπροστά τους, με τον δεξιό αγκώνα σε ένα πεσσίσκο και το σαγόνι να

4. Συνολ. διαστ.: 60x193 εκ. D. Strong, Roman Art, Harmondsworth, Middlesex 31980, σ. 242, εικ. 180. Παρίσι (Musée du Luxembourg, 6-31.Χ 83), 1983, La civilisation romaine de la Moselle à la Sarre, αρ. 223, σ 264. Η. Blank, Das Buch in der Antike, Μόναχο 1992, σ. 36-7, εικ. 16. Αριστερά και δεξιά από τον κατ' ενώπιον καθήμενο, ανάμεσα τους, δάσκαλο εικονίζονται δύο μαθητές με ανελιγμένα στα χέρια τους Volumina, Ένας τρίτος μαθητής, όρθιος, στο δεξιό άκρο της σύνθεσης, χαιρετά την ομήγυρη με το ανασηκωμένο δεξί του χέρι' με το κατεβασμένο αριστερό φέρει ενα δεμένο πολύπτυχο πέντε ξύλινων πινακίδων γραφής (με επίστρωση κεριού): πρβλ. αρ. 221, στο ιδιο. Για το φορητό γραφείο του μαθητή, την μία η τις περισσότερες -δεμένες σε πολύπτυχο- κηρόχριστες (σε αρχαιότερες φάσεις) πινακίδες, βλ. Φ. Κουκουλές, Βυζαντινών βίος και πολιτισμός, τ. A' Ι, Αθήνα 1948, σ. 52-3,75-9 Πρβλ. Daremberg-Saglio 5, σ. 1 κέ., λ "tabella cerata (δέλτος, δελτίον, δελτίδιον, γραμματείον)". Blank, όπ., εικ 28-9.

5. Πρβλ. Η.-1, Marrou, Μουσικός ανήρ. Étude sur les scènes de la vie intellectuelle figurant sur les monuments funéraires romaines, Grenoble 1938, σ. 231 κε.

6. F. Baratte - C. Metzger, Catalogue des sarcophages en pierre d'époque romaine et paléochrétienne, Παρίσι 1985, αρ. 3, σ. 29-31. Πρβλ. Marron, όπ., αρ. 2, σ. 29-30.

R. Turcan, Les sarcophages romains à représentations dionysiaques. Essai de chronologie et d'Histoire religieuse, Παρίσι 1966, σ. 4Ο7. P. Zänker, The Mask of Socrates. The Image of the Intellectual in Antiquity, Berkeley-Los Angeles-Οξφόρδη 1995, σ. 253-4, εικ. 138. Έργο ρωμαϊκού εργαστηρίου, προερχόμενο κατά πάσα πιθανότητα από την Όστια, το γλυπτό αυτό απόκειται στο Λούβρο. Στην πλίνθο του κάτω μέρους διακρίνεται η επιγραφή: M(arco) . CORNELIO . M(arci) . F (ili) . PAL(atina tribu] .STATIO . P[arentes ] . FECER(unt}. Οι μνημονευόμενοι γονείς θα πρέπει να ταυτίζονται με τα εικονιζόμενα ένηλ\ικα πρόσωπα. Θα μπορούσε ο αναγνώστης να θεωρήσει ότι στο έργο αυτό προβάλλεται -απλούστερα- το αγαθό της παίδευσης: Marrou, όπ., σ. 198. Πρβλ. Μασσαλία 1991, ο.π. (σημ. 1), σ. 45, εικ. 9. Δεικτικότερο από τη δική μας άποψη είναι το επόμενο δείγμα (εικ. 5).

Σελ. 217
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/218.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

στηρίζεται στην ανοικτή παλάμη του ίδιου χεριού· στο αριστερό του χέρι φέρει ένα ειλητό, σύμβολο παιδείας. Στην επόμενη φάση το ίδιο πρόσωπο, ενδεχομένως ο πατέρας -μάλλον, παρά ο παιδαγωγός-, όρθιο, μετωπικά εικονιζόμενο, έχει πάρει το βρέφος στην αγκαλιά του. Η τρίτη προς τα δεξιά σκηνή παρουσιάζει το μεγαλωμένο αγόρι να οδηγεί το παιδικό του άρμα, που το σύρει ένας τράγος. Τέλος, στο δεξιό άκρο, το ίδιο αγόρι, όρθιο, κρατώντας ειλητό στο αριστερό του χέρι (ως ένδειξη της πρώιμης σοφίας που θα το χαρακτήριζε όσο ζούσε), παριστάνεται με το δεξί υψωμένο σε σχήμα προσλαλιάς, απευθυνόμενο προς τον καθήμενο ενώπιον του συλλογισμένον άνδρα (γνώριμο μας από τις προηγούμενες φάσεις της παράστασης), φίλο και εκείνον των Μουσών, με περίσκεπτο (περίλυπο) πρόσωπο, που εικονίζεται με σταυρωμένα τα πόδια του -ο αριστερός μηρός επάνω στον δεξιό-, το ειλητό στο αριστερό, και το σαγόνι να στηρίζεται στο δεξιό του χέρι.

'Ορισμένες φάσεις της σπονδυλωτής αυτής παράστασης, όπως ο θηλασμός του βρέφους, αριστερά, η η σκηνή της lectio δεξιά (αυτή η "φιλόλογος" φάση, με το παιδί να απαγγέλλει το μάθημά του), απαντούν και σε άλλα έργα της ίδιας κατηγορίας. Η δήλωση της πρώιμης σοφίας γίνεται πιο δραματική με τη σκέψη του πρόωρου θανάτου -της mors immatura- που την νέκρωσε. Διάχυτη στην όλη παράσταση είναι η βαρύνουσα αίσθηση του πένθους, που δηλώνεται με τις συλλογισμένες στάσεις του πατέρα η παιδαγωγού7.

Στο συνωστισμό των συντεταγμένων σε σκηνές μορφών της πρόσθιας όψης μιας άλλης σαρκοφάγου (34X120 εκ.), που χρονολογείται στα τέλη του 3ου μ.Χ. αιώνα (απόκειται στο Λούβρο, όπως και η προηγούμενη), δεσπόζει το κεντρικό σχήμα του μετωπικά εικονιζόμενου, να αγορεύει, ένθρονου αγοριού, με ένα ελαφρά ξετυλιγμένο ειλητό στο αριστερό του χέρι., περιβαλλόμενο συμμετρικά

7. Ανάλογη προαίσθηση του θανάτου (πρβλ. Λουκ. 2, 34-5) δηλώνεται στη μεσοβυζαντινή εικονογραφία της Υπαπαντής, όπου ο γέρων Συμεών υποδέχεται στην αγκαλιά του τον νήπιο Χριστό' ο Ιησούς επιθυμεί να επιστρέψει στην αγκαλιά της μητέρας του, που τον κοιτάζει λυπημένη. Βλ. Η. Maguire, "The Iconography of Syrneon with the Christ Child in Byzantine Art", DOP 34-5 (1980-81) 267 κέ. Τούτο τονίζεται στην παράσταση της Παναγίας Αρακιώτισσας, στα Λαγουδερά, σε τοιχογραφία του ομώμυμου ναού (1192), με την παρουσία αγγέλων που κρατούν τα σύμβολα του πάθους: στο ίδιο, σ. 269, εικ. 11. Πρβλ. A. Nicolaïdès, "L'église de la Panagia Arakiotissa à Lagoudéra, Chypre. Étude iconographique des fresques de 1192", DOP 50 (1996) 11O-1, εικ. 3· πρβλ. στο ίδιο, σ. 79-83, εικ. 64-5: ο θεοδόχος Συμεών. Για το θέμα του "αώρου Θανάτου" βλ. Ε. Griessmair. Das Motiv der Mors immatura in den griechischen metrischen Grabinschriften, Innsbruck 1966. J.- P. Néraudau, Être enfant à Rome, Παρίσι 1984, σ. 373 κε. Τ. Wiedemann. Adults and Children in the Roman Empire, Λονδίνο 1989, σ. 40-3, 92-3, 129, 168-70. Η. Lohmann, "Das Motiv der mors immatura in der griechischen Grabkunst", Kotinos. Festschrift für Erika Simon, Mainz 1992, σ. 103-13.

Σελ. 218
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/219.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

μετρικά από τέσσερις Μούσες (εικ. 5)8· σχήμα καθεδρικής κατάδειξης του μεγέθους του κεντρικού προσώπου, που απαντά και στην κρατική τέχνη και προπαγάνδα ως τα τέλη του μεσαίωνα9. Μέσω του ίδιου σχήματος προβάλλεται άλλωστε και ο κατ' εξοχήν "παιδαριογέρων", ο Ιησούς (χωρίς τούτο, βέβαια, να δηλώνεται αυτολεξεί και με αποκλειστικά ενθαδικούς όρους), όχι μόνο σε έργα της παλαιοχριστιανικής περιόδου10, αλλά και -κυρίως, και σε απευθείας σχέση με τη ζήτηση μας- σε μεταγενέστερες παραστάσεις, από τον 9ο και πέρα αιώνα· σύμφωνα με τις κανονικές πηγές (Λουκ. 2, 46-7), εικονίζεται εδώ ο δωδεκαετής 'Ιησούς, στον Ναό, ανάμεσα στους διδασκάλους (εικ. 6). Η μελέτη της εικονογράφησης αυτού του ευαγγελικού περιστατικού θα αποτελούσε ένα από τα μακροσκελέστερα κεφάλαια της προσέγγισης μας (βλ. παρακάτω). Τούτο προφανώς οφείλεται στο πλήθος των διαθέσιμων παραστάσεων που επιτρέπουν μια συστηματικότερη εξέταση.

Οι διαμετρικά αντίθετοι τύποι του παιδιού και του γέροντα συναιρούνται σε ένα προσωπογραφικό συμβιβασμό που συνδυάζει τη μορφή και το μέλλον του ενός με την πνευματική ωριμότητα και το παρελθόν του άλλου. Πέρα από την έμμονη παρουσία στον μεσογειακό χώρο: σε Έλληνες, Ρωμαίους, Ιουδαίους, χριστιανούς και εθνικούς, από τους ελληνιστικούς κιόλας χρόνους -κυρίως

8. Baratte, ο.π. (σημ. 6), αρ. 4, σ. 31-3· Marrou, όπ. (σημ. 5), αρ. 19, σ. 50-1. Αριστερά, διακρίνεται το παιδικό άρμα, όπως και στην προηγούμενη σύνθεση. Στο δεξιό άκρο της παραστατικής ζώνης, ανάμεσα σε δευτερεύοντα, ανήλικα/πλασματικά πρόσωπα, ο νεκρός παις, μισοξαπλωμένος σε ανάκλιντρο, με γυμνωμένο το στέρνο, εικονίζεται σε σκηνή μεταθανάτιου, διηνεκούς συμποσίου.

9. Πρβλ. την εκτίμηση του R. Bianchi Bandinelli στην έξέτασή του των αναγλύφων της oratio και της lìberalitas στην αψίδα του Κωνσταντίνου (Ρωμη, 315) : Dall'ellenismo al medioevo, Ρώμη 1978, σ. 64 κε., 104 κε., εικ. 59-60. Σέ σχέση με την κεντρική σκηνή της σαρκοφάγου που εξετάζουμε, πρβλ. την ανάλογη διάταξη στη λεγόμενη "σαρκοφάγο του Πλωτίνου": Marrou, ο.π., αρ. 17, σ. 47-50, εικ. 7. Μ. Wegner, Die Musen Sarkophage, Βερολίνο 1966, αρ. 116, σ. 47, πίν. 71 (στο ιδιο, αρ. 77, σ. 38, πίν. 145β: η σαρκοφάγος του Λούβρου). Και πάλι σε σχέση με το κεντρικό σχημα της σύνθεσης και τα πρόσωπα που συμμετέχουν σε αυτό (εικ. 5) πρβλ. τον Βιργίλιο, σε ψηφιδωτό δάπεδο του 3ου μ.Χ. αιώνα, ανάμεσα στην Κλειώ και την Μελπομένη: R. Bianchi Bandinelli, Roma La fine dell'arte antica, Μιλάνο 21976, σ. 237, είκ. 218. K. Dunbabin, The Mosaics of Roman North Africa. Studies in Iconography and Patronage, Οξφόρδη 1978, σ. 131, 242, εικ. 130.

10. Βλ., δ.χ., το κεντρικό διάχωρο της άνω ζώνης στην πρόσθια όψη της σαρκοφάγου του Ιουνίου Βάσσου (f 359), στο Βατικανό (Άγ. Πέτρος): Strong, ο.π. (σημ. 4), σ. 289290, εικ. 224. Ε. Kitzmger, Byzantine Art in the Making. Main Lines of Stylistic Development in Mediterranean Art, 3rd-7th Century, Λονδίνο 1977, σ. 26 κε., είκ. 43. Ν. Υόρκη (The Metropolitan Mus. of Art, 19.XI.77-12.II.78) 1979, Age of Spirituality. Late Antique, and Early Christian Art, Third to Seventh Century, αρ. 386, σ. 427-9 (E. Dinkier).

Σελ. 219
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/220.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

όμως στην όψιμη φάση της αρχαιότητας-, το θέμα απαντά και σε βαθύτερα στον χρόνο στρώματα, αλλά και σε απώτερα στον χώρο πεδία· τόσο που ο Ερνστ Ρόμπερτ Curtius να το θεωρήσει αρχέτυπο, παράσταση του συλλογικού υποσυνειδήτου (σύμφωνα με τον ορισμό του Γιουνγκ)11. Η αινετήρια αυτή συνταγή χρησιμοποιείται για την προβολή επιφανών προσώπων που έχουν μακροημερεύσει· η, σε διευρυμένη πλέον χρήση, για να εξαρθεί η φρονιμάδα και η λογιοσύνη νεαρών, πρόωρα χαμένων ατόμων: με αυτό τον τρόπο αναπληρώνεται κάπως το κενό της ανολοκλήρωτης ζωής τους. Αυτής της κατηγορίας τις μαρτυρίες αποκρυσταλλώνουν η επιγραφική με την παραστατική τέχνη. Ας πάρουμε από κοντά ένα επιπλέον παράδειγμα.

Στο σήμα του δωδεκάχρονου Κοΐντου Σουλπικίου Μαξίμου, η ανάγλυφη εικόνα του εκλιπόντος συνδυάζεται με τις επιγραφικές μαρτυρίες· συμπεριλαμβάνονται μια ποιητική του σύνθεση, και δύο επιγράμματα που υποτίθεται ότι μεταφέρουν, αντιστοίχως, λόγους του παιδιού και των γονέων του. Είχε μετάσχει στους τρίτους (94 μ.Χ.) ποιητικούς αγώνες ελληνικής γλώσσας προς τιμήν του Καπιτωλίου Διός, απαγγέλλοντας (όπως και εικονίζεται ο τηβεννοφόρος παις, με ανοικτό το ειλητό στο χέρι του) το αναγραφόμενο ποίημα, σαραντατριών εξαμέτρων, με μυθολογικό θέμα: "Κ(οιντου) Σουλπικίου Μαξίμου καίριον· Τίσιν αν λόγοις χρήσαιτο Ζεύς επιτιμών Ηλίω ότι το άρμα έδωκε Φαέθοντι". Όπως ο ίδιος δηλώνει (επίγρ. α'), ο υπερβολικός ζήλος τον αφάνισε· ημέρα και νύκτα μονάχη έγνοια του ήταν οι Μούσες: "Μούνος απ' αιώνος δυοκαίδεκα

Ιί. Ε. R.Curtius, Europäische Literatur und lateinisches Mittelalter, Βέρνη 1948, σ. 106 κε. Για την πολύπτυχη τυπολογία του παιδιού-θαύματος βλ. ενδεικτικώς: Marrou, ο.π. (σημ. 5), σ. 197-207. Η. Herter, "Das unschuldige Kind", JAC 4 (1961) 148. Μ. Aubineau, "L'enfant vieillard", στο Grégoire de Nysse, Traité de la virginité, έκδ. Μ. Aubineau (SC 119), Παρίσι 1966, σ. 575-7. S. Hackel (εκδ.), The Byzantine Saint (Univ. of Birmingham, Fourteenth Spring Symposium of Byzant. Studies), Λονδίνο 1981, σ. 92 (E. Patlagean)· 121,124,126 (R. Browning)· 166 (J. Munitiz). Néraudau, ο.π (σημ. 7), σ. 123-8,163,238, 264. Wiedemann, ο.π. (σημ. 7), σ. 76,79, 92-3,98-9, 168-70,180-1. Zänker, ο.π. (σημ. 6), σ. 276-7, 291-2, 295, 299, εικ. 149,158. A. Billault, "Le mythe de l'enfance philosophique dans les biographies des philosophes grecs". Enfants et enfances dans les mythologies (Actes du Vile coll. du Centre de recherches mythoiog. de l'Univ. de Paris-X), Παρίσι 1995, σ. 220-3. C. Jouanno, "Le roman d'Alexandre ou l'enfance d'un héros". Enfants et enfances, ο.π., σ. 269-89. Α. Κιουσοπούλου, Χρόνος και ηλικίες ατή βυζαντινή κοινωνία. Η κλίμακα των ηλικιών από τα αγιολογικά κείμενα της μέσης εποχής (7ος-11ος αι. ), Αθήνα 1997, σ. 73-5. Βλ. και την πρόσφατη ανακεφαλαίωση της εν γένει θεματικής του παιδιού που υπερβαίνει -στην αντίληψη και την άσκηση δεξιοτήτων- τα φυσιολογικά για την ηλικία του μέτρα, στην εξελικτική χρονολογία της με τις κατά καιρούς και κοινωνίες αντιλήψεις, στον τόμο (με αφορμή μια έκθεση στην Bibliothèque Nationale): M. Sacquin κ.οι.. Le printemps des génies. Les enfants prodiges, Παρίσι 1993 (πρβλ. τον συνοπτικό κατάλογο της έκθεσης: Bibl. Nationale, 25.II-23.V.93, Le printemps des génies}.

Σελ. 220
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Οι χρόνοι της Ιστορίας για μια ιστορία της παιδικής ηλικίας και της νεότητας»
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 201
    33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

    ΦΙΛΑΝΘΡΩΠΙΚΟΣ ΛΟΓΟΣ, ΟΡΦΑΝΑ ΚΑΙ

    ΑΠΟΚΡΥΣΤΑΛΛΩΣΗ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΤΑΥΤΟΤΗΤΩΝ

    ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΟΡΘΟΔΟΞΗ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑ

    ΤΗΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗΣ (1861-1912) 

    ΕΦΗ KANNEP

    Είναι εξαιρετικά δύσκολο να σκιαγραφήσουμε τη δόμηση της παιδικής ηλικίας ως ιδιαίτερης κατηγορίας στην ύστερη Οθωμανική Αυτοκρατορία. Το βέβαιο σε κάθε περίπτωση είναι ότι δεν πρόκειται για μια έννοια που αναδύεται εκ του μη όντος κατά την εποχή των Μεταρρυθμίσεων. Πριν από την περίοδο αυτή υπήρχε ήδη -συμφωνά με τον Μ. Γεδεών- μέριμνα μερικών ενοριακών ναών για τα έκθετα, των οποίων η επιμέλεια ανετίθετο σε τροφούς, πριν δοθούν για υιοθεσία. Επιπλέον ακολουθείτο συχνά η βυζαντινή παράδοση της προικοδότησης των "απόρων κορασιών". Ας μην ξεχνούμε ακόμη το ενδιαφέρον που πυροδότησε ο Νεοελληνικός Διαφωτισμός για την παιδεία,

    Το νέο στοιχείο που αναδύεται σταδιακά και που παγιώνεται μετά τα μέσα του 19ου αιώνα είναι το ότι οι δραστηριότητες αυτές συγκεντρώνονται στα χέρια κεντρικών φορέων. Το 1836 ο πατριάρχης Γρηγόριος ΣΤ' ιδρύει την Κεντρική Εκκλησιαστική Επιτροπή "ήτις επώπτευε και την εκπαίδευσιν εξετάζουσα τους διοριζομένους διδασκάλους και τα ελληνιστί εκδιδόμενα βιβλία"1. Με αυτόν τον τρόπο το Πατριαρχείο "προήσπιζε την Ορθόδοξον παίδευσιν [,,.] καταδιώκον διδασκάλους θρησκευτικώς διαφθαρέντας"2. Επιπλέον, ο A. Πασπάτης μας πληροφορεί ότι στα Εθνικά Φιλανθρωπικά Καταστήματα -στο Νοσοκομείο, δηλαδή, των Επτά Πύργων- στέλνονταν προς σωφρονισμό εκτός των άλλων "[...] τέκνα άρρενα και θήλεα, ορεγόμενοι η διαδηλώσαντες την πρόθεσιν [,,,] να εξομόσωσιν. Τοιούτων πολλών την επιθυμίαν εδηλοποίει η Οθωμανική αρχή προς τον Πατριάρχην, κατ' εξοχήν μετά το 1843 [,..]"3, Τέλος, ο πατριάρχης Γερμανός Δ' το 1853 θέτει τα θεμέλια του κτιρίου που προοριζόταν για Ορφανοτροφείο, "όπου άπορα και ανέστια τέκνα να εκπαιδεύωνται και

    1. Μ. Γεδεών, Αποσημειώματα Χρονογράφου, Αθήνα 1932, σ. 169.

    2.Ό.π.

    3. Α. Γ. Πασπάτης, Υπόμνημα περί τον Γραικικού Νοσοκομείου των Επτά Πύργων, Αθήνα 1862, σ. 15.