Συγγραφέας:Διεθνές Συμπόσιο
 
Τίτλος:Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Οι χρόνοι της Ιστορίας για μια ιστορία της παιδικής ηλικίας και της νεότητας»
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:33
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1998
 
Σελίδες:399
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Διεθνή Συμπόσια
 
Μαθητεία και εργασία
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Περίληψη:Ο τόμος περιέχει τα πρακτικά του 3ου Διεθνούς Συμποσίου, που πραγματοποιήθηκε στην Αθήνα από τις 17 έως τις 19 Απριλίου του 1997, με θέμα «Οι χρόνοι της Ιστορίας. Για μια ιστορία της παιδικής ηλικίας και της νεότητας», διαρθρωμένο σε 4 ενότητες: Εκπαιδευτικοί μηχανισμοί, Εργασία και πολιτική, Στους χρόνους της Ανθρωπολογίας και των νοοτροπιών, Στον κόσμο της τέχνης, Ελεύθερος χρόνος και αθλητισμός.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 31.76 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 105-124 από: 418
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/105.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

Η ΑΝΑΔΙΕΥΘΕΤΗΣΗ ΤΟΥ ΧΩΡΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΧΡΟΝΟΥ ΤΩΝ ΝΕΩΝ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΤΟΥ ΜΕΣΟΠΟΛΕΜΟΥ

ΑΠΟ TH ΣΚΟΠΙΑ ΤΩΝ ΚΟΡΙΤΣΙΩΝ

ΤΑΣΟΥΛΑ ΒΕΡΒΕΝΙΩΤΗ

Στο Μεσοπόλεμο, ακόμα και στην Αθήνα, μια γυναίκα που καθόταν μόνη της σε ένα καφενείο η έστω ζαχαροπλαστείο, που μέσα σε μια συντροφιά εξέθετε ανοιχτά τις απόψεις της για την πολιτική κατάσταση η που δεν είχε να επιδείξει δικά της εργόχειρα, δεν αντιπροσώπευε το κοινώς αποδεκτό πρότυπο1. Κυρίαρχη ήταν η πεποίθηση ότι η θέση της γυναίκας ήταν στο σπίτι και ότι ο προορισμός της ήταν να κάνει παιδιά και να τα φροντίζει. Ακόμα και ο Δημήτρης Γληνός, ένα από τα πιο λαμπρά μυαλά της εποχής, μιλώντας στα εγκαίνια της Ανωτέρας Γυναικείας Σχολής υπέδειξε ένα νέο τύπο γυναίκας μορφωμένης και εργαζόμενης, η οποία όμως δε θα προσπαθούσε "ν' αλλάξει τη φύση της" ούτε "να κατάργηση τον προορισμό της"2.

Η κίνηση των ανθρώπων στο χώρο -με την κυριολεκτική και τη συμβολική του έννοια- όσο και η διάθεση του χρόνου τους εξαρτάται από την εποχή και τη χώρα στην οποία ζουν, από την κοινωνική τους θέση, την ταξική τους προέλευση, την οικονομική τους κατάσταση, την ηλικία, αλλά και το φύλο τους. Στο Μεσοπόλεμο ο χώρος μέσα στον οποίο κινούνταν οι γυναίκες, αλλά και οι ενέργειες, ο τρόπος, με τον οποίο διέθεταν η "κατανάλωναν" το χρόνο τους, υπέστησαν βασικές αλλαγές. Οι οικονομικές, κοινωνικές και πολιτικές αλλαγές οδήγησαν σε μια αναδιευθέτηση του χώρου και του χρόνου, η οποία αφορούσε κυρίως τους νέους και ιδιαίτερα τις νέες, Η κοινωνική θέση της γυναίκας χωρίς να αμφισβητείται συνολικά και ανοιχτά, υποσκάπτεται από τις κοινωνικές αναγκαιότητες. Αυτές έχουν την αφετηρία τους στην προηγούμενη ιστορική φάση, εντείνονται όμως με τον ερχομό των προσφύγων και την ένταξη τους στην ελληνική κοινωνία, τον εντυπωσιακό ρυθμό βιομηχανικής ανάπτυξης

1. Το κείμενο εκτός από τις γραπτές πηγές στηρίζεται και σε προφορικές μαρτυρίες. Πρόκειται για 158 συνεντεύξεις που πήρα από το 1987 έως σήμερα από 96 γυναίκες σε 220 κασέτες. Στην περίπτωση που αναφέρεται μέρος της συνομιλίας καταγράφεται και το όνομα και η ημερομηνία της συνέντευξης.

2. Δημήτρης Γληνός, "Γυναικείος Ανθρωπισμός", Εκλεκτές Σελίδες, τ. 1, Αθήνα, εκδόσεις Στοχαστής, 1982, σ. 35-61.

Σελ. 105
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/106.gif&w=600&h=915 33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

στη δεκαετία 1920-30, την οικονομική κρίση, την άνοδο του φασισμού και την απειλή του πολέμου, τα νέα πρότυπα που εισάγονται μέσω του κινηματογράφου...

Αυτή την εποχή όλο και περισσότερα κορίτσια ξεφεύγουν από την ιδιωτική σφαίρα και πορεύονται —έστω και επιτηρούμενα— στο δρόμο προς τη μισθωτή εργασία3 και την πολιτική, χώρους από τους οποίους ήταν λίγο ως πολύ αποκλεισμένες. Την πορεία τους αυτή προς μια αξιοπρεπή μισθωτή εργασία και τη δειλή τους εμφάνιση στο χώρο της πολιτικής διευκόλυνε η εκπαιδευτική μεταρρύθμιση και η οικονομική κρίση. Η εκπαίδευση δημιούργησε ένα χώρο μισθωτής εργασίας επίζηλο, ενώ η οικονομική κρίση τους επέτρεψε να αποδείξουν ότι μπορούν να ξοφλήσουν μόνες τους το χρέος της γέννησης τους, να πληρώσουν μόνες τους την προίκα τους. Όλη αυτή η πορεία «έξω από το σπίτι» επέφερε τεράστιες αλλαγές ως προς τον τρόπο με τον οποίο διέθεταν το χρόνο τους.

Π εκπαίδευση θα αποτελέσει ένα από τα βασικά κλειδιά που θα χρησιμοποιήσουν οι γυναίκες για να ανοίξουν την πόρτα της δημόσιας σφαίρας. Γι' αυτό το 1929, χρονιά της Εκπαιδευτικής Μεταρρύθμισης4, μπορεί να θεωρηθεί ως συμβατική τομή. Επιπλέον πρέπει να σημειώσουμε (παρόλο που το θέμα δεν αφορά άμεσα την Ελλάδα) ότι την ίδια χρονιά ξεσπά η μεγάλη οικονομική κρίση και την επόμενη δίνεται στις γυναίκες το εκλογικό δικαίωμα με περιορισμούς για τις δημοτικές εκλογές. Ανάμεσα στις δύο δεκαετίες του Μεσοπολέμου τα ποσοστά αύξησης των μαθητριών και των φοιτητριών είναι εκπληκτικά. Στη δεκαετία του '20, στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση, τα αγόρια ήταν τέσσερις φορές περισσότερα από τα κορίτσια. Μετά την Εκπαιδευτική Μεταρρύθμιση του 1929, στο τέλος της δεκαετίας του '30, αποτελούσαν το 45% των μαθητών στην Πρωτοβάθμια, και το 33% στη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση, Χαρακτηριστικό είναι το γεγονός ότι το ποσοστό αποτυχίας τους στις εξετάσεις, στη

3. Αυτό σε καμιά περίπτωση δε σημαίνει ότι οι γυναίκες μέχρι τότε δεν εργάζονταν. Το μεγαλύτερο μέρος του γυναικείου πληθυσμού, το οποίο ζούσε στην ύπαιθρο, εργαζόταν σκληρά στα πλαίσια του αγροτικού νοικοκυριού. Μεγάλο μέρος από τις γυναίκες των πόλεων εκτελούσαν εργασίες, στο περιθώριο της οικονομικής δραστηριότητας, που δεν καταγράφονται στις στατιστικές: οικιακές βοηθοί (υπηρέτριες και ψυχοκόρες), πλύστρες, παραμάνες, όσες φρόντιζαν άρρωστους η ηλικιωμένους και πληρώνονταν σε είδος η σε χρήμα, εργάτριες της σπιτικής βιομηχανίας (φασόν), αλλά και ελεύθερες επαγγελματίες, που διατηρούσαν ραφείο, μανταριστήριο η καφενείο' ακόμα πολλές γυναίκες δούλευαν στην επιχείρηση του άντρα τους ως συμβοηθούντα και μη αμειβόμενα πρόσωπα κτλ.

4. Η εκπαίδευση χωρίστηκε σε δύο ισόχρονους κύκλους και καθιερώθηκε η συνεκπαίδευση στην υποχρεωτική πια στοιχειώδη εκπαίδευση. Βλ. Αλέξης Δημαράς, «Εκπαίδευση 1913-1941», Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τ. ΙΕ', σ. 493.

Σελ. 106
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/107.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

Μέση Δημόσια Εκπαίδευση, ήταν μικρότερο από των αγοριών. Η προφανής εξήγηση είναι ότι για να τους δοθεί η δυνατότητα να συνεχίσουν τις σπουδές τους, έπρεπε η απόδοση τους να ήταν εξαιρετικά καλή. Στην ιδιωτική εκπαίδευση ο αριθμός των κοριτσιών ήταν λίγο μεγαλύτερος από των αγοριών, γεγονός που υποδηλώνει ότι οι γονείς με υψηλό εισόδημα σπούδαζαν τα κορίτσια τους. Ήδη από τα μέσα του περασμένου αιώνα η "διακοσμητική" εκπαίδευση (πιάνο, τραγούδι, ξένες γλώσσες) λειτουργούσε ως ένα συμπλήρωμα της προίκας των κοριτσιών των εύπορων οικογενειών. Όσον αφορά την Τριτοβάθμια Εκπαίδευση, το σχολικό έτος 1919-20 φοιτούσαν στο Πανεπιστήμιο 77 κοπέλες. Στο τέλος της δεκαετίας του '30, οι κοπέλες αποτελούσαν το 10% των φοιτητών και σε απόλυτους αριθμούς ήταν περίπου 1.0005.

Η πλειοψηφία των κοριτσιών που είχε τη δυνατότητα να σπουδάσει καταγόταν η κατοικούσε στις πόλεις. Εκεί υπήρχαν περισσότερες δυνατότητες πρόσβασης στα εκπαιδευτικά ιδρύματα αλλά και στη μισθωτή εργασία, την εξαρτημένη από το κράτος6. Υπήρχαν βέβαια και γυναίκες που εργάζονταν με μισθό στον ιδιωτικό τομέα: εργάτριες, νοσοκόμες, ταξιθέτριες, σερβιτόρες, εμποροϋπάλληλοι. Όλες όμως αυτές οι κατηγορίες εργαζομένων γυναικών, ασκούσαν το επάγγελμα τους κάτω από την πίεση μιας αδήριτης ανάγκης, με απώτερο στόχο να παντρευτούν και να πάψουν να εργάζονται. Οι συνθήκες δουλειάς, ιδίως στα εργοστάσια, μπορούσαν να προσελκύσουν μόνο ανθρώπους απελπισμένους που δεν είχαν άλλη διέξοδο, Η εκπαίδευση όμως άνοιξε ένα χώρο μισθωτής εργασίας επίζηλο και άρα διεκδικήσιμο από τα γυναικεία σωματεία του Μεσοπολέμου7, Επιπλέον διεύρυνε το πρότυπο της "αξιοπρεπούς" γυναικείας

5. Οι περισσότερες φοιτούσαν στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Το ακαδημαϊκό έτος 19371938 φοιτούσαν στο Πανεπιστήμιο Αθηνών 679 κορίτσια: στη Φιλοσοφική 188, στη Νομική 167, στην Ιατρική 134, στην Οδοντιατρική 107, στο Φυσιογνωστικό 77, στη Φαρμακευτική 34, στο Χημικό 16, στο Φυσικό 12, στο Μαθηματικό 11 και στη Θεολογική 6. Στο Πολυτεχνείο φοιτούσαν 6 κοπέλες. Από αυτές 3 σπούδαζαν πολιτικοί μηχανικοί και 3 Αρχιτεκτονική. Στη Σχολή Καλών Τεχνών φοιτούσαν 44 σε σύνολο 147. Στην Πάντειο 95 και στην ΑΣΟΕΕ 57. Βλ. Γ.Σ.Υ.Ε., Στατιστική της Εκπαιδεύσεως, 1932-33,1937-39. Naval Intelligence Division, τόμ. 1, σ. 306. Για τη "διακοσμητική εκπαίδευση" βλ. Ελένη Βαρίκα, Η εξέγερση των Κυριών. Η γέννηση μιας φεμινιστικής συνείδησης στην Ελλάδα 1833-1907, Ίδρυμα Έρευνας και Παιδείας της Εμπορικής Τράπεζας της Ελλάδος, Αθήνα 1987, σ. 46.

6. Για τις γυναίκες δημόσιους υπαλλήλους βλ. Έφη Αβδελά, Δημόσιοι υπάλληλοι γένους θηλυκού, Ίδρυμα Έρευνας και Παιδείας της Εμπορικής Τράπεζας της Ελλάδος, Αθήνα 1990, σ. 37, passim.

7. Για το θέμα της γυναικείας εργασίας στο Μεσοπόλεμο βλ. Efi Avdela, "Contested Meanings: Protection and Resistance in Labour Inspectors' Reports in Twentieth Century Greece", Gender and History 9, 2 (Αύγουστος 1997) 310-332. Τασούλα Βερβενιώτη, Η γυναίκα της Αντίστασης. Η είσοδος των γυναικών στην πολιτική, Αθήνα,

Σελ. 107
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/108.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

εργασίας, που ήδη είχε κατακτηθεί από τις δασκάλες 8. Διευρύνθηκαν επίσης τα κοινωνικά στρώματα που επιδίωκαν να στείλουν τα κορίτσια τους να σπουδάσουν για να δουλέψουν. Δε θα σπουδάζουν πια μόνο οι κόρες των ευπόρων οικογενειών η των δημοσίων υπαλλήλων, αλλά ακόμα και οι νεαρές αγρότισσες, Η εκπαίδευση θα πάψει, να είναι διακοσμητική. Θα αλλάξει χρήση. Θα αποτελέσει το εφαλτήριο για την πρόσβαση στη δημοσιοϋπαλληλία και τις υπηρεσίες της πόλης. Και τελικά δε θα δώσει μόνο στις κοπέλες τη δυνατότητα να φτιάξουν μόνες τους την προίκα τους, να ξοφλήσουν μόνες τους το "γραμμάτιο" της γέννησης τους, αλλά θα θεωρηθεί αυτή καθεαυτή ως προίκα.

Η πορεία αυτή δεν ήταν ευθύγραμμη. Στις πόλεις, κυρίως στην Αθήνα, η μετάβαση έγινε πιο ομαλά, και γιατί όσο η κοινωνία εκσυγχρονιζόταν βαδίζοντας το δρόμο της καπιταλιστικής ανάπτυξης, όπου όλα μετατρέπονταν σε εμπορεύματα, τόσο πιο πολύ υποτιμάτο ο ρόλος της νοικοκυράς, επειδή δεν απέφερε χρήματα, και μαζί του και το οικιακό ιδεώδες. Όσο όμως οι γυναίκες προχωρούσαν προς την κατάκτηση του χώρου της μισθωτής εργασίας, τόσο οι αντιδράσεις πλήθαιναν. Το 1930 η Συντακτική Επιτροπή Αστικού Κώδικα θεσμοθέτησε ότι χρειάζεται η συναίνεση του συζύγου για να μπορέσει η γυναίκα να εξασκήσει οποιοδήποτε επάγγελμα. Φυσικά την άποψη αυτή ενστερνίσθηκε και ο Κώδικας που φτιάχθηκε στη διάρκεια της δικτατορίας του Μεταξά και ίσχυσε μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 19809. Έτσι κι αλλιώς για την ελληνική άρχουσα τάξη ο εργαζόμενος και μάλιστα ο μισθωτός δεν υπήρξε ποτέ πρότυπο. Όσον αφορά τις γυναίκες "επιτρεπόταν" να δουλεύουν μόνον εφόσον ο πατέρας η ο σύζυγος ήταν ανύπαρκτοι η ανίκανοι να τις συντηρήσουν. Επιπλέον στα μέσα της δεκαετίας του '30 θεσμοθετούνται και συγκροτούνται απαγορεύσεις, που δεν υπήρχαν πριν, ώστε να προσδιοριστεί και να περιοριστεί το εργασιακό πλαίσιο δράσης των γυναικών10.

Οδυσσέας, 1994, σ. 49-52,56-59. Έφη Αβδελά - Αγγέλικα Ψαρρά, Ο Φεμινισμός στην Ελλάδα του Μεσοπολέμου, Αθήνα, Γνώση, 1985, σ. 74-92.

8. Η μόρφωση της δασκάλας και η βασική εκπαίδευση ήταν οι μόνες εκπαιδευτικές ανάγκες της Ελληνίδας που αναγνωρίστηκαν από την Πολιτεία και κατοχυρώθηκαν νομοθετικά. Το επάγγελμα της δασκάλας ενώ αρχικά είχε οριστεί ως προέκταση της "γυναικείας φύσης" μετατράπηκε από τις ίδιες τις γυναίκες σε μοχλό που τους επέτρεψε να μετατοπίσουν τα εμπόδια που τις απέκλειαν από τη δημόσια σφαίρα. Το 1907 που προσλήφθηκαν οι πρώτες γυναίκες στην Ταχυδρομική και Τηλεγραφική Υπηρεσία ως απαραίτητο προσόν θεωρήθηκε το χαρτί της δασκάλας. Σιδηρούλα Ζιώγου-Καραστεργίου, "Εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις και Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών στην Ελλάδα (1830-1929)", στο Ανδρέας Καζαμίας, Μιχάλης Κασσωτάκης (επιμ.), Οι εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις στην Ελλάδα, (προσπάθειες, αδιέξοδα, προοπτικές). Πανελλήνιο Παιδαγωγικό Συνέδριο, Ορθόδοξος Ακαδημία Κρήτης, 11-13 Ιουλίου 1982, Ρέθυμνο 1986, σ. 89-99.

9. Τασούλα Βερβενιώτη, ο.π., σ. 49.

10. Έφη Αβδελά, ο.π., σ. 47,49-59.

Σελ. 108
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/109.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

Στην ύπαιθρο οι συνθήκες ήταν διαφορετικές. Ωστόσο, επειδή όλο και περισσότερο το κράτος ισχυροποιείται και η εκτελεστική εξουσία ενισχύεται, επειδή όλες οι αποφάσεις και οι δραστηριότητες εκπορεύονται από την Αθήνα, οι αγρότες προοδευτικά εκτίθενται στην επιρροή των πρακτικών και των συμπεριφορών της πόλης, Η ζωή στο χωριό θεωρείται κατώτερη, ενώ η ζωή στην πόλη αποτελεί για τους αγρότες ιδανικό και πρότυπο. Η επιθυμία να "πιαστούν απ' το κράτος", να έχουν κάποιον δικό τους στην πόλη, σε συνδυασμό με το πελατειακό σύστημα καθώς και την έλλειψη τεχνολογικής υποδομής που δεν επέτρεπε να τραφούν όλα τα παιδιά από τη γη, αλλά και οι δυσκολίες διευθέτησης του θέματος της κληρονομιάς οδήγησαν αρκετούς νέους στην Αθήνα για σπουδές. Τα κορίτσια όμως, που έτσι κι αλλιώς θα έπαιρναν το μερτικό τους στην πατρική περιουσία με τη μορφή της προίκας, δεν είχαν λόγους να τα σπουδάσουν. Το ποσοστό των γυναικών που κατάφεραν να "δραπετεύσουν" από τη μονότονη και πληκτική ζωή του χωριού ήταν πολύ μικρότερο από των αντρών και συνήθως συνδυαζόταν με το γάμο και όχι με την εκπαίδευση11. Η παντελής αδυναμία όμως προικοδότησης οδήγησε και αυτή τα κορίτσια στην εκπαίδευση. Μια μάνα τριών κοριτσιών από την Καλαμπάκα έστειλε τα κορίτσια της στο Γυμνάσιο παρόλο που "Και ο θείος μου ο δικηγόρος διαφώνησε που μας πήγε η μάνα μου στο Γυμνάσιο, Τότε είχαν βιάσει μια δασκάλα και είχε πεθάνει. Η μάνα μου τους έλεγε ότι "Σεις έχετε χρήματα και προίκες. Εγώ Θα τα σπουδάσω για να ζήσουν, να παντρευτούν""12,

Στην ελληνική κοινωνία του Μεσοπολέμου, οι σπουδές δεν ταυτίζονται με τη "χαρά της γνώσης" αλλά με ένα καλύτερο μέλλον, έναν καλύτερο γάμο, τη δυνατότητα μιας καλύτερης ζωής, και οι γονείς κόπιαζαν σκληρά για να την εξασφαλίσουν στα παιδιά τους. Στις αγροτικές οικογένειες που αποτελούσαν περίπου το 70% του πληθυσμού η παραγωγή σε χωράφια χωρίς άρδευση, τρακτέρ και λιπάσματα απαιτούσε αφάνταστο μόχθο από όλα τα μέλη της οικογένειας. Στις προσφυγικές οικογένειες η φυλετική διάκριση στο θέμα των σπουδών φαίνεται ότι λειτουργούσε σε μικρότερο βαθμό από ό,τι στις παλιοελλαδίτικες. Οι πρόσφυγες σπούδαζαν το ίδιο και τα αγόρια και τα κορίτσια τους. "Όποιο μάθαινε, αυτό θα πήγαινε" μου δήλωσε κατηγορηματικά μια γυναίκα. Όσοι κατοικούσαν στις πόλεις εκτός από τη διαφορετική νοοτροπία που έφεραν μαζί τους, είχαν στραμμένη την προσοχή τους κυρίως στα προβλήματα επιβίωσης

11. Keith Legg, "The Nature of the Modern Greek State" στο Greece in Transition, London 1977, σ. 289-290. J. K. Campbell - Phillip Sherrard, Modern Greece, London 1968, σ. 357-8. Αλέξης Δημαράς, ο.π·., σ. 485. Ernestine Friedl, "Kinship, class and selective migration" στο J. G. Peristiany (ed.), Mediterranean Family Structures, Cambridge University Press 1976, σ. 366-8. Ernestine Friedl, Vasilika, a village in Modern Greece, New York, Holt, Rinehart and Winston, 1962. σ. 48-51, 103-104.

12. Συνέντευξη Λουίζα Τσιάρα, 20.5.1989 και 15.10.1990.

Σελ. 109
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/110.gif&w=600&h=915 33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

και στην επούλωση των πληγών τους, πράγμα που επέτρεπε στα κορίτσια μια μεγαλύτερη ανεξαρτησία κινήσεων. Στην ύπαιθρο η επιθυμία της δραπέτευσης από τη σκληρή ζωή στα χωράφια καλλιεργείται από τους ίδιους τους γονείς και ιδίως τις μητέρες. «Από μικρή μπήκα στη δουλειά. Δεν θυμάμαι πότε έγινε αυτό ακριβώς. Πάντα δούλευα. Και ο πατέρας μου και η μάνα μου και εμείς τα παιδιά, Η μάνα μου και η φίλη της που ήταν μπασμένη μου έλεγαν. "Είδες τι τραβάμε στα χωράφια; Σπούδασε να γίνεις κάτι για να γλυτώσεις". Εγώ τόδεσα κόμπο αυτό. Όταν έπεφτα το βράδυ, δεν κοιμόμουνα και έλεγα: "Τίποτα δε θέλω στον κόσμο, μόνο να περάσω στο Γυμνάσιο"». Πέρασε στο Γυμνάσιο αλλά η πραγματικότητα στην πόλη ήταν σκληρή: «Έκλαιγα, στεναχωριόμουνα και έλεγα: "Γιατί με έστειλε η μητέρα μου, δε με αγαπάει;" παρόλο που καταλάβαινα πως έπρεπε. Υστέρα ήρθαν και τα αδέρφια μου. Εγώ πήγαινα στο Γυμνάσιο, η αδελφή μου στο Αστικό και ο αδερφός μου στην Εμπορική, Μέναμε και οι τρεις μαζί και πηγαίναμε στο χωριό με τα πόδια»13.

Οι «παλιοελλαδίτες» που ζούσαν στην επαρχία και διέθεταν σημαντική κτηματική περιουσία η εκτός από αυτήν το μισθό του πατέρα συνήθως μετακινούνταν στην πόλη για να σπουδάσουν τα αγόρια τους και γιατί όχι και τα κορίτσια τους. Υπάρχει και μια άλλη περίπτωση. Μια κοπέλα από τη Σπάρτη την έστειλαν στην Αθήνα για να πλένει, να μαγειρεύει και να φροντίζει τον αδελφό της που σπούδαζε γιατρός. Έτσι έγινε γιατρίνα.

Όσο προχωρούμε προς το τέλος της δεκαετίας του '30, τόσο και αυξάνονται οι καλοστεκούμενες οικογένειες των επαρχιακών πόλεων, που, ακολουθώντας το πρότυπο των Αθηναίων, θεωρούσαν ότι έπρεπε να στείλουν τα κορίτσια τους τουλάχιστον στο Γυμνάσιο. Η Μαρία από την Ιστιαία, που πήγε στο Δημοτικό μετά την Εκπαιδευτική Μεταρρύθμιση φοβόταν να δώσει εξετάσεις στο Γυμνάσιο. Παρακαλούσε λοιπόν τη μάνα της να την κρατήσει σπίτι και της υποσχόταν ότι θα κάνει όλες τις δουλειές. Οι παρακλήσεις της δεν εισακούσθηκαν και ο πατέρας της την έστειλε σε ένα φροντιστήριο, όπως έκαναν και οι άλλοι γονείς. Πέρασε με επιτυχία τις εξετάσεις και ήρθε και δεύτερη.

13. Συνέντευξη Λίζα Θεοδωρίδου-Σωζοπούλου, 2.5.1990 και 3.5.199Ο. Τα νομοσχέδια του 1913, συντάκτης των οποίων υπήρξε ο Δημήτρης Γληνός, καθιέρωναν τρία είδη σχολείων: το εξαετές Δημοτικό, το τριετές Αστικό και το εξαετές Γυμνάσιο. Εξομοίωναν την εκπαίδευση των κοριτσιών με των αγοριών καθώς και την επαγγελματική μόρφωση του δασκάλου με της δασκάλας. Στα Αστικά είχαν προστεθεί μόνο μερικά μαθήματα, όπως Ραπτική, Μαγειρική, Βρεφοκομία. Και τα Γυμνάσια των κοριτσιών περιείχαν στο πρόγραμμα τους Οικιακή Οικονομία, Νοσηλευτική, Βρεφοκομια κ.τ.τ. Στην πράξη λειτούργησαν μόνο τα Αστικά σχολεία θηλέων, τα οποία υπήρξαν τα πρώτα δημόσια σχολεία μέσης βαθμίδας για κορίτσια και φιλοδοξούσαν να αντικαταστήσουν τα 8τάξια Παρθεναγωγεία. Επειδή όμως δεν υπήρχε αντιστοιχία με τη Μέση Εκπαίδευση των αγοριών, οι περισσότερες μαθήτριες προτιμούσαν τη φοίτηση σε μέσα σχολεία αγοριών. Σιδηρούλα Ζιώγου-Καραστεργίου, ο.π.

Σελ. 110
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/111.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

Είναι τόσο ισχυρή η κοινωνική πραγματικότητα που ακόμα και η ίδια οικογένεια διαφοροποιεί τις αποφάσεις της, όσον αφορά το μέλλον των κοριτσιών της. Οι δύο μεγαλύτερες αδελφές της Μαρίας από τις Μηλιές του Πηλίου δεν στέλνονται για σπουδές. Η ίδια όμως θα φοιτήσει στο Γυμνάσιο του Βόλου και το 1936 θα γραφτεί στο Πανεπιστήμιο της Θεσσαλονίκης. "Έπεσα σε μια αλλαγή της νοοτροπίας" θα πει. "Η μάνα μου δεν μπορούσε να σκεφτεί πως μια πηλιορείτισσα νοικοκυρά θα άφηνε τα κορίτσια της να πάνε για σπουδές. Αυτή ήταν η νοοτροπία. Θα την κατηγορούσαν και οι άλλες νοικοκυράδες. [...] Δεν διανοούνταν ένα κορίτσι από καλή οικογένεια ότι θα πήγαινε "σαπέρα" να σπουδάσει μ' αυτές τις ξεβγαλμένες"14,

"Ξαβγαλμένες" είναι όσες βγαίνουν έξω από τον ΟΙΚΙΑΚΟ χώρο: όσες φεύγουν από το χωριό τους η έστω από το σπίτι τους. Πολλές φορές η έλλειψη συγκοινωνίας η η αδυναμία να πληρώσουν το εισιτήριο τις υποχρέωνε να περνούν πολλές ώρες στους δρόμους, Ο δρόμος όμως ήταν ο χώρος δράσης των γυναικών ελευθερίων ηθών. Γι' αυτό η κοπέλα που έβγαινε έξω από το σπίτι θεωρείτο πόρνη. Αρχικά ακόμα και το να πάει στο σχολείο ερχόταν σε αντίθεση με τις επικρατούσες αντιλήψεις περί τιμής και ηθικής. Παρόλο όμως που με την πάροδο του χρόνου το γεγονός της σχολικής φοίτησης γινόταν όλο και περισσότερο αποδεκτό, ποτέ δε σταμάτησε η επιτήρηση των κοριτσιών. Ο φόβος μήπως "παραστρατήσουν" (αλλάξουν δηλ. στράτα = δρόμο) και τους βγει "κακό όνομα" ήταν δεσμευτικός. Το κακό όνομα ενός κοριτσιού δεν έπληττε μόνο την τιμή της οικογένειας, αλλά είχε και οικονομικές επιπτώσεις. Μπορούσε να αντισταθμισθεί μόνο με επιπλέον προίκα, με το πανωπροίκι το λεγόμενο, το οποίο βάρυνε τον προϋπολογισμό της οικογένειας. Ίσως γι' αυτό τα φτωχά κορίτσια σέβονταν περισσότερο τους κανόνες της τιμής και της ηθικής. Η Ελένη από τα Τρίκαλα, που αργότερα έγινε δασκάλα, αφηγείται: "Όταν έγινα 12 χρονών όλοι έπεσαν πάνω στους γονείς μου για να μη συνεχίσω το σχολείο. [...] Φοβόνταν ότι αν σπουδάσω θα γύρναγα και θα έχανα την ηθική μου. Εγώ όμως τους είπα: 'Αφήστε με να πάω στο σχολείο και δε θ' ακούσετε τίποτα κακό για μένα". Κι αυτό το τήρησα. Στους συμμαθητές μου δεν έλεγα ούτε καλημέρα για να μην με παρεξηγήσουν"15.

Οι σπουδές είναι αποδεκτές η έστω ανεκτές. Αυτό που απαγορεύεται είναι να κάνουν παρέα με τα αγόρια. Η απαγόρευση αυτή δεν ίσχυε στη διάρκεια της φοίτησης τους στην Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση, οπού και το κράτος είχε θεσπίσει τη συνεκπαίδευση. Η απαγόρευση έμπαινε με την εφηβεία, γιατί τότε διακυβευόταν η βασική ιδιότητα μιας κόρης, η παρθενιά. "Στο Γυμνάσιο δεν είχαμε επαφές με τα αγόρια. Είμασταν χωριστά τα αγόρια από τα κορίτσια.

14. Συνέντευξη Μαρία Καραγιώργη, 24.10.1988 και 22.8.1989.

15. Συνέντευξη Ελένη Φαλιάγκα, 26.2.1987.

Σελ. 111
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/112.gif&w=600&h=915 33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

Παρόλο που είμασταν λίγες δε μιλάγαμε με τα αγόρια εκτός αν μας βάζανε σε κάποια εκδήλωση σε κανένα έργο που μας βάζανε στο σχολείο. Αλλά δεν είχαμε παρέες ούτε βγαίναμε με τα αγόρια. Μόνο στην τάξη μέσα. Στο διάλειμμα είμασταν χωριστά και στις βόλτες μας το ίδιο. Ήταν νόμοι άγραφοι οι οποίοι ίσχυαν και ήταν και η ψυχολογία έτσι φτιαγμένη που δεν είχαμε επαφή, Ήταν γύρω από την τιμιότητα αυτό το πράγμα»16. Η απαγόρευση αυτή είχε επιπτώσεις και στο είδος των σπουδών που θα ακολουθούσαν. Μια —τότε— κοπέλα διηγείται: «Εγώ ζήτησα να πάω στη Χημεία γιατί μ' άρεσε η Χημεία. Δεν μ' αφήσανε να πάω επειδή ήταν πολλά αγόρια, ενώ στη Φιλολογία ήταν περισσότερα τα κορίτσια»17.

Όσον αφορά τη διάθεση του χρόνου τους είναι περιττό να πούμε ότι και στο σπίτι αλλά και στο σχολείο τα κορίτσια μάθαιναν κέντημα, ράψιμο, καρίκωμα, μπάλωμα, κουμπότρυπες και τις άλλες «καλές» τέχνες που απαιτούνταν για την άσκηση των γυναικείων τους καθηκόντων. Η τεχνολογία όμως δυνάμωνε όλο και περισσότερο τη θέση των κοριτσιών που δεν τους άρεσε va κεντούν. Η Σίγγερ, τόσο στην Αθήνα όσο και στα χωριά, πουλούσε μηχανές (και έστελνε και δασκάλες για να εκπαιδεύσουν τις κοπέλες) που όχι μόνο έραβαν αλλά και κεντούσαν. Ελάχιστες μηχανές υπήρχαν όμως για τις δουλειές του σπιτιού. Γι' αυτό τα «καλά κορίτσια» πάντα έπρεπε να βρίσκουν χρόνο για να βοηθούν τη μητέρα τους. Ακόμα και αν σπούδαζαν δεν απαλλάσσονταν από αυτές. Έπρεπε να εκπαιδευτούν για να γίνουν αργότερα καλές νοικοκυρές, σύζυγοι και μητέρες. «Εγώ το απολυτήριο του Γυμνασίου το πήρα πάνω από τη σκάφη και την κατσαρόλα» θα πει μια γυναίκα από τη Ζάκυνθο18. Το ίδιο συνέβαινε και στις αγροτικές οικογένειες. «Πριν το σχολείο πήγαινα στο άρμεγμα, έφερνα το γάλα και μετά πήγαινα στο σχολείο. Εκεί όμως, στο δρόμο, έκανα επανάληψη στα μαθήματα»19. Υπήρχαν πολλές περιπτώσεις που οι γονείς δεν έστελναν τα παιδιά τους στο σχολείο. «Μικρή που ήμουνα ο πατέρας μου είχε καφενείο και μου έδινε το δίσκο στα χέρια και μου έλεγε: "Τρέχα μάζεψε τα φλυτζάνια", όταν χτύπαγε το κουδουνάκι του σχολείου. Μέχρι, να πάω να μαζέψω φλυτζάνια, μπουκάλια, ποτήρια ερχόταν το διάλειμμα πια του σχολείου και έμπαινα πάντα στο διάλειμμα. Κι έτσι λοιπόν δεν κατάφερα, με το ζόρι πήγα τρίτη δημοτικού, χωρίς καν να κάνω και σχολείο. Μόνη μου ό,τι μπόρεσα και έμαθα ας πούμε από γράμματα και μπορώ να γράφω, διαβάζω [.,.] πια άνετα. Από κει κι ύστερα όταν έφτασα 11 χρόνων με βάλανε σ' ένα εργοστάσιο, λεγότανε Σβολόπουλου-Κουτρουμπή, μεταξουργείο ήταν, κάπου στην οδό Μιλέρου

16. Συνέντευξη Ελένη Κουμπουλή, 30.8.1988.

17. Συνέντευξη Σάσα Τσακίρη, 10.3.1988 και 10.11.1992.

18. Συνέντευξη Κατερίνα Χαριάτη, 23.6.1987.

19. Συνέντευξη Ελένη Φαλιάγκα, ο.π.

Σελ. 112
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/113.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

στον Κεραμεικό"20, Σε πολλά χωριά οι δάσκαλοι έπρεπε να πηγαίνουν από σπίτι σε σπίτι και να φοβερίζουν τους γονείς για να στείλουν τα παιδιά τους στο σχολείο και έδιναν σκληρές μάχες για να τους πείσουν να στείλουν τα πιο "φωτισμένα" στο Γυμνάσιο. Η μόρφωση ήταν μια κοινωνική αξία, βρισκόταν όμως σε κατώτερη μοίρα από την "ηθική και την τιμιότητα" που έπρεπε να διακρίνουν ένα "καλό κορίτσι",

Αποκλίσεις από το πρότυπο του "καλού" κοριτσιού αποτελούσαν τα αγοροκόριτσα, που νικούσαν ακόμα και τα αγόρια στα παιγνίδια, αλλά και οι μικρές κομψευόμενες κυρίες που περνούσαν την ώρα τους στις μοδίστρες χαζεύοντας τα φιγουρίνια. Ένα ολόκληρο σύστημα ελέγχου του χρόνου των νέων και ιδίως των κοριτσιών που είχε ως στόχο να τα "συμμαζέψει" και να τα "βάλει στο σωστό δρόμο" φαίνεται ότι λειτουργούσε αποτελεσματικά. Στις γειτονιές των πόλεων, αλλά και των χωριών, η συμπεριφορά, μέσα στην οποία ενέπιπταν και οι είσοδοι-έξοδοι από το σπίτι, ελεγχόταν με το κουτσομπολιό. Μέσα στην οικογένεια ακόμα και η εργαζόμενη κόρη ήταν υποχρεωμένη να υπακούσει στις εντολές του πατέρα που απαιτούσε να βρίσκεται στο σπίτι στις 8.20 αφού σχόλασε στις 8 από τη δουλειά της. Έτσι η νεαρή κοπέλα κατέθετε στο όνομα της τιμής της οικογενείας μαζί με τα χρήματα που κέρδιζε και την όποια ανεξαρτησία αποκτούσε φεύγοντας από το σπίτι. Το "τι θα πει ο κόσμος, άμα σε δει να γυρνάς στους δρόμους" έκανε τη μητέρα να στέλνει το μικρό αδελφό να κατασκοπεύει τις κινήσεις της αδελφής του. Μέσα σε αυτό το σύστημα εντάσσονταν και οι δάσκαλοι και οι καθηγητές που έκαναν παρατηρήσεις η επέβαλαν κυρώσεις στις μαθήτριες που είδαν να συνομιλούν με αγόρια η που "χάζευαν" στο δρόμο και δεν τον διέσχιζαν τρέχοντας και με σκυφτό το κεφάλι. Η περίπτωση που ένας καθηγητής είδε κάποιες μαθήτριες παρέα με αγόρια και δεν το ανέφερε θεωρείται σπάνια. Αυτό δε σημαίνει ότι τα κορίτσια δεν έζησαν αρκετές μέρες μέσα στην αγωνία και το φόβο.

Ο φόβος δεν ανέστειλε σε όλες τις νέες κοπέλες την επιθυμία να κάνουν παρέα με τα αγόρια και να γνωρίσουν το μεγάλο έρωτα, τον άντρα των ονείρων τους, που θα τις απελευθέρωνε από όλες αυτές τις απαγορεύσεις και θα τις οδηγούσε στην ευτυχία, όπως ακριβώς στα ρομάντζα και στις ταινίες του σινεμά. Βέβαια το σινεμά δεν ήταν προσιτό σε όλες. Κάποιες πήγαν μόνο μία φορά με τη μητέρα τους για να δουν τα πάθη του Χριστού, Άλλες, τους επέτρεπαν να δουν μόνο Χοντρό Λιγνό και τη Σίρλει Τεμπλ. Ωστόσο ένα από τα αγαπημένα παιγνίδια -συνήθως στη διάρκεια των σχολικών διακοπών- ήταν "να παίζουν τους ηθοποιούς". Ακόμα και αν δεν μπορούσαν να πάνε σινεμά, όλα σχεδόν τα κορίτσια των πόλεων είχαν τη δυνατότητα να αγοράσουν με τρεις

20. Συνέντευξη Βιολέττα Λαλοπούλου, 1.9.1989.

Σελ. 113
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/114.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

δραχμές από το περίπτερο τις "βιογραφίες" των αστέρων του Χόλιγουντ, όπου περιγράφονταν οι έρωτες τους. Εξάλλου μπορούσαν από το "Θεατή", το "Μπουκέτο", την "Οικογένεια" και από το 1934 από το "Ρομάντζο" -που η κυκλοφορία του έφτανε τα 30,000 φύλλα21- να ενημερωθούν για τα "ακατάλληλα" της ζωής της Μαίρη Πίκφορντ, της Λίλιαν Χάρβεϊ, της Πόλα Νέγκρι, της Τζόαν Κράουφορντ, της Μπέττυ Νταίηβις, της Ολίβια ντε Χάβιλλαντ, του Μπίλλυ Φριτς η του Κλαρκ Κέημπλ. Γι' αυτή την "ακατάλληλη" όμως ανάγνωση δεν έπρεπε να βρεθεί μόνο ο χρόνος αλλά και ο κατάλληλος χώρος. Συχνά γι' αυτές τις δραστηριότητες χρησιμοποιούσαν το "μέρος", το αποχωρητήριο, από όπου συνήθως τις έβγαζαν σηκωτές.

Στα καθωσπρέπει κορίτσια δεν επιτρεπόταν η ανάγνωση λαϊκών περιοδικών. Αυτά διάβαζαν βιβλία. Οι Ρώσοι κλασικοί ήταν πολύ της μόδας. Τα γαλλικά μυθιστορήματα στην ημερήσια διάταξη. Ωστόσο ο Καραγάτσης θεωρείτο σόκιν. Για τις φτωχές κοπέλες δεν υπήρχε η έννοια του ελευθέρου χρόνου. Μόνο αφάνταστος καθημερινός μόχθος. Το θέατρο, το σινεμά, ακόμα και ο περίπατος ήταν κάτι πολύ μακρινό, "Επειδή δουλεύαμε συνέχεια και επειδή δεν είχαμε καιρό να κάνουμε περίπατους δεν μας χρειαζόντουσαν τα ρούχα (γέλια)"22. Η συναυλία ήταν άγνωστη λέξη. Άκουγαν όμως μουσική από τα γραμμόφωνα και αργότερα τα ραδιόφωνα. Αυτό δεν τους εμπόδιζε στη δουλειά.

Έξω από το σπίτι, η διάθεση του χρόνου που σήμερα ονομάζουμε ελεύθερο, ανάλογα βέβαια με την κοινωνική τους τάξη, το μορφωτικό επίπεδο των γονιών τους και τον τόπο κατοικίας τους, διατίθετο στον εκκλησιασμό και το κατηχητικό, σε βόλτες στο νυφοπάζαρο και στα πανηγύρια στην ύπαιθρο, τους περιπάτους και τα πάρτυ με τα γραμμόφωνα στις πόλεις καθώς και τις εκδρομές που γίνονταν ομαδικά, μεταξύ συγγενών, γειτόνων αλλά και συλλόγων οδοιπορικών, ορειβατικών, φυσιολατρικών, αθλητικών η εκπολιτιστικών, που ιδρύονται τη δεκαετία του '20 συνήθως από πρόσφυγες, και με τη δικτατορία του Μεταξά στην Εθνική Οργάνωση Νεολαίας.

Σε όλες αυτές τις εκδηλώσεις οι νέοι για να μπορέσουν να ξεφύγουν από τον έλεγχο της οικογένειας, της γειτονιάς, του χωριού, των συγγενών η των καθηγητών κατέστρωναν απίθανες στρατηγικές και εφεύρισκαν αληθοφανή ψέματα. Όλα έπρεπε να γίνουν κρυφά. Γι' αυτό ο κατάλληλος χρόνος ήταν το βράδυ, όπου τους έκρυβε το σκοτάδι. Ακόμα και στην Αθήνα δεν είχαν όλες οι συνοικίες ηλεκτρικό, και λιγοστοί δρόμοι ήταν ηλεκτροφωτισμένοι. Γι' αυτό οι γονείς θεωρούσαν ότι το "κακό" μπορεί να συμβεί στα κορίτσια τους μόνο νύχτα. Η επιταγή τους ήταν ρητή: να μαζευτούν νωρίς. Ένα κορίτσι που αργοπορούσε άκουγε από τα ίδια τα μέλη της οικογενείας του βρισιές όπως "Τσούλα!

21. Η πληροφορία προέρχεται από τον Αντώνη Νικολόπουλο.

22. Συνέντευξη Βιολέττα Λαλοπούλου, ο.π.

Σελ. 114
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/115.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

Πόρνη! Πού γυρνάς;"23. Ο δε πατέρας, ο μεγαλύτερος αδελφός, μερικές φορές και η μάνα συνήθιζαν να τη χτυπούν. Το σώμα ήταν αυτό που θα διέπραττε την αμαρτία και έπρεπε να τιμωρηθεί. Όσο το ψέμα ήταν κυρίαρχο από την πλευρά των κοριτσιών άλλο τόσο ήταν και το ξύλο από την πλευρά των αρσενικών μελών της οικογένειας. Ξύλο με το χέρι, με τη λουρίδα η με οποιοδήποτε αντικείμενο βρισκόταν πρόχειρο. Ακόμα και η μάνα της Μαρίας από την Αθήνα που διάβαζε βιβλία ψυχολογίας και θεωρούσε τον εαυτό της γνώστη της νεότερης παιδαγωγικής έριχνε "ανάποδες" στις κόρες της.

Η προσπάθεια των νέων να ξεφύγουν από την επιτήρηση, με την εκπαίδευση, την εργασία, ακόμα και με το ψέμα, και η προσπάθεια των ενηλίκων να τους επαναφέρουν και να τους περιορίσουν ακόμα και με τη σωματική βία δείχνει ανάγλυφα τις αντιθέσεις της μεσοπολεμικής κοινωνίας. Ενώ οι κοινωνικές ανάγκες είχαν αλλάξει και οι κοινωνικές δομές μετασχηματίζονταν λόγω της εισαγωγής της τεχνολογίας οι νοοτροπίες και οι αρχές της αγροτικής κοινωνίας εξακολουθούσαν να είναι ισχυρές. Για τα νέα κορίτσια όμως που ήταν ευαίσθητοι δέκτες των νέων μηνυμάτων η αποκλειστική ενασχόληση με το νοικοκυριό και το σπίτι φάνταζε όλο και πιο ανούσια και ανιαρή, ενώ αντίθετα η δημόσια σφαίρα, το "μεϊντάνι", που περιλάμβανε το δρόμο, την πλατεία, το καφενείο όπου διεξάγονταν οι πολιτικές συζητήσεις σε συνδυασμό με το κάπνισμα και το ποτό, φάνταζε δελεαστική.

Η πολιτική όμως ήταν χώρος κατεξοχήν ανδρικός. Η δυνατότητα πρόσβασης σε αυτόν θα παρουσιάσει πολύ μεγαλύτερα προβλήματα και δυσκολίες από ό,τι ο χώρος της μισθωτής εργασίας. Οι κοπέλες που ριζοσπαστικοποιούνται, κυρίως στη δεύτερη δεκαετία του Μεσοπολέμου, θα ενταχθούν στο Κομμουνιστικό Κόμμα. Είναι βέβαια λίγες αλλά το όραμα μιας κοινωνίας χωρίς εκμεταλλευτές και εκμεταλλευόμενους, μιας κοινωνίας όπου και οι ίδιες θα είναι ισότιμες εταίροι των ανδρών, θα τις ενθουσιάσει. Δε φαίνεται να συμβαίνει το ίδιο και με τους συντρόφους. Η ένταξη τους αποδεικνύεται προβληματική. "Η Ο.Κ.Ν.Ε. τότε στα Τρίκαλα δεν ήθελε να έχει γυναίκες μέσα. Δεν πέρασα από νεολαιίστικη οργάνωση, πήγα κατευθείαν στο κόμμα. Μέσα σε δύο τρεις βδομάδες. Δεν ξέρω γιατί δεν το θέλανε. Μπήκα κατευθείαν στο κόμμα"24.

Η κοινωνία θα τις χαρακτηρίσει, όπως και τις πρώτες εργαζόμενες, ως πόρνες. Οι ίδιες θα αντιδράσουν όπως η κοπέλα που για να τη στείλουν σχολείο, δεν έλεγε καλημέρα στους συμμαθητές της. "Εάν ήταν δυνατόν να ντυθώ μόνο στρατιωτικά θα ντυνόμουν. Τόσο πολύ. Βέβαια αυτό ήταν μια ακρότητα, αλλά το κάναμε αυτό, και άλλες κοπέλες το κάνανε αυτό το πράγμα. Προσπαθούσαμε να μην έχουμε τίποτα επάνω μας που να θεωρηθεί προκλητικό, γυναικείο

23. Συνέντευξη Δανάη Αντωνοπούλου, 26.5.1989.

24. Συνέντευξη Αλέγρα Σκίφτη, 21.6Α995 και 20.11.1995.

Σελ. 115
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/116.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

Να είμαστε, δηλαδή να μας βλέπουν οι σύντροφοι της Ο.Κ.Ν.Ε σαν τον εαυτό τους. Να μη βλέπουν ότι υπάρχει θηλυκό δίπλα τους και να μη δίνουμε την εντύπωση ότι πήγαμε εκεί πέρα γιατί είμαστε πόρνες η οτιδήποτε, είχαμε φτάσει στο άλλο άκρο".

Κάποιες από αυτές στη διάρκεια της δικτατορίας του Μεταξά θα συλληφθούν, θα φυλακισθούν και θα εξοριστούν για τις ιδέες τους, όπως και οι άντρες σύντροφοι τους. "Μόλις πήγα στην Φολέγανδρο παίζανε βόλεϊ οι άντρες. Εγώ ήμουνα αθλήτρια, ε, και πήγα κι έπαιξα. Αμέσως μετά με φωνάζουνε. Μου λένε "Τώρα Θα έρθει ο γραμματέας και..." "Γιατί" λέω "τι έκανα;" "Γιατί παίζεις με τους άντρες". Έ, και τι είναι αυτό;" Πραγματικά ήρθε ο γραμματέας και... Πού να τολμήσω να παίξω ξανά βόλεϊ"25.

Οι δύο δεκαετίες του Μεσοπολέμου ήταν καθοριστικές για την πορεία των γυναικών στο δημόσιο χώρο. Τότε έγινε κοινά αποδεκτό ότι έχουν το δικαίωμα να βγουν από το σπίτι για να πάνε στο σχολείο η να εργασθούν. Η εκπαίδευση σε συνδυασμό με την εργασία τους πρόσφερε τη δυνατότητα μιας οικονομικής ανεξαρτησίας. Η άποψη ότι οι γυναίκες είναι μόνο για το σπίτι και το νοικοκυριό άρχισε να εξασθενεί. Στη συνέχεια οι δύσκολες συνθήκες του πολέμου και της Κατοχής έδωσαν ένα αποφασιστικό χτύπημα σε αυτές τις αντιλήψεις.

Όσον αφορά το χώρο της πολιτικής η εμφάνιση αυτών των -έστω και ελάχιστων- γυναικών που έδρασαν με στόχο την κοινωνική αλλαγή ήταν σημαντική, επειδή, παρ' όλες τις απαγορεύσεις και παρόλο που δεν είχαν τη δυνατότητα να αλλάξουν τους όρους του παιγνιδιού μπήκαν στο παιγνίδι διατεθειμένες να παίξουν και συμμετείχαν ενεργητικά. Εξάλλου αυτές θα αποτελέσουν τη μαγιά και το πρότυπο για τις χιλιάδες γυναίκες της Αντίστασης.

25. Συνέντευξη Αλέγρα Σκίφτη, ο.π.

Σελ. 116
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/117.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

ΣΤΡΑΤΟΠΕΔΟ ΜΑΚΡΟΝΗΣΟΥ, 1947-1950 ΕΘΝΙΚΗ ΚΑΙ ΑΝΤΙΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΙΚΗ ΑΓΩΓΗ

ΣΤΡΑΤΗΣ ΜΠΟΥΡΝΑΖΟΣ 

Αγαπητοί συνάδελφοι και συμμαθηταί του σχολείου Μακρονήσου,

Σας χαιρετώ αδελφικά. Με υπερηφάνειαν σας γνωρίζω ότι ετραυματίσθην εις την μάχην του Γράμμου, αφού έλαβα μέρος σε πλείστας μάχας. Φαντάζομαι ότι και σεις είσθε υπερήφανοι ότι ανήκω εις το ηρωικόν Τάγμα του σχολείου Μακρονήσου. Εμείς που λάβαμε μέρος στις μάχες των μεγαλύτερων εχθρών της φιλτάτης και πανενδόξου Πατρίδος μας, είδαμε τι ζητούν και τι πράττουν αυτοί που θέλουν να μας υποδουλώσουν στους Σλαύους' ανήκουστα, ούτε επί Νέρωνος. Αυτήν θεωρούν Ισότητα που διακηρύττουν στους ανόητους.

Άμα αξιωθήτε και εξέλθετε της σχολής και ενταχθήτε εις μάχιμους υπηρεσίας, εκεί θα εννοήσετε τι εστί κομμουνισμός και τι έχει μέσα το αυγό που λέγουν έχει χρυσάφι. Άλλα όταν βλέπει κανείς τί πράττουν αντιλαμβάνονται ότι είναι κλουβιά και έχει βρωμά μέσα. Σας βεβαιώ, αγαπητοί συνάδελφοι, ότι ο αιμοβόρος κομμουνισμός ( ο εστίν διάβολος) έβγαλε το προσωπείον και εφάνη η κακουργία τον και τι ζητεί. Οι δε ονομαζόμενοι Έλληνες κομμουνισταί είναι οι πιο αισχροί των άλλων εθνών, [πού] ζητούν διά τα έθνη τους να μεγαλώσουν, ενώ οι Ελληνοσλαύοι ζητούν να χαθή το ενδοξότερον όνομα που λέγεται Ελλάς.

Φαντασθήτε εις όλας τας επιθέσεις των και ψυχορραγούντες εφώναζον: "Ζήτω ο Στάλιν και ο Δημητρώφ".

Θεωρούν ανώτερον τον Στάλιν από το ενδοξότατον ανά τους αιώνας, το όνομα Ελλάς.

Αυτοί είναι οι καταλυταί της θρησκείας, της Πατρίδος, της οικογενείας.

Σας χαιρετώ με αγάπη

Στ. Αρ. Στρατιώτης 617 Τ.Π., Ίος λόχος ΣΤΓ 92.

Την επιστολή αυτή, δίπλα στη μεγεθυμένη φωτογραφία του συντάκτη της, ενός "ανανήψαντος" Μακρονησιώτη που πολεμά στο μέτωπο, αντικρύζει ο επισκέπτης

Σελ. 117
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/118.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

τον Απρίλιο του 1949 στο Ζάππειο, στην είσοδο της φωτογραφικής έκθεσης για τη Μακρόνησο που οργανώνεται τότε στις αίθουσες του Μεγάρου,

Προχωρώντας στις επόμενες αίθουσες, ο επισκέπτης θα συναντήσει πολλές ανάλογες επιστολές "ανανηψάντων", που μιλούν κι αυτοί με θαυμασμό και ευγνωμοσύνη για το "μεγάλο σχολείο" το οποίο τους μεταμόρφωσε από αμετανόητους "σλαυοκομμουνιστές" σε φλογερούς Έλληνες και ορκισμένους εχθρούς του κομμουνισμού. Έτσι, άλλοι στρατιώτες, στις συγκεντρώσεις των Ταγμάτων τους αναφέρονται στο "μεγαλειώδες έργον της ηθικής και εθνικής αναπλάσεως που συντελείται" και στον "κόκκινο Σατανά" που νίκησαν, ενώ ένας ακόμη "φανατικός τέως κομμουνιστής", "απολυθείς εκ Μακρονήσου", μιλάει "ενώπιον χιλιάδων λαού πόλεως και περιχώρων" της Ηγουμενίτσας, τον Ιούλιο του 1948, με θέμα "Οι προδόται του Έθνους και το Εθνικόν Πανεπιστήμιον της Μακρονήσου".

Σε άλλες αίθουσες της έκθεσης, διάσημοι Έλληνες και ξένοι που έχουν επισκεφθεί το νησί έρχονται να επαυξήσουν το θαυμασμό: "Όλοι όσοι επεσκέφθησαν την Μακρόνησο έμειναν κατάπληκτοι μπροστά στο θαύμα της πλήρους εθνικής αναγεννήσεως Ελλήνων εθνικώς νεκρών η τραυματισμένων", διαβάζουμε στον κατάλογο της έκθεσης, Έτσι, ο Βρετανός δημοσιολόγος Φ. A. Βοιτ "ως παλαιός παιδαγωγός" "έμεινε εκστατικός από την γνησίαν παιδαγωγικήν" η οποία εφαρμόζεται, ο αντιπρόεδρος της Βουλής των Λόρδων Τέινχαμ κάνει λόγο για "το υπέροχο αυτό πείραμα" "το οποίον θα μπορούσαν να μιμηθούν πολλαί χώραι", ενώ ο ναύαρχος Αλέξανδρος Σακελλαρίου, πρώην υπουργός Ναυτικών, θα ευχηθεί "Μακάρι να γινόταν όλη η χώρα μας Μακρόνησος" - για να περιοριστούμε σε λίγες μόνο από τις δηλώσεις οι οποίες περιλαμβάνονται στα εκθέματα του Ζαππείου,

Στόχος της έκθεσης, η οποία οργανώνεται από το Γενικό Επιτελείο Στρατού (ακριβέστερα από την αρμόδια για τη Μακρόνησο διεύθυνση του, την ΒΧΙ) και η οποία εγκαινιάζεται από το βασιλικό ζεύγος στις 14 Απριλίου 1949, παρουσία πλήθους επισήμων, είναι να προσφέρει στους επισκέπτες της, το αθηναϊκό κοινό που την κατακλύζει, μια ολοκληρωμένη εικόνα του "θαύματος" που συντελείται στο νησί1:

"Δίνει στον πολύ κόσμο μια ιδέα του επιτελεσθέντος άθλου, Μάς εισάγει στον λαβύρινθο των προσπαθειών, των εκδηλώσεων, των αποτελεσμάτων, των διαδοχικών φάσεων της ανανήψεως, της ανασυγκροτήσεως και της δράσεως των Μακρονησιωτών, [..,] Γυμναστικαί ασκήσεις, διδασκαλίαι στο ύπαιθρο, ψυχαγωγία

1. "Μακρόνησος", Φωτογραφική έκθεσις, Ζάππειον, [Αθήνα], Απρίλιος 1949· πρόκειται για το προπαγανδιστικό φυλλάδιο που εκδίδει, εν είδει αναλυτικού καταλόγου, της έκθεσης η διεύθυνση ΒΧΙ του ΓΕΣ.

Σελ. 118
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/119.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

των ανδρών, φόρτωσις και έκφόρτωσις εφοδίων, αθλητικές παιδιές, εκκλησιασμός, ευλογία των συσσιτίων, ομιλίες διαφωτίσεως, ραδιοφωνικές εκπομπές, υποδοχές επισήμων, παρελάσεις, λογχομαχίες, θεατρικές παραστάσεις, διδασκαλία των προγραμμάτων, πολεμικές επιχειρήσεις με σκηνές παρμένες από του πυρός, παράδοσις σημαιών, ορκωμοσίες [...].

Έτσι σχηματίζει κανείς μια ολοκληρωμένη εντύπωσι του εθνικού έργου που επετελέσθη και επιτελείται στη νέα αυτή κολυμβήθρα του Σιλωάμ [,..]"2.

Δεν πρόκειται για ακρότητες, υπερβολές η γραφικές εκδηλώσεις - αν και πολλά από τα παραπάνω μπορεί να φαντάζουν έτσι στα μάτια του σημερινού αναγνώστη, για τον οποίο η Μακρόνησος σε άλλα συμφραζόμενα παραπέμπει και διαφορετικού τύπου πραγματικότητες ανακαλεί. Αντιθέτως, δηλώσεις, άρθρα και επιστολές όπως αυτές που προηγήθηκαν συνοψίζουν με ακρίβεια και απεικονίζουν με πιστότητα τη γενική, εμπεδωμένη και, εν πολλοίς, αδιαμφισβήτηση δημόσια εικόνα για το εγχείρημα της Μακρονήσου,

Δεν είναι άνευ σημασίας, για παράδειγμα, ότι η πρώτη φωτογραφία την οποία αντικρύζει ο επισκέπτης είναι αυτή ενός "ανανήψαντα" και μάλιστα ενός από αυτούς που έχουν τραυματιστεί πολεμώντας στον Γράμμο εναντίον των παλαιών συντρόφων και νυν άσπονδων εχθρών τους. Το περιεχόμενο της επιστολής εν συνεχεία, παρά την αφέλεια του -η, σωστότερα, χάρη σε αυτή- συνοψίζει με εύγλωττο τρόπο ορισμένα από τα κεντρικά μοτίβα του προπαγανδιστικού λόγου για τη Μακρόνησο: η προσφώνηση προς τους "αγαπητούς συμμαθητάς", όπως και ο χαρακτηρισμός "Εθνικόν Πανεπιστήμιον", δεν συνιστούν εμπνεύσεις της στιγμής η αυτοσχέδιες επινοήσεις του συντάκτη, αλλά, όπως θα δούμε στη συνέχεια αναλυτικά, συμβολισμούς με μεγάλη διάδοση και σημασία για την οργάνωση της προπαγάνδας.

Η ΜΑΚΡΟΝΗΣΟΣ ΑΙΧΜΗ ΤΗΣ ΚΡΑΤΙΚΗΣ ΑΝΤΙΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΙΚΗΣ ΠΡΟΠΑΓΑΝΔΑΣ

Η έκθεση του Ζαππείου αποτελεί μια από τις κορυφαίες στιγμές σε ένα ευρύτερο σύνολο: η Μακρόνησος συνιστά, κατά τα χρόνια 1947-1950, αντικείμενο μιας πολύ μεγάλης και συστηματικά οργανωμένης κρατικής προπαγανδιστικής εκστρατείας, που εκτείνεται σε όλη την Ελλάδα, Ενταγμένη στη συνολικότερη αντικομμουνιστική καμπάνια, η προβολή του συντελούμενο έργου, η "αναμόρφωση" και η "ανάνηψη" των κρατουμένων παρουσιάζεται ως ένα από τα μεγαλύτερα επιτεύγματα της κυβέρνησης και του στρατού, απόδειξη της ανθρωπιστικής μεταχείρισης των αντιπάλων και, ταυτόχρονα, μεγάλη εθνική επιτυχία στη μάχη κατά του κομμουνισμού.

2. Κ. Καλλονάς, "Η έκθεσις της Μακρονήσου", Η Βραδυνή, 18.4.1949.

Σελ. 119
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/120.gif&w=600&h=915 33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

Δεν κατέχουμε, με την ακριβέ..« που θα ήταν επιθυμητό, αυτό καθ' εαυτό το συνολικό σχέδιο της προπαγανδιστικής εκστρατείας για τη Μακρόνησο· γνωρίζουμε όμως πολλά από τα επιμέρους σημεία του, τα αποτελέσματα και τα «ίχνη» του τα οποία είναι πολλά, εύγλωττα και χαρακτηριστικά: Στην ίδια τη Μακρόνησο, οι επισκέψεις επισήμων. Ελλήνων και ξένων, οι εγκωμιαστικές δηλώσεις των οποίων τυγχάνουν, εν συνεχεία, ευρύτατης προβολής στον Τύπο. Στην Αθήνα, μια σειρά εκδηλώσεις, όπως η κατάθεση στεφάνου από «ανανήφοντες» στη μνημείο του Άγνωστου Στρατιώτη, με αποκορύφωμα τις τελετές στο Καλλιμάρμαρο και τους στύλους του Ολυμπίου Διός, το καλοκαίρι και το φθινόπωρο του 1948, όταν ο βασιλιάς παραδίδει τη σημαία στα τάγματα «αναμορφωμένων» κατά την αναχώρηση τους για το μέτωπο. Στην επαρχία, η ανάγνωση από άμβωνος των επιστολών αποκηρύξεως του κομμουνισμού στα χωριά των «ανανηψάντων» η οι συγκεντρώσεις που οργανώνονται, παρουσία των αρχών και οπού οι ίδιοι οι «ανανήψαντες» μιλάνε για την αποστολή της Μακρονήσου, Τέλος, στην ίδια τη Μακρόνησο και την Αθήνα, ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στην παραγωγή κατάλληλου προπαγανδιστικού υλικού' μεταξύ άλλων, καρτ ποστάλ με αγγλικούς υπότιτλους για το εξωτερικό, ημερολόγια με φωτογραφίες από τη ζωή των Ταγμάτων, η κινηματογράφηση του στρατοπέδου από συνεργείο της τηλεόρασης του BBC τον Απρίλιο του 1949 — ενώ την ίδια χρονιά αρχίζει τη λειτουργία του και ο ραδιοφωνικός σταθμός Μακρονήσου, με πανελλαδική εμβέλεια. Το κύριο σώμα, όμως, του προπαγανδιστικού υλικού απαρτίζεται από τις εφημερίδες και τα περιοδικά που εκδίδονται στη Μακρόνησο με ευθύνη των Γραφείων Ηθικής Αγωγής των Ταγμάτων, όπως ο «Σκαπανεύς», η «Αναμόρφωσις», η «Μακρόνησος», η «Φωνή της Πατρίδος».

ΤΟ ΕΥΡΟΣ ΤΗΣ ΠΡΟΠΑΓΑΝΔΑΣ: ΕΝΑ ΣΥΝΟΑΙΚΟ ΚΡΑΤΙΚΟ ΕΓΧΕΙΡΗΜΑ

Αρκεί ένα απλό ξεφύλλισμα του «Σκαπανέως» —του διασημότερου εκπροσώπου του «αναμορφωτικού» Τύπου, οργάνου αρχικά των «ανανηψάντων» του Γ' Τάγματος και στη συνέχεια και των τριών μακρονησιώτικων Ταγμάτων— για να αποκτήσει κανείς μια ιδέα του εύρους και της ποικιλίας των προσώπων και των φορέων που εμπλέκονται στο εγχείρημα της προβολής της Μακρονήσου. Από τις σελίδες του περιοδικού παρελαύνουν εκπρόσωποι όλης σχεδόν της ελληνικής κοινωνίας, και ιδιαίτερα της υψηλής κοινωνίας της εποχής: γνωστοί λογοτέχνες και ηθοποιοί, ακαδημαϊκοί, καθηγητές και πρυτάνεις, διαπρεπείς διανοούμενοι, ιεράρχες, ανώτεροι και ανώτατοι στρατιωτικοί, το βασιλικό ζεύγος, εκπρόσωποι συλλόγων, «εργατικών σωματείων» και της ΓΣΕΕ, υπουργοί, βουλευτές —οι πολιτικές τοποθετήσεις των οποίων κυμαίνονται από την άκρα δεξιά μέχρι το κέντρο, τους μετριοπαθείς πρώην και νυν φιλελεύθερους, με λίγα λόγια καλύπτουν όλο το φάσμα του επίσημου πολιτικού κόσμου— συναγωνίζονται

Σελ. 120
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/121.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

μεταξύ τους σε δηλώσεις θαυμασμού για το συντελούμενο στο νησί έργο:

"Εδώ ευρίσκεται εν πραγματική λειτουργία η δημοκρατία του Περικλέους", διαπιστώνει ο καθηγητής της Ανωτάτης Γεωπονικής Θεσσαλονίκης Π. Αναγνωστόπουλος. "Όλοι στη ζωή μας πρέπει να περνάμε μια Μακρόνησο", λέει ο Κωνσταντίνος Τσάτσος' "Η ιστορία θα γράψη πως η στροφή της παγκοσμίου καταστάσεως εδώ άρχισε, στη Μακρόνησο. Στο ξερονήσι αυτό εβλάστησε σήμερα η Ελλάς ωραιότερα παρά ποτέ", δηλώνει ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος, ενώ ο δικηγόρος Ρίκος Αγαθοκλής αποφαίνεται ότι "ξαναζεί το 1821 με τους καινούργιους του φιλικούς, τους Μπαϊρακτάρηδες και Τζαννετάτους"3.

Η εμβέλεια και η κυριαρχία της προπαγανδιστικής εικόνας για τη Μακρόνησο μπορεί να επιβεβαιωθεί όχι μόνο από το ευρύτατο φάσμα των υποστηρικτών, αλλά και διαμέσου της αντιστρόφου οδού: οι όποιες φωνές διαφοροποίησης, διαμαρτυρίας η καταγγελίας, μέχρι το 1950 τουλάχιστον, είναι, αν όχι ανύπαρκτες, πάντως αυστηρά περιχαρακωμένες, καθώς περιορίζονται αποκλειστικά στο χώρο της αριστεράς και των "συνοδοιπόρων". Πέραν του χώρου αυτού, οι υπόλοιποι, όσοι διαθέτουν λόγο και πρόσβαση στο δημόσιο χώρο, επαινούν μεγαλοφώνως η, στην καλύτερη περίπτωση, σιωπούν.

Συνοψίζοντας, πρέπει να τονιστεί ότι η προβολή του έργου της Μακρονήσου δεν αποτελεί υπόθεση της κυβέρνησης η του ονομαζόμενου "κράτους της δεξιάς" μόνο, αλλά ένα συνολικό κρατικό εγχείρημα όπου μετέχει το σύνολο του κρατικού μηχανισμού, με την ευρύτερη έννοια του όρου: σύσσωμη η πολιτική ηγεσία και ο επίσημος πολιτικός κόσμος, η πλειονότητα της διανόησης, ο στρατός και η Εκκλησία, οργανώσεις και φορείς, στο πλαίσιο του "υπέρ πάντων αγώνα" κατά του κομμουνισμού που διεξάγεται τα χρόνια εκείνα.

Η ΔΙΑΔΟΣΗ ΤΗΣ ΠΡΟΠΑΓΑΝΔΑΣ: ΕΝΑ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΟ ΔΙΚΤΥΟ

Προχωρώντας στο κεφάλαιο της έρευνας των συγκεκριμένων μηχανισμών με τους οποίους διαδίδεται και διαχέεται, ανά την Ελλάδα και το εξωτερικό, η προπαγάνδα για τη Μακρόνησο, διαπιστώνουμε ότι τα κενά στη γνώση μας παραμένουν, και εδώ, σημαντικά. Όμως μια σειρά από διάσπαρτες πληροφορίες και αναφορές μας υποδεικνύουν την ύπαρξη ενός δικτύου με αξιόλογο μέγεθος και πανελλαδική εμβέλεια.

3. Για τη δήλωση του Ρ. Αγαθοκλή, βλ. Ζοάννος - Σαρρής, Η αλήθεια για τη Μακρόνησο, Αθήνα 1950, σ. 68· οι δηλώσεις των Π. Αναγνωστόπουλου, Κ. Τσάτσου και Π. Κανελλόπουλου δημοσιεύονται στον Σκαπανέα, στη στήλη με τις κρίσεις "διαπρεπών επισκεπτών διά την Μακρόνησον", στο τχ. 10 (Φεβρουάριος 1950), τχ. 4 (Αύγουστος 1949) και τχ. 1 (Μάιος 1949), αντίστοιχα.

Σελ. 121
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/122.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

Ο "Σκαπανεύς", για παράδειγμα, το 1949 κυκλοφορεί σε 15.000 τεύχη σε όλη την Ελλάδα, ενώ το ημερολόγιο του Β' Τάγματος, την ίδια χρονιά, σε 25.000 αντίτυπα τσέπης και 1,000 τοίχου, τα οποία διανέμονται σχεδόν αποκλειστικά εκτός Μακρονήσου, και το μεγαλύτερο μέρος τους μάλιστα (τα 3/5 του συνόλου) σε υπηρεσίες και φορείς εκτός του στρατού. Ανάμεσα στους παραλήπτες, εκτός από τα υπουργεία, τις πρεσβείες και τις στρατιωτικές μονάδες αξίζει να σημειωθούν: η Ακαδημία, τα Πανεπιστήμια Αθηνών και Θεσσαλονίκης καθώς και "τα 14 εισέτι Ανώτατα Πνευματικά Ιδρύματα", τα εμπορικά και επαγγελματικά επιμελητήρια, οι εφημερίδες και τα περιοδικά Αθηνών και επαρχιών, οι "72 συνομοσπονδίες και εργατικά κέντρα της χώρας". τα γυμνάσια και οι παιδαγωγικές Ακαδημίες των επαρχιών, οι τοπικές εφορίες προσκόπων και, τέλος, τα "συνεργεία" συγκεκριμένων -λαϊκών- συνοικιών της Αθήνας4,

Όσον αφορά τώρα πιο ενεργές μορφές ενίσχυσης, στον κατάλογο της έκθεσης του Ζαππείου εκφράζονται οι θερμές ευχαριστίες των οργανωτών στους κάτωθι: Τράπεζα Ελλάδος, Εταιρεία Χημικών Προϊόντων και Λιπασμάτων, Συνεταιρισμό Ξυλεμπόρων Αθηνών, Συνεταιρισμό Ξυλεμπόρων Πειραιώς, Μέλη Συνδέσμου Ξυλεμπόρων Αθηνών-Πειραιώς, Σύνδεσμο Βιομηχάνων, Κρίτωνα Δηλαβέρην A.E., Ιούλιον Πόππερ: Μόντρεαλ-Καναδά, Μιχαήλ Χρήστον,

Λίγους μήνες πριν, το Μάρτιο του 1948, ο "Σκαπανευς" ευχαριστεί το Δήμο Καστοριάς, τους νομάρχες Σερρών, Φλωρίνης, Αττικής, Εύβοιας, καθώς και το Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης "για την υλική και ηθική υποστήριξη τους"5. Τον Οκτώβριο του 1949 το περιοδικό εκφράζει τις ιδιαίτερες ευχαριστίες του προς "τα Διοικητικά Συμβούλια, τους προϊσταμένους και λοιπούς φίλους μας των ΣΕΚ, ΟΑΠ, Ελληνικής Εριουργίας και άλλων οργανισμών ως και τους υπαλλήλους των Υπουργείων και Τραπεζών που δείχνουν ξέχωρη στοργή στο περιοδικό"6. Οι συγκεκριμένοι τρόποι με τους οποίους εκδηλώνεται αυτή "η ξέχωρη στοργή" δεν διευκρινίζονται αλλά και η απλή καταγραφή των ονομάτων των φορέων αποτελεί, από μόνη της, ένα πρώτο κέρδος.

Μπορούμε βάσιμα να υποθέσουμε ότι δεν έχουμε να κάνουμε με τη δημιουργία ενός νέου δικτύου, αλλά με την αξιοποίηση, σε γενικές γραμμές, του ήδη υπάρχοντος μηχανισμού που υπηρετεί τις ευρύτερες ανάγκες του αντικομμουνιστικού αγώνα. Μια πρώτη σύγκριση, από τις διάσπαρτες και πάλι γνώσεις μας, δείχνει ότι βασικοί κόμβοι του δικτύου που καταγράφηκαν πιο πάνω -όπως η Ακαδημία Αθηνών και τα Πανεπιστήμια, τα εργοδοτικά και εργατικά σωματεία,

4. Υπηρεσία Στρατιωτικων Αρχείων, B" Τάγμα, φάκ. 81, Ημερήσια Διαταγή Προσωπικού, 6.2.1949.

5. Σκαπανεύς 4 (25.3.1948) 4.

6. Σκαπανεύς 6 (Οκτώβριος 1949) 27.

Σελ. 122
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/123.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

οι οργανώσεις των προσκόπων, οι δήμοι και οι νομαρχίες, μεγάλες βιομηχανίες και τράπεζες- απαντούν σταθερά στους καταλόγους μιας σειράς ανάλογων εκστρατειών τα ίδια χρόνια, όπως το "Παιδοφύλαγμα", η "Πρόνοια Συμμοριοπλήκτων" και η "Πρόνοια Βορείων Επαρχιών Ελλάδος" η η "Εθνική Εβδομάδα διά την Εργασίαν και την Νίκην".

ΟΙ "ΑΝΑΝΗΨΑΝΤΕΣ" ΒΑΣΙΚΟΣ ΚΟΜΒΟΣ ΣΤΗΝ ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΤΗΣ ΠΡΟΠΑΓΑΝΔΑΣ

Οι ίδιοι οι "ανανήψαντες" κατέχουν έναν ξεχωριστό ρόλο στο όλο εγχείρημα: εν ολίγοις, η ενεργός συμμετοχή τους αποτελεί τον ακρογωνιαίο λίθο όπου στηρίζεται όλο το προπαγανδιστικό οικοδόμημα, εντός και εκτός του στρατοπέδου.

Βασικοί φορείς της "αναμορφωτικής αγωγής" εντός του στρατοπέδου (αυτοί και όχι τα μόνιμα στελέχη του στρατού), όπου απευθύνονται στους παλιούς συντρόφους και συναγωνιστές τους με στόχο να "ανανήψουν" και αυτοί, οι ανανήψαντες, με το λόγο τους, τις πράξεις, με αυτή καθαυτή την ύπαρξη τους εν τέλει, θα αποτελέσουν τους καλύτερους διαφημιστές του επιτελούμενου έργου, την πιο λαμπρή και αδιαμφισβήτητη απόδειξη της επιτυχίας της Μακρονήσου. Στο πλαίσιο αυτής της διαδικασίας, καθώς ο "αναμορφωτικός" λόγος ξεπερνά σαφώς τα όρια του στρατοπέδου και μετατρέπεται σε προπαγανδιστικό λόγο με πολύ ευρύτερη απήχηση, οι "ανανήψαντες" ενεργοποιούνται σε δύο επίπεδα.

Το πρώτο επίπεδο είναι αυτό του λόγου. Εδώ συμπεριλαμβάνονται οι διηγήσεις, οι ομολογίες, οι αποκαλύψεις, οι μετάνοιες, οι εξομολογήσεις, από τις απλές δηλώσεις αποκήρυξης του κομμουνισμού μέχρι τις μακροσκελείς ομιλίες. Η συγγραφή και εκφώνηση λόγων στους οποίους ο συντάκτης αποκαλύπτει τα "ύπουλα τεχνάσματα" του κομμουνισμού, διεκτραγωδεί την προσωπική του περιπέτεια και μετατρέπεται σε διαπρύσιο κήρυκα του σωτηρίου έργου της Μακρονήσου αποτελεί βασικό καθήκον των "ανανηψάντων" ως έμπρακτη απόδειξη της μεταμέλειας τους, εντός και εκτός της νήσου7. Άλλη μια βασική υποχρέωση

7. Στη μπροσούρα του Κ. Π. Ροδοκανάκη, συμβούλου του υπουργείου Τύπου, που εκδίδεται στα αγγλικά το 1949, έχουμε την καταγραφή των τίτλων μιας σειράς τέτοιων διαλέξεων "ανανηψάντων" που πραγματοποιούνται στη Μακρόνησο: "Η οικονομική και κοινωνική σημασία των διεθνών και ελληνικών πραγματικοτήτων", "Ο κομμουνισμός από οικονομικής απόψεως", "Οι στρατιώτες της Μακρονήσου και η μάχη του Γράμμου", "Θρησκεία και κομμουνισμός", "Η φυλή μας και η σλαβική επίθεση", "Η Ελλάδα προμαχώνας της ελευθερίας", "Το μαρξιστικό λάθος", "Τι είδα στη Ρωσία": C. Ρ. Rodocanachi, Α great work of civic readaptation in Greece, Αθήνα 1949, σ. 10-11.

Ο Σκαπανεύς, επίσης, περιλαμβάνει πληθώρα άρθρων παραπλήσιου περιεχομένου' ακόμη, στο βιβλίο που εκδίδουν οι "ανανήψαντες" Ζοάννος και Σαρρής, στελέχη του Γραφείου Ηθικής Αγωγής του Β' Τάγματος, παρατίθενται τα κείμενα δύο ομιλιών "ανανηψάντων" που εκφωνούνται παρουσία επισκεπτών στη Μακρόνησο, με τίτλους "Το αρχαίο πνεύμα σε

Σελ. 123
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/51/gif/124.gif&w=600&h=91533. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

είναι η αποστολή επιστολών με ανάλογο -αν και περισσότερο σύντομο και τυποποιημένο κατά κανόνα- περιεχόμενο προς τους ιερείς και τις διοικητικές αρχές του τόπου καταγωγής, οπού και αξιοποιούνται καταλλήλως με την ανάγνωση τους από άμβωνας η σε δημόσιες συγκεντρώσεις8.

"'Έχουν εκφωνηθεί υπό στρατιωτών και αξιωματικών άνω των τριών χιλιάδων διαλέξεων εθνικού κοινωνικού, ηθικού και θρησκευτικού περιεχόμενου και άνω των τριών χιλιάδων παρωδίες και ποιήματα εθνικά και αντισυμμοριακά. Έχουν δε αποσταλεί εκείθεν πολλές δεκάδες χιλιάδων επιστολές εθνικού περιεχομένου"9, όπως πληροφορούμαστε και πάλι από τον κατάλογο της έκθεσης του Ζαππείου. Από την ίδια πηγή προέρχεται και η καταγραφή του τυπικού μιας "εκτός Μακρονήσου" συγκέντρωσης, την οποία γνωστοποιεί τηλεγράφημα του νομάρχη Ηγουμενίτσας της 5ης Ιουλίου 1948:

"Απογευματινάς ώρας χθες ενώπιον χιλιάδων λαού πόλεως και περιχώρων ωμίλησεν απολυθείς εκ Μακρονήσου φανατικός τέως Κομμουνιστής A.K. με θέμα "Οι προδόται του Έθνους και το Εθνικόν Πανεπιστήμιον της Μακρονήσου". Ο ειρημένος επί μακρόν διακοπτόμενος, υπό ζωηρών χειροκροτημάτων και ζητωκραυγών, εξιστόρησε τας προδοσίας και τα κακουργήματα των προδοτών του ΚΚΕ, οίτινες είναι πληρωμένοι από τους εχθρούς της Ελληνικής Φυλής, εξύμνησε την ζωήν των Ελλήνων στρατιωτών εις Μακρόνησον, την οποίαν εχαρακτήρισεν ως Εθνικόν Πανεπιστήμιον και τελευτών έκαμεν έκκλησιν εις τους παραπλανημένους όπως προσέλθωσιν εις τας αγκάλας της μητρός Ελλάδος, η οποία;, θέλει δεχθή [εις τούς] κόλπους της ως τους υιούς, όταν ούτοι ολοψύχως και με εθνικόν παλμόν αποκηρύξωσι τους πληρωμένους από τους Σλαύους προδότας του Έθνους. ΣΤΟΠ. Ομιλία ανανήψαντος κομμουνιστού, η όποια έληξε εν μέσω ζωηρών ζητωκραυγών και χειροκροτημάτων υπέρ Άνακτος, Κυβερνήσεως και Εθνικού Στρατού, παρηκολούθησεν υποφαινόμενος, προϊστάμενοι δημ. υπηρεσιών. Δήμαρχος και Δημοτικόν Συμβούλιον, Πρόεδροι οργανώσεων και συλλόγων, εργάται, μαθηταί σχολείων και ιδρυμάτων, αξιωματικοί Στρατού, Χωροφυλακής και άλλοι"10.

Σε ένα δεύτερο επίπεδο, οι πράξεις πλέον των "ανανηψάντων", και ειδικά η συγκρότηση από αυτούς ειδικών ταγμάτων τα οποία πολεμάνε στο μέτωπο στο

 

νέους αγώνας" και "Πλανήθηκα στα δώματα του κομμουνισμού, αλλά σώθηκα": Ζοάννος - Σαρρής, ο.π., σ. 47-54.

8. Ένα σώμα τέτοιων επιστολών "ανανηψάντων" από νομούς της Μακεδονίας, είναι προσιτό σήμερα στις συλλογές των Αρχείων Σύγχρονης Κοινωνικής Ιστορίας (ΑΣΚΙ).

9. "Μακρόνησος", Φωτογραφική έκθεσις..., ο.π., σ. 18.

10. Ο.π., σ. 29-30. Το ίδιο τηλεγράφημα του νομάρχη Ηγουμενίτσας, το οποίο κοινοποιείται από το ΓΕΣ, περιλαμβάνεται αυτούσιο και στο G. P. Rodocanachi, ο.π., σ. 13-14.

Σελ. 124
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου «Οι χρόνοι της Ιστορίας για μια ιστορία της παιδικής ηλικίας και της νεότητας»
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 105
    33. Πρακτικά Συμποσίου, Χρόνοι

    Η ΑΝΑΔΙΕΥΘΕΤΗΣΗ ΤΟΥ ΧΩΡΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΧΡΟΝΟΥ ΤΩΝ ΝΕΩΝ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΤΟΥ ΜΕΣΟΠΟΛΕΜΟΥ

    ΑΠΟ TH ΣΚΟΠΙΑ ΤΩΝ ΚΟΡΙΤΣΙΩΝ

    ΤΑΣΟΥΛΑ ΒΕΡΒΕΝΙΩΤΗ

    Στο Μεσοπόλεμο, ακόμα και στην Αθήνα, μια γυναίκα που καθόταν μόνη της σε ένα καφενείο η έστω ζαχαροπλαστείο, που μέσα σε μια συντροφιά εξέθετε ανοιχτά τις απόψεις της για την πολιτική κατάσταση η που δεν είχε να επιδείξει δικά της εργόχειρα, δεν αντιπροσώπευε το κοινώς αποδεκτό πρότυπο1. Κυρίαρχη ήταν η πεποίθηση ότι η θέση της γυναίκας ήταν στο σπίτι και ότι ο προορισμός της ήταν να κάνει παιδιά και να τα φροντίζει. Ακόμα και ο Δημήτρης Γληνός, ένα από τα πιο λαμπρά μυαλά της εποχής, μιλώντας στα εγκαίνια της Ανωτέρας Γυναικείας Σχολής υπέδειξε ένα νέο τύπο γυναίκας μορφωμένης και εργαζόμενης, η οποία όμως δε θα προσπαθούσε "ν' αλλάξει τη φύση της" ούτε "να κατάργηση τον προορισμό της"2.

    Η κίνηση των ανθρώπων στο χώρο -με την κυριολεκτική και τη συμβολική του έννοια- όσο και η διάθεση του χρόνου τους εξαρτάται από την εποχή και τη χώρα στην οποία ζουν, από την κοινωνική τους θέση, την ταξική τους προέλευση, την οικονομική τους κατάσταση, την ηλικία, αλλά και το φύλο τους. Στο Μεσοπόλεμο ο χώρος μέσα στον οποίο κινούνταν οι γυναίκες, αλλά και οι ενέργειες, ο τρόπος, με τον οποίο διέθεταν η "κατανάλωναν" το χρόνο τους, υπέστησαν βασικές αλλαγές. Οι οικονομικές, κοινωνικές και πολιτικές αλλαγές οδήγησαν σε μια αναδιευθέτηση του χώρου και του χρόνου, η οποία αφορούσε κυρίως τους νέους και ιδιαίτερα τις νέες, Η κοινωνική θέση της γυναίκας χωρίς να αμφισβητείται συνολικά και ανοιχτά, υποσκάπτεται από τις κοινωνικές αναγκαιότητες. Αυτές έχουν την αφετηρία τους στην προηγούμενη ιστορική φάση, εντείνονται όμως με τον ερχομό των προσφύγων και την ένταξη τους στην ελληνική κοινωνία, τον εντυπωσιακό ρυθμό βιομηχανικής ανάπτυξης

    1. Το κείμενο εκτός από τις γραπτές πηγές στηρίζεται και σε προφορικές μαρτυρίες. Πρόκειται για 158 συνεντεύξεις που πήρα από το 1987 έως σήμερα από 96 γυναίκες σε 220 κασέτες. Στην περίπτωση που αναφέρεται μέρος της συνομιλίας καταγράφεται και το όνομα και η ημερομηνία της συνέντευξης.

    2. Δημήτρης Γληνός, "Γυναικείος Ανθρωπισμός", Εκλεκτές Σελίδες, τ. 1, Αθήνα, εκδόσεις Στοχαστής, 1982, σ. 35-61.