Creator/Author:Λάππας, Κώστας
Title:University and students in Greece during the 19th century
Title of Series:Historical Archive of Greek Youth
Nr. within series:39
Place of Publication:Athens
Publisher:General Secretariat for Youth
Date of Publication:2004
Nr. of vol.:1 volume
Spatial coverage:Greece
Temporal coverage:19ος αι.
Description:The University, an educational institution with a long tradition in Europe, was introduced in Greece in 1837, a few years after the establishment of the Greek kingdom. Yet the request for a university had been articulated since the years of the Greek revolution, while at the same time in the Ionian Islands, then under the English rule, there existed the first institution of a university level, the Ionian Academy. Established in 1837, the University constituted the outcome of various efforts to reorganise education in Greece. The traditional educational system that included schools of lower and secondary education was replaced by a threefold educational system, according to the European model, that consisted of lower, secondary and upper grades, the latter being represented by the University. The fact that the establishment of the University coincided not accidentally with the establishment of the Greek state had several consequences on its function. The University was obliged to participate in and answer to various requests of the period, both educational and national, that gave it the character of an institution with various functions and a vivid presence in public life. According to the Statute of the University, that was published in April 1837 and based on similar German regulations, the University consisted of four faculties: the School of Theology, the School of Law, the School of Medicine and the School of Philosophy, the latter including literary sciences, physics and mathematics. In 1838 a chair of Pharmacology was established in the Medical School, that several years later became the Pharmaceutic School. The teaching staff consisted of regular, honorary and extraordinary professors and assistant professors (the Privatdocenten of German universities). The professors were selected by the Minister of Education; only after 1882-1883 were they elected by the body of professors of each School. In order for someone to be enrolled in a School a high school certificate was necessary; only the Pharmaceutic School held entry exams. For students from areas outside Greece who did not have a recognised high school certificate some elementary exams were required. The charge for the students was very small until the end of the century. Then for the first time high charges were imposed (1892). Studies lasted three years for students of the School of Philosophy, and four years for students of the other Schools. Students were examined only at the end of their studies in order to obtain the Diploma. One of the features of university education is the emphasis on general education and a liberal tendency as far as the organisation of the studies is concerned. Both elements originated in the German perception about universities and were based on the assumption that the university's aim is to offer not only specialised knowledge, but also a general intellectual culture in a context of absolute academic freedom. Within this context students were obliged to attend general classes (logic, metaphysics, ethics, natural law, psychology, general history, elementary mathematics, and experimental physics) and at the same time they could freely organise their studies. During the 19th century the majority of professors were of a German culture; these professors supported the liberal education system. In opposition to them, a less numerous group of professors suggested a different way of organising university education based on French models, more disciplined and centralised, orientated primarily towards professional training and only secondarily towards general education. Yet, the German model prevailed for several decades. Things started to change at the end of the 19th century, when a reformation of the university system was attempted within the context of a general urban modernisation of the country. In 1904 physics and mathematics were separated from the Philosophical School, and an independent School of Physics and Mathematics was created; in 1911 a new University Statute was voted which abolished the German organisation model. Throughout the 19th century the University acquired a great number of students. Beside the Greek state, students came from the Ionian Islands, the Balkans, Asia Minor, and from Greek communities in Europe and the Middle East. The geographical distribution of students presents inequalities that reflect each region's capability of access to university education: important factors are urban concentration, productive activities, the density of the school network and above all the geographical dispersion of high schools. As far as the preference for specific faculties is concerned, Law School has the first place, concentrating from 1837 to 1890/1 the 43.6% of matriculates. Medical School comes second (29.8%) and Philosophical School comes third (20%). The Theological School concentrates only 2.5% of the students and the Pharmaceutical School 3.9%. The preference for Law School is related to the multiform function of the School, that is to say with the fact that besides professional lawyers or politicians it provided other job opportunities in the public or private sector. Thus, a graduate from Law School had more chances to work in the civil service or as a diplomat, a journalist, in trade, in a bank or an insurance company. Yet, not all students obtained a degree; an important percentage of the students (45% from 1837 to 1880) abandoned their studies. This phenomenon mainly occurred in the Philosophical and Law Schools, where the degree was not indispensable for students who wanted to work in a field relevant to their studies. As far as the social identity of the students is concerned, information is quite limited. Theoretically, the University was open to all students who had graduated from high school. Yet economic, social, and educational inequalities, in combination with the high cost of living in the capital, made access to University -and to middle education as well- quite difficult for students from a lower social rank. On the contrary the access was easier for students from the middle social classes. Being primarily an educational institution, the University's main objective was to provide the scientific and clerical personnel required for the needs of the Greek state and at the same time to contribute to the development of sciences and the formation of the intellectual elite of the country. Beyond these practical objectives, the University was connected to other objectives and expectations of the Greek state: the University was expected to act as the medium for transfering the ancient Greek civilisation to contemporary Greece as well as the lights of European civilisation to the East, and above all to provide the connection between free and 'unredeemed' Greeks. This last duty assumed the character of a very important 'mission'; the University became an instrument in the liberation struggle for the Greeks outside the Greek state, pledging to disseminate Greek culture and the national idea to Greeks living beyond the frontiers of the Greek state and to contribute to the unity of 'Hellenism'. All these notions developed excessively and overshadowed the educational function of the University. Rhetoric was compatible with the spirit of the times and a main element of public speech, capable of moving people. In reality, the notions that concerned the national mission of the University had a great effect on Greek society, mainly on those living beyond the Greek borders, as is evidenced, among other things, by the numerous donations and bequests to the University. Rich Greeks living outside the Greek state provided scholarships for students or undertook the financing of poetic or literary competitions, under the patronage of the University. These competitions, mainly the poetic ones, made the University an important factor of contemporary intellectual and literary life, since they enabled professors who took part as judges in the competitions to impose linguistic rules and aesthetic and ideological norms. The University also played an important role in political life. Professors provided their services to the government as consultants in educational, legal, national and other issues; they were appointed ministers and they took part in contemporary political and party life. Besides from 1844 to 1862 the University had its own representative in the Greek Parliament. Student concern for public issues also presented a certain vivacity. From the first years of the University's existence students interfered in university issues and developed rudimentary collective action. Yet the first student unions appeared only at the end of the 19th century and were subjected to political patronage. Students also took part in political life. At least since the movement against king Otto (1859-1862) a liberal political spirit prevailed among students, and was dynamically expressed during the 'Skiadika' (1859). Three years later, after the dethronement of king Otto, students and professors formed a peculiar collective body, the University Phalanx, in order to enforce peace and to control the upheaval in the capital that followed the dethronement. The following period is characterised by the national preoccupations of the students. In the mid-70's students demanded and obtained, through demonstrations, the revival of the University Phalanx; the Phalanx assumed a clearly military character and familiarised students with military values and ideals. From this period on, the majority of students passionately supported national matters, taking part in demonstrations and mobilisations, often with the participation of their professors. This trend was accompanied by an ideological toughening and led students in the beginning of the 20th century to militant demonstrations for the defence of traditional national values and symbols, like the katharevousa, that appeared to be threatened by internal and external 'enemies' of Hellenism.
License:This book in every digital format (PDF, GIF, HTML) is distributed under Creative Commons Attribution - NonCommercial Licence Greece 3.0
The book in PDF:Download PDF 48.54 Mb
Visible pages: 471-490 από: 746
Current page:

Σχολιάζοντας τα γεγονότα, οι εφημερίδες Αθηνά και Αιών διατυπώνουν δύο αντίθετες εκδοχές σχετικά με τους υπεύθυνους των επεισοδίων. Η πρώτη υποστηρίζει ότι υπεύθυνος ήταν ο Πυλαρινός, επειδή διήγειρε κάποιους φοιτητές εναντίον άλλων, οι οποίοι ήταν δυσαρεστημένοι απ' αυτόν, ενώ αναφερόμενη στο μάθημά του το χαρακτηρίζει ανάξιο λόγου και ζητεί την απόλυσή του από το Πανεπιστήμιο50. Αντίθετα ο Αιών, εμμένοντας στην άποψη ότι ο Πυλαρινός ήταν στόχος των οργάνων του «ξενισμού», υποστηρίζει ότι τα

επεισόδια υποκινήθηκαν από τους «ξενίζοντες» αντιπάλους του, οι οποίοι α

πό τη στιγμή που διορίστηκε στο Πανεπιστήμιο δεν έπαψαν να ραδιουργούν

εναντίον του51. Αν και ο Αιών δεν αναφέρεται ρητά στους υποκινητές των

επεισοδίων, είναι φανερό όμως ότι υπαινίσσεται συναδέλφους του Πυλαρινού στη Φιλοσοφική, οι οποίοι είχαν φιλικές σχέσεις με το αγγλικό κόμμα, όπως ο Κ. Ασώπιος, ο Θ. Μανούσης, ο Ν. Βάμβας και γενικά η «περί τον Ασώπιον» ομάδα. Αυτό φαίνεται εξάλλου και από την καταγγελία της εφημερίδας ότι ανάμεσα στους «ταραξίες» ήταν και πρόσωπα που είχαν συγγενική η φιλική σχέση με ορισμένους από τους παραπάνω καθηγητές: ο γιός του Κ. Ασώπιου Ειρηναίος, φοιτητής της Φιλοσοφικής, ο Π. Ζαχόπουλος, μαθητής του Γυμνασίου και προστατευόμενος του Μανούση, ο Γ. Αθανασιάδης, υπηρέτης του Μανούση, ο I. Βελιανίτης, φοιτητής της Νομικής και συγκάτοικος του Ασώπιου, ο Γ. Παπασλιώτης, φοιτητής της Φιλοσοφικής, προστατευόμενος του Μανούση και καθηγητής αργότερα στην ίδια σχολή, προσκείμενος στην ομάδα του Ασώπιου.

Αν και η Σύγκλητος αμφισβήτησε τη συμμετοχή στα γεγονότα ορισμένων από τους παραπάνω φοιτητές και ακροατές, η ταυτότητα των «ταραξιών» καθιστά πιθανή την εκδοχή ότι τα επεισόδια υποκινήθηκαν πραγματικά από την «περί τον Ασώπιον» ομάδα. Αυτό δείχνει και η θέση που πήρε απέναντι στον Πυλαρινό η Σύγκλητος, την οποία αποτελούσαν τη χρονιά αυτή πρόσωπα που ανήκαν στην πλειονότητά τους στην παραπάνω ομάδα: πρύτανης ήταν ο Ν. Βάμβας, αντιπρύτανης ο Κ. Ασώπιος και μέλη της ο Μ. Αποστολίδης, ο Π. Καλλιγάς, ο I. Ολύμπιος, ο Φ. Ιωάννου, ο Θ. Μανούσης, ο Κ. Δομνάδος, ο Ν. Κωστής και ο Στ. Γαλάτης. Κατά κανόνα η Σύγκλητος, όταν συνέβαιναν ταραχές σε πανεπιστημιακές παραδόσεις, έπαιρνε το μέρος των κα-

εφ. Αιών, αρ. 600, 17 Φεβρ. 1845 και 601, 21 Φεβρ. 1845, καθώς και εφ. Αθηνά, αρ. 1195,18 Φεβρ. 1845.

50. εφ. Αθηνά, αρ. 1195,18 Φεβρ. 1845.

51. εφ. Αιών, αρ. 600,17 Φεβρ. 1845.

p. 471

καθηγητών και αποδοκίμαζε ανοιχτά τη στάση των φοιτητών. Δεν έκανε το ίδιο όμως και στην περίπτωση του Πυλαρινού. Περιορίστηκε απλώς στο να εκφράσει τη λύπη της για τα γεγονότα. Σε προγραμματισμένη συνάντηση του πρύτανη Ν. Βάμβα με τον Πυλαρινό, αμέσως μετά τα επεισόδια, ο πρώτος τάχθηκε έμμεσα με το μέρος των φοιτητών, μεταφέροντάς του τα παράπονα τους ότι τους συμπεριφερόταν με υβριστικό τρόπο και συμβουλεύοντάς τον «να προσφέρεται προς αυτούς ως προς ανθρώπους έχοντας ήδη ανεπτυγμένας τας διανοητικάς αυτών δυνάμεις». Ο ίδιος ο Βάμβας επίσης με δημοσίευμα στον τύπο εξέφρασε τη δυσφορία της Συγκλήτου για τον τρόπο με τον οποίο ο Αιών είχε παρουσιάσει τα επεισόδια, εκθέτοντας καθηγητές του Πανεπιστημίου52.

Είναι πολύ πιθανό, λοιπόν, ότι τα επεισόδια υποδαυλίστηκαν από την παραπάνω ομάδα καθηγητών της Φιλοσοφικής. Οι αιτίες πρέπει να αναζητηθούν

κυρίως στις πολιτικές διαφορές που τους χώριζαν. Όπως είπαμε, ο Πυλαρινός ήταν «προστατευόμενος» του Αιώνος, αναφέρεται μάλιστα ότι αρθρογραφούσε ανώνυμα σ' αυτόν53. Δεν ξέρουμε αν εκτός από τη σχέση αυτή είχε και άλλες αμεσότερες επαφές με τον πολιτικό χώρο που υποστήριζε η εφημερίδα. Η συνεργασία του, πάντως, με μια μαχητική εφημερίδα του ρωσικού κόμματος και το γεγονός ότι όφειλε τον διορισμό του στο Πανεπιστήμιο σε παράγοντες του χώρου αυτού αρκούσαν για να θεωρηθεί από τους αγγλόφιλους κύκλους όργανο του ρωσικού κόμματος και να δημιουργηθεί από την περί τον Ασώπιο ομάδα ένα αρνητικό κλίμα εις βάρος του, που συνετέλεσε στην εκδήλωση των παραπάνω επεισοδίων.

Για τους αντιπάλους του Πυλαρινού όμως το πρόβλημα δεν ήταν μόνο η πολιτική του τοποθέτηση, αλλά και το περιεχόμενο των μαθημάτων του. Ποιο

ακριβώς ήταν αυτό δεν ξέρουμε, αφού ο ίδιος δεν αφησε ούτε συγγράμματα ούτε πανεπιστημιακές παραδόσεις. Οι σχετικές πληροφορίες μας προέρχονται από έμμεσες πηγές και δεν είναι πάντα αξιόπιστες. Από σύγχρονες μαρτυρίες

52. Η απάντηση του Βάμβα δημοσιεύθηκε στην εφ. Χρόνος. Σχολιάζοντας ο Αιών την απάντηση του (αρ. 601,21 Φεβρ. 1845) σημειώνει ότι ο Βάμβας ενοχλήθηκε επειδή

αποκάλυψε ότι μεταξύ των ταραξιών ήταν και πρόσωπα που σχετίζονταν με συγκεκριμένους καθηγητές, εννοώντας κυρίως τον Ειρηναίο Ασώπιο. Ο τελευταίος όμως, κατά τη Σύγκλητο, δεν πήρε μέρος στα επεισόδια της 15ης Φεβρουαρίου, ούτε σύχναζε στα μαθήματα του Πυλαρινού (Π.Σ., 23 Φεβρ. 1845).

53. Όπως σημειώνει πικρόχολα η Αθηνά, ο Πυλαρινός χρωστούσε τον διορισμό του όχι στις γνώσεις του αλλά στα άρθρα που δημοσίευε κατά καιρούς στον Αιώνα (εφ. Αθηνά, αρ. 1195, 18 Φεβρ. 1845). Η ίδια εφημερίδα δεν θα αφήσει ασχολίαστο και το γεγονός ότι ο Πυλαρινός χρειάστηκε να προετοιμαστεί ένα ολόκληρο έτος από τον διορισμό του για να αρχίσει τις παραδόσεις του.

p. 472

φαίνεται ότι εκείνο που του καταλόγιζαν οι αντίπαλοι του ήταν ότι στα μαθήματά του προσπαθούσε να επιβάλει τις πολιτικές απόψεις του. Όπως γράφει χαρακτηριστικά μια εφημερίδα αμέσως μετά τα επεισόδια, οι παραδόσεις του «είναι σκανδαλώδεις, καθόσον υψώνει την Ρωσίαν και υβρίζει την Γαλλίαν και Αγγλίαν την φιλοσοφίαν παραδίδει ο άνθρωπος ούτος ή πολιτικήν ;»54. Η θέση αυτή φαίνεται απλουστευτική. Μπορεί ο Πυλαρινός να είχε συμπάθεια στο ρωσικό κόμμα, αλλά τα μαθήματά του, απ' όσο ξέρουμε, είχαν ένα θεωρητικό υπόβαθρο που ξεπερνούσε το στενό πλαίσιο της πολιτικής επικαιρότητας. Εκτός από την κατηγορία αυτή, οι αντίπαλοί του αμφισβητούν και την

εγκυρότητά του ως πανεπιστημιακού δασκάλου, όπως δείχνει ο μειωτικός χαρακτηρισμός «κωμικοτραγικοφιλόσοφος» που του αποδίδεται55.

Πιο διαφωτιστικό για τα μαθήματά του και ειδικά για το μάθημα της φιλοσοφίας της ιστορίας είναι ένα άρθρο δημοσιευμένο στον Αιώνα56. Πιθανώς, συντάκτης του ήταν ο ίδιος ο Πυλαρινός. Στο άρθρο αυτό υποστηρίζεται ότι οι δυνάμεις του «ξενισμού» δεν θέλουν τον Πυλαρινό στο Πανεπιστήμιο, επειδή στον εναρκτήριο λόγο του εξύμνησε την 3η Σεπτεμβρίου 1843, λέγοντας ότι «η μεν 25 Μαρτίου είναι η επανάστασις του Ελληνικού Έθνους, η δε 3 7βρίου η ανάληψις αυτού» και ότι «οι άνδρες της 3 7βρίου έδωσαν την αληθή μορφήν εις την ουσίαν της Ελληνικής ζωής. Εάν το Ελληνικόν Έθνος θέλη να είπη ενώπιον του κόσμου και της ιστορίας Εγώ ειμι, πρέπει να μορφώση κατ' ιδίαν μέθοδον ιδίαν φιλοσοφίαν, ιδίαν τέχνην και ιδίαν πολιτικήν δεν θέλει δε κατορθώση τούτο εάν δεν αναχώρηση από της ιδίας αυτού συνειδήσεως, τουτέστι του θρησκεύματος του»57. Δεν θέλουν επίσης τον Πυλαρινό, συνεχίζει η

εφημερίδα, γιατί απέδειξε ότι η ανατολική Εκκλησία και οι πατέρες της «ου

δέποτε έβαλον διαζύγιον μεταξύ της Θρησκείας και Φιλοσοφίας, θεωρήσαντες ταύτας ως αδελφάς», σε αντίθεση με τη δυτική Εκκλησία, που από την αρχή κράτησε εχθρική στάση απέναντι στη φιλοσοφία, θεωρώντας την ως «εμπνευσιν του διαβόλου». Αλλά το «ξενικόν» πνεύμα δεν θέλει ούτε τη φιλοσοφία της ιστορίας, «επειδή αύτη είναι η ιστορία της ανθρωπότητος, ήτις δεικνύει

54. εφ. Ο Πρωινός Κήρυξ, αρ. 132,21 Μαΐου 1845.

55. Στο ίδιο, αρ. 140, 9 Απρ. 1845.

56. εφ. Αιών, αρ. 732, 23 Οκτ. 1845.

57. Η ίδια θέση προσγράφεται στον Πυλαρινό και σε ένα άλλο άρθρο του Αιώνος (αρ. 587,1 Ιαν. 1845) : για να προοδεύσει το ελληνικό έθνος, πρέπει «να αναχωρήση α

πό αυτήν την συνείδησίν του, από αυτό το θρήσκευμα του, και να σχηματίση ιδίαν τέχνην, ιδίαν φιλοσοφίαν και ιδίαν πολιτικήν κατά την προσωπικότητά του- άλλως θέλει είσθαι δούλον του ξενισμού».

p. 473

τον αιώνιον και αμετάβλητον νόμον, κατά τον οποίον οδεύει η ανθρωπότης, και ο νόμος ούτος είναι η πρόοδος, εναντίον της οποίας η αυτογνωμία του ατόμου και η κακή θέλησις αυτού μηδενίζονται και καταστρέφονται».

Δεν είναι εύκολο με βάση τα παραπάνω αποσπάσματα να σχηματίσουμε

επαρκή εικόνα για το περιεχόμενο των μαθημάτων του. Εκείνο που μπορούμε να πούμε, πάντως, λαμβάνοντας υπόψη και τις πληροφορίες που έχουμε για τα μαθήματά του στα μεταγενέστερα χρόνια, είναι ότι οι απόψεις του εγγράφονται στο πλαίσιο μιας κοσμοθεωρίας που ακολουθεί τις αρχές της εγελιανής φιλοσοφίας, κατά την οποία κινητήρια δύναμη της ιστορίας είναι το πνεύμα και κάθε λαός δημιουργεί το δικό του ιδιότυπο πνεύμα, που αποτελεί μέρος του παγκόσμιου πνεύματος58. Από τη σκοπιά αυτή φαίνεται να βλέπει ο Πυλαρινός τον χαρακτήρα του ελληνικού έθνους. Κάθε εθνική προσπάθεια, θα γράψει το 1862, πρέπει να εμπνέεται «υπό της εθνικής συνειδήσεως, υπό του

ανατολικού πνεύματος, υπό των νέων τάσεων και παθημάτων του έθνους, και υπ' αυτού εισέτι του καθόλου πνεύματος της ανθρωπότητος...»59. Συστατικό στοιχείο της εθνικής ταυτότητας του ελληνισμού αποτελεί για τον Πυλαρινό η θρησκεία του, την οποία ταυτίζει με τη συνείδηση του έθνους και τη θεωρεί ως σημείο εκκίνησης κάθε εθνικής δημιουργίας και στοιχείο διαφοροποίησης από το «ξενικό», δυτικό πνεύμα. Είναι φανερό ότι οι απόψεις αυτές του Πυλαρινού, ανεξάρτητα από την αφετηρία τους, βρίσκονται αρκετά κοντά στη συντηρητική ιδεολογία του ρωσικού κόμματος. Αυτό δεν σημαίνει, όπως τον κατηγορούσαν οι αντίπαλοι του, ότι προπαγάνδιζε ανοιχτά στα μαθήματά του τις θέσεις του συγκεκριμένου κόμματος. Οι φιλοσοφικές απόψεις όμως του παλιού σαινσιμονιστή, σε συνδυασμό με τη συμπάθειά του προς το ρωσικό κόμμα, ήταν εύλογο να θεωρηθούν ότι εξυπηρετούσαν τις συντηρητικές επιλογές του κόμματος αυτού.

Η αντιπαράθεση του Πυλαρινού με τους φιλελεύθερους συναδέλφους του της Φιλοσοφικής και τα επεισόδια στις παραδόσεις του είχαν άμεση επίπτωση στην πανεπιστημιακή σταδιοδρομία του. Στην αρχή του επόμενου ακαδημαϊκού

58. Για τον Πυλαρινό ως εγελιανό βλ. Γ. Κ. Γρατσιάτος, «Εγελιανοί εν Ελλάδι», Αρχείον Φιλοσοφίας και θεωρίας των Επιστημών 3,1932, σ. 227-228 και Γ. Βελουδής, «Ο επτανησιακός εγελιανισμός», Μονά Ζυγά. Δέκα νεοελληνικά μελετήματα, Αθήνα, Γνώση, 1992, σ. 83,117. Βλ. επίσης την ανέκδοτη πραγματεία του Σπ. Λάμπρου «Αι ιστορικαί μελέται εν Ελλάδι κατά τον πρώτον αιώνα της παλιγγενεσίας μετά προεισαγωγής περί των ελληνικών ιστορημάτων επί Τουρκοκρατίας»,κεφ. Α', σ. 14-15 (βλ. εδώ, σ. 204-205, σημ. 73).

59. Αντ. Λιάκος, Η Ιταλική ενοποίηση και η Μεγάλη Ιδέα, ό.π., σ. 167.

p. 474

κού έτους (1846) ο Πυλαρινός θα απολυθεί από το Πανεπιστήμιο από την κυβέρνηση Κωλέττη και θα αντικατασταθεί από τον Ν. Κοτζιά, στον οποίο ανατέθηκε η διδασκαλία του ενός από τα δύο μαθήματα του Πυλαρινού : της ιστορίας της φιλοσοφίας. Ο Πυλαρινός θα επανέλθει τον Οκτώβριο του 1850, όχι όμως ως τακτικός καθηγητής, που ήταν πριν από την απόλυσή του, αλλά ως

έκτακτος, και με μοναδικό αντικείμενο διδασκαλίας τη φιλοσοφία της ιστορίας. Δεκαπέντε χρόνια αργότερα θα απολυθεί και πάλι για ένα χρόνο από το Πανεπιστήμιο (1865-1866). Όσο για τη διδασκαλία του στο Πανεπιστήμιο, δεν μπορούμε να πούμε ότι ήταν ευδόκιμη. Το μάθημα της φιλοσοφίας της ιστορίας, καταταγμένο έτσι κι αλλιώς στα προαιρετικά, είχε μικρή απήχηση στους φοιτητές, όπως δείχνει και το ολιγάριθμο ακροατήριο του60, και δεν είναι τυχαίο ότι επαψε να διδάσκεται μετά την αποχώρηση του Πυλαρινού α

πό το Πανεπιστήμιο (1881).


Ένα άλλο επεισόδιο που σημειώνεται στη δεκαετία του 1840 και υπερβαίνει

επίσης τα όρια της απλής φοιτητικής διαμαρτυρίας είναι τα λεγόμενα Μανούσεια. Και εδώ, όπως και στην περίπτωση του Πυλαρινού, στόχος είναι

ένας καθηγητής της Φιλοσοφικής, ο Θεόδωρος Μανούσης, με τη διαφορά ότι αυτός ανήκει στον αντίθετο πολιτικό και ιδεολογικό χώρο και υποστηρίζεται θερμά από μεγάλο αριθμό φοιτητών. Η επίθεση εναντίον του αφορά και πάλι ζητήματα που έχουν σχέση με την πανεπιστημιακή διδασκαλία και ξεκινά με καταγγελίες μιας μικρής ομάδας φοιτητών, αλλά υποδαυλίζεται φανερά από εξωπανεπιστημιακούς παράγοντες61.

Καθηγητής στο Πανεπιστήμιο από την ίδρυσή του, ο Θεόδωρος Μανούσης (1793-1858) ήταν ένας τυπικός εκπρόσωπος του ευρωπαϊκού Διαφωτισμού. Γόνος εμπορικής οικογένειας, διαμορφωμένος στο πνευματικό κλίμα του πα-

60. Βλ. εδώ, σ. 205.

61. Για τα Μανούσεια βλ. Δημ. Χατζής, «Θεόδωρος Μανούσης, ο πρώτος καθηγητής της ιστορίας εν τω Εθνικώ Πανεπιστημίω», Πλάτων 10,1858, σ. 315-317· Κ. Θ. Δημαράς, «Θεόδωρος Μανούσης», εφ. Το Βήμα, 8 Απρ. 1977· του ίδιου, Ελληνικός Ρωμαντισμός, Αθήνα, Ερμής, 1982, σ. 392· Ιουλία Πεντάζου, «Ο Θεόδωρος Μανούσης, καθηγητής της Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών (1837-1858)», Μνήμων 17, 1995, σ. 94 κ.εξ. και Παρασκευάς Ματάλας, Έθνος και Ορθοδοξία. Οι περιπέτειες μιας σχέσης. Από το «ελλαδικό» στο βουλγαρικό σχίσμα, Ηράκλειο, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2002, σ. 80-82.

p. 475

παροικιακού ελληνισμού της Βιέννης και στα Πανεπιστήμια της Λειψίας και του Göttingen, διακρινόταν για την πολυμερή επιστημονική του καλλιέργεια, τη φιλοσοφημένη ιστορική του παιδεία και τα φιλελεύθερα φρονήματά του. Στη Βιέννη ο Μανούσης είχε γνωρίσει τον Θεόκλητο Φαρμακίδη και συνδέθηκε μαζί του με στενή φιλία που κράτησε ως το τέλος της ζωής του. Μολονότι τα γραπτά που μας αφησε είναι λίγα62, η διδασκαλία του Μανούση στο Πανεπιστήμιο ήταν γόνιμη. Μαθητές και ακροατές του μιλούν για την εμβρίθεια και την πολυμάθειά του και τη μεγάλη έλξη που ασκούσε στο πολυπληθές ακροατήριό του. Το μάθημα που δίδαξε ο Μανούσης για είκοσι περίπου χρόνια στο Πανεπιστήμιο ήταν η γενική Ιστορία. Τα αντικείμενα των μαθημάτων του τα παρακολουθούμε μέσα από τα πανεπιστημιακά προγράμματα και τις λιγοστές δημοσιεύσεις του: είναι η γενική και ειδική πολιτειογραφία, με αντικείμενο τη μελέτη της πολιτικής και κοινωνικής οργάνωσης των ευρωπαϊκών κρατών, η αρχαία ιστορία, η βυζαντινή, η μεσαιωνική και νεότερη ιστορία της Δύσης63.

Τα Μανούσεια ξεκίνησαν από μια επιστολή που δημοσιεύθηκε στον Αιώνα στα τέλη Ιανουαρίου του 184864. Η επιστολή έφερε την υπογραφή ενός μοναχού, του Παΐσιου Ζ. Ιωαννίτη, φοιτητή της Φιλοσοφικής από το 1845, πιθανότατα όμως στη σύνταξή της είχαν συμμετάσχει και άλλοι φοιτητές η ακροατές, κυρίως της Θεολογικής, με τους οποίους ο Παΐσιος είχε στενές σχέσεις. Η επιστολή αποτελούσε ένα οξύ κατηγορητήριο κατά του Μανούση με αφορμή ένα μάθημά του για τη Μεταρρύθμιση στην Καθολική Εκκλησία. Στο μάθημα αυτό, κατά τον Παΐσιο, ο Μανούσης «ανέγνωσε προς τοις άλλοις καί τινα επιστολήν του τότε βασιλέως της Αγγλίας [Ερρίκου Η'], ην εξαπέστειλε προς τον Λουθήρον αποκαλών αυτόν ασεβή, άθεον (...) "κόπρα και σκατά των σκατών του" και άλλας τοιαύτας χρυσολόγους εκφράσεις». Ο ίδιος διάβασε κατόπιν, κατά τον Παΐσιο πάντα, και την απαντητική επιστολή του Λούθηρου προς τον βασιλιά, «αποκαλούντος αυτόν κακοήθη και με το σκατόν του προστρίβοντα τον στέφανον του Χριστού!». Οι περικοπές αυτές, με τις «άσεμνες» και υβρι-

62. Είναι γνωστό ότι πεθαίνοντας ο Μανούσης είχε αφήσει προφορική εντολή στον φίλο του Θ. Φαρμακίδη να κάψει όλα τα χειρόγραφά του (Π.Σ., 4 Νοεμ. 1858, πβ. εφ. Αιών, αρ. 1679,20 Νοεμ. 1858). Το 1871, πάντως, φυλάσσονταν στο Πανεπιστήμιο χειρόγραφα των παραδόσεων του στη γενική ιστορία και άλλα. Βλ. Βαγγέλης Καραμανωλάκης, Η συγκρότηση της ιστορικής επιστήμης στην Ελλάδα. Η διδασκαλία της ιστορίας στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών 1837-1932, αδημοσίευτη διδακτορική διατριβή, Αθήνα 2004, σ. 329-330.

63. Βλ. Π. Κιμουρτζής, Το Πανεπιστήμιο Αθηνών, ό.π., II, σ. 107-109 και Β. Καραμανωλάκης, ό.π., Παράρτημα, σ. II-VI.

64. εφ. Αιών, αρ. 843, 28 Ιαν. 1848.

p. 476

υβριστικές εκφράσεις για το πρόσωπο του Χριστού, σκανδάλισαν το ακροατήριο.

Το πραγματικό σκάνδαλο όμως δεν ήταν οι ίδιες οι επιστολές άλλα η ανάγνωσή τους από τον Μανούση στο φοιτητικό ακροατήριο. Στην επιστολή του Παΐσιου υποστηρίζεται ότι ο Μανούσης με την ανάγνωση των σχετικών περικοπών εμφανιζόταν να υποσκάπτει τα θεμέλια της Εκκλησίας και να χλευάζει τον Χριστό. Το γεγονός αυτό, σε συνάρτηση με το ότι ο Μανούσης και σε

άλλα μαθήματά του είχε διατυπώσει «εκ προθέσεως κακοήθεις, παρατόλμους και αντιχριστιανικάς τερατολογίας», αποδείκνυε ότι ήταν «εχθρός του χριστιανισμού, ταύτης της κοινωνίας, αυτού του έθνους» και «ανάξιος της θέσεως, ην κατέχει». Στην ίδια επιστολή υπάρχουν και βολές τόσο κατά της πολιτείας, η οποία δεν πήρε κανένα μέτρο κατά του Μανούση, παρότι ο τύπος είχε καταγγείλει ήδη «τον λυμεώνα τούτον της ελληνικής νεολαίας», όσο και κατά των φοιτητών που τον χειροκροτούν, επιδοκιμάζοντας τις απόψεις του. Ανάλογες κατηγορίες διατυπώνονται και κατά της Ιεράς Συνόδου, η οποία, «υπό μανδραγόραν καθεύδουσα», ανέχεται τη συμπεριφορά του. Όλα αυτά δείχνουν, κατά την επιστολή, ότι το Πανεπιστήμιο και η χώρα βρίσκονταν σε

έσχατη ηθική κατάπτωση.

Η επίθεση κατά του Μανούση θα εμπλουτιστεί σε λίγο με νέες κατηγορίες. Φοιτητές της Θεολογικής με επιστολή τους στον Αιώνα, στις 3 Φεβρουαρίου,

αφού δηλώσουν ότι η προηγούμενη επιστολή του Παΐσιου συντάχθηκε με τη σύμφωνη γνώμη των περισσότερων φοιτητών της Θεολογικής, θα εξαπολύσουν και πάλι ένα οξύ κατηγορητήριο κατά του Μανούση, καταγγέλλοντας ότι δεν ήταν η πρώτη φορά που στα μαθήματά του είχε επιδείξει θρησκευτική

ασέβεια65. Ανάμεσα στις πολλές κατηγορίες που του προσάπτουν είναι και οι

ακόλουθες: α) ότι είχε χαρακτηρίσει ως μετεωρολογικό φαινόμενο την «δι'

αρρήτου θεοφανίας» παράδοση της νομοθεσίας από τον θεό στον Μωυσή στο όρος Σινά, β) ότι απέδιδε το «θαύμα» της διάβασης της Ερυθράς Θάλασσας από τους Εβραίους στο φαινόμενο της παλίρροιας, γ) ότι υποστήριζε ότι το

65. Στο ίδιο, αρ. 845,4 Φεβρ. 1848. Η επιστολή δεν υπογράφεται, αλλά τα ονόματα των αποστολέων της τα γνωρίζουμε από άλλη ενυπόγραφη επιστολή τους που δημοσιεύεται στο ίδιο φύλλο της εφημερίδας. Πρόκειται για πέντε κληρικούς, μεταξύ των οποίων ήταν και ο Παΐσιος Ιωαννίτης, και έξι λαϊκούς. Απ' αυτούς κανονικοί φοιτητές, όπως προκύπτει από το Μητρώο φοιτητών του Πανεπιστημίου, ήταν πέντε: τέσσερις της Θεολογικής και ένας της Φιλοσοφικής. Οι υπόλοιποι πιθανότατα ήταν απλοί ακροατές, που παρακολουθούσαν μαθήματα της Θεολογικής αλλά και τις παραδόσεις του Μανούση. Θυμίζω ότι το μάθημα της γενικής ιστορίας ανήκε σ' εκείνα που έπρεπε να παρακολουθούν όλοι οι φοιτητές του Πανεπιστημίου.

p. 477

«μυστήριον» της περιτομής των Εβραίων ήταν ένα απλό εθιμο, το οποίο οι τελευταίοι είχαν παραλάβει από τους Αιγυπτίους, δ) ότι θεωρούσε τη χριστιανική αποκάλυψη ως «πλατυτέραν ανάπτυξιν της θρησκείας των Ινδών», ε) ότι αποκαλούσε «φλυαρίας και μωρολογίας των καλογήρων» τα σχετικά με τις δύο φύσεις του Χριστού66.

Δεν είναι δύσκολο να μαντέψει κανείς την προέλευση και τους στόχους της

επίθεσης κατά του Μανούση. Το περιεχόμενο των επιστολών και η δημοσίευσή τους στον Αιώνα, ο οποίος υιοθέτησε απολύτως τις κατηγορίες κατά του Μανούση, δείχνουν ότι η επίθεση δεν ήταν παρά ένα επεισόδιο στο πλαίσιο των αντιπαραθέσεων ανάμεσα στους φιλελεύθερους και τους φιλορθόδοξους κύκλους, που είχαν ξεκινήσει την προηγούμενη δεκαετία με αφορμή τα σύγχρονα εκκλησιαστικά ζητήματα (ανεξαρτησία της ελλαδικής Εκκλησίας από το Πατριαρχείο της Κωνσταντινούπολης, μετάφραση των Γραφών κλπ.). Άλλωστε, αμέσως μετά τη δημοσίευση της πρώτης επιστολής, η φιλελεύθερη Αθηνά, που ανέλαβε την υπεράσπιση του Μανούση, θα στιγματίσει την «αισχράν και αναιδή σκευωρίαν» κατά του καθηγητή της ιστορίας και θα εντοπίσει τους εμπνευστές της στην «φαρισαϊκήν φατρίαν» των φιλορθοδόξων67. Η ίδια εφημερίδα σε επόμενο φύλλο της θα αναφερθεί ακριβέστερα στη φιλορθόδοξη φατρία, γράφοντας ότι όργανό της είναι ένας «Ρώσος τιτλοφορούμενος και συνταξιούχος» (εννοεί τον Κων. Οικονόμο), ότι ανάμεσα στους οπαδούς της περιλαμβάνονται και πανεπιστημιακοί καθηγητές και ότι η φατρία αυτή επιβουλεύεται από παλιά το Πανεπιστήμιο68.

Η αρθρογραφία της Αθηνάς, παρά την έντονη ιδεολογική της φόρτιση, μας δίνει κάτι από το κλίμα που πυροδότησε την επίθεση κατά του Μανούση. Πραγματικά, από την ίδρυση κιόλας του Πανεπιστημίου, φιλορθόδοξοι κύκλοι, προσκείμενοι πολιτικά στο ρωσικό κόμμα, με επικεφαλής τον Κων. Οικονόμο, είχαν δει με ανησυχία να καταλαμβάνουν καθηγητικές θέσεις στη Φιλοσοφική και τη Θεολογική άνθρωποι με φιλελεύθερες θρησκευτικές και πολιτικές ιδέες, όπως ο Θ. Φαρμακίδης, ο Μ. Αποστολίδης, ο Κων. Νέγρης. Προσηλωμένοι στα δόγματα μιας άκαμπτης ορθοδοξίας και πολέμιοι κάθε είδους νεωτερισμού που

66. Τις απόψεις αυτές επικρίνει και ο μισσιονάριος Buel σε επιστολή του στο περιοδικό των αμερικανών βαπτιστών Baptist Missionary (1848), παρατηρώντας ότι ο Μανούσης παίρνει όπλα από τους γάλλους «αθέους» και τους γερμανούς «νεωτεριστές». Βλ. Γεώργιος Δ. Μεταλληνός, «Το Πανεπιστήμιο στα μάτια των ξένων», Μικρά Ιστορικά, τχ. Α', Λευκωσία 1988, σ. 95-98.

67. εφ. Αθηνά, αρ. 1474,1 Φεβρ. 1848.

68. Στο ίδιο, αρ. 1475,12 Φεβρ. 1848.

p. 478

μπορούσε να υπονομεύσει τις παραδοσιακές θρησκευτικές και κοινωνικές αξίες, οι φιλορθόδοξοι δεν ήταν δύσκολο να βρουν αφορμές για καταγγελίες. Έτσι, το 1837 θα κατηγορήσουν τον καθηγητή της Θεολογικής Σχολής Μ. Αποστολίδη για εξύβριση του κλήρου, ενώ το 1840 θα καταγγείλουν τον Κ. Νέγρη για περιφρόνηση των εκκλησιαστικών παραδόσεων69. Παρόμοιες καταγγελίες και επικρίσεις θα υπάρξουν και στα επόμενα χρόνια, με στόχο άλλοτε τη διδασκαλία ορισμένων καθηγητών και άλλοτε το ίδιο το Πανεπιστήμιο.

Στο πλαίσιο αυτό πρέπει να τοποθετηθεί η επίθεση κατά του Μανούση. Ασφαλώς η επιλογή του ως στόχου από τους φοιτητές της Θεολογικής δεν ήταν τυχαία. Λόγιος με φιλελεύθερες Ιδέες, «από τους πιο γενναίους φορείς του Διαφωτισμού μέσα στο ελληνικό κράτος»70, προσκείμενος πολιτικά στο

αγγλικό κόμμα, ήταν εύκολο να γίνει στόχος των συντηρητικών αντιπάλων του. Δεν ήταν άλλωστε η πρώτη φορά που γινόταν αυτό. Οι καλές σχέσεις του με τη βαυαρική Αντιβασιλεία παλιότερα και με τον Αλ. Μαυροκορδάτο, η φιλία του με τον Φαρμακίδη, η ανώνυμη αρθρογραφία του στην Αθηνά και η ελευθεροφροσύνη του τον έφεραν συχνά σε σύγκρουση με τους εκπροσώπους των αντίπαλων πολιτικών μερίδων και ιδιαίτερα με τους θρησκευόμενους οπαδούς του ρωσικού κόμματος, για τους οποίους ο Μανούσης παρέμεινε ως το τέλος της ζωής του εχθρός της θρησκείας71. Δεν είναι περίεργο, λοιπόν, που

69. Βλ. Κώστας Λάππας, «Αντιθέσεις γύρω από την ίδρυση και τους προσανατολισμούς του ελληνικού Πανεπιστημίου. Σχόλια σ' ένα πανηγυρικό λόγο του Κων. Νέγρη (1840)», Αφιέρωμα στον πανεπιστημιακό δάσκαλο Βασ. Βλ. Σφυρόερα από τους μαθητές τον, Αθήνα 1992, σ. 227-245.

70. Κ. Θ. Δημαράς, Ελληνικός Ρωμαντισμός, ό.π., σ. 351.

71. «Ποίος τώρα αμφιβάλλει ότι οι εν τω Πανεπιστήμια} καθηγηταί του Μαυροκορδατοαγγλικού φυράματος δεν τείνουν παντί σθένει να ανατρέψωσι τα θεμέλια της θρησκείας...», έγραφε μια εφημερίδα το 1840, συμπεριλαμβάνοντας ανάμεσα σ' αυτούς και τον Μανούση (εφ. Η Εθνική, αρ. 36,15 Ιουν. 1844). Αρκετά χρόνια αργότερα ο Παπουλάκος χαρακτηρίζει τον Μανούση ως «άθρησκον» (Γενναίος Κολοκοτρώνης, Απομνημονεύματα, επιμ. Εμμαν. Γ. Πρωτοψάλτης, Αθήνα 1961, σ. 96), ενώ ένας άλλος κληρικός, ο Ιερώνυμος Οικονόμου, σημειώνει ότι ο Μανούσης, «ως έλεγόν τινες λόγιοι», αντέγραφε τη βυζαντινή ιστορία που δίδασκε στο Πανεπιστήμιο «εκ του χριστιανομάχου Γίββωνος»· ο ίδιος τον κατηγορεί ότι «επολέμει πλαγίως τα χριστιανικά δόγματα, προ πάντων δε απροκαλύπτως εμαίνετο κατά της σεβαστικής προσκυνήσεως των αγίων εικόνων» και ότι το 1844 είχε ταχθεί υπέρ της κατάργησης των «ιερών κανόνων» (Ιερώνυμος Οικονόμου, Ιστορική σύγκρισις μεταξύ δύο ανδρών, Α. Μακράκη και Αλεξάνδρου Λυκούργου αρχιεπισκόπου Σύρου, Πάτρα 1896, σ. 23-26). Η τελευταία αναφορά φαίνεται να παραπέμπει στις συζητήσεις στην Εθνοσυνέλευση του 1844 γύρω από το άρθρο 2 του Συντάγματος, που αφορούσε τις σχέσεις της ελλαδικής Εκκλησίας με το Πατριαρχείο της Κωνσταντινούπολης και τις άλλες ορθόδοξες Εκκλησίες (βλ. Πρακτικά της εν Αθήναις της Τρίτης

p. 479

οι φοιτητές της Θεολογικής, με την ενθάρρυνση πιθανότατα φιλορθόδοξων θρησκευτικών κύκλων της ομάδας του Κων. Οικονόμου, τον κατηγόρησαν για ασέβεια προς τις παραδόσεις της Εκκλησίας72.

Η εκδήλωση της επίθεσης κατά του Μανούση είναι ενδεχόμενο να ευνοήθηκε και από κάποιες συγκυρίες. Από το γεγονός ότι υπουργός Παιδείας το 1848 ήταν ο Γ. Γλαράκης, του ρωσικού κόμματος, και πρύτανης του Πανεπιστημίου ο Ιωάννης Σούτσος, που ανήκε στον ίδιο πολιτικό χώρο. Είναι ενδεχόμενο επίσης η επίθεση να είχε σχέση και με ανταγωνισμούς γύρω από την

έδρα της γενικής ιστορίας που κατείχε ο Μανούσης. Σύγχρονη αλλά ανεπιβεβαίωτη μαρτυρία αναφέρει ότι η ομάδα των καθηγητών που είχαν σχέσεις με το ρωσικό κόμμα, την οποία αποτελούσαν καθηγητές της Νομικής κυρίως με φαναριώτικη καταγωγή (ο I. Σούτσος, ο Π. Παπαρρηγόπουλος, ο Γ. Ράλλης, ο Γ. Μαυροκορδάτος), εκμεταλλευόμενοι τις ευνοϊκές συγκυρίες, μηχανεύονταν την αντικατάσταση του Μανούση από τον Κ. Παπαρρηγόπουλο73. Λίγους μήνες αργότερα ο Κ. Παπαρρηγόπουλος υπέβαλε πραγματικά υποψηφιότητα για υφηγητής στη Φιλοσοφική, αλλά η αίτησή του απορρίφθηκε από την πλειονότητα των καθηγητών της74. Η σύμπτωση αυτή είναι βέβαια ενδεικτική της

Σεπτεμβρίου Εθνικής των Ελλήνων Συνελεύσεως, Αθήνα 1844, σ. 114 κ.εξ.). Με ανάλογο τρόπο αντιμετωπίζεται ο Μανούσης ως τις μέρες μας σε ορισμένα άρθρα, που επισημαίνουν το αντικληρικό πνεύμα του και την αρνητική στάση του απέναντι στην ορθόδοξη παράδοση, την οποία αποδίδουν σε επιδράσεις από «το γερμανικό προτεσταντικό φιλελευθερισμό της εποχής». Βλ. Γ. Μεταλληνός, «Το Πανεπιστήμιο στα μάτια των ξένων», ό.π., σ. 96.

72. Ο ίδιος ο Οικονόμος σε επιστολή του προς τον Αλέξ. Στούρτζα τον Μάρτιο του 1848 (Αρχείο Οικονόμων, φάκ. VIII, τετρ. Θ', αρ. 69,19 Μαρτ. 1848, ΚΕΜΝΕ Ακαδημίας Αθηνών) φαίνεται να αρνείται τη συμμετοχή του στα γεγονότα. Και αν είναι έτσι, δεν υπάρχει όμως αμφιβολία ότι τα υπέθαλψε. Ο πρωταγωνιστικός ρόλος του στο φιλορθόδοξο κίνημα, η μαχητική ανώνυμη αρθρογραφία του στον Αιώνα και οι στενές σχέσεις του με φοιτητές που συμμετείχαν στα Μανούσεια, όπως ο κατόπιν καθηγητής της Θεολογικής Αλέξανδρος Λυκούργος (βλ. Ιερώνυμος Οικονόμου, Ιστορική σύγκρισις μεταξύ δύο ανδρών, ό.π., σ. 24-25), πιστοποιούν την έμμεση τουλάχιστο εμπλοκή του στα γεγονότα. Ο ίδιος άλλωστε στην παραπάνω επιστολή του θα καταδικάσει απερίφραστα τις κακοδοξίες του Μανούση: «Ούτος ο ομόψυχος του Φαρμακίδου φίλος διδάσκων εν τω Πανεπιστημίω την γενικήν ιστορίαν προ χρόνων ήδη δύω, λαλεί βλασφημίας εις ύψος κατά πάντων των θαυμάτων της θείας Γραφής, σατυρικώτερον τας κακοδοξίας εκφέρων, και του ορθού λόγου και της ελευθεροφροσύνης προμαχών. Προ δε μηνός ήδη ενός και ημίσεως εξετόξευσεν άγιον βέλος και αυτός κατά του σταυρού! διηγούμενος οίας ύβρεις έγραψεν ο Λούθηρος προς τον τότε βασιλέα της Αγγλίας...».

73. εφ. Αθηνά, αρ. 1475,12 Φεβρ. 1848.

74. Π.Σ.Φ.Σ., 13 Ιουλ. 1848. Πβ. Κ. Θ. Δημαράς, Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος, ό.π., σ. 137. Λίγο αργότερα ο Κ. Παπαρρηγόπουλος θα γίνει δεκτός ως υφηγητής στη

p. 480

διάθεσης του Παπαρρηγόπουλου να μπει στο Πανεπιστήμιο, δεν αποδεικνύει όμως ότι υπήρχε και συγκεκριμένο σχέδιο για την εκτόπιση του Μανούση.

Ας ξαναγυρίσουμε όμως στα γεγονότα. Η επίθεση κατά του Μανούση προκάλεσε απανωτές αντιδράσεις. Ο ίδιος σε μάθημά του αμέσως μετά τη δημοσίευση της επιστολής του Παΐσιου, μιλώντας μπροστά σε ένα πολυπληθές

ακροατήριο, απέκρουσε τις εναντίον του κατηγορίες, υπερασπιζόμενος την

ελευθερία της ακαδημαϊκής διδασκαλίας και δίνοντας συγχρόνως ένα μάθημα επιστημονικής δεοντολογίας75. «Είπομεν ρητώς από του βήματος τούτου...», υποστήριξε στην ομιλία του, «ότι το έργον ημών είναι έργον καθαρώς ιστορικόν, ότι θεολογίαν δογματικήν δεν διδάσκομεν, ότι επομένως δεν δυνάμεθα να έμβωμεν μήτε εις συζητήσεις και ανασκευάς, μήτε εις βεβαιώσεις και αποδείξεις θεολογικών και δογματικών ζητημάτων αλλ' ότι, οσάκις τύχη, αναφέρομεν διηγηματικώς τα τοιαύτα καθόσον μόνον συνέχονται με την πολιτικήν ιστορίαν, ως συνέχεται το αίτιον με το αποτέλεσμα». Απαντώντας κατόπιν στη συγκεκριμένη κατηγορία, ότι διάβασε κείμενα που περιείχαν άσεμνες εκφράσεις, σημειώνει ότι τα κείμενα αυτά δεν είναι παρά «ιστορικά μνημεία» και μαρτυρίες για τα ήθη μιας εποχής και αυτό το νόημα είχε η ανάγνωσή τους : να δείξει στο ακροατήριο πόσο λίγη ήταν «η περί το γράφειν ευσχημοσύνη (...) και μεταξύ των μελών της ανωτάτης τάξεως» την εποχή της Μεταρρύθμισης. Η παράθεση των μαρτυριών αυτών, συμπληρώνει, είναι αυτονόητο ότι δεν σημαίνει και την αποδοχή τους: «από της απλής ιστορικής μνείας έως της παραδοχής η απορρίψεως πράγματός τινος η απόστασις είναι απέραντος».

Άμεση ήταν και η αντίδραση της πλειονότητας των φοιτητών του Μανούση, οι οποίοι με προσφωνήσεις κατά τη διάρκεια μαθημάτων του και άλλες

εκδηλώσεις υπερασπίστηκαν τον δάσκαλο τους. Με επιστολές στον τύπο, 70

Νομική και το 1851 θα διοριστεί καθηγητής της Ιστορίας στη Φιλοσοφική, στη θέση του Κ. Σχινά. Ας σημειωθεί ότι οι σχέσεις του Μανούση με τον Παπαρρηγόπουλο δεν ήταν καλές : οι ιδεολογικές διαφορές τους, τις οποίες όξυνε και η φαναριώτικη καταγωγή και νοοτροπία του τελευταίου, τους τοποθετούσαν σε διαφορετικά στρατόπεδα. Μια σχετική μαρτυρία συναντάμε σ' Ινα γράμμα του Σκαρλάτου Βυζάντιου στον Α. Ρ. Ραγκαβή: «Και αμφιβάλλετε», του γράφει ο Βυζάντιος, «ότι οι περί τον Μανούσην είναι οι χειρότεροι Τελχίνες του Πανεπιστημείου μας ; Και ότι ουδέποτε θα διορθωθώσιν ; Ο Παπαρρηγόπουλος επί τέλους θα τους φιμώση, θα τους περιστείλη εις το να τρίζωσι μόνον τα 'δόντια από λύσσαν. περί τούτου 'δεν αμφιβάλλω: διότι έχει υπέρ εαυτού την

αλήθειαν...» (Παρίσι, 6/18 Απρ. 1850). Η επιστολή στο Αρχείο Ραγκαβή, Επιστημονική Δραστηριότης, φάκ. 27, ΚΕΙΝΕ Ακαδημίας Αθηνών.

75. Βλ. το κείμενο της ομιλίας του στην εφ. Αθηνά, αρ. 1474,1 Φεβρ. 1848.

p. 481

περίπου φοιτητές και ακροατές του εξέφρασαν την αγανάκτησή τους για την

επιστολή του Παΐσιου στον Αιώνα και τη θερμή συμπαράστασή τους στον Μανούση, δηλώνοντας ότι οι παραδόσεις του είναι μέσα στο πλαίσιο της σεμνότητας και της ευσέβειας και ότι οι εναντίον του κατηγορίες είναι χαλκευμένες76. Φοιτητές του Μανούση επίσης θα δώσουν στη δημοσιότητα τετράδια των πανεπιστημιακών του παραδόσεων για να αποδείξουν ότι οι κατήγοροι του παραποίησαν εσκεμμένα τις απόψεις του77.

Περισσότερο όμως από τους άμεσα ενδιαφερόμενους τα Μανούσεια απασχόλησαν τον τύπο. Επί ένα σχεδόν μήνα οι εφημερίδες με καθημερινά άρθρα η σχόλια θα πάρουν μέρος στη διαμάχη, εκφράζοντας οι περισσότερες την υποστήριξή τους στον Μανούση. Κοινός τόπος της αρθρογραφίας τους ήταν ότι οι κατηγορίες δεν είχαν πραγματικό αντικείμενο. Η επίθεση εναντίον του ήταν μια συκοφαντική επιχείρηση που υποκινήθηκε από τους φιλορθόδοξους κύκλους, οι οποίοι, χρησιμοποιώντας τη θρησκεία ως «όργανον πολιτικών σκοπών», ήθελαν να πλήξουν έναν πολιτικό και ιδεολογικό τους αντίπαλο και να τον απομακρύνουν από το Πανεπιστήμιο. Δεν λείπουν επίσης τα ειρωνικά σχόλια και η σάτιρα για τα πρόσωπα εκείνα που είχαν αναγορεύσει τον

εαυτό τους σε υπερασπιστές της ορθοδοξίας και θεωρούσαν ασέβεια και βλασφημία τη διατύπωση κάθε άποψης που ξέφευγε από τα στενά όρια της ακραιφνούς φιλορθοδοξίας τους. Αλλά η λογική αυτή, υποστηρίζει η Αθηνά, οδηγεί στον στραγγαλισμό της ελεύθερης σκέψης και παραπέμπει σε εποχές που η επιστήμη ήταν δέσμια των θρησκευτικών δοξασιών και κάθε παρέκκλιση Ισοδυναμούσε με ασέβεια προς τον θεό· με τη λογική αυτή εξάλλου, συμπληρώνει, θα έπρεπε να εκδιωχθεί από το Πανεπιστήμιο όχι μόνο ο

76. Δημοσιεύθηκαν δύο τουλάχιστο επιστολές με παρόμοιο περιεχόμενο : η μία στην

εφ. Αθηνά (αρ. 1474,1 Φεβρ. 1848) με χρονολογία 30 Ιαν. 1848, μαζί με το κείμενο της ομιλίας του Μανούση (ό.π.) και η άλλη στην εφ. Η Ελπίς (αρ. 442, 3 Φεβρ. 1848), με χρονολογία 1 Φεβρ. 1848. Τα περισσότερα από τα πρόσωπα που υπογράφουν είναι τα ίδια και στις δύο επιστολές. Αν και οι υπογράφοντες (69 τον αριθμό στην πρώτη επιστολή) εμφανίζονται ως φοιτητές, στην πραγματικότητα την ιδιότητα αυτή έχουν μόνο οι 55. Οι υπόλοιποι είναι μαθητές του Γυμνασίου και διάφορα άλλα πρόσωπα. Ενδιαφέρουσα είναι η κατανομή των φοιτητών κατά σχολές : από τους 55 οι 24 ανήκουν στη Νομική, 22 στη Φιλοσοφική και 9 στην Ιατρική, πράγμα που δείχνει την ευρύτητα του

ακροατηρίου του Μανούση. Πβ. σημ. 82.

7 7. Αποσπάσματα των παραδόσεων, σχετιζόμενα με τις κατηγορίες κατά του Μανούση, δημοσιεύονται στην εφ. Η Ελπίς, αρ. 443,8 Φεβρ. 1848. Από τα αποσπάσματα αυτά φαίνεται ότι όσα κατηγορείται ότι υποστήριξε ο Μανούσης (απόδοση σε φυσικά φαινόμενα της διάβασης της Ερυθράς Θάλασσας από τους Εβραίους κλπ.) δεν ήταν τίποτε περισσότερο από παράθεση διαφόρων απόψεων.

p. 482

Μανούσης, άλλα οι περισσότεροι καθηγητές του Πανεπιστημίου που έχουν ανάλογες με τις δικές του απόψεις και να διοριστούν στη θέση τους άλλοι «εκ του κόμματος των φιλορθοδόξων και των Ταρτούφων»78. Παράλληλα όμως διατυπώνονται και άλλες πιο μετριοπαθείς απόψεις, που υποστηρίζουν ότι τέτοια ζητήματα καλό είναι να μη φτάνουν στη δημοσιότητα, διότι βλάπτουν την υπόληψη του Πανεπιστημίου και προξενούν κακή εντύπωση στους ομογενείς79.

Εξαίρεση στην ομόφωνη σχεδόν υποστήριξη του Μανούση αποτέλεσε ο Αιών, ο οποίος δεν περιορίστηκε στη δημοσίευση των επιστολών κατά του Μανούση, αλλά ανέλαβε και όλο το βάρος της εναντίον του επίθεσης, συνηγορώντας υπέρ των κατηγόρων του. Για αρκετό διάστημα τα Μανούσεια καταλαμβάνουν την πρώτη θέση στην ύλη της εφημερίδας, ενώ σε ορισμένα φύλλα

αποτελούν το μοναδικό σχεδόν θέμα: δείγμα του ενδιαφέροντός της για την υπόθεση αλλά και της άκαμπτης στάσης της απέναντι στους «υπονομευτές» της ορθοδοξίας. Για την εφημερίδα, τα Μανούσεια δεν ήταν παρά η συνέχεια

άλλων προηγούμενων «θρησκευτικών σκανδάλων», όπως τα Καίρεια, τα Χίλλεια, τα Κίγκεια, που είχαν εμφανιστεί στη διάρκεια των τελευταίων δέκα

ετών80. Κοινός στόχος των ανθρώπων που πρωταγωνίστησαν σ' αυτά, όπως και του Μανούση, ήταν να πλήξουν την ορθοδοξία. Μαζί με τον Μανούση η

εφημερίδα καταγγέλλει και όλους εκείνους που τον υποστηρίζουν η ασπάζονται τις απόψεις του : το αγγλόφιλο κόμμα (των Μπαρλαίων) και τους ποικιλώνυμους ομοϊδεάτες του. Οι υποστηρικτές του Μανούση χαρακτηρίζονται «νευρόσπαστα του ξενικού πνεύματος», ενώ ο ίδιος «δολοφόνος της ελληνικής συνειδήσεως», «βλάσφημος εμπαίκτης θείων και ανθρωπίνων» και εχθρός της θρησκείας, η οποία «διέσωσε την γλώσσαν, τον εθνισμόν και την προσωπικότητα ημών»81. Σε ανάλογο επίπεδο κινείται όμως και η φρασεολογία της

άλλης πλευράς. Η ίδια εφημερίδα, τέλος, θα αμφισβητήσει τη γνησιότητα των

78. εφ. Αθηνά, αρ. 1477,21 Φεβρ. 1848.

79. εφ. Η Εθνική, αρ. 165, 5 Φεβρ. 1848 και 166, 12 Φεβρ. 1848.

80. εφ. Αιών, αρ. 845, 4 Φεβρ. 1848. Τα «σκάνδαλα» που υπαινίσσεται εδώ η εφημερίδα, στην «αποκάλυψη» των οποίων πρωτοστάτησε η ίδια, αφορούν τη γνωστή υπόθεση Καΐρη (1839 κ.εξ.) και κατηγορίες κατά των αμερικανών ιεραποστόλων Ιωάννη Hill (1841) και Ιωνά King (1845). Βλ. Σοφ. Οικονόμος (εκδ.), Τα Σωζόμενα Εκκλησιαστικά Συγγράμματα Κωνσταντίνου... Οικονόμου, τ. Β', Αθήνα 1864, σ. 402 κ.εξ., 516-517 και John Petropulos, Πολιτική και συγκρότηση κράτους στο ελληνικό βασίλειο (1833-1843), τ. Β', Αθήνα 1986, σ. 563-564.

81. εφ. Αιών, αρ. 845, 4 Φεβρ. 1848, 846, 7 Φεβρ. 1848 και 847, 11 Φεβρ. 1848.

p. 483

υπογραφών των φοιτητών που υπερασπίστηκαν με επιστολή τους τον Μανούση82 , καθώς και τη γνησιότητα των τετραδίων με τις πανεπιστημιακές του παραδόσεις που εμφάνισαν φοιτητές του, υποστηρίζοντας ότι ήταν αλλοιωμένα από τον ίδιο83.

Η υπόθεση Μανούση απασχόλησε, όπως ήταν φυσικό, και το Πανεπιστήμιο. Αμέσως μετά τη δημοσίευση της επιστολής του Παΐσιου, φοιτητές, οπαδοί του Μανούση, επιχείρησαν να δημιουργήσουν επεισόδια εις βάρος φοιτητών της Θεολογικής, τα οποία περιορίστηκαν μάλλον σε λογομαχίες και απειλές. Οι φοιτητές της Θεολογικής ζήτησαν την προστασία του πρύτανη, ο οποίος στις 4 Φεβρουαρίου κάλεσε όλους τους φοιτητές να ησυχάσουν και να

επιδείξουν συναδελφικό πνεύμα84. Την ίδια μέρα ο Παΐσιος κλήθηκε σε ανάκριση. Η Σύγκλητος αποδοκίμασε τη συμπεριφορά του, υποστηρίζοντας ότι οι φοιτητές οφείλουν να φέρονται με σεβασμό στους καθηγητές τους και να

εκθέτουν τα οποία παράπονα τους στις πανεπιστημιακές αρχές και όχι δημόσια. Στο περιεχόμενο της επιστολής του όμως δεν έκανε καμιά αναφορά85. Πρόκειται για μια αντίδραση μάλλον υποτονική, που εξηγείται από το γεγονός ότι ο πρύτανης I. Σούτσος ήταν φιλικά διακείμενος στους φιλορθόδοξους κύκλους86. Ανάλογη ήταν και η στάση του υπουργείου Παιδείας. Δύο μέρες αργότερα, στις 6 Φεβρουαρίου, ο ρωσόφιλος υπουργός Παιδείας Γ. Γλαράκης θα ζητήσει από τη Σύγκλητο να απομακρύνει από το Πανεπιστήμιο έναν ακροατή, προστατευόμενο του Μανούση, τον Π. Ζαχόπουλο (ο οποίος είχε ανακατευτεί, όπως είδαμε, και στα Πυλαρινά), επειδή κατά τη διάρκεια μαθήματος, στις 4 Φεβρουαρίου, είχε απευθύνει στον Μανούση εκ μέρους των συμφοιτητών του ένα «ευχαριστήριον έγγραφον», με το οποίο διαδήλωνε την ευγνωμοσύνη και τη συμπαράσταση του στον «συκοφαντούμενο» καθηγητή87. Το σκεπτικό της απόφασης του υπουργείου, την οποία και εφάρμοσε η Σύγ-

82. Η αμφισβήτηση γίνεται με τη μέθοδο της δημοσίευσης στην εφημερίδα επιστολών ανθρώπων που είχαν υπογράψει την επιστολή προς την Αθηνά (βλ. παραπάνω, σημ. 76), οι οποίοι δηλώνουν ότι η υπογραφή τους υφαρπάχθηκε η πλαστογραφήθηκε, και με την επισήμανση ότι δεν είναι όλοι όσοι την υπέγραψαν φοιτητές του Πανεπιστημίου (εφ. Αιών, αρ. 845,846,847).

83. Στο ίδιο, αρ. 847,11 Φεβρ. 1848. Πβ. παραπάνω, σημ. 77.

84. Στο ίδιο, αρ. 845,4 Φεβρ. 1848 και 851, 28 Φεβρ. 1848.

85. Στο ίδιο, αρ. 846, 7 Φεβρ. 1848.

86. Σ' αυτό συνηγορεί και η μαρτυρία ότι ορισμένοι καθηγητές (μάλλον συγκλητικοί προσκείμενοι στον Μανούση, όπως ο Ασώπιος και άλλοι) είχαν ζητήσει να τιμωρηθεί ο Παΐσιος με αποβολή από το Πανεπιστήμιο (εφ. Η Ελπίς, αρ. 443,8 Φεβρ. 1848).

87. Δημοσιεύεται στην εφ. Η Ελπίς, αρ. 444,14 Φεβρ. 1848.

p. 484

Σύγκλητος, ήταν ότι ο Ζαχόπουλος με την πράξη του αυτή παρακώλυσε πανεπιστημιακή παράδοση88. Για το ίδιο γεγονός το υπουργείο Παιδείας φαίνεται ότι εξέφρασε τη δυσαρέσκειά του και στον Μανούση.

Εντελώς αντίθετη από αυτήν του Πανεπιστημίου ήταν η στάση της ανώτερης εκκλησιαστικής ιεραρχίας. Στις 4 Φεβρουαρίου η Ιερά Σύνοδος κάλεσε τον Παΐσιο για ανάκριση89, κρίνοντας ότι η υπόθεση ενέπιπτε στις αρμοδιότητές της και την αφορούσε άμεσα, και γιατί ο Παΐσιος ήταν μοναχός και οι κατηγορίες του κατά του Μανούση αναφέρονταν σε θεολογικά ζητήματα, αλλά και γιατί η επιστολή του Παΐσιου περιείχε αιχμές κατά της ίδιας της Ιεράς Συνόδου. Δεν αποκλείεται την κλήση σε απολογία του Παΐσιου να προκάλεσε ο Θ. Φαρμακίδης, στενός φίλος του Μανούση, ο οποίος ήταν τότε γραμματέας της Ιεράς Συνόδου. Ο ίδιος διεξήγαγε και την ανάκριση του Παΐσιου. Απαντώντας στις ερωτήσεις του Φαρμακίδη, ο Παΐσιος επανέλαβε όσα είχε γράψει στην επιστολή του στον Αιώνα: ότι εκείνο που τον ενόχλησε ήταν η ανάγνωση από τον Μανούση των γνωστών περικοπών από την αλληλογραφία του Λούθηρου με τον βασιλιά της Αγγλίας. Η θέση του Φαρμακίδη όμως ήταν σαφώς

αντίθετη: κατ' αυτόν η ανάγνωση των περικοπών δεν αποδείκνυε ότι ο Μανούσης διέπραξε ασέβεια. Αβάσιμες κρίθηκαν επίσης και οι υπόλοιπες κατηγορίες. Τελικά, η Σύνοδος αποδοκίμασε με έντονο τρόπο την ενέργεια του Παΐσιου και ζήτησε να επιβληθούν κυρώσεις σε ορισμένους συνεργάτες του90.

88. Η εφ. Η Ελπίς (αρ. 443,8 Φεβρ. 1848 και 845,21 Φεβρ. 1848) θα αποδοκιμάσει τόσο την απόφαση του υπουργείου Παιδείας να αποβάλει τον Ζαχόπουλο, όσο και τη συμμόρφωση του πρύτανη προς την απόφαση αυτή, θεωρώντας την εξαιρετικά αυστηρή σε σύγκριση με τη μεταχείριση του Παΐσιου. Πβ. εφ. Αθηνά, αρ. 1475,12 Φεβρ. 1848 και 1476, 15 Φεβρ. 1848, όπου δημοσιεύεται επιστολή φοιτητών προς την πρυτανεία, με την οποία εκφράζουν την αντίθεσή τους στην αποπομπή του Ζαχόπουλου. Κατά τον Αιώνα (αρ. 846,7 Φεβρ. 1848 και 849,21 Φεβρ. 1849), ο Ζαχόπουλος ήταν τύπος ταραξία και για τον λόγο αυτό το υπουργείο Παιδείας δεν του είχε επιτρέψει παλαιότερα να εγγραφεί στο Πανεπιστήμιο. Μέσα στον Φεβρουάριο πάντως αίρεται η τιμωρία του και εγγράφεται στην Ιατρική.

89. Βλ. το πρακτικό της ανάκρισης στις εφ. Η Ελπίς, αρ. 444, 14 Φεβρ. 1848 και Αθηνά, αρ. 1476, 15 Φεβρ. 1848. Το πρακτικό είχε δημοσιευθεί λίγες μέρες πριν στην

εφ. Αιών (αρ. 846, 7 Φεβρ. 1848), αλλά σημαντικά αλλοιωμένο, έτσι ώστε να φαίνεται ότι ο Φαρμακίδης ήταν προκατειλημμένος απέναντι στον Παΐσιο. Ο Φαρμακίδης διαμαρτυρήθηκε για την παραχάραξη και ζήτησε από την εφημερίδα να δημοσιεύσει το αυθεντικό κείμενο της ανάκρισης, όπως και έγινε (Αιών, αρ. 847,11 Φεβρ. 1848 και 848, 14 Φεβρ. 1848).

90. εφ. Η Ελπίς, αρ. 443, 8 Φεβρ. 1848 και Αιών, αρ. 848, 14 Φεβρ. 1848 και 849, 21 Φεβρ.1848.

p. 485

Είναι φανερό, νομίζω, ότι η ευνοϊκή για τον Μανούση απόφαση της Ιεράς Συνόδου επηρεάστηκε άμεσα από τον Φαρμακίδη. Αναφερόμενος λίγο αργότερα ο Κων. Οικονόμος στην ανάκριση και αποδοκιμασία των κατηγόρων του Μανούση, θα γράψει: «Ωργίσθη ο έξαρχος της εν τω Πανεπιστημείω Καιρικής Εταιρείας Φαρμακίδης. Μετεκάλεσε τους γράψαντας κληρικούς η Ιερά Σύνοδος και επέπληξε και ωνείδισε, ζητήσασα παρά της εξουσίας και την ποινήν αυτών (και ενός αυτών την εξορίαν) ως συκοφαντών (!) και ταραξιών»91.

Με την υπόθεση Μανούση ουσιαστικά μεταφέρεται στο Πανεπιστήμιο η θρησκευτική και ιδεολογική αντιπαράθεση μεταξύ των φιλορθόδοξων και φιλελεύθερων δυνάμεων, που είχε ξεκινήσει, όπως είπαμε, στην προηγούμενη δεκαετία και συνέχιζε να βρίσκεται σε έξαρση όλα αυτά τα χρόνια. Οι καταγγελίες του μοναχού Παΐσιου κατά του Μανούση, υποκινημένες πιθανότατα από το περιβάλλον του Κων. Οικονόμου92, αποτέλεσαν το έναυσμα για να

έρθει στην επιφάνεια η σοβούσα αντιπαλότητα και συνετέλεσαν στο να τροφοδοτηθεί η φιλορθόδοξη παράταξη με ένα ακόμη επιχείρημα για τους «κινδύνους» που απειλούσαν την ορθοδοξία. Μια απειλή που αυτή τη φορά δεν προερχόταν από «αιρετικούς» όπως ο Καΐρης η από μισσιονάριους σαν τον Ιωνά King, αλλά μέσα από το Πανεπιστήμιο: από έναν καθηγητή στον οποίο είχε ανατεθεί η διαπαιδαγώγηση της νεολαίας.

Εκείνο όμως που πραγματικά τέθηκε σε αμφισβήτηση από τους αντιπάλους του Μανούση ήταν η ελευθερία της πανεπιστημιακής διδασκαλίας. Το δικαίωμα που είχε ένας καθηγητής να διατυπώνει ελεύθερα τις απόψεις του. Αλλά και κάτι ακόμη : το δικαίωμα ενός καθηγητή της ιστορίας να κάνει χρήση όλων των ιστορικών μαρτυριών, ανεξάρτητα από το αν ο ίδιος τις δεχόταν η όχι η αν προσέκρουαν σε καθιερωμένες αντιλήψεις. Οι απόψεις γύρω από το ζήτημα αυτό ήταν διαμετρικά αντίθετες. Η θέση των αντιπάλων του Μανούση, όπως εκφράζεται στην αρθρογραφία του Αιώνα, ήταν ότι η ελευθερία της διδασκαλίας και της έρευνας δεν μπορούσε να είναι απεριόριστη, ιδιαίτερα όταν αφορούσε θρησκευτικά ζητήματα. Ο πανεπιστημιακός δάσκαλος όφειλε να μη χρησιμοποιεί στα μαθήματά του μαρτυρίες που προσέβαλλαν την παραδοσιακή ευσέβεια· αλλά και αν τις χρησιμοποιούσε όφειλε να τις αποδοκιμάζει ρητά. Σε κάθε περίπτωση, «δεν συμφέρει να λέγηται πάντοτε προς πάντας πάσα η αλήθεια (...) συμφέρει να κρύπτωνται [οι αλήθειες

91. Το απόσπασμα είναι από την επιστολή του Οικονόμου που μνημονεύεται παραπάνω (σημ. 72).

92. Πβ. Π. Ματάλας, Έθνος και Ορθοδοξία, ό.π., σ. 82.

p. 486

ες], και, ει δυνατόν, να κατασχίζωνται και αι σελίδες των βιβλίων, εις δις εμπεριέχονται, διότι ού μόνον μολύνουσι τας ψυχάς των ακροωμένων αυτάς,

αλλά δίδουσιν εις αυτούς προχειροτάτας αφορμάς να χλευάζωσι θρησκευτικάς δοξασίας, αίτινες είναι το μοναδικόν ελατήριον της συνειδήσεως των εθνών»93. Κατά την άποψη αυτή, λοιπόν, που παραπέμπει στην αντιδιαφωτιστική ιδεολογία παλαιότερων εποχών, η διδασκαλία και γενικότερα η διακίνηση των ιδεών δεν πρέπει να είναι ανεξέλεγκτη, αλλά να υπόκειται σε αυστηρούς περιορισμούς. Βέβαια, ο λόγος εδώ είναι για τις ιδέες εκείνες που προσβάλλουν το παραδοσιακό θρησκευτικό αίσθημα. Μπορούμε να φανταστούμε όμως ότι οι περιορισμοί θα μπορούσαν εύκολα να επεκταθούν και σε

άλλα πεδία.

Από την πλευρά του ο Μανούσης προβάλλει μια θέση που βρίσκεται απολύτως στο πνεύμα του Διαφωτισμού: «καθήκον παντός φίλου και ζηλωτού των φώτων είναι να εξηγή και να παριστάνη υπό την αληθή αυτών όψιν τα πράγματα της φύσεως και του ανθρωπίνου βίου, τα της θρησκείας και της πολιτικής, και να διασκεδάζη την αχλύν της πλάνης, των προλήψεων και της δεισιδαιμονίας διά των ακτίνων του ηλίου της αληθείας»94. Στον λόγο των αντιπάλων του, λοιπόν, που ζητούν έως και την απόκρυψη της αλήθειας όταν αυτή δεν «συμφέρει», ο Μανούσης αντιπαραθέτει ένα λόγο όπου η αλήθεια αναδεικνύεται σε απόλυτη αξία και η αναζήτησή της σε καθήκον για τον πανεπιστημιακό αλλά και για κάθε φωτισμένο άνθρωπο.

Ένα άλλο ενδιαφέρον στοιχείο στην υπόθεση Μανούση είναι η κινητοποίηση των φοιτητών και οι θερμές εκδηλώσεις συμπαράστασης στο πρόσωπο του. Οι εκδηλώσεις αυτές, ενδεικτικές του κύρους του Μανούση ως πανεπιστημιακού δασκάλου αλλά και της απήχησης των ιδεών του, δείχνουν ότι είχε αρχίσει να διαμορφώνεται στους κόλπους του φοιτητικού σώματος μια φιλελεύθερη ιδεολογία χάρη στη διδασκαλία του Μανούση και άλλων καθηγητών που συγκροτούσαν την ομάδα των διαφωτιστών στο Πανεπιστήμιο. Το κλίμα αυτό και η ευρύτερη υποστήριξη που είχε ο Μανούσης, ακόμη και από παράγοντες της Εκκλησίας, φανερώνουν ότι το Πανεπιστήμιο δεν «κινδύνευε» α

πό τις επιθέσεις των φιλορθόδοξων κύκλων.

93. εφ. Αιών, αρ. 847, 11 Φεβρ. 1848.

94. εφ. Η Ελπίς, αρ. 444,14 Φεβρ. 1848.

p. 487


Η ενασχόληση του τύπου με την υπόθεση Μανούση θα σταματήσει στα τέλη Φεβρουαρίου του 1848, όταν φτάνουν στην Ελλάδα τα πρώτα νέα για την

εξέγερση στο Παρίσι και την πτώση του βασιλιά Λουδοβίκου Φιλίππου. Στο εξής και για ένα μεγάλο διάστημα το ενδιαφέρον του τύπου και της κοινής γνώμης θα στραφεί σχεδόν αποκλειστικά στα γεγονότα αυτά και στις εξεγέρσεις που ακολούθησαν σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες95. Οι σχετικές ειδήσεις προκάλεσαν αναταραχή και συγκίνηση στη φοιτητική νεολαία. Στα τέλη Φεβρουαρίου φοιτητές οργανώνουν συμπόσιο υπέρ της Ιταλίας96, ενώ τον Μάρτιο πηγαίνουν στην αυστριακή πρεσβεία για να συγχαρούν τον πρέσβη Prokesch-Osten για την παραχώρηση Συντάγματος από τον αυτοκράτορα στην Αυστρία. Δεν γίνονται όμως δεκτοί και αποχωρούν με ζητωκραυγές υπέρ του αυστριακού Συντάγματος, υπέρ της Ιταλίας και κατά του Metternich και των οπαδών του97. Τον ίδιο μήνα οι αρχές της πρωτεύουσας αρνούνται να δώσουν

άδεια σε φοιτητές να οργανώσουν μια γιορτή, «επειδή φοβήθηκαν μήπως κάνουν με την ευκαιρία αυτή τίποτα διαδηλώσεις»98. Μια άλλη μεγαλύτερη εκδήλωση έγινε στις 25 Μαρτίου με την ευκαιρία του εορτασμού της εθνικής

επετείου. Φοιτητές μαζί με άλλους πολίτες οργανώνουν σε ξενοδοχείο της πρωτεύουσας συμπόσιο με προπόσεις υπέρ των φοιτητών του Βερολίνου και της Βιέννης99. Ακολουθεί διαδήλωση με ζητωκραυγές υπέρ της Ελλάδας, του

95. Για τον αντίκτυπο των γεγονότων του 1848 στην Ελλάδα βλ. M. Sakellariou, «L'hellénisme et 1848», στο συλλογικό έργο 1848 dans le monde. Le printemps des peuples,

επιμ. François Fejto, II, Παρίσι 1948, σ. 319-354· Τάσος Βουρνάς, Το ελληνικό 1848. Αγώνες για κοινωνικό και πολιτικό μετασχηματισμό στην Ελλάδα κάτω από την επίδραση των ευρωπαϊκών αστικοδημοκρατικών εξεγέρσεων, γ' εκδ., Αθήνα, Τολίδης, 1983· Σπύρος Λ. Μπρέκης, Το 1848 στην Ελλάδα, Αθήνα 1984, καθώς και το βιβλιοκριτικό άρθρο της Έλλης Σκοπετέα, «1848: ευρωπαϊκή επανάσταση και ελληνικές ιστοριογραφικές αδράνειες (με αφορμή δύο μελέτες)», Μνήμων 11, 1987, σ. 287-310.

96. εφ. Αιών, αρ. 851,28 Φεβρ. 1848.

97. εφ. Καρτερία, αρ. 277, 21 Μαρτ. 1848.

98. Η μαρτυρία είναι από το ημερολόγιο της Χριστιάνας Λυτ, Στην Αθήνα του 18471848. Ένα ανέκδοτο ημερολόγιο, επιμ. Αριστέα Παπανικολάου-Κρίστενσεν, Αθήνα, Ερμής, 1991 , σ. 170. Σχολιάζοντας την απαγόρευση η Λυτ σημειώνει: «Οι καημένοι οι φοιτητές, δεν τους άφησαν να διασκεδάσουν».

99. εφ. Καρτερία, αρ. 278,27 Μαρτ. 1848. Η πρόποση υπέρ των φοιτητών του Βερολίνου και της Βιέννης έγινε από τον φοιτητή της Νομικής Αριστείδη Παλαιολόγο, ο οποίος τον ίδιο χρόνο μετέφρασε από τα γαλλικά το φυλλάδιο: Συζητήσεις της Εθνικής της Γαλλίας Συνελεύσεως (Αθήνα 1848). Φαίνεται υπερβολική, πάντως, η άποψη που έχει διατυπωθεί ότι ο Παλαιολόγος «ήταν από τους θερμότερους ζηλωτές των δημοκρατικών

p. 488

στρατού και του θεσμού της εθνοφυλακής. Οι διαδηλωτές συγκρούονται με δυνάμεις της αστυνομίας και αναγκάζονται να διαλυθούν100.

Γενικά, πάντως, η κινητοποίηση των φοιτητών υπέρ των επαναστατικών κινημάτων δεν ήταν μεγάλη. Οι διαδηλώσεις ήταν λίγες και χρονικά περιορισμένες στις πρώτες μέρες, όταν τα γεγονότα ήταν ακόμη «ζεστά», ενώ η συμμετοχή ήταν μικρή. Τα ίδια τα κινήματα όμως με την επαναστατική δυναμική τους προκάλεσαν αναμόχλευση στο φοιτητικό σώμα. Τα αιτήματα για δημοκρατία και κοινωνικά δικαιώματα ενσωματώνονται από την εποχή αυτή στη φρασεολογία μιας μερίδας φοιτητών, που φαίνεται να επιθυμούν τη μεταφορά του ευρωπαϊκού 1848 στην Ανατολή. Τον Ιούνιο ένας φοιτητής απευθύνει πρόσκληση στους συναδέλφους του να γίνουν «προμαχώνες των ελευθεριών και των κοινωνικών δικαίων», ακολουθώντας το παράδειγμα των γερμανών και ιταλών συναδέλφων τους101, ενώ μερικούς μήνες πριν ένας ξένος παρατηρητής σχολίαζε, με αρκετή δόση υπερβολής, ότι «οι νέοι των σχολείων (...) ονειρεύονται δημοκρατία για την Ελλάδα»102. Εκείνο πάντως που φαίνεται να συγκίνησε περισσότερο τη φοιτητική νεολαία δεν ήταν τα κοινωνικά αλλά τα εθνικά αιτήματα των κινημάτων του 1848. Οι αγώνες των εξεγερμένων λαών για εθνική ανεξαρτησία και αυτοδιάθεση θεωρήθηκαν ως ένα αισιόδοξο μήνυμα για την επίλυση ανάλογων προβλημάτων και στην καθ' ημάς Ανατολή.

«Είς τας παρούσας περιστάσεις», σημειώνεται σ' ένα φοιτητικό φυλλάδιο του 1849, «κατά τας οποίας όλος ο Ευρωπαϊκός κόσμος συνταράσσεται εισέτι υπέρ της καθιερώσεως των δικαιωμάτων αυτού, και το αίμα ρέει ποταμηδόν εις την Ευρώπην διά να επισφραγίση τον βωμόν των κοινωνικών ελευθεριών, ο Ανατολικός κόσμος, ως καθειργμένος δεσμώτης, ατενίζει βλέμματα

ελπίδος γυμνής υπέρ της αναξιοπασχούσης καταστάσεως αυτού ! Ολόκληρος

ανθρωπότης αλυσσόδετος από τον Όλυμπον έως εις την Μαιώτιδα λίμνην, και από την Κασπίαν θάλασσαν άχρι των ενδοτάτων της Ασίας, εκπέμπει

κων ιδεωδών στη φοιτητική νεολαία» και ότι οι προπόσεις τους εμπνέονταν από πνεύμα «διεθνούς επαναστατικής φοιτητικής αλληλεγγύης» (Τ. Βουρνάς, ό.π., σ. 60).

100. Για τα γεγονότα της 25ης Μαρτίου βλ. επίσης εφ. Αιών, αρ. 859, 27 Μαρτ. 1848 και Αθηνά, αρ. 1484,28 Μαρτ. 1848. Πβ. Ζ. Σωτηρίου, Τα άπαντα, ό.π., σ. 79-81· Επ. Δεληγιώργης, Πολιτικά ημερολόγια, πολιτικοί σημειώσεις, πολιτικαί επιστολαί, μέρος Α', Αθήνα 1896, σ. 8-9· Ημερολόγιον 1845-1867 Στεφάνου Α. Κουμανούδη, μεταγραφή Στέφ. Ν. Κουμανούδης, επιμέλεια-επιλεγόμενα Άγγ. Π. Ματθαίου, Αθήνα, Ίκαρος, 1990, σ. 97· Χριστιάνα Λυτ, Στην Αθήνα του 1847-1848, ό.π., σ. 182.

101. εφ. Καρτερία, αρ. 293,12 Ιουν. 1848.

102. Παρατίθεται από τον Κ. Θ. Δημαρά, Ελληνικός Ρωμαντισμός, ό.π., σ. 391.

p. 489

φωνήν λυπηράν, φωνήν συγκινητικήν, επικαλουμένην βοήθειαν! οποίον αρα μέλλον προοιωνίζει την μητέρα του αρχαίου κόσμου ; της Δύσεως η μεταρρύθμισις οποίας ελπίδας παρέχει εις αυτήν;»103. Η απάντηση στο ερώτημα αυτό είναι ότι η επαναστατική θύελλα που σαρώνει τα αυταρχικά καθεστώτα της Ευρώπης θα φτάσει και στην Ανατολή, σπάζοντας «τα δεσμά της δουλείας των λαών».

Βέβαια δεν είναι μόνο οι φοιτητές που βλέπουν μέσα από την αισιόδοξη αυτή οπτική τα κινήματα του 1848. Η ίδια αισιοδοξία διακατέχει πολιτικούς και διανοούμενους, που προσδοκούν και αυτοί ότι τα ευρωπαϊκά επαναστατικά κινήματα μπορούσαν να λειτουργήσουν παραδειγματικά για την επίλυση των εθνικών ζητημάτων της Ανατολής. Χαρακτηριστική είναι μια ημερολογιακή σημείωση του Στέφ. Κουμανούδη: «Δεν ημπορεί όμως να το χωρέση ο νους μου»,γράφει τον Μάρτιο του 1848, «ότι δεν θα είναι και διά τους Έλληνας το έτος 1848 αξιοσημείωτον διά πολιτικά συμβάντα ως και διά τους Γάλλους, Ιταλούς και Γερμανούς, αφού έχομεν και ημείς την καχεξίαν την εκ της στενοχώριας των ορίων, ουχί δε και στέρησιν τύπων ελευθέρων»104. Η διατύπωση αυτή είναι αποκαλυπτική του τρόπου με τον οποίο ο Κουμανούδης, όπως και άλλοι σύγχρονοι του, μεταφέρει στα καθ' ημάς τα μηνύματα του 1848: εκείνο που απασχολεί την Ελλάδα και στο οποίο τα ευρωπαϊκά κινήματα μπορούσαν να συνεισφέρουν είναι η επίλυση του αλυτρωτικού προβλήματος· όχι όμως και οι ελευθερίες, από τις οποίες δεν στερείται η Ελλάδα. Αντίθετα, ένας άλλος πανεπιστημιακός, ο Περ. Αργυρόπουλος, εστιάζει την προσοχή του στο κοινωνικό περιεχόμενο των κινημάτων του 1848. Μολονότι διαφωνεί με τις ακρότητες της «φεβρουαρινής θυέλλης» στη Γαλλία, επικροτεί όμως ορισμένες από τις κοινωνικές αλλαγές που έφερε η επανάσταση, όπως η μετάθεση της εξουσίας «από των αρίστων εις των πολλών τας χείρας» και η προσέγγιση των πολιτικών και των φιλοσόφων με τις λαϊκές τάξεις105.

Οι παραπάνω θέσεις όμως δεν φαίνεται να εκπροσωπούν τουλάχιστο τις πανεπιστημιακές αρχές, οι οποίες είδαν να εξαπλώνεται μέσα από τα ευρω

παϊκά κινήματα το φάσμα μιας επανάστασης που απειλούσε να ανατρέψει τα

103. Περί της καταστάσεως τον Πανεπιστημίου της Ελλάδος, Αθήνα 1849, σ. 1.

104. Στ. Κουμανούδης, Ημερολόγιον, ό.π., σ. 97. Στο 1848 αφιερώνει ο ίδιος και ένα ποίημα με τίτλο «Αι επαναστάσεις του 1848», όπου αντιμετωπίζει θετικά τα γεγονότα· βλ. Κ. Θ. Δημαράς (επιμ.), Ποιηταί του ΙΘ' αιώνος, Αθήνα, Βασική Βιβλιοθήκη, 1954, σ. 71 και Ημερολόγιον, ό.π., σ. 98-99.

105. Περικλής Αργυρόπουλος, «Το περί ιδιοκτησίας βιβλίον του Κ. Τιερ», Φιλολογικός Συνέκδημος, τχ. 11, Μάιος-Ιούν. 1849, σ. 347-349.

p. 490
Search form
Search the book: University and students in Greece during the 19th century
Search results
    Digitized books
    Page: 471

    Σχολιάζοντας τα γεγονότα, οι εφημερίδες Αθηνά και Αιών διατυπώνουν δύο αντίθετες εκδοχές σχετικά με τους υπεύθυνους των επεισοδίων. Η πρώτη υποστηρίζει ότι υπεύθυνος ήταν ο Πυλαρινός, επειδή διήγειρε κάποιους φοιτητές εναντίον άλλων, οι οποίοι ήταν δυσαρεστημένοι απ' αυτόν, ενώ αναφερόμενη στο μάθημά του το χαρακτηρίζει ανάξιο λόγου και ζητεί την απόλυσή του από το Πανεπιστήμιο50. Αντίθετα ο Αιών, εμμένοντας στην άποψη ότι ο Πυλαρινός ήταν στόχος των οργάνων του «ξενισμού», υποστηρίζει ότι τα

    επεισόδια υποκινήθηκαν από τους «ξενίζοντες» αντιπάλους του, οι οποίοι α

    πό τη στιγμή που διορίστηκε στο Πανεπιστήμιο δεν έπαψαν να ραδιουργούν

    εναντίον του51. Αν και ο Αιών δεν αναφέρεται ρητά στους υποκινητές των

    επεισοδίων, είναι φανερό όμως ότι υπαινίσσεται συναδέλφους του Πυλαρινού στη Φιλοσοφική, οι οποίοι είχαν φιλικές σχέσεις με το αγγλικό κόμμα, όπως ο Κ. Ασώπιος, ο Θ. Μανούσης, ο Ν. Βάμβας και γενικά η «περί τον Ασώπιον» ομάδα. Αυτό φαίνεται εξάλλου και από την καταγγελία της εφημερίδας ότι ανάμεσα στους «ταραξίες» ήταν και πρόσωπα που είχαν συγγενική η φιλική σχέση με ορισμένους από τους παραπάνω καθηγητές: ο γιός του Κ. Ασώπιου Ειρηναίος, φοιτητής της Φιλοσοφικής, ο Π. Ζαχόπουλος, μαθητής του Γυμνασίου και προστατευόμενος του Μανούση, ο Γ. Αθανασιάδης, υπηρέτης του Μανούση, ο I. Βελιανίτης, φοιτητής της Νομικής και συγκάτοικος του Ασώπιου, ο Γ. Παπασλιώτης, φοιτητής της Φιλοσοφικής, προστατευόμενος του Μανούση και καθηγητής αργότερα στην ίδια σχολή, προσκείμενος στην ομάδα του Ασώπιου.

    Αν και η Σύγκλητος αμφισβήτησε τη συμμετοχή στα γεγονότα ορισμένων από τους παραπάνω φοιτητές και ακροατές, η ταυτότητα των «ταραξιών» καθιστά πιθανή την εκδοχή ότι τα επεισόδια υποκινήθηκαν πραγματικά από την «περί τον Ασώπιον» ομάδα. Αυτό δείχνει και η θέση που πήρε απέναντι στον Πυλαρινό η Σύγκλητος, την οποία αποτελούσαν τη χρονιά αυτή πρόσωπα που ανήκαν στην πλειονότητά τους στην παραπάνω ομάδα: πρύτανης ήταν ο Ν. Βάμβας, αντιπρύτανης ο Κ. Ασώπιος και μέλη της ο Μ. Αποστολίδης, ο Π. Καλλιγάς, ο I. Ολύμπιος, ο Φ. Ιωάννου, ο Θ. Μανούσης, ο Κ. Δομνάδος, ο Ν. Κωστής και ο Στ. Γαλάτης. Κατά κανόνα η Σύγκλητος, όταν συνέβαιναν ταραχές σε πανεπιστημιακές παραδόσεις, έπαιρνε το μέρος των κα-

    εφ. Αιών, αρ. 600, 17 Φεβρ. 1845 και 601, 21 Φεβρ. 1845, καθώς και εφ. Αθηνά, αρ. 1195,18 Φεβρ. 1845.

    50. εφ. Αθηνά, αρ. 1195,18 Φεβρ. 1845.

    51. εφ. Αιών, αρ. 600,17 Φεβρ. 1845.