Creator/Author:Κουλούρη, Χριστίνα
 
Title:Sport and Facets of Bourgeois Society
 
Subtitle:Gymnastic and Athletic Societies (1870-1922)
 
Title of Series:Historical Archive of Greek Youth
 
Nr. within series:32
 
Place of Publication:Athens
 
Publisher:General Secretariat for Youth
 
Date of Publication:1997
 
Pagination:447
 
Nr. of vol.:1 volume
 
Language:Greek
 
Subject:Mentalities and Behaviour
 
Social integration
 
Youth organisations
 
Spatial coverage:Greece
 
Temporal coverage:1870-1922
 
Description:L'étude de l'apparition de la culture physique en Grèce au XIXème siècle, que ce soit sous la forme de la gymnastique ou du sport, ainsi que les paramètres sociaux et idéologiques de cette innovation analysés à travers l'exemple des associations sportives constituent les objectifs essentiels de ce livre. L'hypothèse de départ est que l'émergence et la diffusion des sports pendant la seconde moitié du siècle dernier sont un phénomène moderne qui caractérise la transition de la. société traditionnelle à la société contemporaine et ne peut donc pas être intégré dans une généalogie de l'exercice corporel et du jeu. Le cas grec est conforme, en ce qui concerne ses traits fondamentaux, au modèle occidental du développement de la culture physique et du sport comme loisir. L'historicité de la gymnastique et des sports en Grèce est donc définie par les changements sociaux et démographiques provoqués par l'urbanisation et l'industrialisation, les modifications des comportements et des mentalités face au corps et à sa valorisation, ainsi que les formes modernes de sociabilité. Sous l'influence du système éducatif allemand et de la Turnbewegung de Jahn, la culture physique apparut d'abord en Grèce comme discipline scolaire. De ce fait, elle s'est identifiée à la gymnastique et ceux qui ont contribué à en répandre la pratique étaient liés à l'école. Cette particularité subordonna la culture physique à des finalités pédagogiques tout en la mettant au service de l'idéologie nationaliste. A l'instar de la tradition allemande des Turnen et de l'innovation française des bataillons scolaires, la préparation militaire de la nation constitua le premier objectif de l'éducation physique qui, jusqu'à la Première Guerre mondiale^ incluait donc des exercices militaires et le tir. La seconde particularité de la culture physique en Grèce est en rapport avec la place occupée par la Grèce classique dans la culture néohellénique, place encore accrue par la résurrection des jeux olympiques. En effet, en Grèce, le développement de la culture physique se rattacha à l'archétype athlétique classique beaucoup plus étroitement que dans d'autres pays européens. L'athlétisme s'imposa donc comme «sport national». Les premiers sports apparus en Grèce, l'équitation, le tir et l'escrime, rares avant 1870 et pratiqués par des officiers, répondaient à une utilité pratique considérée comme indispensable pour justifier tout exercice physique. Pendant la même période d'ailleurs, la gymnastique était plutôt méprisée parce que confondue avec l'acrobatie et identifiée à la force physique vulgaire de la main d'œuvre. Parallèlement, de 1830 —date de .la fondation de l'état grec—aux années 1870, se répand à l'égard de la culture physique un discours favorable se fondant sur une argumentation pédagogique et médicale. La culture physique est alors justifiée par son utilité pédagogique, morale et nationale sans être encore liée au loisir et au divertissement. Le terminus post quem de l'apparition des sports modernes et du mouvement sportif associatif en Grèce sont les années 1870. C'est alors que sont fondés les premiers clubs sportifs (de tir et de gymnastique d'abord) à Athènes, à Corfou, à Constantinople et à Alexandrie. On doit cependant attendre les années 1890 et les jeux olympiques à Athènes en 1896 pour assister au véritable épanouissement des associations sportives. Grâce à la résurrection des jeux olympiques, le spectacle sportif attire un public massif —bien que conjoncturel—, les athlètes, mus par un esprit de compétition, se spécialisent dans des sports particuliers, un calendrier de jeux athlétiques et sportifs est établi, les règles du jeu sont codifiées et des institutions sportives permanentes, telles le Comité des Jeux Olympiques et la Fédération des Associations Grecques de Gymnastique et de Sports Athlétiques sont fondées. L'importance des jeux olympiques pour la propagation des sports se manifeste d' abord par le fait qu'en trois ans (1894-1896) sont fondées 60 associations sportives (sur un total de 104 pour la période de 1869 à 1899), dont la majorité (41) sont des sociétés de gymnastique qui pratiquent aussi l'athlétisme. L'impact de la conjoncture est de plus mis en évidence par la dissolution de la plupart de ces associations aussitôt après 1896. Les activités des clubs sportifs se transforment aussi au tournant du XIXème siècle. Tandis que, dans les années 1890, les sociétés de gymnastique et d'athlétisme l'emportent, au début du XXème siècle, surtout à Athènes, augmente le nombre des associations de football, de marche et de tourisme. Le cyclisme, très à la mode à la fin du XIXème siècle, connaît un déclin rapide à la suite de la popularisation du vélo. Aucun nouveau club vélocipédique n'est fondé après 1900. Les transformations des activités pratiquées par les associations sportives correspondent aux transformations de leurs objectifs, du moins de ceux affichés dans leurs statuts. La préparation militaire, le patriotisme et la culture équilibrée et harmonieuse de l'esprit et du corps (καλοκαγαθία) sont nuancés par la solidarité, l'amitié et le divertissement des sociétaires. En effet, jusqu'à la fin du XIXème siècle, les sports s'intègrent dans les loisirs bourgeois. Le cyclisme, le canotage, le lawn-tennis, le tourisme, le football, le yachting, qui symbolisent les nouvelles valeurs bourgeoises, prennent leur place à côté des sports traditionnels, dits «aristocratiques», équitation et escrime, pour constituer les activités distractives par excellence de la bourgeoisie montante. Par contre, le tir, clairement lié à la préparation militaire et aux institutions scolaires, est progressivement banni des loisirs bourgeois. L'étude de quatre associations sportives de la capitale, ainsi que du groupe des clubs vélocipédiques et de tourisme révèle l'existence de deux tendances principales dans les pratiques sportives, tendances reflétant un clivage social qui se creuse au début du XXème siècle. Les sociétés de gymnastique et d'athlétisme (Panellinios Gymnasticos Syllogos, Ethnicos Gymnasticos Syllogos) recrutent leurs membres dans les couches moyennes et inférieures de la bourgeoisie, tandis que les clubs sportifs (Lawn Tennis Club d'Athènes, Club de Rameurs du Pirée et clubs de vélocipédie et de tourisme) regroupent la haute bourgeoisie, une élite sociale restreinte. Les quatre cas examinés se situent dans la capitale et sont donc analysés en relation avec· le développement d'Athènes et du Pirée. La capitale est, en effet, le centre du mouvement sportif associatif, d'autant plus que les rythmes d'urbanisation en Grèce sont lents et qu'il n'y a que peu de centres urbains avant le début du XXème siècle. Les sociétés de gymnastique sont fondées et dirigées par des gymnastes professionnels, désireux d'établir, au moyen de ce type d'association volontaire, leur statut professionnel et social. Elles se différencient donc de l'idéologie de l'amateurisme et de la distinction sociale affichée par les clubs sportifs. Panellinios et Ethnicos ont des rapports étroits avec les institutions scolaires et se proposent, comme but essentiel, l'instruction des jeunes et, parfois, des classes populaires. En adoptant les mêmes finalités patriotiques, poursuivies par l'éducation physique et en considérant leur oeuvre comme «nationale», ils se donnent une fonction complémentaire à celle de la gymnastique scolaire. Les sociétés de gymnastique sont largement ouvertes à de nouvelles inscriptions et recrutent, par conséquent, un grand nombre de membres. Leur organisation interne se fonde sur des valeurs, telles que l'obéissance et la discipline, et s'articule selon une structure hiérarchisée suivant les différentes catégories de membres. La scission sociale et la différence d'âge entre le nombre restreint des dirigeants d'une part et le nombre considérable des athlètes d'autre part déterminent les formes de sociabilité développées à l'intérieur de l'association, qui s'échelonnent sur plusieurs niveaux et comprennent des dépendances traduites parfois en clientèles. Les clubs sportifs (Lawn Tennis Club d'Athènes, Club de Rameurs du Pirée), constitués par un petit groupe d'hommes déjà liés par des relations d'amitié ou de parenté familiale ou professionnelle, sont moins nombreux et plus exclusifs que les sociétés de gymnastique. Aucune légitimation morale ne préside à leur fondation qui est motivée par le système des valeurs bourgeoises qui conquièrent alors l'Europe: amitié, solidarité, compagnonnage, individualisme, divertissement. Ils reproduisent les inégalités sociales déjà existantes en excluant les intrus sur des critères sévères d'inscription ou en imposant des cotisations élevées. Pour leurs membres, la pratique du sport est complémentaire à d'autres activités de loisir formelles ou non formelles. C'est pourquoi dirigeants et membres s'identifient et que la présence féminine y est importante —parfois aussi importante que la participation masculine. Dans le club sportif, les femmes participent à la distraction mixte offerte par la pratique et le spectacle sportifs, tandis que leur participation à la sociabilité associative fait du club un lieu de marché matrimonial. Au contraire, dans les sociétés de gymnastique, la présence féminine n'est déterminée que par la nécessité de donner une éducation physique aux jeunes filles, ce qui n'implique pas de contact avec les hommes membres de l'association. Sensibles à la mode, les clubs sportifs sont moins stables que les sociétés de gymnastique. La mode de la vélocipédie à la fin du XIXeme siècle, qui cède la place à la mode du tourisme au début du XXème siècle, illustre éloquemment cette particularité. Également sensibles aux changements idéologiques et politiques de la société grecque, parce que constitués par les représentants les plus éminents de la haute bourgeoisie, les clubs sportifs sont mêlés au conflit qui oppose violemment les royalistes aux partisans de Venizélos dans les années 1910. L'alternance de ces deux tendances politiques au pouvoir se reflète donc dans l'alternance de deux groupes —l'un moderniste et l'autre traditionaliste— à la tête de l'administration du Lawn Tennis Club d'Athènes. Malgré les différences entre sociétés de gymnastique et clubs sportifs, ils présentent des points communs quant à la sociabilité qui s'instaure autour des pratiques sportives et au fonctionnement de l'association. En effet, dans les deux cas, on peut signaler une structure «oligarchique», d'après l'analyse proposée par R. Michels, voire l'existence d'un groupe relativement homogène et uni qui détient le pouvoir et veille attentivement à s'y maintenir. C» groupe dirigeant appartient à une élite sociale dans les sociétés de gymnastique tout comme dans les clubs sportifs. Ceci signifie que, dans les clubs sportifs, il n'y pas de partage social entre dirigeants et pratiquants, tandis que, dans les sociétés de gymnastique, ce partage est assez important, surtout au tournant du siècle, dès le moment où la culture physique sera valorisée et que les postes administratifs supérieurs dans les associations sportives conféreront des récompenses symboliques et un prestige, social certain. Les liens établis entre les membres de ce groupe restreint sont apparemment beaucoup plus étroits que ceux qui se développent entre les autres adhérents de l'association sportive. Cependant, il y a un large réseau de contacts sociaux auxquels participent toutes les catégories d'adhérents et qui sont occasionnés par l'exercice au gymnase, les rencontres pendant les assemblées, les discussions amicales autour un café ou en fumant une cigarette au parloir, les bals et les excursions. L'association sportive devient ainsi un des lieux de la vie quotidienne dans la ville, un lieu de loisir pour les couches moyennes et supérieures, parallèle mais concurrent, du point de vue idéologique, au café. Elle est évidemment un lieu de sociabilité masculine par excellence, voire de construction de l'identité masculine —dans le cas des clubs de football par exemple. Seuls les sports modernes, qui participeront du modèle de divertissement de la haute bourgeoisie, offriront un champ au développement de la sociabilité et aussi de l'émancipation féminines.
 
License:This book in every digital format (PDF, GIF, HTML) is distributed under Creative Commons Attribution - NonCommercial Licence Greece 3.0
 
The book in PDF:Download PDF 23.64 Mb
 
Visible pages: 250-269 από: 450
-20
Current page:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/250.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

δύο-τρία χρόνια μετέχουν στη διοίκηση137. Γρήγορα τους υποκαθιστούν άλλες επαγγελματικές ομάδες, οι οποίες έχουν μεγαλύτερη κοινωνική ισχύ: δικηγόροι, ανώτεροι υπάλληλοι, στρατιωτικοί, κτηματίες, ανώτεροι εκπαιδευτικοί. Τουλάχιστον 4 εξάλλου συνδέονται με τα ανάκτορα138.

Ο σύνδεσμος του συλλόγου με τη βασιλική οικογένεια φαίνεται πως ήταν ισχυρός. Προστάτης του σωματείου ήταν ο διάδοχος -και έπειτα, βασιλιάς- Κωνσταντίνος. Επίτιμος πρόεδρος και μεγάλος ευεργέτης ο πρίγκηπας Γεώργιος, ύπατος αρμοστής της Κρήτης (1897-1906). Επίτιμα μέλη, οι πρίγκηπες Νικόλαος και Ανδρέας. Το 1898, ο Πανελλήνιος θεσμοθέτησε, όπως αναφέρθηκε, τα "Σωτήρια", αγώνες για να εορτάζεται κάθε χρόνο η διάσωση του Γεωργίου και της κόρης του Μαρίας από δολοφονική απόπειρα. Η απόφαση αυτή σηματοδοτούσε άλλωστε, σύμφωνα με τον Ιω. Χρυσάφη, τη νίκη της φιλοβασιλικής μερίδας μέσα στο σύλλογο, η οποία επισφραγίστηκε και με την εκλογή την ίδια χρονιά ως προέδρου του Ν. Θων, γενικού επιμελητή των ανακτόρων139.

————————————

137. Από το 1894 απαλείφεται από το καταστατικό κάθε ρύθμιση που απαιτούσε να είναι γυμναστές κάποια από τα μέλη του Δ.Σ.

138. Ο Σπ. Δ. Αντωνόπουλος, αδελφός του Βασίλειου, από τη γνωστή οικογένεια των Αντωνόπουλων (προπάππος τους ήταν ο Σπηλιώτης Αντωνόπουλος από την Κόνιτσα της Λακωνίας), ήταν γραμματέας του ανακτορικού γραφείου αλλά και μέλος του Ελευθεροτεκτονικού τάγματος στο οποίο κατείχε τον ανώτερο βαθμό. ΠΑΕΑ 1 (1898-9), σ. 377, "Μητρώον του Π.Γ.Σ." και Δ. Γρ. Καμπούρογλους, "Οι Αντωνόπουλοι", Νέα Εστία. 8 (1930), σ. 1071-1072. Μέλος της Στοάς ήταν και ο Ι. Φωκιανός από το 1876: Ιωάννης Φωκιανός..., ό.π., σ. 23. Ο τρίτος πρόεδρος του Π.Γ.Σ. (1898-1899), Νικόλαος Θων, ήταν γενικός επιμελητής των Ανακτόρων ("Μητρώον του Π.Γ.Σ."). Ο Αλέξανδρος Μερκάτης, που είχε τον τίτλο του κόμητος, ήταν Αυλάρχης του Κωνσταντίνου και του Αλεξάνδρου και Μέγας Αυλάρχης και Μέγας Τελετάρχης του Γεωργίου Β' ενώ ο Αλέξανδρος Σούτσος Αυλάρχης του Γεωργίου Β'. Βλ. Ελ. Σκιαδάς, 100 χρόνια νεώτερη ελληνική ολυμπιακή ιστορία.. Επιτροπή Ολυμπιακών Αγώνων 1896-1996, Αθήνα 1996, σ. 140 και 603. Για τον Μερκάτη, βλ. και Λ. Ζώης, Λεξικόν ιστορικόν και λαογραφικόν Ζακύνθου, Αθήνα 1963, τ. Β', σ. 417. Το γεγονός, εξάλλου, ότι ο Αντωνόπουλος και ο Φωκιανός ήταν τέκτονες, δημιουργεί ερωτηματικά για το ρόλο που μπορεί να έπαιξαν τα δίκτυα του τεκτονισμού στη συγκρότηση των αθλητικών συλλόγων. Άλλωστε, οι μασονικές στοές αποτελούσαν μία από τις πιο σημαντικές μορφές της αστικής κοινωνικότητας στη Δ. Ευρώπη ήδη από το β' μισό του 18ου αιώνα. Βλ. G. Gayot, "Les relations de pouvoir dans la franc-maçonnerie française de 1750 à 1850" στο É. François (επιμ.), Sociabilité et société bourgeoise..., ό.π., σ. 204. Σ' αυτή την περίπτωση, η αλληλεγγύη μεταξύ των μελών ένας σωματείου και οι σχέσεις μεταξύ τους δεν θα εξαρτώνταν μόνο από τη συνύπαρξή τους στον ίδιο σύλλογο. Ο τεκτονισμός θα μπορούσε λοιπόν να προσφέρει ίσως το ερμηνευτικά κλειδί για τη συγκρότηση κάποιων σωματείων. Η προσπάθειά μου όμως να αναζητήσω στοιχεία που θα φώτιζαν αυτή την όψη των εθελοντικών συσσωματώσεων προσέκρουσε στη σιωπή.

139. Ιω. Χρυσάφης, Οι σύγχρονοι διεθνείς..., ό.π., σ. 468. Πρωταγωνιστής της αλλαγής αυτής υπήρξε ο γ. γραμματέας του Π.Γ.Σ., Σπ. Αντωνόπουλος, που όπως είδαμε ήταν γραμματέας του ανακτορικού γραφείου.

p. 250
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/251.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Η νομιμοφροσύνη του συλλόγου απέναντι στον βασιλιά διατηρήθηκε και στα χρόνια του Διχασμού. Τη στιγμή της εκθρόνισης του Κωνσταντίνου ο Πανελλήνιος θα αποστείλει ψήφισμα συμπαράστασης στον έκπτωτο μονάρχη:

«Ο "Πανελλήνιος Γυμναστικός Σύλλογος", συνελθών σήμερον τη τριακοστή του μηνός Μαΐου του έτους χιλιοστού εννεακοσιοστού δεκάτου εβδόμου, ημέρα Τρίτη, διά την εκπληκτικήν και οδυνηράν αγγελίαν της από του θρόνου καταβάσεως του πανενδόξου Βασιλέως των Ελλήνων Κωνσταντίνου ΙΒ', λαμβάνει την τόλμην και την υψηλήν τιμήν να υποβάλη Αυτώ την ειλικρινεστάτην έκφρασιν βαθυτάτου σεβασμού, την άκαμπτον πίστιν και την απαράτρεπτον αφοσίωσιν εις τον εσαεί χρόνον»140.

Στα επόμενα χρόνια, οι τόνοι, αλλάζουν. Παρόλο που μοιάζει δύσκολο να έχουν ανατραπεί τα φρονήματα και ο σύλλογος να έχει αποκτήσει φιλοβενιζελική στάση, αλλάζει η επίσημη έκφρασή του. Δεν είναι μόνο ότι αφαιρείται από τον λογότυπο η φράση "υπό προστάτη τη Α.Μ. τω βασιλεί", όπως υποχρεώνονται άλλωστε όλα τα σωματεία εκείνη την περίοδο141. Οι εκθέσεις του Δ.Σ. που υποβάλλονται στις Γ.Σ. του Φεβρουαρίου 1918 και του Φεβρουαρίου 1920 έχουν σαφώς φιλοβενιζελικό περιεχόμενο. Έτσι, στην μεν πρώτη επαινείται το νομοθετικό έργο της κυβέρνησης υπέρ του αθλητισμού και δίνονται συγχαρητήρια στους Πέτρο Καλλιγά και Μιλτιάδη Νεγρεπόντη για την ανάληψη υπουργικών αξιωμάτων142. Στη δεύτερη, γίνεται λόγος για "το μέγα ενδιαφέρον της Κυβερνήσεως και ιδία του κ. Προέδρου αυτής όστις, εν τη προνοία αυτού διά παν ότι συντελεί εις την πρόοδον και την αναγέννησιν του ημετέρου έθνους, εξεδήλωσε την επιθυμίαν όπως ίδη διαδιδομένας τας σωματικάς ασκήσεις και προαγόμενον τον αθλητισμόν"143. Δεν είναι ασφαλώς τυχαίο ότι αυτές μόνο οι εκθέσεις δεν υπογράφονται από τον πρόεδρο Κ. Παπαμιχαλόπουλο αλλά από τον αντιπρόεδρο Β. Δ. Αντωνόπουλο. Για τον δικηγόρο Βασίλειο Δ. Αντωνόπουλο, μέλος του Δ.Σ. του Πανελληνίου από το 1902, δε διαθέτουμε επαρκή βιογραφικά στοιχεία. Είναι πάντως ενδεικτικό για τα πολιτικά του φρονήματα ότι μόνο αυτός από το Δ.Σ.

————————————

140. Υπογράφεται από τον πρόεδρο Κ. Ν. Παπαμιχαλόπουλο και τον γ. γραμματέα Α. Σαράτσογλου. Και η έκθεση εξάλλου που είχε υποβάλει το Δ.Σ. στη Γ.Σ. του Ιανουαρίου 1917 ήταν σαφώς φιλοβασιλική: Έκθεσις ... 1916, ό.π., σ. 11. Ανάλογου περιεχομένου ήταν οι αποφάσεις αφενός να τελεσθεί στο γυμναστήριο δοξολογία για την ανάρρωση του βασιλιά (Δ.Σ. 15 Ιουνίου 1915) και αφετέρου να αγορασθεί η εικόνα του βασιλιά για τα γραφεία του συλλόγου (Δ.Σ. 28 Αυγούστου 1915).

141. Βλ. εδώ, σ. 149.

142. Έκθεσις... 1917, ό.π., σ. 3-5. Και οι δύο είχαν διατελέσει για πολλά χρόνια μέλη του Δ.Σ. του Πανελληνίου.

143. Έκθεσις ... 1919, ό.π., σ. 4.

p. 251
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/252.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

του Πανελληνίου διορίστηκε ως μέλος της φιλοβενιζελικής Επιτροπής Ολυμπιακών Αγώνων (1918-1920)144.

Στη συνέλευση του Φεβρουαρίου 1921, η επάνοδος του Κωνσταντίνου χαιρετίζεται με ενθουσιασμό από το σύλλογο. "Ο αθλητισμός της νέας Ελλάδος", γράφει το απερχόμενο Δ.Σ., "θα εύρη και πάλιν τον φυσικόν αυτού αρχηγόν"145.

ΕΣΩΤΕΡΙΚΕΣ ΚΑΙ ΕΞΩΤΕΡΙΚΕΣ ΣΥΓΚΡΟΥΣΕΙΣ

Ο πόλεμος και η οξεία πολιτική κρίση είχαν αναπόφευκτα τις επιπτώσεις τους στη λειτουργία των σωματείων. Ο διχασμός μεταφέρθηκε, όπως φαίνεται, και στο εσωτερικό των συλλόγων, ακόμη και εκείνων που συνδέονταν με τη διασκέδαση και την ψυχαγωγία146. Βεβαίως, οι προσωπικές αντιθέσεις, οι συγκρούσεις μεταξύ των μελών αλλά και, κάποτε, οι αντιπαλότητες μεταξύ σωματείων υπήρξαν στοιχείο συμπληρωματικά της συντροφικότητας και των αρμονικών σχέσεων.

Παρόλο που οι συγκρουσιακές όψεις της σωματειακής ζωής δεν καταγράφονται συνήθως στα επίσημα κείμενα, πίσω από κομψές διατυπώσεις, αποφάσεις και πραγματικά γεγονότα (διαγραφές, παραιτήσεις κ.ά.) μπορεί κάποιος να ανιχνεύσει πτυχές αυτής της κρυμμένης πλευράς της καθημερινής ζωής στο σωματείο. Στην περίπτωση του Πανελληνίου, δύο ήταν οι συγκυρίες που, σύμφωνα με τα διαθέσιμα στοιχεία, σημειώθηκε σύγκρουση που ξεπέρασε τα όρια της προσωπικής διένεξης. Η πρώτη ήταν εκείνη που οδήγησε στη διάσπαση και την ίδρυση του Εθνικού Γυμναστικού Συλλόγου, το 1893. Η δεύτερη εκδηλώθηκε ένα χρόνο μετά, μέσα στο κλίμα της αναβίωσης των Ολυμπιακών Αγώνων. Φαίνεται πώς, μετά το συνέδριο των Παρισίων όπου ο Πανελλήνιος εκπροσωπήθηκε από τον Δημήτριο Βικέλα, και την ανάθεση διεξαγωγής της πρώτης νεότερης Ολυμπιάδας στην Αθήνα, κάποιοι στο Δ.Σ. του συλλόγου πίστεψαν πως ο ίδιος ο Πανελλήνιος -αυτοδικαίως- θα μπορούσε να αναλάβει εκ μέρους της Ελλάδας τη διοργάνωση των Ολυμπιακών Αγώνων. Όταν, μετά την επίσκεψη του de Coubertin στην Ελλάδα, φάνηκε ότι ο Πανελλήνιος δεν επρόκειτο να αναλάβει

————————————

144. Μέλος της Ε.Ο.Α. ήταν επίσης τα χρόνια 1924-1927. Αντίθετα, μέλη της φιλοβασιλικής Ε.Ο.Α. (1921-1923) ήταν από τον Πανελλήνιο οι Φ. Γεωργαντάς, Αλ. Μερκάτης, Γ. Σούλης, Αλ. Σούτσος. Βλ. Ελ. Σκιαδάς, ό.π. Ο αδελφός του Β. Δ. Αντωνόπουλου, Σπυρίδων, που συνδεόταν με τα ανάκτορα, είχε πεθάνει το 1899.

145. Έκθεσις... 1920, ό.π., σ. 3. Βλ. επίσης και Δ.Σ. 16 Νοεμβρίου 1920, όπου αποφασίζεται η σύνταξη ψηφίσματος για την επάνοδο του Κωνσταντίνου.

146. Πβ. Όμιλο Αντισφαιρίσεως Αθηνών. Στον Π.Γ.Σ. εντούτοις δε διακρίνουμε μια ανάλογη αντιπαράθεση. Στα διοικητικά συμβούλια όλης της κρίσιμης περιόδου συνυπάρχουν οι Κ. Παπαμιχαλόπουλος και Β. Αντωνόπουλος και μάλιστα εκλέγονται με σχεδόν τον ίδιο πάντα αριθμό ψήφων.

p. 252
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/253.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

ΕΙΚΟΝΑ

15. Η κολυμβητική ομάδα του Π.Γ.Σ. (1906) με το σήμα του συλλόγου στις φανέλες των αθλητών, μαζί με τους Αθ. Λευκαδίτη και Γ. Ν. Μαυράκη.

p. 253
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/254.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

αυτό το ρόλο, οι διαφωνούντες κατέθεσαν στο Δ.Σ. πρόταση μομφής. Η πρόταση που κατατέθηκε προς ψηφοφορία από τον σύμβουλο Κάρολο Ρότσιλδ ήταν η εξής: "Ο Πρόεδρος του Συλλόγου [Ι. Φωκιανός] και οι δύο γραμματείς [Σπ. Αντωνόπουλος και Αλ. Μερκάτης] είναι άξιοι μομφής ως προδόντες τα συμφέροντα του Συλλόγου εν τη διεξαγωγή του περί Ολυμπιακών αγώνων ζητήματος". Η πρόταση καταψηφίστηκε και τα ζητήματα "άτινα συνεκλόνισαν την τέως υπάρχουσαν ομόνοιαν" θεωρήθηκε ότι λύθηκαν147.

Μικρά, μεμονωμένα περιστατικά, των οποίων δε γνωρίζουμε τις λεπτομέρειες ή τις συνέπειες, αποτυπώνουν επίσης άγνωστες, ταραγμένες όψεις. Το 1906, μέλη του συλλόγου, που είχαν ζητήσει να ασκούνται σε ιδιαίτερες ώρες στο οπλασκητήριο, μονομάχησαν148. Δεν αναφέρονται οι λόγοι, τα πρόσωπα, η έκβαση. Το γεγονός δεν είναι σπάνιο. Στον τύπο καταγράφονται μονομαχίες για λόγους τιμής149 αλλά δεν έχουν μελετηθεί ούτε η συχνότητα, ούτε οι αιτίες, ούτε η κοινωνική και επαγγελματική θέση των μονομάχων. Στη συγκεκριμένη περίπτωση, αυτό που ενδιαφέρει είναι ο τόπος της μονομαχίας, που είναι το γυμναστήριο του συλλόγου, αλλά και ο χαρακτήρας της προσωπικής αντίθεσης που καταλήγει στη μονομαχία.

Προβλήματα δημιουργούνται επίσης με τους αθλητές του συλλόγου. Το 1902, δύο αθλητές θα αποβληθούν για "ασυμβίβαστη" και "άπρεπη" συμπεριφορά στο γυμναστήριο150. Το 1904, πατέρας θα καταθέσει στο Δ.Σ. καταγγελία εναντίον αθλητή του Πανελληνίου "ως δήθεν προτείνοντος εις τον υιόν του ανήθικους προτάσεις", εκτός γυμναστηρίου εντούτοις. Το Δ.Σ. απαγορεύει προσωρινά τη φοίτηση στο γυμναστήριο στον αθλητή151. Ο κανονισμός του γυμναστηρίου και τα καταστατικά όριζαν με αυστηρότητα τα όρια της παρεκτροπής και κωδικοποιούσαν τις ποινές που επιβάλλονταν. Η συμπεριφορά στο γυμναστήριο έπρεπε να ακολουθεί τις αρχές της "αυστηράς τάξεως και πειθαρχίας"152. Αλλά και ο ιδιωτικός βίος των αθλητών έπρεπε να είναι άμεμπτος153.

Πέρα από την ενδοσωματειακή κοινωνικότητα, με τις αρμονικές και 

————————————

147. Δ.Σ. 20 Νοεμβρίου 1894.

148. Δ.Σ. 18 Ιανουαρίου 1906.

149. Πβ. εδώ, σ. 98.

150. Δ.Σ. 9 Νοεμβρίου 1902. Παρόμοιες περιπτώσεις αναφέρονται και σε επόμενα χρόνια. Διακρίνεται πάντως -ιδιαίτερα στα χρόνια κρίσης του συλλόγου- μια μεγαλύτερη επιείκεια στην επιβολή ποινών στους αθλητές. ΠΒ. Δ.Σ. 27 Νοεμβρίου 1907, Δ.Σ. 11 Αυγ. 1909, Δ.Σ. 7 Μαΐου 1911, Δ.Σ. 13 Μαΐου 1911.

151. Δ.Σ. 15 Ιουνίου 1904. Ο γιος του καταγγέλοντος δεν ήταν μέλος του Π.Γ.Σ ούτε πήγαινε πάντως στο γυμναστήριο.

152. Βλ. Κανονισμός του εν Αθήναις Κεντρικού Γυμναστηρίου... Πανελληνίου Γυμναστικού Συλλόγου, ό.π.

153. Πβ. εδώ, σ. 220.

p. 254
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/255.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

συγκρουσιακές της όψεις, ο σύλλογος αναπτύσσει κοινωνικές επαφές έξω από τα όριά του, με άλλα σωματεία, αθλητικά και μη. Το 1905, ο Πανελλήνιος διατηρεί σχέσεις με 86 σωματεία του "έσω και έξω ελληνισμού", το 1906 με 95 και το 1907 με 104 154, από τα οποία τα περισσότερα είναι γυμναστικά και αθλητικά ή περιλαμβάνουν τον αθλητισμό στις δραστηριότητές τους. Στο χώρο των αθλητικών σωματείων ο Π.Γ.Σ. κατέχει πράγματι κεντρική θέση: βρίσκεται σε συνεχή επικοινωνία με άλλους αθλητικούς συλλόγους -ελλαδικούς και εξωελλαδικούς- με τους οποίους ανταλλάσσει προσκλήσεις για αμοιβαία συμμετοχή σε αγώνες155, με δική του πρωτοβουλία συγκλήθηκε το 1897 το συνέδριο των αθλητικών συλλόγων που ίδρυσε τον Σύνδεσμο των Ελληνικών Αθλητικών και Γυμναστικών Σωματείων, ενώ από τους κόλπους του προήλθαν κι άλλα αθλητικά σωματεία όπως ο Παναχαϊκός, ο Εθνικός, ο Παναθηναϊκός156.

Έντονος είναι και ο ανταγωνισμός μεταξύ των αθλητικών σωματείων, κυρίως μετά την ίδρυση του Σ.Ε.Α.Γ.Σ. και την οργάνωση πανελλήνιων αγώνων. Στην Αθήνα της καμπής του αιώνα ο ανταγωνισμός εντοπίζεται μεταξύ Εθνικού και Πανελληνίου και μάλιστα τόσο για τα αθλητικά πρωτεία όσο και για τον έλεγχο του Σ.Ε.Α.Γ.Σ. Αποτέλεσμα της διαμάχης άλλωστε θα είναι και η προσωρινή αποχώρηση του Πανελληνίου από τον Σ.Ε.Α.Γ.Σ. το 1902.

Το 1902, το νέο Δ.Σ. του Σ.Ε.Α.Γ.Σ. ελεγχόταν από τον Εθνικό με πλήρη παραγκωνισμό του Πανελληνίου. Η αντίδραση του Πανελληνίου ήταν σχεδόν αναμενόμενη. Στις αλλεπάλληλες συνεδριάσεις του Δ.Σ. του εκφράζεται με οξύτητα η αντίθεση προς τον Εθνικό, "όστις ουδέποτε ειργάσθη υπέρ της γυμναστικής αλλά μόνον διά των εγωιστικών αυτού ενεργειών προσπαθεί να βλάψη εν παντί ζητήματι τον Πανελλήνιον, επέφερε δε εν τέλει και το αποτέλεσμα τούτο"157. Οι διαπραγματεύσεις με τον Σ.Ε.Α.Γ.Σ. δεν καταλήγουν σε αποτέλεσμα ικανοποιητικό για τον Π.Γ.Σ. Γι' αυτό αποφασίζει να αποχωρήσει από τον Σ.Ε.Α.Γ.Σ. και να προχωρήσει στην ίδρυση νέου Συνδέσμου στέλνοντας και σχετική εγκύκλιο στα άλλα αθλητικά σωματεία158. Η τελευταία απόφαση δεν 

————————————

154. "Έκθεσις ... του Δ.Σ.... 1904-1905", σ. 6, "Έκθεσις ... του Δ.Σ.... 1906-1907", σ. 6, "Έκθεσις ... του Δ.Σ. ... 1907-1908", σ. 3.

155. Το 1897, εξάλλου, όταν ο Πανελλήνιος βρίσκεται σε δεινή οικονομική κατάσταση, συζητείται το ενδεχόμενο να συνενωθεί σε ένα κοινό σύλλογο με τον Αθλητικό Όμιλο και τον Εθνικό Γ.Σ.: Δ.Σ. 23 Νοεμβρίου 1897.

156. Βλ. εδώ, σ. 189, σημ. 84. Το 1916 μάλιστα ο Π.Γ.Σ. παραχωρεί την αίθουσα του γυμναστηρίου του στον Πανελλήνιο Ποδοσφαιρικό και Αγωνιστικό Όμιλο για την ετήσια συνέλευσή του (Δ.Σ. 28 Ιαν. 1916).

157. Δ.Σ. 1 Φεβρουαρίου 1902. Για τη σύγκρουση μεταξύ Πανελληνίου και Εθνικού, βλ. και εδώ, σ. 282-3.

158. Δ.Σ. 5 Φεβρουαρίου 1902. Ο Μιλτ. Νεγροπόντης διαφώνησε με την αποχώρηση από τον Σ.Ε.Α.Γ.Σ. και παραιτήθηκε από το Δ.Σ.

p. 255
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/256.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

πραγματοποιήθηκε και ένα χρόνο μετά, αφού ο Σ.Ε.Α.Γ.Σ. έκανε κάποιες τροποποιήσεις στο καταστατικό του που ικανοποιούσαν τον Πανελλήνιο, ο Π.Γ.Σ. επέστρεψε στον Σύνδεσμο.

ΧΡΟΝΙΑ ΑΚΜΗΣ ΚΑΙ ΠΕΡΙΟΔΟΙ ΥΦΕΣΗΣ

Τα χρόνια εκείνα της σύγκρουσης με τον Σ.Ε.Α.Γ.Σ. ο Πανελλήνιος βρισκόταν σε φάση ακμής, γεγονός που του επέτρεπε προφανώς να αναλάβει το κόστος της αποσχιστικής κίνησης. Όπως ήδη αναφέρθηκε, η πορεία του ακολουθεί την εναλλαγή φάσεων ακμής και ύφεσης, η οποία αποτυπώνεται αφενός στον αριθμό των μελών και αφετέρου στην οικονομική κατάσταση του σωματείου. Τα δύο είναι οπωσδήποτε αλληλένδετα, εφόσον το μεγαλύτερο μέρος των εσόδων προέρχεται από τις συνδρομές των μελών. Η καταγραφή των εσόδων και εξόδων του Π.Γ.Σ. για την περίοδο από την ίδρυσή του ως το 1922 επιβεβαιώνει άλλωστε τη σύνδεση αυτή: οι διακυμάνσεις της οικονομικής κατάστασης αντιστοιχούν προς τις διακυμάνσεις του αριθμού των μελών (βλ. Πίνακα 7 και Πίνακες 1 και 2).

Η εισροή νέων μελών στο σύλλογο και η παράλληλη σταθερή παρουσία σημαντικού αριθμού τακτικών μελών συμπίπτουν συνήθως με την αύξηση και εκείνων που ασκούνται στο γυμναστήριο ή στα διάφορα ειδικά τμήματα του σωματείου χωρίς να είναι μέλη. Πράγματι, η δεύτερη σημαντικότερη κατηγορία εσόδων αντιπροσωπεύεται από τις εισπράξεις που προέρχονται από τα εισιτήρια του γυμναστηρίου. Μικρότερα ποσά συγκεντρώνονται από εκείνους που διδάσκονται ξιφασκία στο τμήμα οπλομαχητικής και όσους χρησιμοποιούν το σκοπευτήριο ή τις εγκαταστάσεις της "ψυχρολουσίας". Σχετικά υψηλά είναι εξάλλου, στις αρχές του 20ού αιώνα, τα έσοδα από το τέννις, τα οποία προέρχονται όχι μόνο από τις συνδρομές των παικτών αλλά και από την πώληση ιματισμού και ειδών τέννις. Τέλος, τα δίδακτρα των κοριτσιών που διδάσκονταν γυμναστική στη σχολή του Πανελληνίου, όσα χρόνια λειτούργησε, αποτελούσαν ένα επιπλέον έσοδο ύψους ανάλογου με τα προηγούμενα. Σε κάποιες συγκυρίες επίσης, τα έσοδα του συλλόγου ενισχύθηκαν από δωρεές ιδιωτών και χορηγίες του Δημοσίου και του Δήμου Αθηναίων. Σταθερότερη ήταν η ετήσια επιχορήγηση από το Υπουργείο των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως, η οποία από το 1909 ορίστηκε για τον Πανελλήνιο στις 3.000 δρχ.159. Στις υψηλές χορηγίες οφείλεται εξάλλου εν μέρει και η μεγάλη άνοδος των εσόδων που παρατηρείται το 1922 160.

————————————

159. Βλ. εδώ, σ. 143, σημ. 188.

160. Το 1922 ο Π.Γ.Σ. εισέπραξε με μορφή επιχορήγησης 6.000 δρχ. από το Δημόσιο, 3.500 δρχ. από τον Δήμο και 4.000 δρχ., από τον Σ.Ε.Α.Γ.Σ. Παρόλο που δεν αναφέρονται οι λόγοι γι' αυτή την ξαφνική εισροή χρημάτων, θα μπορούσαμε να υποθέσουμε ότι στη δεδομένη πολιτική συγκυρία βάρυναν ενδεχομένως και τα φιλοβασιλικά φρονήματα του σωματείου. Σημαντικές

p. 256
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/257.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Τα έξοδα του συλλόγου, εκτός από τις περιπτώσεις εκτάκτων δαπανών που συνεπάγεται η οργάνωση αγώνων ή η κατασκευή νέων εγκαταστάσεων, καλύπτουν πάγια τους μισθούς του προσωπικού και τη συντήρηση του γραφείου και του γυμναστηρίου. Ο Πανελλήνιος απασχολεί γυμναστές (δύο συνήθως, έναν κύριο και έναν βοηθό), οι οποίοι προπονούν τους αθλητές και παρακολουθούν τη γύμναση των μελών, και έναν δάσκαλο της οπλομαχητικής. Οι μισθοί του εκπαιδευτικού προσωπικού αντιπροσωπεύουν ένα από τα σημαντικότερα μερίδια των εξόδων. Μικρότερη είναι η αμοιβή του κατώτερου προσωπικού, του επιστάτη, του θυρωρού, του υπηρέτη και του βοηθού γραφείου. Αντίθετα, σημαντική είναι η αμοιβή του εισπράκτορα, τον οποίο αναγκάστηκε να προσλάβει ο σύλλογος για την είσπραξη των καθυστερούμενων αλλά και των τακτικών συνδρομών των μελών. Η συντήρηση του γυμναστηρίου και γενικότερα των εγκαταστάσεων του σωματείου αποδεικνύεται επίσης δαπανηρή. Ο εξοπλισμός, ο φωτισμός, η ύδρευση, η φθορά των εγκαταστάσεων, οι αναγκαίες βελτιώσεις και προσθήκες αντιστοιχούν και σε, μεγαλύτερα ή μικρότερα, κονδύλια του προϋπολογισμού.

Η αύξηση των εσόδων και η οικονομική ευημερία επιτρέπουν προφανώς τη βελτίωση των εγκαταστάσεων, την πρόσληψη νέου προσωπικού και την αύξηση της δημόσιας δράσης του Πανελληνίου. Αντίστοιχα, η μείωση των εσόδων σε περιόδους κρίσης οδηγεί σε δραστική μείωση των εξόδων με περιορισμό του προσωπικού ή μείωση των μισθών161 και με στοιχειώδη απλώς συντήρηση των εγκαταστάσεων. Η αξία των εγκαταστάσεων του Πανελληνίου ανέρχεται τα χρόνια 1918-1919 στις 20.000 δρχ.: 17.000 η αξία της οικοδομής, 2.000 η αξία των γυμναστικών οργάνων και 1.000 η αξία των επίπλων. Στην περιουσία του συλλόγου προσγράφονται επιπλέον λαχειοφόροι ομολογίες της Εθνικής Τράπεζας, έτσι ώστε η συνολική περιουσία να ανέρχεται στις 22.300 δρχ. Από το 1893 ωστόσο βαραίνει τον Πανελλήνιο ως παθητικό το κόστος των ομολογιών που είχε εκδώσει για την κατασκευή του γυμναστηρίου και των τόκων τους. Ως το 1922 το δάνειο αυτό δεν έχει εξοφληθεί, φαίνεται όμως πως εξοφλείται στα αμέσως επόμενα χρόνια χάρη και στη νέα φάση οικονομικής ευημερίας που διέρχεται ο σύλλογος.

Η εξέλιξη της οικονομικής κατάστασης του Πανελληνίου όμως αποτυπώνεται στον πίνακα 7, σε συνδυασμό με το ανθρώπινο δυναμικό του (βλ. πίνακες 1 και 2), αντανακλά σε μεγάλο βαθμό το βάρος της δημόσιας παρουσίας του συλλόγου. Ο υψηλός αριθμός των εγγραφών και των τακτικών μελών καθώς και ο σημαντικός αριθμός εκείνων που ασκούνται στο γυμναστήριο κυρίως αλλά και σε

————————————

πάντως ήταν και οι εισπράξεις από τις συνδρομές των μελών (4.710 δρχ.) και από τα εισιτήρια του γυμναστηρίου (2.333 δρχ.). Βλ. Έκθεσις ... 1922, ό.π., σ. [16].

161. Βλ. "Έκθεσις των πεπραγμένων υπό του Διοικητικού Συμβουλίου κατά τα έτη 1896-1898".

p. 257
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/258.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

ΠΙΝΑΚΑΣ 7

Οικονομική κατάσταση του Πανελληνίου Γ.Σ. 1891-1922

Έτος

Έσοδα

Έξοδα

1891

6.867

6.756,65

1892

5.285,35

1.495,55

1893

18.944,40

10.393,64

1895

18.834,05

12.099,65

1896-7

15.905

15.201

1898

6.649,25

5.553,50

1899

15.458,80

15.339,30

1900

13.791,35

12.205,10

1901

13.537,65

12.381,55

1902

14.847,55

13.862,30

1903

11.878,50

10.768,95

1904

15.059,80

14.971,35

1905

13.364,55

11.951,45

1906

11.610,80

12.759,40

1907

14.750,05

11.204,15

1908

10.693,40

9:853,15

1909

9.258,25

9.210,90

1910

4.700,35

4.655

1911

10.131,75

7.278,25

1912

10.868

8.949,55

1913

7.198,95

5.860,05

1914

11.187,90

6.385,95

1915

9.248,45

7.645,70

1916

6.881,70

6.250,40

1917

10.274,59

7.598,60

1918

9.468,75

6.905,75

1919

12.341,50

10.268,30

1920

14.117,30

13.202,45

1921

15.153,35

15.022,50

1922

24.814,90

21.699,85

Σημ.: Τα στοιχεία για το 1914 αφορούν στους μήνες από 1 Μαρτίου ως 31 Δεκεμβρίου 1914 για τους οποίους συντάχθηκε ξεχωριστή έκθεση. Για όλα τα υπόλοιπα χρόνια, τα δεδομένα αντιστοιχούν σε "συλλογικά" έτη, εφόσον οι ετήσιοι απολογισμοί, υποβάλλονταν κάθε χρόνο στη Γ.Σ. του Μαρτίου. Για τα έτη 1896-1897, λόγω της κρίσης που διερχόταν ο σύλλογος, υποβλήθηκε ενιαίος απολογισμός.

p. 258
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/259.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

επιμέρους αθλητικά τμήματα διαγράφει την ύπαρξη ενός υπολογίσιμου τόπου κατανάλωσης του ελεύθερου χρόνου και ανάπτυξης της ενδοαστικής κοινωνικότητας. Παρά τις διακυμάνσεις των μεγεθών και τις περιόδους ύφεσης, η σύγκριση με άλλα αθλητικά σωματεία της πρωτεύουσας, όπως ο Εθνικός Γ.Σ. και ο Όμιλος Ερετών162, δείχνει τη σχετική υπεροχή του πρώτου γυμναστικού σωματείου της Αθήνας. Η υπεροχή αυτή είναι εξάλλου προφανής ακόμη και έναντι του Lawn Tennis Club κατά τα πρώτα χρόνια λειτουργίας των δύο σωματείων163 και πριν τα σπορ παραγκωνίσουν τον κλασικό αθλητισμό στα ενδιαφέροντα της αστικής τάξης.

Ο Π.Γ.Σ. αποτελεί λοιπόν ένα σωματείο αθηναϊκό, χαρακτηριστικό της ζωής και της κοινωνικότητας που αναπτύσσεται στην πρωτεύουσα του ελληνικού κράτους στην καμπή του 19ου αιώνα. Μέχρι το 1880, οι συναναστροφές στην Αθήνα ήταν περιορισμένες. Επισκέψεις γίνονταν μόνο την Πρωτοχρονιά και στις ονομαστικές εορτές και δεν ξεπερνούσαν τις 10 το πολύ τις 11 μ.μ. Καταστήματα ειδών πολυτελείας αλλά και ανθοπωλεία, μυροπωλεία, χοροδιδασκαλεία εμφανίστηκαν μετά το 1882. Την εποχή του Τρικούπη παρατηρείται πράγματι ένας σημαντικός μετασχηματισμός της αθηναϊκής ζωής, ορατός στην ίδια την πόλη. Το τραμ, ο "ιπποκίνητος τροχιόδρομος" λειτούργησε το 1882 κι έγινε ατμοκίνητος το 1890 συνδέοντας την Αθήνα με το Φάληρο. Ο σιδηρόδρομος, που ένωνε τον Πειραιά με το Θησείο, επεκτάθηκε το 1888 ως την Ομόνοια. Ως τις αρχές του αιώνα, επεκτάθηκε η χρήση του αεριόφωτος και του ηλεκτρισμού (τα τραμ έγιναν ηλεκτροκίνητα το 1904 και το 1908), βελτιώθηκε το οδικό δίκτυο με την κατασκευή της λεωφόρου Συγγρού (άρχισε το 1903)164 και την ασφαλτόστρωση κεντρικών δρόμων (1905), ενώ εμφανίστηκαν τα πρώτα τηλέφωνα (1908). Η πόλη εξωραΐζεται με ιδιωτική και δημοτική πρωτοβουλία και αποκτά έργα υποδομής. Σημαντικός είναι άλλωστε και ο αριθμός των χώρων όπου καταναλώνεται ο ελεύθερος χρόνος: περίπου 69 εστιατόρια, 105 καφενεία, 10 καφωδεία (καφέ-σαντάν), 2 θέατρα και 4 θερινά αναφέρονται στα τέλη του 19ου αι. Το 1900 ιδρύεται και το Βασιλικό θέατρο. Αλματωδώς αυξάνεται και ο πληθυσμός της Αθήνας, που από 68.607 το 1879 θα αγγίξει τις 114.355 το 1889 και τις 175.430 το 1907166.

————————————

162. Βλ. εδώ, σ. 288 και 317 αντίστοιχα.

163. Πβ. εδώ, σ. 350.

164. Η λεωφόρος Συγγρού, ο πλατύτερος δρόμος της Αθήνας, θα μπορούσε να θεωρηθεί ως ένας τόπος σχόλης: δρόμος περιπάτου και αναψυχής, που οδηγούσε την Αθήνα σ' ένα κοσμικό χώρο ψυχαγωγίας, το Φάληρο. Χαρακτηριστικό είναι εξάλλου ότι το 1909 απαγορεύεται η κυκλοφορία φορτηγών κάρων στη Συγγρού για να μην ενοχλούν προφανώς τις άμαξες περιπάτου. Βλ. Χριστίνα Αγριαντώνη, "Αστικός εκσυγχρονισμός και κοινωνικές συγκρούσεις (Συμβολή στην ιστορία της Αθήνας)", ανακοίνωση στο Β' Συνέδριο "Η Πόλη στους Νεότερους Χρόνους. Μεσογειακές και Βαλκανικές όψεις (19ος-20ός αι.)", Αθήνα, 27-30 Νοεμβρίου 1997.

165. Βλ. L. Leontidou, "Working Class and Land Allocation. The Urban History of Athens

p. 259
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/260.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Οι μετασχηματισμοί αυτοί αποτυπώνονται και στη θέση της σωματικής άσκησης ως δραστηριότητας του ελεύθερου χρόνου μέσα στο σημαντικότερο γυμναστικό σωματείο της πρωτεύουσας. Το γυμναστήριο του Πανελληνίου γίνεται τόπος άσκησης και συνάντησης, φιλικής συναναστροφής και σωματικής βελτίωσης. Από τις αρχές του 20ού αιώνα πάντως γίνεται κυρίως τόπος προετοιμασίας αθλητών και επιδίωξης της επίδοσης με αποτέλεσμα την προφανή ιεραρχική και κοινωνική διάκριση μεταξύ διοίκησης και αθλητών. Οι αλλαγές αυτές στο εσωτερικό του σωματείου σημαίνουν ταυτόχρονα αλλαγές στις μορφές της ενδοσωματειακής κοινωνικότητας, εκείνης που σχετίζεται με τη λειτουργία του σωματείου και τις σχέσεις των μελών μεταξύ τους. Παρόμοια είναι εξάλλου η εξέλιξη και στα υπόλοιπα σωματεία που είναι προσανατολισμένα στη γυμναστική και τον κλασικό αθλητισμό όπως ο Εθνικός Γυμναστικός Σύλλογος.

————————————

1880-1980", αδημοσίευτη διδ. διατριβή, University of London, 1981, σ. 77· της ίδιας, Πόλεις της σιωπής. Εργατικός εποικισμός της Αθήνας και του Πειραιά, 1909-1940, Αθήνα, ΠΤΙ-ΕΤΒΑ, [1989], σ. 70-71· Μ. Σκαλτσά, Κοινωνική ζωή και δημόσιοι χώροι κοινωνικών συναθροίσεων στην Αθήνα του 19ου αιώνα, Θεσσαλονίκη 1983, σ. 459 κ.εξ.· Κ. Η. Μπίρης, Αι Αθήναι..., ό.π., σ. 193-195, 250-256· Μ. Χουλιαράκης, Γεωγραφική, διοικητική και πληθυσμιακή εξέλιξις της Ελλάδος, 1821-1971, τ. Α΄, Αθήνα 1973· Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια.

p. 260
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/261.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Β΄

Ο Εθνικός Γυμναστικός Σύλλογος.

Η καλλιέργεια της γυμναστικής και ο ανταγωνισμός

για τα αθλητικά πρωτεία

Η ΔΙΑΣΠΑΣΗ ΤΟΥ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟΥ ΚΑΙ Ο ΝΕΟΣ ΓΥΜΝΑΣΤΙΚΟΣ ΣΥΛΛΟΓΟΣ

Ο Εθνικός Γυμναστικός Σύλλογος ιδρύθηκε το 1893 και είναι το δεύτερο σημαντικότερο αθηναϊκό αθλητικό σωματείο για την περίοδο που εξετάζουμε. Επιπλέον, συνδέεται στενά με τον Πανελλήνιο, με μια σχέση τόσο θυγατρική όσο και ανταγωνιστική. Ο Εθνικός σχηματίστηκε από μια ομάδα μελών του Πανελληνίου που διαφώνησαν με την πολιτική του συλλόγου τους, εκείνη που εξέφραζε ο τότε πρόεδρος Ιωάννης Φωκιανός, και αποχώρησαν. Στη συνέχεια, οι δύο σύλλογοι βρέθηκαν συχνά αντιμέτωποι είτε στη διεκδίκηση των πανελλήνιων βραβείων είτε στον έλεγχο του Σ.Ε.Α.Γ.Σ. Ο ανταγωνισμός αυτός πήρε, κάποιες φορές, τη μορφή μονομαχίας και χρωματίστηκε με φανατισμό. Η υπεράσπιση εκ μέρους των μελών του κάθε σωματείου της ιδιαίτερης "ταυτότητάς" του παρουσιάζει σ' αυτή την περίπτωση ξεχωριστό αναλυτικό ενδιαφέρον, εφόσον τα δύο σωματεία είναι μάλλον συγγενή από άποψη κοινωνικής και επαγγελματικής σύνθεσης.

Από τις αρχές του 1893, στο εσωτερικό του Πανελληνίου διαπιστώνεται η σταδιακή εκδήλωση μιας αντίδρασης απέναντι στον Ιωάννη Φωκιανό. Τα αίτια της στάσης αυτής κάποιων μελών από το Δ.Σ. του συλλόγου δεν είναι γνωστά. Από τα πρακτικά των συνεδριάσεων της Γ.Σ. φαίνεται πως κάποιοι αντιδρούν απέναντι στην οικονομική διαχείριση του Φωκιανού και στη γενικότερη στρατηγική του ως προς την κοινωνική δράση του Π.Γ.Σ. Η πρώτη φάση της σύγκρουσης, τον Φεβρουάριο του 1893, κλείνει με τη διαγραφή του Ν. Α. Κοτσελόπουλου, γραμματέα του συλλόγου το 1891, "ως ανοικείως προσενεχθέντος"1.

————————————

1. Πανελλήνιος Γ.Σ., "Πρακτικών συνεδριών Συλλόγου Βιβλίον Β' 1892-[1912]", 42η συνεδρίαση (26 Φεβρουαρίου 1893). Η διαγραφή αποφασίστηκε με μυστική ψηφοφορία. Υπέρ της διαγραφής ψήφισαν 34, κατά 21 και 5 έριξαν λευκό. Αντίθετα, στην ίδια συνεδρίαση, καταψηφίστηκε η διαγραφή του γενικού γραμματέα Ι. Ιωσήφ, την οποία επίσης είχε προτείνει ο Φωκιανός.

p. 261
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/262.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Η δεύτερη φάση της σύγκρουσης είναι εκείνη που θα καταλήξει στην ίδρυση του Εθνικού και εκδηλώνεται τον Απρίλιο του 1893, ενόψει της διοργάνωσης αγώνων από τον Πανελλήνιο. Ο Φωκιανός υποστηρίζει με θέρμη τη σημασία των αγώνων για τη διάδοση της γυμναστικής στην Ελλάδα. "Η ιδέα της Γυμναστικής", λέει κατά τη Γ.Σ. της 10 Απριλίου 1893, "δεν δύναται να διαδοθή διά της ιδρύσεως Γυμναστηρίου, αλλά μόνον διά της τελέσεως αγώνων, οίτινες δέον να τελεσθώσιν όσον οίον τε μεγαλοπρεπώς". Η επίδειξη αυτή είναι αναγκαία και για την εκπλήρωση του σκοπού του συλλόγου και την ενίσχυση του γοήτρου του αλλά και για τη βελτίωση της εικόνας της Ελλάδας στα μάτια των ξένων2. Ο αντίλογος προέρχεται από δύο μέλη του Δ.Σ. του Πανελληνίου, τον Αθανάσιο Ζίννη, αντιπρόεδρο, και τον Ιωάννη Σιώρη, σύμβουλο. Και οι δύο, με διαφορετικά επιχειρήματα, υποστηρίζουν τη ματαίωση των αγώνων και την εξοικονόμηση χρημάτων για την ίδρυση γυμναστηρίου. Ο Ζίννης θεωρεί, άλλωστε, ότι οι αγώνες αυτοί "ουδέν άλλο εισίν ή εξετάσεις των μαθητών των Γυμνασίων"3. Την άποψή του για προτεραιότητα του γυμναστηρίου ο Ζίννης υποστηρίζει εμπράκτως στο επόμενο Δ.Σ., προσφέροντας δωρεά ύψους 500 δρχ. "υπέρ του Γυμναστηρίου του Συλλόγου", τη στιγμή που συλλέγονται χρήματα για τη διοργάνωση αγώνων4.

Μεγαλύτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η άποψη του Ιωάννη Σιώρη, ο οποίος αντικρούει τη θέση του Φωκιανού, προβάλλοντας την προτεραιότητα της ίδρυσης γυμναστηρίου, με την ακόλουθη επιχειρηματολογία: "[ο Π.Γ.Σ.] ήρχισεν εκ του αποτελέσματος τελών αγώνας δαπανηρούς, οίτινες εις ουδέν άλλο συντελούσιν ή εις εκθάμβωσιν, αφού ουδέ την υπό του κ. Προέδρου εκφρασθείσαν γνώμην της διαδόσεως του πνεύματος της Γυμναστικής εξυπηρετούσιν, καθόσον ο πολύς λαός, ο διψών γυμναστικήν, χάριν του οποίου ιδρύθη ο Σύλλογος, χάριν του οποίου τελούνται οι αγώνες, ίσταται εκτός των κιγκλίδων θεώμενος αυτούς μακρόθεν εκ των λόφων, ενώ οι αγώνες τελούνται ενώπιον κυριών και ολίγων ανδρών εκ των εν τέλει"5. Οι υποστηρικτές της ίδρυσης γυμναστηρίου στηλιτεύουν, πράγματι, την επιδεικτική χρήση των αγώνων, οι οποίοι απευθύνονται στους "ολίγους". Το γεγονός ότι, μετά από θυελλώδεις συζητήσεις, επικράτησε η αντίθετη άποψη -των "αγωνόφιλων"6 και εγκρίθηκε η δαπάνη των 4.000 δρχ. για την τέλεση των αγώνων, οδήγησε 12 μέλη του Πανελληνίου σε παραίτηση7. Τρεις μάλιστα

————————————

2. Στο ίδιο.

3. Στο ίδιο, 45η συνεδρίαση (8 Απριλίου 1893).

4. "Πρακτικά Συνεδριάσεως του Διοικητικού Συμβουλίου του Πανελληνίου Γυμναστικού Συλλόγου", 14η συνεδρίαση (15 Απριλίου 1893).

5. "Πρακτικών συνεδριών ...", ό.π., 46η συνεδρίαση (10 Απριλίου 1893), σ. [55]. Ο Σιώρης ήταν δημοδιδάσκαλος και γυμναστής.

6. Ι. Χρυσάφης, Οι σύγχρονοι διεθνείς Ολυμπιακοί αγώνες..., Αθήνα 1930, σ. 138.

7. Βλ. "Πρακτικών συνεδριών ...", ό.π., συνεδριάσεις 47η (17 Απριλίου 1893) και 48η (14

p. 262
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/263.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

ΕΙΚΟΝΑ

16. Η πρώτη σφραγίδα του Εθνικού Γ.Σ.

απ' αυτούς, οι σύμβουλοι Ι. Σιώρης, Τρ. Τριανταφυλλόπουλος και Ν. Στεφανάκης, γνωστοποίησαν τις παραιτήσεις τους μέσω των εφημερίδων.

Τα μέλη του Πανελληνίου που αποχώρησαν ίδρυσαν στις 23 Μαΐου 1893 τον Εθνικά Γυμναστικό Σύλλογο. Στον Εθνικό θα προσχωρήσουν στα χρόνια που ακολουθούν και άλλα μέλη του Π.Γ.Σ. που παραιτούνται ή διαγράφονται. Αντίστοιχα, μέλη και αθλητές του Εθνικού προσχωρούν στον Πανελλήνιο, έτσι που να υπάρχει ανάμεσα στα δύο σωματεία μιας συνεχής, αμφίδρομη ροή προσώπων. Οπωσδήποτε, ο Εθνικός δεν παρουσιάζει το ίδιο ανθρώπινο δυναμικό με τον Πανελλήνιο ούτε την ίδια κινητικότητα. Είναι ένας σύλλογος μικρότερου μεγέθους, όπως αποδεικνύεται από την ετήσια διακύμανση των εγγραφών. Δεν παύει, ωστόσο, με τη δραστηριότητά του στο αθηναϊκό περιβάλλον, να αποτελεί το "αντίπαλον δέος" στο χώρο του κλασικού αθλητισμού αλλά και των σπορ. Γεγονός είναι ότι, και επειδή προήλθε από τον Πανελλήνιο, ο Εθνικός είναι κυρίως ένας γυμναστικός σύλλογος, με έμφαση στον κλασικό αθλητισμό. Το έμβλημα που επιλέγει για τη σφραγίδα του είναι ο Ηρακλής, από το 1903 όμως υιοθετείται η παράσταση "αθλητού δρομέως", επικυρώνοντας και με τη συμβολική γλώσσα την αθλητική του φυσιογνωμία.

————————————

Ιουνίου 1893). Ο Σιώρης, ωστόσο, διαγράφεται κατά την 49η συνεδρίαση της Γ.Σ. (16 Ιουνίου 1893), για τη συμπεριφορά του στην αίθουσα της Φιλαρμονικής Εταιρείας όπου καταφέρθηκε δημόσια κατά των αρχών του Π.Γ.Σ. Τέλος, άλλοι τρεις θα παραιτηθούν τον Οκτώβριο. Ανάμεσά τους και ο Νάσος Ζίννης. Βλ. 51η συνεδρίαση (29 Οκτωβρίου 1893).

p. 263
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/264.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

ΕΙΚΟΝΑ

17. Η δεύτερη σφραγίδα του Εθνικού Γ.Σ.

Το καινούριο σωματείο ορίζει ως σκοπό του τη "σωματική ανάπτυξιν της ελληνικής νεολαίας διά παροχής των μέσων της εκγυμνάσεως και ασκήσεως"8, και διαφοροποιείται ως προς αυτό από τον Πανελλήνιο, ο οποίος χωρίς να αποκλείει τη σωματική διάπλαση της νεολαίας από τους στόχους του, δεν αναφέρεται ρητά σ' αυτήν. Βεβαίως, ο νέος σύλλογος δεν προχωρεί σε μια κατ' ουσίαν διαφορετική επιλογή, εφόσον οι εκπαιδευτικοί και διδακτικοί στόχοι του συναντούν βασικές παραμέτρους της πολιτικής του Πανελληνίου. Πάντως, τα μέλη του Εθνικού δεν επέλεξαν τυχαία ή συμβατικά αυτόν τον συγκεκριμένο στόχο, όπως προκύπτει από την πολιτική που ακολούθησαν στα επόμενα χρόνια. Ο Εθνικός θα είναι ο πρώτος σύλλογος που θα οργανώσει αγώνες παίδων και εφήβων και, μάλιστα, θα τους καθιερώσει ως ετήσιο θεσμό.

Στα επόμενα καταστατικά, ο αρχικός στόχος θα συμπληρωθεί και θα διευρυνθεί. Έτσι, στο δεύτερο καταστατικό του 1894 9, σκοπός του συλλόγου θεωρείται η "σωματική ανάπτυξις και εκγύμνασις της Ελληνικής νεολαίας διά παντοίων ασκήσεων, παιδιών και οδοιποριών". Εκτός από τη γυμναστική, ήδη 

————————————

8. "Καταστατικόν του εν Αθήναις Εθνικού Γυμναστικού Συλλόγου", ΦΕΚ Γ' 16, 11 Φεβρουαρίου 1894.

9. Καταστατικόν Εθνικού Γυμναστικού Συλλόγου ιδρυθέντος τη 23 Μαΐου 1893, Αθήνα 1895. Το καταστατικό φέρει ημερομηνία 15 Δεκεμβρίου 1894.

p. 264
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/265.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

επισημαίνεται η παιδαγωγική χρήση των παιχνιδιών -δηλαδή των σπορ- καθώς και της πεζοπορίας -δηλαδή των εκδρομών. Σ' αυτά το καταστατικό του 1903 θα προσθέσει τις δημόσιες διαλέξεις και μαθήματα και την έκδοση βιβλίων. Οι καθαρά αθλητικές εκδηλώσεις θα πλαισιωθούν μ' αυτό τον τρόπο και από ένα φάσμα ευρύτερων παιδαγωγικών δραστηριοτήτων. Παρ' όλα ταύτα, εκτός από την ίδρυση βιβλιοθήκης, δε φαίνεται ο σύλλογος να πήρε κατά την πρώτη αυτή περίοδο ανάλογες πρωτοβουλίες.

Το πρώτο μέλημα του νέου συλλόγου αντανακλά τους λόγους αποχώρησης των ιδρυτικών μελών του από τον Πανελλήνιο. Πολύ σύντομα ο Εθνικός αποκτά το δικό του γυμναστήριο, στην οδό Κηφισίας, εκεί που βρισκόταν το μέγαρο Παντιά Ράλλη (γωνία Βασ. Σοφίας και Κουμπάρη). Έτσι, μόλις στην τρίτη συνεδρίαση του Δ.Σ. την 7 Αυγούστου 1893 -η πρώτη συνεδρίαση έγινε στις 9 Ιουνίου της ίδιας χρονιάς-, αποφασίζεται η κατασκευή "εισόδου κιγκλιδωτής του Γυμναστηρίου", ενώ σταδιακά το γυμναστήριο εμπλουτίζεται με γυμναστικά όργανα, όπως δίζυγα, εφαλτήριο, ακόντιο κ.ά.10 Επίσης, από τον Οκτώβριο του 1893 τοποθετείται επιγραφή "Α' Γυμναστήριον Εθνικού Γυμναστικού Συλλόγου", ενώ το 1897 κατασκευάζονται και γραφεία στο γυμναστήριο για τις συνεδριάσεις και τις διοικητικές ανάγκες του σωματείου.

Το γυμναστήριο λειτουργεί βάσει ειδικού κανονισμού, που συνέταξε ο έφορος των ασκήσεων Τρ. Τριανταφυλλόπουλος και ενέκρινε το Δ.Σ. κατά τη συνεδρίασή του της 27 Νοεμβρίου 1893. Ως σκοπός του ορίζεται η "προσήκουσα σωματική άσκησις των μελών και εταίρων αυτού". Οι ασκούμενοι διαιρούνται πράγματι σε δύο κατηγορίες, τα τακτικά μέλη και τους εταίρους, και η άσκηση οργανώνεται με βάση αυτή τη διάκριση και υπό την εποπτεία του διευθυντή του γυμναστηρίου. Αξιοσημείωτο είναι ότι το γυμναστήριο λειτουργεί μόνο τις εργάσιμες μέρες "από ανατολής μέχρι δύσεως" με διακοπή από 12-2 μ.μ.11 Η ρύθμιση αυτή είχε χαρακτήρα κοινωνικού αποκλεισμού, εφόσον το μεγαλύτερο μέρος των εργαζόμενων τάξεων δε θα είχε τη δυνατότητα να γυμνάζεται. Το 1900 όμως καθιερώνονται τα εσπερινά μαθήματα της γυμναστικής. "Ούτω πολλοί φοιτηταί, υπάλληλοι τραπεζών και άλλοι νέοι μη ευκαιρούντες την ημέραν, γυμνάζονται 

————————————

10. Συγκεκριμένα, το γυμναστήριο αποκτά τέσσερα δίζυγα (4ο Δ.Σ., 8 Αυγούστου 1893), φυλάκιο (5ο Δ.Σ., 8 Οκτωβρίου 1893), εφαλτήριο (7ο Δ.Σ., 1 Νοεμβρίου 1893), δενδρύλλια, ακόντιο, σφαιροβόλο, άλλα δύο παιγνίδια, ιμάντες "μετ' αναβολέως", τέσσερεις δίσκους (15ο Δ.Σ., 29 Μαρτίου 1894). Βλ. "Α' Βιβλίον Πρακτικών Διοικητικού Συμβουλίου [1893-1899]".

11. Το εορτολόγιο του γυμναστηρίου, που αποφασίζεται κατά το Δ.Σ. της 15 Νοεμβρίου 1900, περιλαμβάνει τις εξής αργίες: 14 Σεπτεμβρίου (Ύψωση του Σταυρού), 25 Δεκεμβρίου (Χριστούγεννα), 1 Ιανουαρίου ( Αγ. Βασιλείου), 6 Ιανουαρίου (Θεοφάνεια), τις δύο Κυριακές της Αποκριάς, 25 Μαρτίου, 23 Απριλίου ( Αγ. Γεωργίου), Μεγάλη Παρασκευή, Κυριακή και Δευτέρα του Πάσχα, 15 Αυγούστου (Κοίμηση της Θεοτόκου). Βλ. "Β' Βιβλίον Πρακτικών Διοικητικού Συμβουλίου [1899-1907]".

p. 265
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/266.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

εις το Γυμναστήριον του Εθνικού από της 6 μ.μ. μέχρι της 8 μ.μ. υπό το ασθενές φως των λαμπών του πετρελαίου"12. Ορισμένες κατηγορίες εργαζομένων -και πάλι, όχι εκείνοι που ανήκουν στα κατώτερα στρώματα- αποκτούν έτσι τη δυνατότητα να γυμνάζονται.

Ο κοινωνικός αποκλεισμός διαφυλάσσεται, εξάλλου, με την επιβολή εισιτηρίου για την είσοδο και άσκηση στο γυμναστήριο. Οι εταίροι, οι οποίοι αποκτούν αυτή την ιδιότητα για να έχουν το δικαίωμα άσκησης στο γυμναστήριο του συλλόγου, υποχρεούνται στη μηνιαία καταβολή μιας δραχμής. Τα τακτικά μέλη πληρώνουν αντίστοιχα συνδρομή δύο δραχμές το μήνα. Υπάρχουν επίσης εισιτήρια που επιτρέπουν την είσοδο στο γυμναστήριο και σε εκείνους που δεν είναι μέλη ή εταίροι. Το 1906, ένα εισιτήριο που επιτρέπει δεκαπέντε εισόδους κοστίζει 1 δραχμή. Την ίδια χρονιά ορίζεται ότι αθλητές έχουν το δικαίωμα δωρεάν εισόδου "ένεκα της ενδείας αυτών ή της εξαιρετικής επιδόσεώς των εις αγώνισμά τι"13. Η εξαίρεση αυτή δεν ίσχυσε ωστόσο για τους μαθητές των γυμνασίων, οι οποίοι ήταν επίσης υποχρεωμένοι να καταβάλλουν δικαίωμα εισόδου στο γυμναστήριο, σύμφωνα με απόφαση του Δ.Σ.14

Το 1905 το γυμναστήριο μεταφέρθηκε κοντά στον Ιλισσό15, εκεί που βρίσκεται έως σήμερα, αλλά λειτούργησε μετά τη Μεσολυμπιάδα του 1906. Το 1922 το γραφείο και τα αποδυτήρια θα αποκτήσουν ηλεκτρική εγκατάσταση16.

Η ΚΟΙΝΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΜΕΛΩΝ

Το κόστος εγγραφής και παραμονής σε ένα σωματείο όπως ο Εθνικός δεν ήταν εξαιρετικά υψηλό, όπως συνέβαινε με τα σωματεία εκείνα που απευθύνονταν αποκλειστικά στα ανώτερα κοινωνικά στρώματα της πρωτεύουσας. Η εγγραφή στοίχιζε δύο δραχμές, όπως και η μηνιαία συνδρομή. Από το 1903, η εγγραφή αυξάνεται σε τρεις δραχμές. Επομένως, όπως και στον Πανελλήνιο, η κοινωνική εμβέλεια περιγράφεται κυρίως από τις μεσαίες τάξεις. Πέρα από το οικονομικό

————————————

12. "Η Γυμναστική εν Αθήναις", ΠΑΕΑ (1900) στο: Εθνικός Γυμναστικός Σύλλογος..., σ. 21.

13. "Β' Βιβλίον...", ό.π., Δ.Σ. 25 Ιουνίου 1906.

14. Η απόφαση αυτή του Δ.Σ. τον Δεκέμβριο 1897 αφορούσε σε εγκύκλιο του Υπουργείου Παιδείας, η οποία όριζε ότι στο γυμναστήριο του Εθνικού θα γυμνάζονταν οι μαθητές του Α' και Γ ' γυμνασίου. "Α' Βιβλίον...", ό.π.

15. Δ.Σ. 6 Οκτωβρίου 1905, "Β' Βιβλίον...", ό.π.

16. Δ.Σ. 18 Δεκεμβρίου 1922, "Γ' Βιβλίον Πρακτικών Δ.Σ. και Γενικών Συνελεύσεων 1909-1934". Η εγκατάσταση του ηλεκτρικού καθυστέρησε πολύ, δεδομένου ότι η απόφαση είχε ληφθεί ήδη από τον Δεκέμβριο 1900. Οι λόγοι της καθυστέρησης ήταν προφανώς οικονομικοί, εφόσον το 1900 ο ηλεκτροφωτισμός του γυμναστηρίου θα στοίχιζε 370 δρχ. Βλ. ΠΑΕΑ 3 (1900-1901), σ. 19.

p. 266
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/267.gif&w=600&h=393 32. Κουλούρη, Αθλητισμός

ΕΙΚΟΝΑ

18. Αθλητές του Εθνικού Γ.Σ. (1904).

p. 267
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/268.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

φράγμα, η είσοδος των νέων μελών εξαρτάται από την απόφαση των παλαιότερων μελών, δηλαδή από την ήδη υπάρχουσα "κοινότητα". Σύμφωνα με το καταστατικό του 1894, για να γίνει κάποιος δεκτός ως τακτικό μέλος, θα πρέπει να προταθεί από τρία τουλάχιστον μέλη και να εκλεγεί από τη Γ.Σ. του συλλόγου με μυστική ψηφοφορία. Η διαδικασία αυτή είναι, βεβαίως, τυποποιημένη και επαναλαμβανόμενη σε όλα τα σωματεία. Στην περίπτωση του Εθνικού μπορούμε πάντως να επισημάνουμε τη μετάβαση από ένα σύστημα επιλογής των μελών πιο "δημοκρατικό" σε ένα σύστημα συγκεντρωτικότερο. Το καταστατικό του 1903, πράγματι, μεταθέτει την αρμοδιότητα εκλογής των νέων μελών του συλλόγου από τη Γ.Σ. στο Δ.Σ. Η εκλογή γίνεται και πάλι με μυστική ψηφοφορία, αλλά είναι προφανές ότι ο έλεγχος απόκειται πλέον στα χέρια μιας πολύ μικρότερης ομάδας.

Ο κοινωνικός αποκλεισμός που επιβάλλεται από το οικονομικό φράγμα ενεργοποιείται σε δύο φάσεις: πρώτον, πριν από την είσοδο στο σωματείο -εφόσον το κόστος της εγγραφής και μόνο μπορεί να είναι απαγορευτικό και δεύτερον, μετά την είσοδο, με τη διαγραφή σε περίπτωση μη τακτικής καταβολής της συνδρομής. Σύμφωνα με το καταστατικό του 1894, "παν μέλος καθυστερούν την συνδρομήν αυτού επί δίμηνον, στερείται του δικαιώματος του εκλέγειν και εκλέγεσθαι, παρατείναν δε την καθυστέρησιν επί ένα μήνα έτι, διαγράφεται του μητρώου υπ' ευθύνην του ταμίου του συλλόγου" (άρθρο 8). Ανάλογη διάταξη περιλαμβάνεται και στο καταστατικό του 1903, με τη διαφορά ότι τώρα προβλέπεται έγγραφη ειδοποίηση του μέλους που καθυστερεί τη συνδρομή του. Η εξέλιξη αυτή επιβεβαιώνει την υπόθεση ότι η οργάνωση των σωματείων υπακούει σε μια όλο και πιο αυστηρή γραφειοκρατική δομή, η οποία διατρέχει ακόμη και τις ανθρώπινες σχέσεις. Όπως προκύπτει από τα πρακτικά των συνεδριάσεων του Δ.Σ., η πρακτική της διαγραφής "επί μη πληρωμή" αποτελούσε τον κανόνα. Μόνο το 1894, διαγράφηκαν, επειδή δεν είχαν πληρώσει τη συνδρομή τους, 151 μέλη. Το γεγονός αυτό επιδέχεται, βεβαίως, και την αντίστροφη ερμηνεία, αυτή του μειωμένου ενδιαφέροντος ενός μεγάλου αριθμού μελών για την παραμονή τους στο σύλλογο.

Η έλλειψη ενδιαφέροντος για μια ενεργό συμμετοχή στη σωματειακή ζωή ανιχνεύεται άλλωστε και στον αριθμό των μελών που παρίστανται στις Γ.Σ. του συλλόγου, σε σύγκριση μάλιστα με το συνολικό αριθμό των εκάστοτε τακτικών μελών. Παρόλο που δε διαθέτουμε ακριβή στοιχεία για τα τακτικά μέλη του συλλόγου ούτε και για τη διακύμανση των παρουσιών στις Γ.Σ., φαίνεται πως κατά μέσο όρο παρίστατο το ένα τρίτο ή το ένα τέταρτο των μελών17, παρουσία

————————————

17. Σύμφωνα με τις διαθέσιμες πληροφορίες, ο Εθνικός είχε 150 τακτικά μέλη το 1897 και 115 το 1899. Αν συνυπολογίσουμε και τη ροή των νέων εγγραφών (βλ. Πίνακα 1), μάλλον το δυναμικό του συλλόγου κυμαινόταν γύρω στα 150 μέλη. Για τις παρουσίες στη Γ.Σ. διαθέτουμε

p. 268
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/269.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

σαφώς σημαντικότερη από εκείνη των μελών του Πανελληνίου. Είναι πιθανό στα μικρότερου μεγέθους σωματεία να δραστηριοποιείται ένας μεγαλύτερος αναλογικά αριθμός μελών, λόγω των ιδιαίτερων σχέσεων που είναι δυνατό να αναπτυχθούν στις μικρότερες ομάδες18.

ΠΕΙΘΑΡΧΙΑ ΚΑΙ ΥΠΑΚΟΗ, ΑΞΙΕΣ ΤΟΥ ΑΘΛΗΤΙΚΟΥ ΣΩΜΑΤΕΙΟΥ

Λόγος διαγραφής δεν ήταν, ωστόσο, μόνο η καθυστέρηση της συνδρομής. Η διαγωγή, η οποία "ήθελε κριθή ασυμβίβαστος προς τας αρχάς του συλλόγου", αποτελούσε εξίσου επαρκή λόγο διαγραφής. Και σ' αυτή την περίπτωση διακρίνουμε μια πορεία προς συγκεντρωτικότερη λειτουργία του σωματείου. Έτσι, ενώ το καταστατικό του 1894 έθετε αυστηρότερους όρους για τη διαγραφή και ανέθετε

ΠΙΝΑΚΑΣ 1 

Εγγραφές νέων μελών στον Εθνικό Γυμναστικό Σύλλογο

Έτος

Εγγραφές (σύνολο)

Γυναίκες

1893-4

136

1895

17

1896

12

1897

45

1898

63

1899

82

1900

51

10

1901

81

22

1902

27

6

1903

11

1904

68

1

1905

50

1906

100

2

1907

27

————————————

τα ακόλουθα στοιχεία: το 1909, 46 παρόντες, το 1910, 70 στην πρώτη Γ.Σ. (11 Ιανουαρίου) και 54 στη δεύτερη (8 Μαΐου), το 1911, 40 παρόντες, το 1912, 39. Τέλος, το 1921 και το 1923, υπήρχαν 37 και 31 παρόντες αντίστοιχα.

18. Υψηλότερο, για παράδειγμα, είναι το ποσοστό συμμετοχής στις γενικές συνελεύσεις του Παναχαϊκού Γ.Σ. και της Γυμναστικής Εταιρείας Πατρών, τουλάχιστον σε δύο γνωστές μας περιπτώσεις: στις αρχαιρεσίες του Παναχαϊκού το 1895, ψήφισαν 254 από ένα σύνολο 560

p. 269
Search form
Search the book: Sport and Facets of Bourgeois Society
Search results
    Digitized books
    Page: 250
    32. Κουλούρη, Αθλητισμός

    δύο-τρία χρόνια μετέχουν στη διοίκηση137. Γρήγορα τους υποκαθιστούν άλλες επαγγελματικές ομάδες, οι οποίες έχουν μεγαλύτερη κοινωνική ισχύ: δικηγόροι, ανώτεροι υπάλληλοι, στρατιωτικοί, κτηματίες, ανώτεροι εκπαιδευτικοί. Τουλάχιστον 4 εξάλλου συνδέονται με τα ανάκτορα138.

    Ο σύνδεσμος του συλλόγου με τη βασιλική οικογένεια φαίνεται πως ήταν ισχυρός. Προστάτης του σωματείου ήταν ο διάδοχος -και έπειτα, βασιλιάς- Κωνσταντίνος. Επίτιμος πρόεδρος και μεγάλος ευεργέτης ο πρίγκηπας Γεώργιος, ύπατος αρμοστής της Κρήτης (1897-1906). Επίτιμα μέλη, οι πρίγκηπες Νικόλαος και Ανδρέας. Το 1898, ο Πανελλήνιος θεσμοθέτησε, όπως αναφέρθηκε, τα "Σωτήρια", αγώνες για να εορτάζεται κάθε χρόνο η διάσωση του Γεωργίου και της κόρης του Μαρίας από δολοφονική απόπειρα. Η απόφαση αυτή σηματοδοτούσε άλλωστε, σύμφωνα με τον Ιω. Χρυσάφη, τη νίκη της φιλοβασιλικής μερίδας μέσα στο σύλλογο, η οποία επισφραγίστηκε και με την εκλογή την ίδια χρονιά ως προέδρου του Ν. Θων, γενικού επιμελητή των ανακτόρων139.

    ————————————

    137. Από το 1894 απαλείφεται από το καταστατικό κάθε ρύθμιση που απαιτούσε να είναι γυμναστές κάποια από τα μέλη του Δ.Σ.

    138. Ο Σπ. Δ. Αντωνόπουλος, αδελφός του Βασίλειου, από τη γνωστή οικογένεια των Αντωνόπουλων (προπάππος τους ήταν ο Σπηλιώτης Αντωνόπουλος από την Κόνιτσα της Λακωνίας), ήταν γραμματέας του ανακτορικού γραφείου αλλά και μέλος του Ελευθεροτεκτονικού τάγματος στο οποίο κατείχε τον ανώτερο βαθμό. ΠΑΕΑ 1 (1898-9), σ. 377, "Μητρώον του Π.Γ.Σ." και Δ. Γρ. Καμπούρογλους, "Οι Αντωνόπουλοι", Νέα Εστία. 8 (1930), σ. 1071-1072. Μέλος της Στοάς ήταν και ο Ι. Φωκιανός από το 1876: Ιωάννης Φωκιανός..., ό.π., σ. 23. Ο τρίτος πρόεδρος του Π.Γ.Σ. (1898-1899), Νικόλαος Θων, ήταν γενικός επιμελητής των Ανακτόρων ("Μητρώον του Π.Γ.Σ."). Ο Αλέξανδρος Μερκάτης, που είχε τον τίτλο του κόμητος, ήταν Αυλάρχης του Κωνσταντίνου και του Αλεξάνδρου και Μέγας Αυλάρχης και Μέγας Τελετάρχης του Γεωργίου Β' ενώ ο Αλέξανδρος Σούτσος Αυλάρχης του Γεωργίου Β'. Βλ. Ελ. Σκιαδάς, 100 χρόνια νεώτερη ελληνική ολυμπιακή ιστορία.. Επιτροπή Ολυμπιακών Αγώνων 1896-1996, Αθήνα 1996, σ. 140 και 603. Για τον Μερκάτη, βλ. και Λ. Ζώης, Λεξικόν ιστορικόν και λαογραφικόν Ζακύνθου, Αθήνα 1963, τ. Β', σ. 417. Το γεγονός, εξάλλου, ότι ο Αντωνόπουλος και ο Φωκιανός ήταν τέκτονες, δημιουργεί ερωτηματικά για το ρόλο που μπορεί να έπαιξαν τα δίκτυα του τεκτονισμού στη συγκρότηση των αθλητικών συλλόγων. Άλλωστε, οι μασονικές στοές αποτελούσαν μία από τις πιο σημαντικές μορφές της αστικής κοινωνικότητας στη Δ. Ευρώπη ήδη από το β' μισό του 18ου αιώνα. Βλ. G. Gayot, "Les relations de pouvoir dans la franc-maçonnerie française de 1750 à 1850" στο É. François (επιμ.), Sociabilité et société bourgeoise..., ό.π., σ. 204. Σ' αυτή την περίπτωση, η αλληλεγγύη μεταξύ των μελών ένας σωματείου και οι σχέσεις μεταξύ τους δεν θα εξαρτώνταν μόνο από τη συνύπαρξή τους στον ίδιο σύλλογο. Ο τεκτονισμός θα μπορούσε λοιπόν να προσφέρει ίσως το ερμηνευτικά κλειδί για τη συγκρότηση κάποιων σωματείων. Η προσπάθειά μου όμως να αναζητήσω στοιχεία που θα φώτιζαν αυτή την όψη των εθελοντικών συσσωματώσεων προσέκρουσε στη σιωπή.

    139. Ιω. Χρυσάφης, Οι σύγχρονοι διεθνείς..., ό.π., σ. 468. Πρωταγωνιστής της αλλαγής αυτής υπήρξε ο γ. γραμματέας του Π.Γ.Σ., Σπ. Αντωνόπουλος, που όπως είδαμε ήταν γραμματέας του ανακτορικού γραφείου.