Συγγραφέας:Κουλούρη, Χριστίνα
 
Τίτλος:Αθλητισμός και όψεις της αστικής κοινωνικότητας
 
Υπότιτλος:Γυμναστικά και αθλητικά σωματεία (1870-1922)
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:32
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1997
 
Σελίδες:447
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Νεανικές οργανώσεις
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1870-1922
 
Περίληψη:Η παρούσα μελέτη επιχειρεί να συνθέσει μία ιστορία του νεότερου ελληνικού αθλητισμού. Επιθυμεί, πρώτον, να αναδείξει την ιστορικότητα των σπορ και να διαφοροποιηθεί από προσεγγίσεις που αντιμετωπίζουν το παιχνίδι και κατ’ επέκταση τα σπορ (μια μορφή παιχνιδιού) ως διαχρονικό δομικό στοιχείο του ανθρώπινου πολιτισμού. Ενδιαφέρεται, δεύτερον, να ελέγξει το ερευνητικό δίλημμα της συνέχειας ή ασυνέχειας από τα παραδοσιακά παιχνίδια στα σύγχρονα σπορ κατά τη μετάβαση από την παραδοσιακή στη σύγχρονη κοινωνία. Η συγγραφέας παρακολουθεί την εξέλιξη των αντιλήψεων σχετικά με τη σωματική άσκηση μετά τη δημιουργία του ελληνικού κράτους ώστε να δείξει τη μετάβαση από την αδιαφορία και την αμφισβήτηση στην αποδοχή και την εδραίωση. Η επισκόπηση αυτή επιτρέπει και τη διάκριση ανάμεσα στη γυμναστική και τα σπορ, μια διάκριση απαραίτητη και για την κατανόηση της λειτουργίας των αθλητικών σωματείων αλλά και, ευρύτερα, της ιστορίας του αθλητισμού. Στη συνέχεια αναζητούνται τα πρώτα ίχνη της παρουσίας των σύγχρονων σπορ στην Ελλάδα, τόσο μέσα από τις πρώιμες, μη οργανωμένες πρακτικές όσο και μέσα από τους πρώτους αθλητικούς θεσμούς, δηλ. τους αγώνες και τα γυμναστήρια. Μελετώνται επίσης τα αθλητικά σωματεία: μέσα από την ανάλυση των σκοπών τους οι κοινωνικές λειτουργίες της σωματικής άσκησης και οι διασυνδέσεις της με την εθνικιστική ιδεολογία. Τέλος, επιχειρείται να φωτισθούν οι πτυχές της σωματειακής ζωής που είναι κρυμμένες από το ορθολογικό κανονιστικό πρότυπο του καταστατικού, δηλαδή οι ανθρώπινες επαφές με τις αρμονικές η συγκρουσιακές τους όψεις, οι φιλικές σχέσεις, τα οικογενειακά δίκτυα, τα ερωτοτροπήματα ενδεχομένως που επιτρέπει η συναναστροφή όχι μόνο σε αθλητικές αλλά και σε έξω-αθλητικές συναντήσεις στο πλαίσιο πάντα του σωματείου.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 23.64 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 377-396 από: 450
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/377.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

ΕΠΙΛΟΓΟΣ

Τόποι καθημερινότητας και τρόποι ψυχαγωγίας στην αστική κοινωνία

Ως το 1922, η σωματική άσκηση στην Ελλάδα ακολούθησε δύο διαφορετικούς, αν και συχνά διασταυρούμενους, δρόμους: της γυμναστικής αφενός και των σπορ αφετέρου. Οι δύο αυτοί δρόμοι παραπέμπουν σε διαφορετικά ευρωπαϊκά πρότυπα του 19ου αιώνα, ανταποκρίνονται σε διακριτά κοινωνικά αιτήματα και συνεπάγονται ετερότροπες κοινωνικές πρακτικές. Εναρμονίζονται εντούτοις ως προς το σύστημα αξιών που προϋποθέτει η εξάπλωση της σωματικής άσκησης και ως προς το ιδεολογικό περίβλημα με το οποίο επενδύεται ο αθλητισμός.

Η γυμναστική καταρχάς νοείται ως μέσο αγωγής και διάπλασης της νεότητας και γι' αυτά η νομιμοποίησή της υποστηρίζεται από τον ιατρικό και παιδαγωγικό λόγο. Η ένταξή της στο σχολικό πρόγραμμα και ο προσδιορισμός του περιεχομένου της αποτελούν το σταθερά αίτημα και μέλημα εκείνων που, από την ίδρυση του ελληνικού κράτους, πρόβαλαν -με διαφορετικά κατά εποχές επιχειρήματα- την ωφέλεια και αναγκαιότητά της. Όπως και το σύνολο του ελληνικού εκπαιδευτικού συστήματος κατά τον περασμένο αιώνα, οι στόχοι και το περιεχόμενο της σωματικής αγωγής που προτείνεται, και κατά καιρούς υιοθετείται, εξαρτώνται από το γερμανικό γυμναστικό σύστημα, την Turnbewegung. Μετά το 1880, εξάλλου, εντοπίζονται εξαρτήσεις και από τη γαλλική γυμναστική νομοθεσία. Μόλις στις αρχές του 20ού αιώνα, θα επιβληθεί στο ελληνικό σχολείο η σουηδική γυμναστική.

Η επικράτηση στην Ελλάδα αφενός της γερμανικής γυμναστικής αντίληψης που έθετε το γυμνασμένο σώμα στην υπηρεσία της πατρίδας και αφετέρου της γαλλικής καινοτομίας των σχολικών ταγμάτων της Revanche ταίριαζε με το μεγαλοϊδεατικό κλίμα των εθνικών διεκδικήσεων. Έτσι, ως πρώτιστος στόχος της σωματικής αγωγής προβλήθηκε η στρατιωτική προετοιμασία του έθνους και το περιεχόμενο της σχολικής γυμναστικής προσανατολίστηκε μέχρι και τις παραμονές του Μεγάλου Πολέμου προς τη στρατιωτική άσκηση -είτε με ασκήσεις παράταξης και πειθαρχίας είτε και με τη διδασκαλία της ίδιας της σκοποβολής. Από τα τέλη του 19ου αιώνα ωστόσο, η αντίληψη αυτή ποικίλλεται υπό το φως των νέων παιδοκεντρικών παιδαγωγικών θεωριών, όταν τονίζεται η αξία του -ομαδικού κυρίως- παιχνιδιού και της επαφής με τη φύση, μέσω των σχολικών

Σελ. 377
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/378.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

εκδρομών. Η στροφή αυτή, που εντοπίζεται στο νομοθετικό έργο του υπουργού Αθ. Ευταξία το 1899, είναι συγγενέστερη προς το βρετανικό πρότυπο των σπορ, το οποίο ήδη έχει αρχίσει να αποκτά ιδιαίτερη αίγλη και στην ηπειρωτική Ευρώπη.

Τα πρώτα σπορ που καλλιεργήθηκαν στο ελληνικό κράτος, χωρίς ωστόσο να αποκτήσουν τη μορφή της οργανωμένης άσκησης μέσω σωματείου, συνδέονταν επίσης με τη στρατιωτική προετοιμασία, έστω και έμμεσα. Αξιωματικοί κυρίως ήταν όσοι ασχολούνταν πριν από τη δεκαετία του 1870 -όταν εμφανίστηκαν τα πρώτα αθλητικά σωματεία- με την ιππασία, την ξιφασκία και τη σκοποβολή. Η σύμπτωση αυτή παρακολουθούσε άλλωστε την κυρίαρχη τότε δυσπιστία απέναντι στην άσκοπη, μη χρησιμοθηρική άσκηση του σώματος. Εντούτοις, παρά την προφανή πρακτική χρησιμότητα των πρώτων σπορ, ήταν σαφής η κοινωνική διάκριση -και λόγω κόστους- που συνεπάγονταν για εκείνους που ασχολούνταν με παρόμοιες δραστηριότητες. Αντίθετα, η ενασχόληση με τη γυμναστική την ίδια ακριβώς περίοδο αντιμετωπιζόταν με περιφρόνηση, επειδή ταυτιζόταν με την ακροβασία αλλά και τη μυϊκή δύναμη που προϋπέθετε η χειρωνακτική εργασία. Το πρότυπο του sportsman, που εισάγεται σταδιακά στην Ελλάδα ως τα τέλη του 19ου αιώνα, διαφοροποιείται από τη μυϊκή προσπάθεια που απαιτεί η γερμανική γυμναστική ή ο πλανόδιος λαϊκός αθλητισμός για να προβάλει τη διατήρηση της καλής φυσικής κατάστασης, της ευεξίας και της ευθυτενούς κορμοστασιάς καθώς και την ατομική επίδοση και τον αυτοέλεγχο. Γι' αυτό το λόγο εξάλλου, τα σπορ που κατακτούν την ελληνική κοινωνία από την καμπή του 19ου αιώνα (τέννις, ποδηλασία, περιηγητισμός) δεν απαιτούν ούτε ιδιαίτερες σωματικές ικανότητες ούτε εξαιρετική μυϊκή δύναμη. Δεν επιβάλλουν, συνεπώς, ούτε καν κάποιο χαμηλό όριο ηλικίας για τους ασκούμενους.

Αυτό δεν σημαίνει ότι τα σπορ δεν συνδέονται με τη νεότητα· απλώς, συνδέονται μάλλον με την ψυχαγωγία της και λιγότερο με τη διάπλασή της, παρά τις διακηρύξεις γυμναστών και παιδαγωγών για το αντίθετο. Άλλωστε, και η εισαγωγή τους στο εκπαιδευτικό σύστημα την ψυχαγωγική τους λειτουργία επικαλείται ως εχέγγυο της για την αποτελεσματικότητά τους στη διαμόρφωση του χαρακτήρα. Κυρίως όμως, ως τα τέλη του περασμένου αιώνα, η "συνήθεια της διασκέδασης" έχει κατακτήσει τους νέους των ανώτερων και μεσαίων στρωμάτων της πόλης και τα σπορ αποτελούν πλέον συστατικό στοιχείο του νεοτερικού προτύπου ψυχαγωγίας. Η κωπηλασία, το ποδήλατο, το τέννις, ο περιηγητισμός, το ποδόσφαιρο, η ιστιοπλοΐα, που συμβολίζουν τις νέες αστικές αξίες, προστίθενται πλάι στα παραδοσιακά "ευγενή" σπορ της ξιφασκίας και της ιππασίας ως βασικές δραστηριότητες της σχόλης της ανερχόμενης αστικής τάξης. Αντίθετα, η σκοποβολή, που συνδυάστηκε σαφέστερα με τη στρατιωτική προετοιμασία αλλά και τους εκπαιδευτικούς θεσμούς, εξοβελίστηκε σταδιακά από το αστικό πρότυπο ψυχαγωγίας. Ίδια ήταν η τύχη των σπορ εκείνων που διαδόθηκαν σε ευρύτερα κοινωνικά στρώματα, όπως το ποδήλατο και το ποδόσφαιρο. Μέσα

Σελ. 378
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/379.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

στον 20ό αιώνα, η κοινωνική περιχαράκωση μέσω των σπορ επιζητείται με καινοτόμες -και πολυδάπανες- δραστηριότητες, όπως το αυτοκίνητο, η μοτοσυκλέτα και το αεροπλάνο.

Το πρότυπο του sportsman περιλαμβάνει επίσης την ιδιότητα του ερασιτέχνη. Εάν ως την τελευταία εικοσαετία του 19ου αιώνα η άσκοπη άσκηση θεωρούνταν περίπου σκανδαλώδης, στα τέλη του αιώνα η άσκηση γίνεται αυτοσκοπός μέσω της ιδεολογίας του ερασιτεχνισμού. Ο ερασιτεχνισμός νομιμοποιεί την ψυχαγωγική σκοπιμότητα των σπορ και θέτει το κοινωνικό όριο μέσω της ανιδιοτελούς (χωρίς αμοιβή) συμμετοχής. Η επιβολή εξάλλου του ερασιτεχνικού ήθους στο παιχνίδι (fair-play), δηλ. η οικειοθελής αποδοχή κανόνων, είχε σημαντικές συνέπειες ως προς την οργάνωση των αθλητικών αναμετρήσεων με κεντρικό γεγονός τους Ολυμπιακούς Αγώνες. Βασικός κανόνας, που υποδηλώνει και τη μετάβαση από ένα σύστημα αριστοκρατικών αξιών στη νέα αστική ηθική, η υπεροχή του "άριστου" όχι λόγω θέσης ή κληρονομικού δικαιώματος αλλά μέσω του "δημοκρατικού" ανταγωνισμού.

Η διοργάνωση των πρώτων σύγχρονων διεθνών Ολυμπιακών Αγώνων στην Αθήνα το 1896 αποτέλεσε την αδιαμφισβήτητη τομή για την ανάπτυξη του ελληνικού αθλητισμού, προς την κατεύθυνση τόσο της γυμναστικής όσο και των σπορ. Στην Ελλάδα προϋπήρχε μια αγωνιστική παράδοση χάρη στο θεσμό των Ζάππειων Ολυμπιάδων που, ακολουθώντας το κλασικό αθλητικό παράδειγμα αλλά και τα σύγχρονα γυμναστικά πρότυπα, είχαν δημιουργήσει έναν αγωνιστικό κώδικα και είχαν εισαγάγει το αθλητικό θέαμα στην ελληνική κοινωνία. Με τους Ολυμπιακούς του 1896, το αθλητικό θέαμα αποκτά πρωτοφανή -αν και συγκυριακή- μαζικότητα, εμφανίζεται η εξειδίκευση των αθλητών και ο πρωταθλητισμός, και θεσμοθετούνται μόνιμοι αθλητικοί θεσμοί. Η επιδίωξη του ρεκόρ, που σφραγίζει έκτοτε τον ελληνικό κλασικό αθλητισμό, αποτελεί το υπόβαθρο για την προοδευτική διαμόρφωση μιας ιδιαίτερης αθλητικής μυθολογίας, η οποία στελεχώνεται από νέους εθνικούς ήρωες, τους πρωταθλητές και τους ολυμπιονίκες. Η μυθολογία αυτή προϋποθέτει βεβαίως σημαντικές αλλαγές στην κουλτούρα του σώματος, που έχουν ήδη συντελεστεί κατά τις προηγούμενες δεκαετίες και που έχουν επιβάλει ένα νέο, σωματικό, ανδρικό ιδεώδες που συμπυκνώνει αξίες όπως η δύναμη, η σκληρότητα, το θάρρος, η αντοχή και η σωματική δεξιότητα. Το ανδρικό σώμα παραπέμπει στο εθνικό σώμα και η σωματική ρώμη στην εθνική υπεροχή.

Η συγκυρία των Ολυμπιακών Αγώνων λειτούργησε επιπλέον επιταχυντικά για την εξάπλωση της οργανωμένης άσκησης αλλά και επέβαλε τον αθλητισμό στίβου ως "εθνικό" σπορ. Οι Πανελλήνιοι Αγώνες στο Παναθηναϊκό Στάδιο θα είναι, συνεπώς, στις αρχές του 20ού αιώνα το πιο δημοφιλές αθλητικό θέαμα και οι γυμναστικοί σύλλογοι περισσότεροι αλλά και μαζικότεροι από τους άλλους αθλητικούς συλλόγους. Η Επιτροπή Ολυμπιακών Αγώνων, εξάλλου, αναδεικνύεται παράλληλα στον ισχυρότερο αθλητικό θεσμό, μέσα στο νέο πλέγμα 

Σελ. 379
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/380.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

πολιτικών σχέσεων και εξαρτήσεων που ενώνει τους νεότευκτους αθλητικούς θεσμούς με την κεντρική εξουσία και τη βασιλική οικογένεια.

Ο αθλητισμός στίβου -ίσως εξαιτίας της εκλαΐκευσής του ως θεάματος ή της περιορισμένης του συμβολής στην ψυχαγωγία και την κοινωνική επαφή στο εσωτερικό της αστικής κοινωνίας- αποτέλεσε δραστηριότητα κατεξοχήν των γυμναστικών συλλόγων, όπως ο Πανελλήνιος και ο Εθνικός, οι οποίοι συσπείρωναν τα μεσαία αστικά στρώματα. Διαπιστώνεται πράγματι, ως προς τις αθλητικές πρακτικές, μια σημαντική τομή ανάμεσα στα γυμναστικά και τα αθλητικά (sportifs) σωματεία, η οποία αντανακλά ταυτόχρονα μια προφανή κοινωνική τομή που βαθαίνει στις αρχές του 20ού αιώνα. Η τομή αυτή εντοπίζεται στο εσωτερικό της αστικής τάξης, ανάμεσα στα ανώτερα αφενός και τα μεσαία και κατώτερα στρώματά της αφετέρου. Τα γυμναστικά σωματεία καλλιεργούν τη γυμναστική και τον κλασικό αθλητισμό, διεκδικούν τη διάκριση και τα πρωτεία στους Πανελλήνιους Αγώνες και μόνο περιθωριακά διατηρούν τμήματα για ψυχαγωγικά σπορ. Ο αρχικός τους πυρήνας είναι συνήθως οι επαγγελματίες γυμναστές, οι οποίοι καθορίζουν τη φυσιογνωμία και τους στόχους του σωματείου διεκδικώντας, και μέσω αυτής της μορφής συσσωμάτωσης, την κατοχύρωση της κοινωνικής και επαγγελματικής τους θέσης. Κατά τούτο, διαφοροποιούνται σαφώς από την ιδεολογία του ερασιτεχνισμού και της κοινωνικής περιχαράκωσης των σύγχρονών τους αθλητικών σωματείων, τα οποία στοχεύουν στον ανιδιοτελή ανταγωνισμό και την ψυχαγωγία, μέσω των σπορ. Σύλλογοι όπως ο Πανελλήνιος και ο Εθνικός συνδέονται επιπλέον με τους εκπαιδευτικούς θεσμούς και θέτουν ως πρώτιστο στόχο τους τη διαπαιδαγώγηση των νέων αλλά και, κάποτε, των λαϊκών τάξεων. Μέσα σ' αυτό το πλαίσιο, υιοθετούν τους πατριωτικούς στόχους που ενστερνίζεται η γυμναστική εκπαίδευση, με την οποία λειτουργούν συχνά συμπληρωματικά, και θεωρούν το έργο τους ως "εθνικό".

Τα γυμναστικά σωματεία είναι μάλλον ανοιχτά σε νέες εγγραφές και γι' αυτό αριθμούν υψηλά σύνολα τακτικών και εκτάκτων μελών. Η εσωτερική τους οργάνωση στηρίζεται στις αξίες της πειθαρχίας και της υπακοής και ακολουθεί μια σαφή ιεραρχική δομή σύμφωνα με τις κατηγορίες των μελών. Στο εσωτερικό τους διαγράφεται συνεπώς εναργής ο κοινωνικός και ηλικιακός διχασμός ανάμεσα στην ολιγομελή διοίκηση και τους πολυπληθείς αθλητές. Ο διχασμός αυτός προσδιορίζει αναπόφευκτα και τις μορφές κοινωνικότητας που αναπτύσσονται στο γυμναστικό σωματείο, οι οποίες αρθρώνονται σε διαφορετικά επίπεδα και περιλαμβάνουν εξαρτήσεις που κάποτε αποκτούν τη μορφή της "προστασίας".

Αντίθετα, τα αθλητικά (sportifs) σωματεία έχουν τα χαρακτηριστικά της λέσχης. Συγκροτούνται από μια ολιγομελή, κοινωνικά συγγενή ομάδα και η δομή τους είναι σαφώς οικογενειοκρατική. Τα επαγγελματικά, οικογενειακά και φιλικά δίκτυα, που υπάρχουν παράλληλα με το σωματείο και έξω απ' αυτό, επικαθορίζουν σε μεγάλο βαθμό τη σύνθεσή του. Η αθλητική δραστηριότητα είναι κατ' αυτό τον τρόπο συμπληρωματική προς άλλες παράλληλες ψυχαγωγικές 

Σελ. 380
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/381.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

δραστηριότητες, που μπορούν να έχουν τόσο άτυπη όσο και τυπική μορφή. Γι' αυτά το λόγο η διάκριση μεταξύ διοίκησης και ασκουμένων είναι αδιόρατη έως ανύπαρκτη. Για τον ίδιο ακριβώς λόγο, είναι έντονη -και συχνά ισότιμη- η παρουσία των γυναικών, αν όχι στην άσκηση εξουσίας στο εσωτερικό του συλλόγου, οπωσδήποτε όμως στη μεικτή ψυχαγωγία μέσω της άσκησης και της θέασης. Η ιδιαίτερη αυτή θέση των γυναικών και η συμμετοχή τους στη σωματειακή κοινωνικότητα καθιστά επιπλέον το αθλητικό σωματείο τόπο γαμήλιας αγοράς. Στα γυμναστικά σωματεία, αντίθετα, η παρουσία των γυναικών περιορίζεται συνήθως στην παραδοσιακή, και γνωστή και από άλλα είδη συλλόγων, φιλεκπαιδευτική δράση, η οποία δεν συνεπάγεται επαφή και συναναστροφή με τα άρρενα μέλη του σωματείου.

Στα αθλητικά σωματεία κυριαρχεί το στοιχείο της διασκέδασης και του ατομικισμού και δεν αναζητείται καμία ηθικού τύπου νομιμοποίηση είτε σε συλλογικό (εθνικό) είτε σε ατομικό (διάπλαση χαρακτήρα) επίπεδο. Το σύστημα των αστικών αξιών, που κυριαρχεί σε ολόκληρη την Ευρώπη, υπόκειται στην ίδρυση και δράση αυτών των σωματείων: φιλία, αλληλεγγύη, συντροφικότητα, ατομική επίδοση. Ευαίσθητα στη μόδα και την κοινωνική διάκριση, τα αθλητικά σωματεία παρουσιάζουν μικρότερη σταθερότητα από τα γυμναστικά σωματεία. Η μόδα του ποδηλάτου στα τέλη του 19ου αιώνα, που παραχωρεί τη θέση της στη μόδα του περιηγητισμού στις αρχές του 20ού αιώνα, είναι ένα από τα πιο εύγλωττα παραδείγματα. Παράλληλα, τα αθλητικά σωματεία χαρακτηρίζονται από τον κοινωνικό αποκλεισμό, που βαίνει παράλληλα προς την κοινωνική διάκριση: θέτουν αυστηρούς περιορισμούς στην είσοδο νέων μελών, οι οποίοι μάλιστα δεν είναι συνήθως οικονομικοί. Αποτελούν συνεπώς τόπους κοινωνικής αναπαραγωγής και, στην ουσία, απλή προέκταση των διαιρέσεων που υπάρχουν στην περιβάλλουσα κοινωνία.

Τα αθλητικά σωματεία μετέχουν λοιπόν στο πολύπλοκο πλέγμα που στηρίζει τη συνοχή της ανώτερης αστικής τάξης: αξίες, στυλ και δίκτυα. Επειδή εξάλλου συγκροτούνται από τους σημαντικότερους εκπροσώπους αυτής της τάξης, αποτελούν και πιο ευαίσθητους δείκτες των ιδεολογικών και πολιτικών αλλαγών της ελληνικής κοινωνίας. Η ενδοαστική σύγκρουση που εκδηλώθηκε στις αρχές του αιώνα είχε, γι' αυτό το λόγο, άμεσο αντίκτυπο στη δομή εξουσίας του Ομίλου Αντισφαίρισης Αθηνών, κάτι που δεν παρατηρείται στους γυμναστικούς π.χ. συλλόγους. Η ισχυρή διοικητική ομάδα του Πανελληνίου, που ανήκε στην παραδοσιακή φιλοβασιλική τάση της αστικής τάξης, δεν ανατράπηκε κατά τη διάρκεια του Διχασμού παρά τις μικρές αλλοιώσεις στη σύνθεση των διοικητικών συμβουλίων. Αντίθετα, στον Όμιλο Αντισφαίρισης Αθηνών, η εναλλαγή βενιζελικών και αντιβενιζελικών στην κεντρική εξουσία αντικατοπτρίστηκε στην αντίστοιχη εναλλαγή δύο ομάδων, μιας συντηρητικής και μιας εκσυγχρονιστικής, στη διοίκηση του συλλόγου.

Οι συγκρούσεις στο εσωτερικό ενός σωματείου δεν εξαντλούνται βεβαίως

Σελ. 381
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/382.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

στην άσκηση της διοικητικής εξουσίας. Η ίδια η σωματειακή ζωή εγκλείει συγκρουσιακές όψεις, πλάι στις αρμονικές κοινωνικές επαφές. Οι καθημερινές σχέσεις μεταξύ των μελών, οι οποίες μπορούν να τεθούν κάτω από τον γενικευτικό χαρακτηρισμό της κοινωνικότητας, και η εσωτερική λειτουργία (όργανα διοίκησης, συμμετοχή μελών, σύστημα ποινών) του σωματείου αποτελούν στοιχεία τομής μεταξύ των γυμναστικών και των αθλητικών σωματείων -προφανώς, άλλωστε, και άλλων μορφών εθελοντικής συσσωμάτωσης. Παρατηρείται λοιπόν μια κοινή "ολιγαρχική" δομή -κατά την ανάλυση του R. Michels-, σύμφωνα με την οποία μια σχετικά ομοιογενής και συνδεδεμένη ομάδα ασκεί την εξουσία ελέγχοντας τη διατήρηση και αναπαραγωγή της. Η διευθυντική αυτή ομάδα έχει κοινά κοινωνικά χαρακτηριστικά: ανήκει κατά κανόνα στην ανώτερη αστική τάξη τόσο στα γυμναστικά όσο και στα αθλητικά σωματεία. Και στα μεν αθλητικά σωματεία, δεν υπάρχει κοινωνική απόσταση μεταξύ της διοίκησης και των τακτικών μελών. Στα γυμναστικά σωματεία όμως, η απόσταση είναι σαφής, κυρίως από την καμπή του αιώνα, όταν ενισχύεται το κοινωνικό αντίκρυσμα του αθλητισμού και η κατοχή υψηλών θέσεων στη διοίκηση των γυμναστικών σωματείων συνεπάγεται συμβολικές ανταμοιβές και αύξηση του κοινωνικού κύρους. Έτσι, παρά τη δημοκρατική λειτουργία του σωματείου, μέσω του αντιπροσωπευτικού συστήματος εκλογής της διοίκησης, αλλά και της έλλειψης προφανών περιοριστικών μέτρων για την είσοδο ενός νέου μέλους, η ήδη υπάρχουσα κοινότητα περιφρουρεί τη διατήρησή της. Αυτό διευκολύνεται και από τη μεγάλη απόσταση που χωρίζει τα ενεργά από τα παθητικά μέλη. Η συντριπτική αριθμητική υπεροχή των παθητικών μελών -κυρίως στα μαζικότερα σωματεία, όπως ο Πανελλήνιος- και, επομένως, η σχετική αδιαφορία της πλειονότητας των τακτικών μελών για συμμετοχή στη διοίκηση επιτρέπουν τη συγκέντρωση της εξουσίας σε μια ολιγομελή ομάδα ενεργών μελών.

Είναι προφανές ότι οι δεσμοί που αναπτύσσονται στο εσωτερικό αυτής της διευθυντικής ομάδας είναι πολύ ισχυρότεροι από τους δεσμούς μεταξύ των υπόλοιπων μελών. Υπάρχει όμως ένα ευρύ δίκτυο κοινωνικών επαφών με κέντρο το σωματείο, όπου μετέχουν οι διάφορες κατηγορίες μελών και το οποίο περιλαμβάνει την άσκηση στις αθλητικές εγκαταστάσεις του συλλόγου, τη συνάντηση στις συνελεύσεις, τη φιλική κουβέντα με καφέ και τσιγάρο στο εντευκτήριο, την ψυχαγωγία με εξωσωματειακές δραστηριότητες όπως οι χοροεσπερίδες και οι εκδρομές. Το γυμναστικό και το αθλητικό σωματείο γίνεται κατ' αυτό τον τρόπο ένας από τους "τόπους της καθημερινότητας" στην πόλη, ένας τόπος σχόλης για τα ανώτερα και μεσαία αστικά στρώματα, κοινωνικά συμπληρωματικός και ιδεολογικά ανταγωνιστικός προς το καφενείο. Αποτελεί, βεβαίως, χώρο της ανδρικής κατεξοχήν κοινωνικότητας και μάλιστα, στην περίπτωση των ποδοσφαιρικών π.χ. συλλόγων, τόπο κατασκευής της ανδρικής ταυτότητας. Μόνο τα νεοτερικά σπορ, εκείνα που θα αποτελέσουν συστατικό στοιχείο του προτύπου διασκέδασης

Σελ. 382
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/383.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

της ανώτερης αστικής τάξης, προσφέρονται ως πεδίο ανάπτυξης της γυναικείας κοινωνικότητας αλλά και της γυναικείας χειραφέτησης.

Μέσω του αθλητισμού δεν συγκροτούνται μόνο οι έμφυλες και οι ταξικές ταυτότητες. Το σωματείο και το γήπεδο συμβάλλουν, ως χώροι κοινωνικής διάδρασης, στη δημιουργία νέων, παράλληλων ταυτοτήτων που ξεπερνούν την ταξική ένταξη. Αυτό διακρίνεται σαφέστερα στον ανταγωνισμό μεταξύ ομοειδών σωματείων με παρόμοια κοινωνική σύνθεση, όπως ο Πανελλήνιος και ο Εθνικός. Οι αθλητές και οι οπαδοί των δύο συλλόγων -όπως και πολλών άλλων την ίδια εποχή- ενστερνίζονται μια ιδιαίτερη ταυτότητα, που στηρίζεται στο αίσθημα της κοινότητας και της αλληλεγγύης και που εκδηλώνεται συχνά με απροκάλυπτη εχθρότητα προς τον ανταγωνιστικό σύλλογο. Η ανάπτυξη ενός μεγάλου αστικού κέντρου -της πρωτεύουσας του ελληνικού κράτους εν προκειμένω-ευνοεί τη δημιουργία παρόμοιων νέων ταυτοτήτων, που ανταποκρίνονται σε νέες ομαδώσεις και διαφοροποιούνται από τις ταυτότητες που προέρχονται από την οργάνωση της παραδοσιακής κοινωνίας. Στις αρχές του 20ού αιώνα δεν έχουν ωστόσο ακόμη ισχυροποιηθεί αυτές οι νεοτερικές ταυτότητες, κυρίως λόγω της περιθωριακής θέσης του αθλητικού θεάματος και της έλλειψης σταθερών οπαδών πέρα από τα μέλη των σωματείων. Ο αθλητισμός όμως και οι αθλητικές αναμετρήσεις δίνουν την ευκαιρία για να εκφραστούν αφενός οι εθνικές ταυτότητες -στο πλαίσιο των Ολυμπιακών του 1896 και της Μεσολυμπιάδας του 1906- και αφετέρου οι τοπικές ταυτότητες, όπως δείχνει η αντιπαλότητα Αθήνας και Πειραιά - σε πρώιμο ακόμη στάδιο πριν από το 1922.

Η σύνδεση τοπικής ταυτότητας και εξάπλωσης των γυμναστικών και αθλητικών σωματείων παραπέμπει στη σχέση αστικής ανάπτυξης και διάδοσης του αθλητισμού. Όπως δείχνει η γεωγραφική κατανομή των αθλητικών και γυμναστικών σωματείων στο ελληνικό κράτος, η ίδρυση και εξάπλωσή τους βαίνει παράλληλα και αναλογικά προς την ανάπτυξη των πόλεων. Οι τοπικές ελίτ υιοθετούν την αθλητική δραστηριότητα και τη σωματειακή συσπείρωση μέσα στο ευρύτερο πλαίσιο της διαμόρφωσης του συστήματος αξιών και των στυλ ζωής της ανερχόμενης αστικής τάξης. Παρά τη σημαντική διασπορά των γυμναστικών κυρίως σωματείων, παρατηρείται μεγάλη συγκέντρωση στην πρωτεύουσα, η οποία στη συνέχεια διαβαθμίζεται μειούμενη στα υπόλοιπα σημαντικά αστικά κέντρα. Οι χώροι άθλησης (γυμναστήρια δημόσια και ιδιωτικά, εγκαταστάσεις σωματείων, στάδια και γήπεδα) τοποθετούνται αρχικά στις παρυφές της πόλης, εκεί που ο αστικός χώρος συναντά την ύπαιθρο, για να περιληφθούν στη συνέχεια, με την ταχύτατη εξάπλωση της πόλης, μέσα στα όριά της και να διακλαδωθούν -στον Μεσοπόλεμο πλέον- στις συνοικίες.

Στον Μεσοπόλεμο άλλωστε ο αθλητισμός θα διαφοροποιηθεί ουσιαστικά αντανακλώντας και τις ευρύτερες κοινωνικές αλλαγές. Το σημαντικότερο είναι ότι αλλάζει η κοινωνική του σύνθεση: με τη μαζικοποίηση του αθλητικού θεάματος πρωτίστως και της αθλητικής πρακτικής δευτερευόντως, ο αθλητισμός παύει να

Σελ. 383
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/384.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

συνδέεται πλέον σχεδόν κατ' αποκλειστικότητα με τα μεσαία και ανώτερα κοινωνικά στρώματα. Η κοινωνική διεύρυνση υποστηρίζεται από τον επαγγελματισμό που εισβάλλει σταδιακά στον ελληνικό αθλητισμό και από τον πολλαπλασιασμό των αθλητικών περιοδικών εντύπων. Η αξιολόγηση της αθλητικής είδησης στο πλαίσιο της καθημερινής ενημέρωσης των πολιτών αποτελεί έναν επιπλέον δείκτη όχι μόνο για το κοινωνικό εύρος αλλά και για το πολιτισμικό περιεχόμενο του σύγχρονου αθλητισμού.

Σελ. 384
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/385.gif&w=600&h=915 32. Κουλούρη, Αθλητισμός

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Σελ. 385
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/386.gif&w=600&h=915 32. Κουλούρη, Αθλητισμός

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 386
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/387.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Α' ΠΗΓΕΣ

Ι. ΑΝΕΚΔΟΤΕΣ

Αρχεία

Γενικά Αρχεία του Κράτους

Εθνικός Γυμναστικός Σύλλογος

Επιτροπή Ολυμπιακών Αγώνων

Όμιλος Αντισφαίρισης Αθηνών

Όμιλος Ερετών Πειραιώς

Πανελλήνιος Γυμναστικός Σύλλογος

Πανιώνιος Γυμναστικός Σύλλογος

Πρωτοδικείο Αθηνών

Πρωτοδικείο Πειραιά

Σύνδεσμος Ελληνικών Αθλητικών και Γυμναστικών Σωματείων

II. ΔΗΜΟΣΙΕΥΜΕΝΕΣ

Συλλογές - Ευρετήρια

Αντωνίου Δ., Τα προγράμματα της Μέσης Εκπαίδευσης (1833-1929), τ. Α'-Γ ', Αθήνα, Ι.Α.Ε.Ν., 1987-1989.

Εφημερίς της Κυβερνήσεως (1885-1914).

Καλφαρέντζος Ευ. Γ., Περίληψις γυμναστικής νομοθεσίας, 1834-1933, Θεσσαλονίκη 1937.

Καλφαρέντζος Ευ. Γ., Ελληνική Γυμναστική Βιβλιογραφία, 1829-1934, Θεσσαλονίκη 1934.

Καρπόζηλου Μάρθα, Ελληνικός νεανικός τύπος (1830-1914). Καταγραφή, Αθήνα, Ι.Α.Ε.Ν., 1987.

Νίκου Βαγγ., Ευρετήριο των αναγνωρισμένων προσφυγικών σωματείων του Πρωτοδικείου Βόλου, 1914-1971, ανάτυπο από τον δέκατο τόμο του Αρχείου Θεσσαλικών Μελετών, Βόλος 1992.

Σοφιανός Κ., Το νομικό καθεστώς της παιδικής ηλικίας και της νεότητας 1833-1900. Συναγωγή νόμων, διαταγμάτων, εγκυκλίων, καταστατικών, τ. Α'-Β', Αθήνα, Ι.Α.Ε.Ν., 1988.

Σελ. 387
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/388.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Τσικνάκης Κ., Ελληνικός νεανικός τύπος (1915-1936). Καταγραφή, Αθήνα, Ι.Α.Ε.Ν., 1986.

Περιοδικά, εφημερίδες, ημερολόγια

Αθλητική Εβδομάς (1928-1931).

Αθλητική Επιθεώρησις (1923-4, 1927-8).

Αθλητικός Κόσμος (1926-1928).

Αθλητισμός (1927-1928).

Δελτίον της Ε.Ο.Α. (1906-1909).

Δελτίον του Σ.Ε.Α.Γ.Σ. (1901).

Εγκυκλοπαιδικόν Ημερολόγιον Ι.Α. Βρετού.

Εθνικόν Ημερολόγιον (Κ. Σκόκου).

Επίσημον Μηνιαίον Όργανον του ΣΕΓΑΣ (1967).

Ημερολόγιον Γυμναστικού Συλλόγου Κυμαίων 1899 Έτος πρώτον, Αθήνα 1899.

Ημερολόγιον Οδοιπορικού Συνδέσμου, έτος Α', 1925.

Ημερολόγιον (πασχαλινόν) Οδοιπορικού Συνδέσμου, έτος Β', 1926.

Ημερολόγιον του Κυνηγού (1926-1927).

Η Νίκη (1909-1910,1922-1924).

Όμιλος Ποδηλατών Πειραιώς. Ημερολόγιον 1895, Αθήνα 1895.

Σύντροφος. Περιοδικόν εκδιδόμενον υπό της Χριστιανικής Αδελφότητος των Νέων (1920-1922).

Όλα τα σπορ (1929).

Ο Ολυμπιονίκης του Αμαρουσίου (1924).

Ολυμπιονίκης. Δεκαπενθήμερον αθλητικόν περιοδικόν (1920).

Παναθήναια (1906).

Παναθηναϊκός (1929, 1938-1939).

Πειραϊκόν Ημερολόγιον (1900).

Πειραϊκόν Λεύκωμα (1918).

Ποδηλατική και Αθλητική Επιθεώρησις της Ανατολής (1898-1901).

Σ.Ε.Α.Γ.Σ., Ημερολόγιον 1910. Έτος Α'[...], Αθήνα 1910.

Σ.Ε.Α.Γ.Σ., Ημερολόγιον 1911. Έτος Β'[...], Αθήνα 1911.

Καταστατικά, κανονισμοί, επετηρίδες συλλόγων*

Β.Δ. "Περί εγκρίσεως τροποποιήσεων του καταστατικού της "Πανελληνίου Σκοπευτικής Εταιρείας"", ΦΕΚ Α' 77, 1 Απρ. 1911.

————————————

* Δεν καταγράφονται τα Β.Δ. με τα οποία γινόταν απλώς έγκριση ή τροποποίηση καταστατικού χωρίς να δημοσιεύονται οι σχετικές διατάξεις. Δεν περιλαμβάνονται εξάλλου τα καταστατικά που δεν έχουν δημοσιευτεί -είτε αυτοτελώς είτε στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως- αλλά απόκεινται δακτυλόγραφα στα αρχεία των πρωτοδικείων Αθήνας και Πειραιά.

Σελ. 388
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/389.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Β.Δ. "Περί τροποποιήσεως άρθρων τινών του καταστατικού του ποδηλατικού συλλόγου Αθηνών", ΦΕΚ Β΄ 10, 25 Ιαν. 1897.

Εθνικός Γυμναστικός Σύλλογος, Καταστατικόν, Αθήνα 1938.

Εσωτερικός κανονισμός του Γυμναστικού Συλλόγου Κερκύρας [...], Κέρκυρα 1907.

Η Φίλιππος Κοινωνία εν Ελλάδι. Καταστατικόν, Αθήνα 1901.

Ιππικός Όμιλος υπό προστάτην την Α.Β.Υ. τον Διάδοχον. Καταστατικόν και Εσωτερικός Κανονισμός, Αθήνα 1902.

Ιππικός Όμιλος, Λογοδοσία έτους 1904, [Αθήνα 1904].

Ιππικός Σύλλογος, Καταστατικόν, Αθήνα 1910.

Κανονισμός Πανιωνίου Γυμν. Συλλόγου Σμύρνης ιδρυθέντος τω 1890, [Σμύρνη] 1906.

Κανονισμός του Αθλητικού Ομίλου Αθηνών, ΦΕΚ Γ' 103/25 Οκτωβρίου 1895.

Κανονισμός του [...] Αθλητικού Ομίλου Αθηνών τροποποιηθείς [...], ΦΕΚ Β΄ 71, 11 Ιουλ. 1896.

Κανονισμός του Γυμναστικού Συλλόγου Σκοπέλου, ΦΕΚ Β' 44, 4 Μαΐου 1896.

Κανονισμός του εν Αθήναις Ελληνικού Αθλητικού Συλλόγου, ΦΕΚ Α΄' 232, 26 Αυγ. 1886.

Κανονισμός του εν Αθήναις Κεντρικού Γυμναστηρίου του υπό προστάτη τη Α.Β.Υ. τω Διαδόχω Πανελληνίου Γυμναστικού Συλλόγου, Αθήνα 1894.

Κανονισμός του εν Αθήναις Κεντρικού Γυμνασίου του [...] Πανελληνίου Γυμναστικού Συλλόγου, Αθήνα 1896.

Κανονισμός του εν Αθήναις Κεντρικού Γυμναστηρίου του υπό προστάτη τη Α.Β.Υ. τω Διαδόχω Πανελληνίου Γυμναστικού Συλλόγου, Αθήνα 1900.

Κανονισμός του εν Αθήναις Ομίλου των Φιλόπλων, ΦΕΚ Γ΄ 44, 21 Απρ. 1895.

Κανονισμός του εν Ανδριτσαίνη Γυμναστικού Συλλόγου Η Ολυμπία, ΦΕΚ Β' 83, 31 Ιουλ. 1896.

Κανονισμός του εν Πειραιεί Γυμναστικού Συλλόγου "Ο Θησεύς", ΦΕΚ Α΄' 94, 22 Απρ. 1887.

Κανονισμός του Ναυπακτιακού Γυμναστικού Συλλόγου, ΦΕΚ Β' 8, 23 Ιαν. 1897.

Κανονισμός του Ομίλου Πεζοπόρων Αθηνών, ΦΕΚ Γ΄ 74, 25 Αυγ. 1895.

Κανονισμός του Ομίλου Πεζοπόρων Πειραιώς, ΦΕΚ Α΄' 208, 19 Οκτ. 1893.

Κανονισμός του Ομίλου Πεζοπόρων Πειραιώς, ΦΕΚ Γ΄ 64, 4 Ιουλ. 1895.

Κανονισμός του [...] Πανελληνίου Γυμναστικού Συλλόγου, Αθήνα 1891 [= 1892],

Κανονισμός του [...] Πανελληνίου Γυμναστικού Συλλόγου, ΦΕΚ Α΄' 327, 12 Σεπτ. 1892.

Κανονισμός του [...] Πανελληνίου Γυμναστικού Συλλόγου, Αθήνα 1894.

Καταστατικόν Γυμναστικού Συλλόγου Λεβαδείας, ΦΕΚ Α΄' 205, 9 Ιουλ. 1912.

Καταστατικόν Εθνικού Γυμναστικού Συλλόγου ιδρυθέντος τη 23 Μαΐου 1893, Αθήνα 1895.

Καταστατικόν Εθνικού Γυμναστικού Συλλόγου, [ Αθήνα 1903].

Καταστατικόν Ιππικού Συνδέσμου, ΦΕΚ Α΄' 16, 27 Ιαν. 1893.

Καταστατικόν και κανονισμοί της εν Ερμουπόλει Λαϊκής και Σκοπευτικής Εταιρείας Σύρου, Ερμούπολη 1911.

Καταστατικόν Κερκυραϊκού Συλλόγου Ριπής, Κέρκυρα 1869.

Καταστατικόν Κερκυραϊκού Συλλόγου Ριπής. Έδρα, επωνυμία, προορισμός του Συλλόγου, Κέρκυρα, 3 Ιουνίου 1869 (μονόφυλλο).

Σελ. 389
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/390.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Καταστατικόν Κυνηγετικού και Σκοπευτικού Ομίλου Πύργου, ΦΕΚ Α΄΄ 110, 10 Απρ. 1912.

Καταστατικόν Κυνηγετικού Συλλόγου Φαρσάλων, ΦΕΚ Α΄' 85, 14 Απρ. 1911.

Καταστατικόν Ναυτικού Ομίλου, 10 Δεκεμβρίου 1913, ΦΕΚ Α΄΄ 28, 3 Φεβρουαρίου 1914.

Καταστατικόν Ναυτικού Ομίλου, Νέο Φάληρο 1933.

Καταστατικόν Ομίλου Κυνηγών Χρούσων, ΦΕΚ Α΄' 295, 21 Οκτ. 1911.

Καταστατικόν Σκοπευτικού Ομίλου Καστορείου ο "Κάστωρ", ΦΕΚ Α΄' 285, 18 Σεπτ. 1912.

Καταστατικόν Συλλόγου Ποδηλατικής Ενώσεως, ΦΕΚ Α΄΄ 160, 16 Αυγ. 1893.

Καταστατικόν της [...] Ελληνικής Εταιρείας Περιηγήσεων Touring Club de Grèce 1895-1910, Αθήνα 1910.

Καταστατικόν της Γυμναστικής Εταιρίας Ηλείων Ο Ίφιτος, ΦΕΚ Γ' 91, 22 Σεπτ. 1895.

Καταστατικόν της Ελβετικής Σκοπευτικής Εταιρίας "Ελβετία" Αθηνών-Πειραιώς, ΦΕΚ Α΄' 120,20 Απρ. 1912.

Καταστατικόν της Ελληνικής Ποδηλατικής Εταιρείας, ΦΕΚ Γ΄ 99, 12 Οκτ. 1895.

Καταστατικόν της Ελληνικής Ποδηλατικής Εταιρείας, ΦΕΚ Γ΄ 113, 23 Δεκ. 1895.

Καταστατικόν της εν Πάτραις Γυμναστικής Εταιρείας Πατρών, ΦΕΚ Γ΄ 13, 4 Φεβρ. 1895.

Καταστατικόν της Πανελληνίου Σκοπευτικής Εταιρείας, Αθήνα 1907.

Καταστατικόν της Σκοπευτικής Εταιρίας Αιγίνης "Η Νίκη", ΦΕΚ Α΄ 168, 6 Ιουλ. 1911.

Καταστατικόν του Αθλητικού Συλλόγου Βουρβούρων, [Βούρβουρα 1898].

Καταστατικόν του [...] Γορτυνιακού Γυμναστικού Συλλόγου ιδρυθέντος εν Δημητσάνη τη 15 Αυγούστου 1896 έτους, ΦΕΚ Β' 32, 5 Ιουλ. 1899.

Καταστατικόν του Γυμναστικοαθλητικού Συλλόγου εν Αλμυρώ, ΦΕΚ Β' 23, 19 Φεβρ. 1897.

Καταστατικόν του Γυμναστικού Ομίλου Καλαμών, ΦΕΚ Β' 68, 4 Ιουλ. 1896.

Καταστατικόν του Γυμναστικού Συλλόγου Αμφίσσης, ΦΕΚ Β' 48, 14 Μαΐου 1896.

Καταστατικόν του Γυμναστικού Συλλόγου Ελυμνίων, Αθήνα 1896.

Καταστατικόν του Γυμναστικού Συλλόγου Ερμουπόλεως, ΦΕΚ Γ΄ 85,15 Σεπτ. 1895.

Καταστατικόν του Γυμναστικού Συλλόγου Η Καλλίστη [...] εν Πύργω Καλλίστης, ΦΕΚ Β' 71, 11 Ιουλ. 1896.

Καταστατικόν του Γυμναστικού Συλλόγου Λαμίας, ΦΕΚ Β' 60, 13 Ιουν. 1896.

Καταστατικόν του Γυμναστικού Συλλόγου Ο "Αίας" ιδρυθέντος εν Σαλαμίνι τη 4 Ιουνίου 1906, Αθήνα 1907.

Καταστατικόν του Γυμναστικού Συλλόγου ο Ευρώτας, ΦΕΚ Α΄ 76, 1 Απρ. 1887.

Καταστατικόν του Γυμναστικού Συλλόγου Ποσειδώνος, ΦΕΚ Α΄ 282, 14 Οκτωβρίου 1887.

Καταστατικόν του Γυμναστικού Συλλόγου Στυλίδος, ΦΕΚ Β' 57, 7 Ιουν. 1896.

Καταστατικόν του Γυμναστικού Συλλόγου Τρικκάλων (Θεσσαλίας), ΦΕΚ Β' 64, 22 Ιουν. 1896.

Καταστατικόν του Γυμναστικού Συλλόγου Τρικκάλων (της Κορινθίας), ΦΕΚ Β΄ 21, 17 Φεβρ. 1897.

Σελ. 390
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/391.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Καταστατικόν του Ελληνικού Αθλητικού Συλλόγου Η Μεταρρύθμισις, ΦΕΚ Α΄ 444, 16 Δεκ. 1892.

Καταστατικόν του εν Αθήναις "Γυμναστικού Συλλόγου του Σχολείου των Τεχνών", ΦΕΚ Α΄ 59, 12 Μαρτίου 1887.

Καταστατικόν του εν Αθήναις Εθνικού Γυμναστικού Συλλόγου, ΦΕΚ Γ΄ 16, 11 Φεβρουαρίου 1894.

Καταστατικόν του εν Αθήναις Ελληνικού Αθλητικού Συλλόγου, ΦΕΚ Α' 232, 26 Αυγ. 1886.

Καταστατικόν του εν Αθήναις Ποδηλατικού Συλλόγου (6 Νοεμ. 1891), ΦΕΚ Α΄ 218, 4 Ιουλ. 1892.

Καταστατικόν του εν Αιγίω Γυμναστικού Συλλόγου "Ο Στράτων", ΦΕΚ Α΄ 209, 20 Οκτ. 1893.

Καταστατικόν του εν Αμαλιάδι Γυμναστικού Συλλόγου Η Ήλις, ΦΕΚ Β' 61, 14 Ιουν. 1896.

Καταστατικόν του εν Αρφαροίς-Βέρσοβα Αιγειρατικού Γυμναστικού Συλλόγου, ΦΕΚ Β΄ 15, 5 Φεβρ. 1897.

Καταστατικόν του εν Αταλάντη Λοκρικού Γυμναστικού Συλλόγου και Ειδικός Κανονισμός αυτού, Αθήνα 1895.

Καταστατικόν του εν Αταλάντη Λοκρικού Γυμναστικού Συλλόγου, ΦΕΚ Γ΄ 44, 21 Απρ. 1895.

Καταστατικόν του εν Βυτίνη Γυμναστικού Συλλόγου Ο Αριστώνυμος, ΦΕΚ Β' 8, 23 Ιαν. 1897.

Καταστατικόν του εν Ερμουπόλει Αθλητικού Συλλόγου Ηρακλής, ΦΕΚ Γ΄ 111, 16 Δεκ. 1895.

Καταστατικόν του εν Ερμουπόλει Ομίλου των Πεζοπόρων, ΦΕΚ Β' 4, 13 Ιαν. 1896.

Καταστατικόν του εν Ερμουπόλει Συλλόγου Ποδηλατική Ένωσις Ερμουπόλεως, ΦΕΚ Γ΄ 72, 8 Σεπτ. 1894.

Καταστατικόν του εν Ερμουπόλει Σύρου Γυμναστικού Συλλόγου, ΦΕΚ Α΄ 329, 29 Νοεμ. 1886.

Καταστατικόν του εν Καλάμαις Μεσσηνιακού Γυμναστικού Συλλόγου, ΦΕΚ Β' 4, 13 Ιαν. 1896.

Καταστατικόν του εν Καλάμαις Συλλόγου των Πεζοπόρων Ο Ευκλής, ΦΕΚ Γ' 81, 5 Οκτ. 1894.

Καταστατικόν του εν Κερκύρα Γυμναστικού Συλλόγου, ΦΕΚ Α΄ 84, 8 Μαΐου 1893.

Καταστατικόν του εν Κύμη Γυμναστικού Συλλόγου, ΦΕΚ Α΄ 221, 24 Νοεμ. 1893.

Καταστατικόν του εν Μεσολογγίω Παναιτωλικού Γυμναστικού Συλλόγου, ΦΕΚ Α΄ 222, 25 Νοεμ. 1893.

Καταστατικόν του εν Μεσολογγίω Παναιτωλικού Γυμναστικού Συλλόγου, ΦΕΚ Γ΄ 17, 15 Φεβρ. 1895.

Καταστατικόν του εν Μεσολογγίω Συλλόγου των Πεζοπόρων της Σπουδαζούσης Νεολαίας, ΦΕΚ Γ΄ 57, 13 Ιουν. 1895.

Καταστατικόν του εν Ναυπλίω Γυμναστικού Συλλόγου "Ο Αβέρωφ", ΦΕΚ Β' 46, 8 Μαΐου 1896.

Καταστατικόν του εν Πάτραις Παναχαϊκού Γυμναστικού Συλλόγου, ΦΕΚ Γ΄ 9, 20 Ιαν. 1894.

Σελ. 391
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/392.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Καταστατικόν του εν Πειραιεί Κολυμβητικού Συλλόγου Αθηνών-Πειραιώς, Πειραιάς 1889.

Καταστατικόν του εν Πειραιεί "Ομίλου των Ερετών", ΦΕΚ Α΄ 107, 27 Απρ. 1889.

Καταστατικόν του εν Πύργω Γυμναστικού Συλλόγου Ηλείων κ Ο "Ίφιτος", Πύργος 1907.

Καταστατικόν του εν Χαλκίδι Γυμναστικού Συλλόγου Ο Γλαύκος, ΦΕΚ Β' 17, 7 Φεβρ. 1897.

Καταστατικόν του Ζακυνθίου Γυμναστικού Συλλόγου, ΦΕΚ Γ΄ 96, 10 Δεκ. 1894.

Καταστατικόν του Κυνηγετικού Συλλόγου Αθηνών, ΦΕΚ Γ΄ 100, 13 Οκτ. 1895.

Καταστατικόν του Κυνηγετικού Συλλόγου Βόλου, Βόλος 1915.

Καταστατικόν του Lawn Tennis Club Αθηνών, ΦΕΚ Β' 13, 14 Μαρτίου 1898.

Καταστατικόν του Ομίλου Ερετών Ερμουπόλεως, ΦΕΚ Γ΄ 30, 29 Μαρτίου 1894.

Καταστατικόν του Ομίλου Ποδηλατητών Πειραιώς, ΦΕΚ Γ΄ 53, 27 Ιουν. 1894.

Καταστατικόν του Οπλομαχητικού Συνδέσμου Αθηνών ιδρυθέντος τω 1917, Αθήνα 1917.

Καταστατικόν του Πανελληνίου Γυμναστικού Συλλόγου, ΦΕΚ 183, 28 Ιουνίου 1891.

Καταστατικόν του Πανελληνίου Γυμναστικού Συλλόγου..., Αθήνα 1900.

Καταστατικόν του Πανελληνίου Γυμναστικού Συλλόγου..., Αθήνα 1912.

Καταστατικόν του Πανελληνίου Γυμναστικού Συλλόγου [...], Πειραιάς 1927.

Καταστατικόν του Πανελληνίου Ποδηλατικού Συλλόγου, ΦΕΚ Α΄ 117, 23 Ιουν. 1893.

Καταστατικόν του Πειραϊκού Συνδέσμου, Αθήνα 1903.

Καταστατικόν του Ποδηλατικού Συλλόγου Πατρών, ΦΕΚ Β΄ 21, 17 Φεβρ. 1897.

Καταστατικόν του Σ.Ε.Α.Γ.Σ., Αθήνα 1902.

Καταστατικόν του Σκοπευτικού Συλλόγου Βόλου, ΦΕΚ Α΄ 326, 29 Νοεμ. 1911.

Καταστατικόν του Σπαρτιατικού Γυμναστικού Συλλόγου, ΦΕΚ Γ΄ 109, 6 Δεκ. 1895.

Καταστατικόν του Συλλόγου Κυνηγών Σύρου, ΦΕΚ Γ΄ 56, 5 Ιουλ. 1894.

Καταστατικόν του συλλόγου της εν Αθήναις "Ποδηλατικής Ενώσεως", ΦΕΚ Α΄ 160, 16 Αυγ. 1893.

Καταστατικόν του Συνδέσμου των Ελληνικών Αθλητικών και Γυμναστικών Σωματείων, ΦΕΚ Β΄ 27 Φεβρ. 1897.

Καταστατικόν του Συνδέσμου των Ελληνικών Αθλητικών και Γυμναστικών Σωματείων, ΦΕΚ Β΄ 17, 8 Απρ. 1900.

Καταστατικόν του Συνδέσμου των Ελληνικών Αθλητικών και Γυμναστικών Σωματείων, ΦΕΚ Α΄ 86, 15 Απρ. 1911.

Καταστατικός κανονισμός του Τριφυλιακού Γυμναστικού Συλλόγου, ΦΕΚ Β' 136, 29 Νοεμ. 1896.

Lawn Tennis Club. Καταστατικόν, [Αθήνα 1901].

Οδοιπορικός Σύνδεσμος. Η ζωή του στο 1924, [ Αθήνα] 1925.

Οδοιπορικός Σύνδεσμος. Η πρώτη και η εκατοστή εκδρομή του. Αναμνηστικόν τεύχος, [Αθήνα] 1923.

Οδοιπορικός Σύνδεσμος. Καταστατικόν, Αθήνα 1928.

Οδοιπορικός Σύνδεσμος. Ο σκοπός και το έργον του (Έκθεσις Πεπραγμένων), Αθήνα 1923.

Πανελλήνιος Γ.Σ., Επετηρίς 1902-1903, Αθήνα 1903.

Σελ. 392
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/393.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Πανελλήνιος Γ.Σ., Έκθεσις του Διοικητικού Συμβουλίου διά το έτος 1916, Αθήνα 1917.

Πανελλήνιος Γ.Σ., Έκθεσις του Διοικητικού Συμβουλίου διά το έτος 1917, Αθήνα 1918.

Πανελλήνιος Γ.Σ., Έκθεσις του Διοικητικού Συμβουλίου διά το έτος 1918, Αθήνα 1919.

Πανελλήνιος Γ.Σ., Έκθεσις του Διοικητικού Συμβουλίου διά το έτος 1919, Αθήνα 1920.

Πανελλήνιος Γ.Σ., Έκθεσις του Διοικητικού Συμβουλίου διά το έτος 1920, Αθήνα 1921.

Πανελλήνιος Γ.Σ., Έκθεσις του Διοικητικού Συμβουλίου διά το έτος 1921, Αθήνα 1922.

Πανελλήνιος Γ.Σ., Έκθεσις του Διοικητικού Συμβουλίου διά το έτος 1922, Αθήνα 1923.

Πανελλήνιος Γ.Σ., Τροποποιήσεις του Καταστατικού ψηφισθείσαι υπό της Γενικής Συνελεύσεως της 19ης Νοεμβρίου 1914, [Αθήνα 1916].

Πειραϊκός Σύνδεσμος 1894. Καταστατικόν, Πειραιάς 1915.

Πειραϊκός Σύνδεσμος, Α' Επετηρίς 1894-1901, Πειραιάς 1901.

Πειραϊκός Σύνδεσμος. Τα πεπραγμένα του συνδεσμικού έτους 1920-1921, [Πειραιάς 1921].

Πειραϊκός Σύνδεσμος, ΙΓ' Επετηρίς 1894-1907, Πειραιάς 1907.

Τροποποιηθέντα άρθρα του καταστατικού της "Πανελληνίου Σκοπευτικής Εταιρείας", ΦΕΚ Α΄ 148, 17 Μαΐου 1912.

Προγράμματα και κανονισμοί αγώνων*

Διεθνείς Ολυμπιακοί Αγώνες 1906. Ολυμπιονίκαι δευτέρας Ολυμπιάδος. Olympioniques de la deuxième Olympiade, Αθήνα 1906.

E.O.A., Αγώνες ποδοσφαιρίσεως σχολείων, Αθήνα 1907.

Ε.Ο.Α., Γενικός κανονισμός αγώνων ποδοσφαιρίσεως, Αθήνα 1908.

Ε.Ο.Α., Διεθνείς Ολυμπιακοί Αγώνες 1906. Jeux olympiques internationaux 1906. Διάταξις των ημερών, των αγωνισμάτων και των εορτών. Ordre des concours et des fêtes, Αθήνα 1906.

E.O.A., Ολυμπιακοί Αγώνες εν Αθήναις 1906. Κανονισμοί των Αγώνων. Μέρος Β': Κολύμβησις - Λεμβοδρομίαι. Μέρος Δ': Σκοποβολία, Αθήνα 1906.

Ε.Ο.Α., Ολυμπιακοί Αγώνες εν Αθήναις τελεσθησόμενοι τη 9/22 Απριλίου - 19 Απριλίου /2 Μαΐου του 1906. Πρόγραμμα, Αθήνα 1905.

Ε.Ο.Α., Προκήρυξις Πανελληνίων αγώνων 1907, [Αθήνα 1907].

Εθνικοί σκοπευτικοί αγώνες "Τα Ελευθέρια". Εν Βόλω τη 25η Μαρτίου 1911, Αθήνα 1911.

Έτος ενδέκατον. Πρόγραμμα και κανονισμός της διοργανωτικής επιτροπής επί των υπό του Δήμου Λαρίσης διοργανουμένων πανελληνίων ιπποδρομιών εν Λαρίση [...], Λάρισα 1908.

Η υπό την Υ. προστασίαν της Α.Β.Υ. του Διαδόχου και την ισόβιον προεδρείαν της Α.Β.Υ. του βασιλόπαιδος Γεωργίου Ελληνική Ποδηλατική Εταιρεία. Αγώνες 15 Ιουνίου 1908. Τελεσθησόμενοι εν τω Ποδηλατοδρομίω Νέου Φαλήρου Κυριακή ώρα 5'/2 μ.μ.

————————————

* Δεν περιλαμβάνονται, για λόγους οικονομίας χώρου, τα μονόφυλλα.

Σελ. 393
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/394.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Ιππικός Διαγωνισμός εν τω Ποδηλατοδρομίω Νέου Φαλήρου την 3 Απριλίου 1905 ώρα 3 μ.μ.

Κανονισμός και πρόγραμμα των πανελληνίων ιππικών αγώνων τελουμένων πρωτοβουλία του Δήμου Λαρίσης κατά Σεπτέμβριον εν Λαρίση. Έτος δέκατον, Λάρισα 1906.

Πανελλήνιοι Αγώνες 1904. Γενικόν πρόγραμμα των εν τω Παναθηναϊκώ Σταδίω αγώνων και αγωνισμάτων της 6, 7, 8 και 9 Μαΐου.

Πανελλήνιοι Αγώνες 1905. Γενικόν πρόγραμμα των εν τω Παναθηναϊκώ Σταδίω αγώνων και αγωνισμάτων της 22, 23 και 2ί Απριλίου.

Πανελλήνιοι Αγώνες 1906. Γενικόν πρόγραμμα των εν τω Παναθηναϊκώ Σταδίω αγώνων και αγωνισμάτων της 16, 17, 18 και 19 Μαρτίου.

Πανελλήνιοι Αγώνες 1906. Πρόγραμμα των Αγώνων Οπλομαχίας, [Αθήνα 1906].

Πανελλήνιοι και σχολικοί αγώνες 1912. Γενικόν πρόγραμμα των εν τω Παναθηναϊκώ Σταδίω αγωνισμάτων της 29, 30, 31 Μαρτίου και 1 Απριλίου 1912. Ώρα 3.30 μ.μ.

Πανελλήνιος Γ.Σ., Αγώνες ετήσιοι εν τω Ποδηλατοδρομίω Φαλήρου. 13, 14 και 18 Μαΐου 1900.

Πανελλήνιος Γ.Σ., Αγώνες τα "Σωτήρια" εν τω γυμναστηρίω του Πανελληνίου Γυμναστικού Συλλόγου 8, 9 Μαΐου 1902.

Πρόγραμμα και κανονισμός των υπό του Δήμου Λαρίσης διοργανουμένων πανελληνίων ιπποδρομιών εν Λαρίση. Έτος δωδέκατον, Λάρισα 1909.

Πρόγραμμα των εν τω Κεντρικώ Γυμνασίω τελεσθησομένων τη 14η και 15η Μαΐου 1893 γυμναστικών αγώνων του [...] Πανελληνίου Γυμναστικού Ιππικού Συλλόγου.

Σ.Ε.Α.Γ.Σ., Αθλητικοί αγώνες 1917. Γενικόν πρόγραμμα των εν τω Παναθηναϊκώ Σταδίω αγωνισμάτων της 6ης και 7ης Μαΐου 1917 Ώρα 5 μ.μ.

Σ.Ε.Α.Γ.Σ., Εσωτερικός κανονισμός και γενικοί κανονισμοί αγώνων, Αθήνα 1910.

Νομοθεσία*

Β.Δ. "Περί αναδημοσιεύσεως εις έν ενιαίον κείμενον των νόμων περί Κυριακής αναπαύσεως", ΦΕΚ Α΄ 92, 12 Απριλίου 1914.

Β.Δ. "Περί αναπληρώσεως της Α.Β.Υ. του Διαδόχου ως Προέδρου της Επιτροπής των Ολυμπιακών Αγώνων" (20 Δεκ. 1906), Δελτίον της Ε.Ο.Α. 6, 1 Οκτ. 1907, σ. 206.

Β.Δ. "Περί διορισμού επιτροπής επί των Ολυμπιακών Αγώνων" (31 Μαΐου 1901), ΦΕΚ Α΄ 116, 31 Μαΐου 1901.

Β.Δ. "Περί διορισμού επιτροπής επί των Ολυμπιακών Αγώνων (6 Μαΐου 1903), Δελτίον της Ε.Ο.Α. 1, 25 Ιαν. 1906, σ. 11-12.

Β.Δ. "Περί ιδρύσεως γυμναστηρίων, σκοπευτηρίων κλπ." (25 Ιουλ. 1915), ΦΕΚ Α΄ 270, 1 Αυγ. 1915.

————————————

* Δεν καταγράφονται τα νομοθετήματα σχετικά με τη διδασκαλία της γυμναστικής που περιέχονται στο έργο του Δ. Αντωνίου, Τα προγράμματα της Μέσης Εκπαίδευσης (1833-1929), τ. Α'-Γ ', Αθήνα, Ι.Α.Ε.Ν., 1987-1989, εκτός εάν έχει χρησιμοποιηθεί μέρος των νομοθετικών κειμένων που δεν δημοσιεύεται στην εν λόγω συλλογή.

Σελ. 394
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/395.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Β.Δ. "Περί Πανελληνίων Αγώνων" (3 Ιαν. 1900), ΦΕΚ Α΄ 3, 5 Ιαν. 1900.

Β.Δ. "Περί παροχής ετησίου χρηματικής συνδρομής εις τα ελληνικά γυμναστικά και αθλητικά σωματεία τα μετέχοντα των εκάστοτε τελουμένων Πανελληνίων γυμναστικών αγώνων εν τω Παναθηναϊκώ Σταδίω" (26 Φεβρ. 1911), ΦΕΚ Α΄ 51, 2 Μαρτίου 1911.

Β.Δ. «Περί συστάσεως δωδεκαμελούς επιτροπής υπό το όνομα "επιτροπή επί της εμψυχώσεως της εθνικής βιομηχανίας"», ΦΕΚ 5, 9 Φεβρ. 1837.

Β.Δ. "Περί σχολικών γυμναστικών και σκοπευτικών συλλόγων και περί σχολικών ομάδων προσκόπων" (31 Ιαν. 1915), ΦΕΚ Α΄ 76, 21 Φεβρ. 1915.

Βασιλ. Διατάγματα, εγκύκλιοι, διαθήκη του Ευαγγέλη Ζάππα και Κανονισμός των Ολυμπίων διά το 1870, [Αθήνα], χ.χ.

Εγκύκλιος 118/8 Αυγ. 1869 "Περί τελέσεως των Ολυμπίων κατά τον Οκτώβριον του 1870 έτους", Βασ. Διατάγματα... διά το 1870, ό.π.

Εγκύκλιος 26 (26 Ιουλίου 1917) "Περί διαγραφής εκ του καταλόγου των επίτιμων μελών των Σωματείων των τυχόν εγγεγραμμένων ως τοιούτων μελών της τέως ή νυν Βασιλικής Οικογενείας".

Νόμος ,ΒΧΚΑ' "Περί γυμναστικής και γυμναστικών και αθλητικών αγώνων" (10 Ιουλ. 1899), ΦΕΚ Α΄ 141, 12 Ιουλ. 1899.

Νόμος ,ΓπΠΓ ' «Περί τροποποιήσεως διατάξεων τίνων του ,ΓΧΛς' νόμου "περί Ελευθερίων"» (13 Ιαν. 1912), ΦΕΚ Α΄ 12, 14 Ιαν. 1912.

Νόμος ,ΓΥΛΗ' "Περί τροποποιήσεως και συμπληρώσεως του ,ΒΧΚΑ' νόμου περί γυμναστικής κλπ." (27 Νοεμ. 1909), ΦΕΚ Α΄ 284, 5 Δεκεμβρίου 1909.

Νόμος ,ΓΧΛς' «Περί τελέσεως σκοπευτικών αγώνων υπό την επωνυμίαν "Ελευθέρια"» (16 Μάρτ. 1910), ΦΕΚ Α΄ 106, 19 Μαρτίου 1910.

Νόμος 281 "Περί σωματείων", ΦΕΚ Α΄ 171, 25 Ιουνίου 1914.

Νόμος 414 "Περί στρατιωτικής προπαιδεύσεως και τελειοποιήσεως" (21 Νοεμ. 1914), ΦΕΚ Α΄ 350, 26 Νοεμ. 1914.

Νόμος 937 «Περί τροποποιήσεως του άρθρου 35 του ,ΒΧΚΑ' νόμου της 10ης Ιουνίου 1899 "περί γυμναστικής και γυμναστικών και αθλητικών αγώνων"», ΦΕΚ Α΄ 223, 11 Οκτ. 1917.

Νόμος 1002 «Περί τροποποιήσεως και συμπληρώσεως του νόμου 238 "περί του προσωπικού των υπαλλήλων του Υπουργείου των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως"», ΦΕΚ Α΄ 245, 1 Νοεμ. 1917.

Νόμος 2476 «Περί τροποποιήσεως και συμπληρώσεως των νόμων ,ΒΧΚΑ', ,ΓΥΛΗ' "περί γυμναστικής κλπ."» (24 Ιουλ. 1920), ΦΕΚ Α΄ 199, 4 Σεπτ. 1920.

Υπουργείον Εκκλησιαστικών και Δημοσίας Εκπαιδεύσεως, ο νόμος ,ΒΧΚΑ' και τα σχετικά διατάγματα μετά των διδακτικών οδηγιών περί γυμναστικής, Αθήνα 1900.

Υπουργείον των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως, Στρατιωτικός Κανονισμός των μαθητών των Γυμνασίων του Κράτους, Σύρος, τυπ. Γρηγορίου Κανέλλου, 1877.

Σελ. 395
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/396.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Ειδικά δημοσιεύματα (ως το 1930)

Αγώνες παίδων εν τω Πανελληνίω Γυμναστικώ Συλλόγω, ΠΑΕΑ 3 (1900-1901), σ. 38-40.

Γυμναστικοί αγώνες, Εφημερίς, 16 Μαΐου 1893.

Έργα και ημέραι Ποδηλατικού Συλλόγου Αθηνών, ΠΑΕΑ 1 (1898-9), σ. 53-54.

Η άγνωστος Ελλάς, ΠΑΕΑ 1 (1898-9), σ. 25-28.

Η αθλητική απεργία και Δια την απεργίαν των αθλητών, εφ. Εμπρός, 4 Απρ. 1924.

Η Γυμναστική εν Ελλάδι, Εφημερίς, 6 Ιουνίου 1891.

Η Δημοτική Εκπαίδευσις εν Ελλάδι κατά το 1900, Εθνική Αγωγή 4 (1901), σ. 2-4.

Η εικοσαετηρίς του Συλλόγου "Γουδί", Αθλητικός Κόσμος τχ. 3, 16 Μαΐου 1926.

Η Πανελλήνιος Σκοπευτική Εταιρία, Η Νίκη 1, Ιαν. 1909, σ. 11.

Η ποίησις του κουπιού... Οι κωπηλάται του Πειραιώς, εφ. Πατρίς, 28 Ιουνίου 1930.

Κώστας Τσικλητήρας. Μετά 15 έτη, Αθλητικός Κόσμος 75, 6 Οκτ. 1927.

Οι γυμναστικοί αγώνες, Εφημερίς, 31 Μαΐου 1891.

Οι γυμναστικοί αγώνες, Νέα Εφημερίς, 16 Μαΐου 1893.

Οι γυμναστικοί αγώνες, Το Άστυ, 16 Μαΐου 1893.

Όμιλος Μοτοσυκλιστών Αθηνών. Η ίδρυσίς του - Οι σκοποί του, Αθλητική Εβδομάς 1, 11 Ιουλίου 1928.

Περί καθιερώσεως ημέρας εορτής της Εθνικής Σημαίας καθ' άπαντα τα σχολεία των αρρένων του Κράτους (22 Σεπτεμβρίου 1908), Παιδαγωγικόν Δελτίον 4 (1910), σ. 227-229.

Τα εγκαίνια του Κεντρικού Γυμναστηρίου του Πανελληνίου Γυμναστικού Συλλόγου, Εφημερίς των Συζητήσεων, 9 Ιανουαρίου 1895.

Το boxe εν Αθήναις, Αθλητική Επιθεώρησις 2, Ιούλιος 1923, σ. 15.

Αδάμας Βάσος, "Το ποδήλατον εν Ελλάδι. Σύντομος επιθεώρησις", Νέα Ελλάς. Εικονογραφημένον εθνικόν ημερολόγιον 2 (1896), σ. 473-478.

Αθάνατος Κ., "Ο Δισκοβόλος", Ελεύθερον Βήμα, 25 Μαΐου 1922.

Αναγνωστάκης Ανδρ., Λόγος Ολυμπιακός εκφωνηθείς κατ' εντολήν της Ακαδημαϊκής Συγκλήτου τη 4 Μαΐου 1875, επί τη Γ ' εορτή των υπό του αοιδίμου Ευαγγέλη Ζάππα ιδρυμένων Ολυμπίων, Αθήνα 1875.

Αποστολόπουλος Θ., "Η γυμναστική εν Ελλάδι", Το παιδευτικόν σύστημα, εν Ελλάδι, Αθήνα 1902, σ. 223-227 (αναδημοσιεύεται από την εφ. Καιροί, 17 Απριλίου 1900).

Αργυριάδης Ι., Έκθεσις περί των εν Αθήναις Γυμνασίων και Ελληνικών Σχολείων... του σχολικού έτους 1875-6, [ Αθήνα 1876].

Αργυρός Α., Οι πρώτοι εν Αθήναις διεθνείς Ολυμπιακοί αγώνες του 1896. Α' Τα προ της τελέσεως των αγώνων. Β' Τα κατά την τέλεσιν. Γ ' Τα μετά την τέλεσιν, Αθήνα 1896.

Βόρσας Σ., "Ελληνικός Αθλητισμός", εφ. Νέα Ελλάς 281 (19 Ιουνίου 1914), 283 (21 Ιουνίου 1914), 285 (23 Ιουνίου 1914), 287 (25 Ιουνίου 1914), 288 (26 Ιουνίου 1914), 290 (28 Ιουνίου 1914).

Γάγαλης Α. Γ. - Καζής Μ. Ε. - Ιωαννίδης Σ. Κ., Περιγραφή των εν Αθήναις πρώτων διεθνών Ολυμπιακών αγώνων, Αθήνα 1896.

Σελ. 396
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Αθλητισμός και όψεις της αστικής κοινωνικότητας
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 377
    32. Κουλούρη, Αθλητισμός

    ΕΠΙΛΟΓΟΣ

    Τόποι καθημερινότητας και τρόποι ψυχαγωγίας στην αστική κοινωνία

    Ως το 1922, η σωματική άσκηση στην Ελλάδα ακολούθησε δύο διαφορετικούς, αν και συχνά διασταυρούμενους, δρόμους: της γυμναστικής αφενός και των σπορ αφετέρου. Οι δύο αυτοί δρόμοι παραπέμπουν σε διαφορετικά ευρωπαϊκά πρότυπα του 19ου αιώνα, ανταποκρίνονται σε διακριτά κοινωνικά αιτήματα και συνεπάγονται ετερότροπες κοινωνικές πρακτικές. Εναρμονίζονται εντούτοις ως προς το σύστημα αξιών που προϋποθέτει η εξάπλωση της σωματικής άσκησης και ως προς το ιδεολογικό περίβλημα με το οποίο επενδύεται ο αθλητισμός.

    Η γυμναστική καταρχάς νοείται ως μέσο αγωγής και διάπλασης της νεότητας και γι' αυτά η νομιμοποίησή της υποστηρίζεται από τον ιατρικό και παιδαγωγικό λόγο. Η ένταξή της στο σχολικό πρόγραμμα και ο προσδιορισμός του περιεχομένου της αποτελούν το σταθερά αίτημα και μέλημα εκείνων που, από την ίδρυση του ελληνικού κράτους, πρόβαλαν -με διαφορετικά κατά εποχές επιχειρήματα- την ωφέλεια και αναγκαιότητά της. Όπως και το σύνολο του ελληνικού εκπαιδευτικού συστήματος κατά τον περασμένο αιώνα, οι στόχοι και το περιεχόμενο της σωματικής αγωγής που προτείνεται, και κατά καιρούς υιοθετείται, εξαρτώνται από το γερμανικό γυμναστικό σύστημα, την Turnbewegung. Μετά το 1880, εξάλλου, εντοπίζονται εξαρτήσεις και από τη γαλλική γυμναστική νομοθεσία. Μόλις στις αρχές του 20ού αιώνα, θα επιβληθεί στο ελληνικό σχολείο η σουηδική γυμναστική.

    Η επικράτηση στην Ελλάδα αφενός της γερμανικής γυμναστικής αντίληψης που έθετε το γυμνασμένο σώμα στην υπηρεσία της πατρίδας και αφετέρου της γαλλικής καινοτομίας των σχολικών ταγμάτων της Revanche ταίριαζε με το μεγαλοϊδεατικό κλίμα των εθνικών διεκδικήσεων. Έτσι, ως πρώτιστος στόχος της σωματικής αγωγής προβλήθηκε η στρατιωτική προετοιμασία του έθνους και το περιεχόμενο της σχολικής γυμναστικής προσανατολίστηκε μέχρι και τις παραμονές του Μεγάλου Πολέμου προς τη στρατιωτική άσκηση -είτε με ασκήσεις παράταξης και πειθαρχίας είτε και με τη διδασκαλία της ίδιας της σκοποβολής. Από τα τέλη του 19ου αιώνα ωστόσο, η αντίληψη αυτή ποικίλλεται υπό το φως των νέων παιδοκεντρικών παιδαγωγικών θεωριών, όταν τονίζεται η αξία του -ομαδικού κυρίως- παιχνιδιού και της επαφής με τη φύση, μέσω των σχολικών